Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5821 3635250 3632350 2026-07-26T17:50:04Z Nurken 111493 3635250 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекет |Қазақша атауы = Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} |Септік = Ұлыбритания |Елтаңба = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |Байрақ = Flag of the United Kingdom.svg |Ұраны = [[Dieu et mon droit]] |Ұранның аудармасы = Құдайым және құқығым |Әнұранның аты = God Save the King»<br>«(Құдайым, Патшаны сақта) |Аудио = United States Navy Band - God Save the Queen.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 26|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Картада = Europe-UK.svg |карта тақырыбы = '''Ұлыбританияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік монархия]] |Құрылды = 1922 жыл <br><small>([[Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы]]нан [[Ирланд Еркін мемлекеті]]нің бөлуінен)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілдері = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Валлий тілі|валлий]], [[Шотланд (кельттік) тілі|гэльттік]], [[Шотланд (германдық) тілі|скотс]], [[корн тілі|корн]], [[ирланд тілі|ирланд]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Лондон]] |Ірі қалалары = Лондон, [[Бирмингем]], [[Лидс]], [[Глазго]], [[Белфаст]], [[Манчестер]], [[Эдинбург]], [[Ливерпуль]] <!-- |Ірі қаласы = --> |Басшы қызметі = [[Британ монархиясы|Патшасы]]<br />[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Лорд-спикер]]<br />[[Ұлыбритания қауымдар палатасы|Қауымдар спикері]] |Басшылары = [[III Чарльз]]<br />[[Энди Бёрнем]]<br />[[Майкл Форсайт]]<br />[[Линдси Хойл]] |Жер аумағы = 242 495<ref>{{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2012 |accessdate=9 August 2015}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 78 |Судың үлесі = 1,34 |Этнохороним = британдық, британдықтар, ұлыбританиялық |Жұрты = {{өсім}} 67 545 757<ref>[http://worldpopulationreview.com/countries/united-kingdom-population/ ]</ref> |Халық саны бойынша орны = 22 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 63 182 178<ref name="pop_census">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title=2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate=17 December 2012}}</ref> |Санақ жылы = 2011 |Халық тығыздығы = 270,7 |Тығыздық бойынша орны = 50 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 3.871 трлн.<ref name="IMFWEOUK">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=14&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |accessdate=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 10 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 56,835<ref name="IMFWEOUK"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 28 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.332 трлн.<ref name="IMFWEOUK"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 6 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 48,912<ref name="IMFWEOUK"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 22 |АДИ = {{өсім}} 0,929<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf|title=Human Development Report 2019|publisher=United Nations Development Programme|date=2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2021 |АДИ бойынша орны = 18 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[фунт стерлинг]] |Интернет үйшігі = [[.uk]] <!-- |Интернет үйшіктері = --> |ISO = GB |Телефон коды = 44 |Уақыт белдеуі = +0 <!-- |Уақыт белдеулері = --> |Түсініктемелер = <!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* --> <!-- |Әнұрансыз =* --> }} '''Ұлыбритания''' ({{lang-en|Great Britain}}), немесе '''Біріккен Патшалық''' ({{lang-en2|United Kingdom}}, қысқартылған: {{lang-en2|UK}}), толық ресми аталуы — '''Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы''' ({{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — [[Еуропа]]ның солтүстік-батысында, [[Британ аралдары]]нда (ең ірісі — Ұлыбритания), [[Ирландия]] аралының солтүстік-шығыс бөлігі мен ұсақ аралдарда орналасқан мемлекет. Құрлықтан [[Ла-Манш]] (''Ағылшын каналы'') және Па-де-Кале (''Дувр'') бұғаздары арқылы бөлінген. Аумағы 244, 11 мың км². Халқы 62,6 млн. (2004), астанасы — [[Лондон]] (7 млн.). Халқының 80%-ына жуығы ағылшындар, 15%-ы [[шотландтықтар]], [[валлиліктер]] мен [[ирландықтар]], 5%-ға жуығын [[Ұлттар достастығы|Британ Достастығы]] елдерінен келген иммигранттар құрайды. [[Ағылшындар]] англикан мемлекеттік шіркеуі нанымдарын ұстанса, шотландтықтардың басым бөлігі — [[пресвитериандар]], ирландықтар, негізінен [[католиктер]], қалғандары [[ислам]], т.б. діндерді ұстанады. Ұлыбританияда халықтың 89,4%-ы қалаларда тұрады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Қалалары == * [[Үлкен Лондон]], * [[Бирмингем]], * [[Лидс]], * [[Глазго]], * [[Шеффилд]], * [[Брадфорд]], * [[Ливерпуль]], * [[Эдинбург]], * [[Манчестер]], * [[Бристоль]]. '''Ұлыбритания 4 әкімшiлік-саяси бөліктен (тарихи ұлттық облыстардан)''': * [[Англия]]дан (''45 графтық пен ерекше әкімш. бірлік — Үлкен Лондон, әкімш. орт. — [[Лондон]]''), * [[Уэльс]]тен (''8 графтық, әкімш. орт. — Кардифф''), * [[Шотландия]]дан (''12 облыс пен 186 арал, әкімш. орт. — ''[[Эдинбург]]''), * [[Солтүстік Ирландия]]дан (26 округ, әкімш. орт. — [[Белфаст]]) тұрады. Ал [[Мэн аралы]] (әкімш. орт. — Дуглас) мен [[Норманд]] аралдары (әкімш. орт. — Сент-Хелиер) дербес әкімш. аймақтарға жатады. [[File:Flag-velikobritani-2.png|thumb|Ұлыбританияныӊ туы]] '''Бұған қоса Ұлыбританияның иеліктері:''' * [[Еуропа]]да — [[Гибралтар]], * [[Америка]]да — [[Ангилья]], * Бермуд аралдары, * Британдық Виргин аралдары, * [[Кайман]] аралдары, * [[Монтесеррат]], * [[Теркс]] пен [[Кайкос]], * [[Фолкленд]] ([[Мальвин]]) аралдары, * [[Африка]]да — [[Әулие Елена аралы]], * [[Океания]]да — Питкэрн аралы бар. Ұлыбритания Біріккен Корольдігі атауына қарамастан [[федерация]] емес, [[унитарлық мемлекет]] — [[парламенттік монархия]] болып табылады. Елдің жеке [[Конституция]]сы жоқ. Ұлыбритания заңдары көп ғасырлық конституциялық дәстүрлер мен Жоғарғы сот органдарының шешімдеріне (прецеденттердің) негізделген. Мемлекет басшысы — [[монарх]], сот жүйесінің басшысы, жоғарғы бас қолбасшы болып табылады. Қазіргі патшайымы (королева) — [[Елизавета II]] ([[1952 жылдан]]). Жоғары заң шығарушы органы — екі палатадан (қауымдар және лордтар) тұратын [[парламент]]. Парламент құрамына патшайым да кіреді. Атқарушы билік [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министр]]дің қолында. [[Ресми]] тілі — [[ағылшын тілі]]. Ақша бірлігі — [[фунт-стерлинг]]. [[Ұлттық мереке]]сі — [[патша]]йымның туған күні (маусым айының екінші сенбісі). == Табиғаты == [[Сурет:BenNevis2005.jpg|right|thumb|250 px|[[Клайд]]тың (170 км) эстуарийлері жасанды жолмен тереңдетілген, түзетілген, кең мойнақтар]] Ұлыбританияны [[Атлант мұхиты]]ның [[Солтүстік теңіз|Солтүстік]] және [[Ирланд теңізі|Ирланд]] теңіздері, [[Ла-Манш]], Па-де-Кале, Солтүстік және Қасиетті Георг бұғаздары қоршап жатыр. Жағалаулары шығанақтармен күшті тілімделген (солт-нде [[фьордтар]], оңт-нде [[эстуарийлер]]). Неғұрлым үлкен түбектері — [[Уэльс]] пен [[Корнуолл]]. Жер бедері оңтүстік пен оңтүстік-шығыс бөлігінде ойпатты жазық болып, батысында [[Уэльс]] түбегіндегі [[Кембрий]] тауларына (ең биік жері — Сноудон, 1085 м), Англияның солт-нде Пеннин (ең биік жері — Кроссфелл, 893 м) және Камберленд (ең биік жері — [[Скофелл]], 978 м) тауларымен жалғасады. Елдің ең биік нүктесі — Бен-Невис тауы (1343 м). Ұлыбританияның солтүстік бөлігіндегі таулар мен көрікті көлдер өлкесі мұздықтар әсерінен тілімделіп, әр түрлі формаларға ие болған. Геология тұрғыдан алғанда жері түгел дерлік (тек ең қиыр оңт. бөлігі герцин қатпарлығы) каледон қатпарлығы алабында жатыр. Жер қойнауында тас көмір, темір, қалайы, т.б. түсті металдар сияқты қазба байлықтары мол. Елдің шығысында, Солтүстік т-дің жағалауларынан мұнай мен газдың ірі кен орындары табылған. Ұлыбритания климатының теңіздік сипаты жыл бойғы қалың тұмандар мен өтімді желдер болатын орнықсыз ауа райының басым болуынан байқалады. Қысы өте ылғалды және қалыптағыдан тыс жұмсақ. * Қаңтардағы орташа температура қиыр солт.-шығыстың өзінде 3,5°С-тан төмен түспесе, ал оңт.-батыста 5,5°С-қа жетеді, мұнда өсімдіктер бүкіл жыл бойы өседі. Оңт.-батыстан келетін жылы теңіз ауасы қысқы температураны көтергенмен күшті желдер мен штормдар болатын құбылмалы және жауын-шашынды ауа райын қалыптастырған. Шығыс пен солт.-шығыстан суық ауа жеткен кезде аязды ауа райы ұзақ мерзімге орнығады. Қыста ел аумағына қар біркелкі түспейді, қар жамылғысы шамалы уақыт қана сақталады. Англияның оңт-нде, әсіресе, оңт.-батысында қар өте сирек түседі. Шығыс аудандарындағы қыс неғұрлым суық және құрғақтау. Жазы салыстырмалы түрде салқын. * Шілдедегі орташа температура оңт.-батыста 16°С-қа, ал қиыр солт.-батыста 12°С-қа тең. [[Атлант мұхиты]] жағынан соғатын жылы әрі ылғалды ауаның әсерінен Ұ-ның батыс аудандарына жауын-шашын мол түседі. Бұл аймақта оның жылдық орташа мөлш. 2000 мм-ге жетсе, шығыс Англияда 600 мм, кей жерлерінде 500 мм шамасында ғана болады. * Ұ. су ресурстарына бай. Түсетін жауын-шашын мөлшерінің буланудан басым болуы себепті оңт.-батыстағы кейбір аудандардан басқа елдің бүкіл аумағында мол сулы өзендердің жиі тармағы қалыптасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — алаптары бір-бірімен шектесетін [[Северн]] (310 км) мен [[Темза]] (334 км) өзендері. [[Темза]] өз-нің Ұ. экономикасындағы маңызы зор. Оның алабында бүкіл ел халқының 1/5 бөлігі тұрады. [[Үлкен Лондон]] да осында орналасқан. Өзендердің көпшілігі бір-бірімен каналдар арқылы жалғастырылған. Солт.-батыс [[Шотландия]] мен [[Уэльс]]<nowiki/>тің қысқа, бірақ мол сулы өзендері электр қуатын өндіруге пайдаланылады. Мұнда 60-тан аса [[СЭС]] салынған. '''Ұлыбританияның ең ірі өзендері''': <gallery> Сурет:View from the London Eye 10-2003 02.jpg|[[Темза]] Сурет:SevernFromCastleCB.JPG|[[Северн]] Сурет:Humber Bridge From Air.jpg|[[Хамбер]] (59 км) Сурет:Confluence of River Mersey and Manchester Ship Canal.jpg|[[Мерси]] (109 км) </gallery> Оларда ірі теңіз порттары мен өнеркәсіп тораптары орналасқан. Ең ірі көлдері — Солтүстік Ирландиядағы [[Лох-Ней]] (аумағы 396 км², тереңд. 31 м-ге дейін) мен [[Шотландиядағы]] [[Лох-Ломонд]] пен [[Лох-Несс]] (аумағы 56 км², тереңд. 230 м-ге дейін). Таулы Шотландия мен Көлдер шеңберіндегі көлдердің табиғаты өте әсем, туристер демалатын орталықтар. Жазық бөлігінде ірі көлдер жоқ. Бірақ мұнда бұрын шымтезек өндірілген, құм, құмтас кеніштері болған жерлерде көптеген жасанды су қоймалары жасалған. Өсімдік жамылғысы кедей. Адамдардың ормандарды түп-тамырымен жоюы, батпақтарды құрғатуы мен кен орындарын игеруі жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің түр құрамын өзгертті. Қазіргі уақытта ормандар ел аумағының тек 10%-ын ғана алып жатыр. Олар негізінен өзендердегі жазықтар мен тау беткейлерінің төм. белдеулерінде сақталған. [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі тау баурайларында емен, қызыл қайың, шегіршін, шамшат өседі. Шотландияның солт-ндегі [[Грампиан]] тауларында және солт.-батыс таулы өлкесінде емен, шырша, қарағай аралас өскен ормандар, биігірек жерлерінде қарағай және қайың ормандары сақталған. Жазықтарды егін алқаптары мен шалғындар алып жатыр. Аң аулаудың қызу жүргізілуіне байланысты Британ аралдарында баяғыдан аю, жабайы шошқа мен ирланд маралы тәрізді көптеген ірі сүтқоректі аңдар қырғынға ұшырап, қасқыр зиянкес ретінде жойылды. Қазіргі кезде сүтқоректі жануарлардың тек 56 түрі ғана тіркелген. Оңт. Англияда еліктер, таулы аудандарда жабайы ешкілер кездеседі. Биік таулардан басқа жерлердегі ормандарды түлкілер мен борсықтар, қояндар, кірпі, жертесерлер мекендейді. Кәмшат кең тараған, оны кәсіптік жолмен аулайды. Ұсақ жыртқыштардан ақтышқан мен ақкіс көп. Уэльсте сасықкүзендер, Шотландия тауларында жабайы еур. мысықтар мен америка сусарлары өмір сүреді. Британ аралдарын құстардың 130 түрі мекендейді. Өзендері мен көлдері балықтардың көптеген түрлеріне бай. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жекелеген түрлерін қорғауға арналған 131 резерват ұйымдастырылған. Англия мен Уэльсте жалпы аумағы 12 мың км²-дей болатын 10 ұлттық бақ бар (ірілері Лейк-Дистрикт, Сноудония, Дартмур, Брекон-Биконе, т.б.). == Тарихы == [[Сурет:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|200px|right|Стоунхэндж 2500б.з.б.]] Ұлыбритания аумағындағы адамзат тіршілігінің ежелгі іздері ерте және орта [[палеолит]] дәуірлеріне саяды. Соңғы [[Қола дәуірі|қола]] және [[Ерте темір дәуірі|ерте темір]] дәуірінде (б.з.б. 800–700 жылдары) Ұлыбританияға құрлықтан кельттердің қоныс аударуы басталды. [[Кельттер]] өздерімен бірге темір ғасыры мәдениетінің белгілерін ала келді. Британиядағы кельттер мен кельттердің ықпалына ұшыраған халық шартты түрде бриттер деп аталады. Болашақ Рим императоры [[Гай Юлий Цезарь|Ю.Цезарь]] [[Галлия|Галлияны]] жаулап алған соң Британияға екі жорық жасады (б.з.б. 55–54 жылдар). Б.з. 60-жылдардың соңында Британия Рим империясының ең шеткі провинцияларының біріне айналды. 3 ғасырдың соңында Ұлыбританияға солтүстік герман тайпаларының ([[англдар]], [[сакстер]], юталар, [[фриздер]]) шапқыншылығы басталды. 5 ғасырдың бас кезінде Рим үстемдігі жойылып, Британия қайтадан тәуелсіз кельт аймақтарына бөлініп кетті. 8 ғасырда Даниядан келген нормандар елдің солтүстік-батыс бөлігін басып алды. Король Эгберт 9 ғасырда елдің үлкен бөлігін бір мемлекетке біріктіріп, ол ''Англия'' деп аталды. [[1066]] жылы Британияның ұсақ корольдіктерін нормандық қолбасшы Вильгельм басып алып, біртұтас мемлекетке біріктірді. * [[1265]] жылы ағылшын парламенті құрылды. [[1337]] жылы Англия Франциямен [[Жүзжылдық соғыс|Жүз жылдық соғысқа]] кірісті ([[1453]] жылға дейін). ** Бұл соғыс біте салысымен ағылшын тағы үшін соғыс ([[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы|“Алқызыл” және “Ақ раушан соғысы”]]) басталып, ол [[Тюдорлар|Тюдор әулетінің]] жеңісімен аяқталды. * [[1588]] жылы “Жеңілмейтін армаданы” (Испан флотын) талқандау Англияны дүние жүзіндегі аса ірі теңіз державаларының біріне айналдырды. * 17 ғасырдың бас кезінде Ұлыбритания жаңа құрлықтан өзінің алғашқы отарларын иемденді. * [[1603]] жылы [[Шотландия]] королі ағылшын тағына Яков.Қ отырып, Шотландия мен Англия бір мемлекетке бірікті. * [[1640]]–[[1649]] жылы корольдік [[Стюарттар әулеті]] мен парламент арасындағы қақтығыс азамат соғысына ұласып, нәтижесінде [[Оливер Кромвель]] бастаған республика жарияланды. Кромвель қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Монархия тез арада қалпына келтірілгенімен, король құқығы біршама шектеліп, билік тұтастай парламент жағында болды. * [[1651]] жылы Ирландия, * [[1652]] Шотландия басып алынды. * [[1707]] жылы Ұлыбританияна корольдігіне бірігу жөніндегі актіге қол қойылғаннан кейін Лондон біртұтас мемлекеттің астанасына айналды. * 18 ғасырдада Британдық отарлық жүйе қалыптасты. * 18 ғасырдың соңында Ұлыбритания 13 америкалық отарынан айрылғанымен ([[АҚШ]]-тың жариялануы), [[Канада]] мен Үндістандағы жағдайын күшейте түсті. * [[1805]] жылы Трафальгар мүйісінде адмирал Нельсон испан-француз флотын талқандап, Ұлыбритания “теңіз әміршісіне” айналды. * [[1793]]–[[1815]] жылы республикалық және Наполеондық Францияға қарсы соғысқа қатысқан Ұлыбритания [[1818]] жылы [[Пруссия]] армиясымен одақтаса отырып, Наполеон Қ-ні түпкілікті жеңді. Осыдан кейін Ұлыбритания жүз жылдай бейбіт жағдайда өмір сүріп, өзінің отарлық иеліктерін кеңейте түсті. * [[1899]]–[[1902]] жылы ағылшындар оңтүстік Африкада бурларға қарсы соғыс жүргізді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания [[Антанта]] жағында Германияға қарсы соғысты. Соғыстан кейін [[Африка]] мен [[Азия|Азиядағы]] неміс отарларының біраз бөлігін иемденді. 1-дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбритания ауыр экон. жағдайды бастан кешірді. Ұлт-азаттық қозғалыстан кейін [[1921]] жылы [[Ирландия]] өз тәуелсіздігін жариялады. Ұлыбритания [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа ([[1939]]–[[1945]]) [[Гитлер]]ге қарсы коалиция жағында қатысты. * [[1947]] жылы [[Үндістан]] мен [[Пәкстан]]ға тәуелсіздік берілді. * [[1945]]–[[1970]] жылы британ отарларының барлығы дерлік өз тәуелсіздіктерін алды. * [[1949]] жылы [[НАТО]]-ға мүше болды. * [[1982]] жылы Атлант мұхитының оңтүстігінде [[Аргентина]] мен [[Фолкленд]] (Мальвин) аралдары үшін қарулы қақтығыс болып, қысқа мерзімдік әскери қимылдар нәтижесінде Ұлыбритания өзінің осы аумаққа бақылауын қалпына келтірді. * [[1979]]–[[1990]] жылы [[Маргарет Тэтчер]] бастаған консерваторлар үкіметі экономикада ұтымды реформалар жүргізді. Соғыстан кейін Шотландия мен Солтүстік Ирландиядағы ұлттық мәселелер шиеленісе түсті. Әсіресе, Солтүстік Ирландиядағы оқиғалар ушығып, 1969 жылдан бастап мұнда азамат соғысы жүрді. * [[1994]] жылы тамызда [[Ирландық Республикалық Армия]] ([[ИРА]]) ұрыстарды біржақты тоқтататыны жөнінде мәлімдеді. Алайда [[1996]] жылы ИРА жауынгерлері лаңкестік әрекеттерін қайта бастады. Отарларының барлығынан айрылғанына қарамастан Ұлыбритания әлемдегі жетекші елдердің бірі болып саналады. == Экономикасы == Ұлыбритания — жоғары дамыған өнеркәсіпті ел. Ол халықаралық еңбек бөлінісінде өнеркәсіп өнімдерін шығарады. Қазіргі заманғы Ұлыбританияның экономикадағы рөлі тек өнеркәсіптік қана емес, сондай-ақ банкілік, сақтандыру, кемелерді жалға беру және басқа да іскерлік қызметтермен анықталады. Ұлттық жалпы өнімнің 30%-ға жуығы өңдеуші өнеркәсіп пен 45%-ы көлік пен байланыс, жеке сауда, сақтандыру, банкілер мен басқа да қаражат мекемелерін, денсаулық сақтау мен білім беруді қамтитын қызмет көрсету саласынан түседі. Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемі бойынша Ұлыбритания дүние жүзінде бесінші орын ([[АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]], [[Франция]]дан кейін) алады. Ұлыбритания өнеркәсібі негізінен сырттан әкелінген шикізаттарды пайдаланады. Бір жағынан Ұлыбритания өнеркәсібіне өндіріс пен еңбекті ұйымдастырудың озық технологиясы, ең жаңа құрал-жабдықтар мен басқарудың жетілдірілген әдістері қолданылатын қазіргі заманғы салалардың жылдам дамуы, екінші жағынан, ескі дәстүрлі салалардың артта қалуы тән. Бірінші топқа электроника, жалпы және дәл машина жасау, химия өнеркәсібінің көптеген салалары, екіншіге — көмір өндіру, мақта-мата және жүн өнеркәсібі, кеме жасау, қара металлургия жатады. Ұлыбританиядағы өнеркәсіп орындарының негізгі бөлігі Лондоннан бастап Ланкаширге дейінгі, Батыс Йоркширден Глостерширге дейінгі графтықтарды қамтитын халық тығыз қоныстанған өнеркәсіптік белдеуде шоғырланған. Бұл белдеуден тыс жерлердегі аса ірі өнеркәсіптік аудандар — Оңт. Уэльс, Англияның солт.-шығысы мен Шотландияның орт. бөлігі. Өндірістің ескі, дәстүрлі салалары Шотландияның көпшілік бөлігінде, Солт. Ирландияда, Уэльсте, Англияның қиыр солт.-шығысы мен оңт.-батысының бір бөлігінде орналасқан. Ұлыбритания энергия ресурстарының қорлары жөнінен Еуропада 1-орын алады. Солтүстік т-нің шельфінде мұнай мен газдың көп мөлшері өндіріледі. Шетелдік шикізатпен жұмыс істейтін түсті металдар (аллюминий, мыс, қорғасын, мырыш) қорытатын кәсіпорындар негізінен ірі порттарда орналасқан. Өңдеуші өнеркәсіптің жетекші саласы — машина жасау. Көліктік машина жасаудың (жеңіл, жүк автомобиль, автобустар) орт-тары — [[Бирмингем]], [[Ковентри]], Үлкен Лондон, Лутон. Ұлыбритания аэроғарыштық өнеркәсібі жөнінен дүние жүзінде 4-орын (АҚШ, Германия, Франциядан кейін), дөңгелекті тракторлар шығарудан 1-орын алады. Елде 16 ірі мұнай өңдеу з-ты жұмыс істейді. Химия өнеркәсібі ғыл.-зерттеулерге негізделген өнім түрлерін, агрохимикаттар, пластмасса, дәрі-дәрмектер, хим. талшықтар мен синтет. каучук өндіруге маманданған. Қрі тамақ өнеркәсібі тағамдық концентраттар, кондитерлік және темекі өнімдерін, сусындар шығарады. Ұлыбритания алкогольдік ішімдіктердің дүниежүз. экспортының 20%-ын дайын (әсіресе, [[шотланд вискиі]] мен [[джин]]) береді. А. ш. өндірісі елдің азық-түлікке деген сұранысының 80%-ын қанағаттандырады. Бұл салаға елдегі барлық жұмыс істейтіндердің 3%-ы қамтылған. А. ш. үшін ел аум-ның 24,8%-ы пайдаланылады. Ұлыбританияның табиғи жағдайлары егіншіліктен гөрі мал ш-ның дамуы үшін неғұрлым қолайлы. Сүтті, етті-сүтті ірі қара, шошқа, етті қой, құс өсіру дамыған. Егін ш-нда дәнді дақылдар (бидай, қара бидай) басым өсіріледі. Қант қызылшасы мен картоптан да мол өнім алынады. Курорттардың айналасында — көкөніс, бау-бақша өсіру, теңіздік азық-түліктер өндіру мен балық аулау дамыған. Ұлыбритания аралдық мемлекет болғандықтан шет елдерден тауарлар тасу мен сауда жүргізу теңіз және әуе көлігімен байланысты. Жалпы жүк айналымының 90%-ға жуығы теңіз көлігінің үлесіне тиеді. Батыс Мидлендтен басқа Ұ-ның барлық аудандары негізгі көліктік тораптардың қызметін атқаратын теңіз порттарымен тікелей немесе жанама түрде байланысқан. === Ең ірі порттары === [[Сурет:Port of London Authority patrol boats moored at the Richmond Lock and Weir near St Margarets.jpg|250 px|thumb|Лондон порты]] * [[Лондон]], * [[Саутгемптон]], * [[Ливерпуль]], * [[Гулль]], * [[Харидж]]. [[Лондон]] қаласы — дүниежүзлік қаржы орталығы болып саналады. Ұлыбритания құрлықпен Ла-Манш бұғазының түбіне салынған туннельмен, екі т. ж. (1993 жылдан) паромымен (Дувр-Дюнкерк және Харидж-Остенде) және көптеген теңіздік және жолаушылар паромдарымен байланысқан. Экспортындағы дайын өнімдердің үлесі 80%-ды құрайды (машина жасаудың әр түрлі өнімдері, автоматты станоктар, авиақозғалтқыштар, көлік құралдары, аспаптар, хим. тауарлар, тамақ өнеркәсібінің өнімдері). Сырттан темір кентастарын, түсті және сирек металдар, фосфориттер, мақта, азық-түлік, дайын өнеркәсіп өнімдері мен жартылай дайын өнімдер алады. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлш. 20700 АҚШ долларына тең (2004). NT компаниясының техникалық құралдар шығаратын зауыттары көбінесе осы қалада орналасқан. Олар 40-тан асады. Олардың бюджеттік қоры 1,7 трлн. АҚШ долларына тең. Бұл компания әлемдегі ең жас кәсіпкерлер арқылы құрылған. Қазіргі уақытта олар Қазақстан Республикасында тұрады. Олардың жас шамасы 19-20. Бұл компания екі адаммен басқарылатын тең төрағалы кампания. Times журналының 2011 жылғы сараптамасы бойынша әлемдегі ең үздік, жоғары қарқынмен дамып жатқан жас компания. == Елге кіру == Шетелдік саяхатшы Ұлыбританияның ресми қызметтерімен ынтымақтасуға міндетті, бұл багаждағы барлық нәрселер туралы хабарлауды міндеттейді. Тасымалдау ережелері бұзылған жағдайда, жүктің кез келген бөлігі тәркіленуі мүмкін.<ref>[https://myukvisa.ru/poleznie-materialy/vezd-v-velikobritaniyu/ Ұлыбританияға кіру - кедендік тексеру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216172426/https://myukvisa.ru/poleznie-materialy/vezd-v-velikobritaniyu/ |date=2019-12-16 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Ұлыбритания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Құрама Патшалық |Еуропа елдері |Достастық Корольдігі |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Ұлттар достастығы |G8 |G20 }} [[Санат:Ұлыбритания|*]] jb60h9xswe93r2pi5fess1zg4xshczl 0 10308 3635402 3313721 2026-07-27T05:47:23Z Nitromir 183201 toguzkumalak.com сілтемесі қосылды 3635402 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Тоғыз құмалақ.jpg|250px|thumb|Тоғыз құмалақ тақтасының жалпы құрылысы]] '''Тоғызқұмалақ''' — [[қазақ]]тың ұлттық дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ойды дамытуға арналған ойын. == Тарихы == Соңғы деректерге қарағанда, оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал кейбір мамандардың айтуынша, оның пайда болған кезі бұдан да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғызқұмалақ өткен ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын болатын. Қазақи аңыздарға сенетін болсақ, тоғызқұмалақ ойынын қарапайым қойшылар ойлап тапқан. Тоғызқұмалақ тақтасы ретінде олар жерді қазып, арнайы шұңқырлар жасаған. Ал, құмалақтарды дайындау үшін қойлардың құмалағын кептіріп, дәл сондай 162-сін қолданған. Ауызба-ауыз таралып келген аңыздарда тоғызқұмалақ ойыны қойшылар үшін керемет ермек болды. Соңғы деректерге қарағанда, тоғыз-құмалақ сынды ойындар ертеректе арифметикалық есептер үшін пайдаланылып, кейін келе есептеу әдістері ұмытылғанға ұқсайды. Тоғыз-құмалақ тақтасы тек 18 отаудан емес, 14, 10 отаудан да тұруы мүмкін. Мұнда тек ойынның басында бір ұяшық отауға 9-дан артық құмалақ салуға болмайтыны маңызды. Себебі, тоғыздан кейінгі он және одан үлкен сандарды тек ондық санау жүйесінде ғана белгілеуге болады. Мысалы,он саны бір құмалақ пен бос отаудан тұрады. Сонда бос отау нөл белгісінің қызметін атқаратындығын көреміз. Тоғызқұмалақта есеп шығару кілтін 2017 жылдан бері зерттеуші Бейсенбаев А.С. насихаттап келеді. Бұл цифрсіз есеп шығару кілті арқылы кез-келген тоғыз-құмалаққа ұқсас ойын тақтасында қосу, алу, көбейту және бөлу амалдарын шығаруға болады. Бейсенбаев А.С. ұсынған Цифрсіз есеп шығару ережелері (тоғыз-құмалақ тақтасында есеп шығарудың кілті деген де атауы бар) төменде келтірілген. '''Тоғыз-құмалақ тақтасының кілті:''' * Бірліктер-тастар(құмалақтар) * Сан орны-отау * Сан белгісі-отаудағы тастар саны * Нөл-бос отау * Бөлшектік белгі-тұздық * Теңдік белгі-қазан * Қосу белгісі-ойда * Алу белгісі-ойда * Көбейту белгісі-ойда * Бөлу белгісі-ойда Қосынды мен қосылғыштардың орналасуы: Қосылғыш әрі қосынды бастауыштың бірінші отауынан соңғысына қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Құр қосылғыш қостауыштың соңғы отауынан біріншісіне қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Азайғыш пен азайтқыш, және азайтындылардың орналасуы: Азайғыш бастауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның басынан бастап толтырылады; Азайтқыш бастауыштағы азайғыштың соңғы санының бойында орналасқан қостауыштағы отаудан бастап бірінші отауға қарай санның аяғынан бастап толтырылады; Азайтынды қостауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Көбейткіш, көбейгіш және көбейтіндінің орналасуы: Көбейткіш бастауыш отаудың біріншісінен бастап соңғысына қарай санның аяғынан бастап толтырылса, көбейгіш бастауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның басынан бастап толтырылады; Көбейтінді қостауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Бөлінгіш, бөлгіш және бөлінділердің орналасуы: Бөлінгіш бастауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның басынан бастап толтырылады; Бөлгіш бастауыштың бірінші отауынан соңғыға қарай санның аяғынан бастап толтырылады; Бөлінді қостауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Егерде, шығаратын есептің саны тоғызқұмалақ тақтасына сыймаса, оған тағы сондай тақта жалғау керек. Тақта табылмаған жағдайда, кесе немесе түбі шұңғыл кез келген кішкентай отаулармен шамалас ыдыс пайдалануға болады. Санау жүйесі бойынша отаулардың сыйымдығы: * Ондық санау жүйесі: 9 тас * Тоғыздық санау жүйесі: 8 тас * Сегіздік санау жүйесі: 7 тас * Жетілік санау жүйесі: 6 тас * Алтылық санау жүйесі: 5 тас * Бестік санау жүйесі: 4 тас * Төрттік санау жүйесі: 3 тас * Үштік санау жүйесі: 2 тас * Екілік санау жүйесі: 1 тас Санау жүйесінің бағыты: Сағат тіліне қарсы бағытта Санау жүйесінің ережесі: Әр отау белгіленген санау жүйесіндегі отау сыйымдылығынан бір тасқа асқанда, отаудағы бір тас сағат тіліне қарсы келесі отауға түсіп қалғандары қазанға салынады. Соңында отауларда бейнеленген санның шамасы қазанға түскен және сол пайда болған санды құрап тұрған тастардың қосындысына тең болады. == Әлемде == [[File:Deskohraní 08-09-28 0888.jpg|thumb|Тоғыз-құмалақ]] Қазіргі кезде әлемнің көптеген елдерінде тоғызқұмалақ жақсы насихатталып жатыр. Мәселен, [[Қырғызстан]]да мектептерде тогуз-коргоолдан [[олимпиада]] өтеді екен. [[Қытай]]да, [[Қарақалпақстан]]да кітаптар, ғылыми еңбектер шығуда. Сондай-ақ, көршілес [[Алтай]]да, [[Қарашай-Шеркеш]]те, [[Саха]]да үйірмелер ашылып, [[Еуропа]]ның бірнеше елдерінде тоғыз-құмалақ ойналып жатыр деген дерек бар. Қазір әлемде тоғыз-құмалаққа ұқсас мысырлық ''калах'', [[Моңғолия]]да ''эсон коргоол'', [[Шри-Ланка]]да ''олинда калия'', африкалықтарда ''манкала'', ''габата'', ''абапа'', ''нам-нам'', ''бао'', ''тамподуо'', ''омвесо'', ''маработ'', тұрақты америкалықтарда ''аджи-бото'', ''варри роунд'' және ''роунд'', азиялықтарда ''сунгка'', ''паллангули'', ''гонгкак'' сынды ойындар бар. Мәселен, Африкадағы [[Уганда]] елінің ''омвесо'' деген ұлттық ойыны бар. Оның тоғыз-құмалақтан ерекшелігі отау саны көп (32 отау) те бірақ құмалақ саны аз (64 құмалақ). Осы ойынды угандалықтар әлемдік интеллектуалдық ойындардың қатарына кіргізіп, одан жыл сайын біресе Америкада, біресе [[Англия]]да олимпиадалар өткізеді екен. Немесе Шри-Ланканың ''манкала'' типіндегі жеті отаулық ''олинда калия'' ойын түрін алайық. Белгілі тоғыз-құмалақ маманы Мақсат Шотаевтың айтуынша, қазір бұл ойын, Интернет арқылы жедел дамып келе жатыр. == Қазақстанда == Қазіргі таңда республикада оның жеке қауымдастығы бар, облыс орталықтарында тоғызқұмалақты үйренемін деушілерге қауымдастықтың бөлімшелері мен үйірмелері ашылған. Бүгінде Қазақстанда осы жұмыстардың ұйытқысы болып отырған танымал бірнеше азаматтар бар. Солардың ішінде тоғыз-құмалақ федерациясының президенті Әлихан Байменов, вице-президенті Сардар Шәріпов пен «Таңғажайып тоғыз-құмалақ» кітабының авторы, тоғызқұмалақтан мемлекеттік жаттықтырушы Мақсат Шотаев деген азаматтардың есімін атау тұрарлық. Қазақстан тәуелсіздік алған жылдан бері тоғыз-құмалақ жылдан-жылға дамып келеді. Бұл жерде жаңа құрылған тоғыз-құмалақ федерациясының ықпалы зор болып отыр. Бүгінгі таңда осы қауымдастықтың арқасында елдің түкпір-түкпірінде үйірмелер ашылып, тоғыз-құмалақтан жарыстар жиі өткізіліп келеді. == Тоғызқұмалақ ережесі== [[Сурет:Тогузкоргоол.jpg|thumb|Ағаш тақтасы]] Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Ойын тақтасы – 2 қазан, 18 отау, 162 құмалақтан тұрады. Ойын басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған сексен бір құмалақ тиесілі. Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны – бастаушы, қарымта жүріс жасаған ойыншыны – қостаушы деп атайды. Кейде бастаушы үшін – ақ жағы, қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданамыз. Тақтаның жазу үлгісіндегі жалпы құрылысы төмендегідей: {|class="wikitable" |отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1 |- | ||9||9||9||9||9||9||9||9||9||Қостаушы қазаны (0) |- | ||9||9||9||9||9||9||9||9||9||Бастаушы қазаны (0) |- |отаулар||№1||№2||№3||№4||№5||№6||№7||№8||№9 |} Берілген диаграммаларда бастаушының отаулары мен ондағы құмалақтар мөлшері үнемі төменгі жағында орналасады. ===Жүріс жасау ерекшеліктері=== Жүріс ойыншылар тарапынан кезектесіп жүріледі. Жүрісті кімнің жасайтыны жеребемен немесе қарсыластардың келісімімен анықталады. *1.Жүріс жасау үшін өз жағыңыздағы отаулардың бірінен біреуін орнына қалдырып, қалған құмалақтарды қолға алып, солдан оңға қарай бір-бірлеп таратамыз. Тарату сәтінде құмалақтар өз отауларымыздан асып кететін болса, қарсыластың отауына таратамыз. Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ санды құмалағы бар отауына түсіп, ондағы құмалақтарды жұп қылса (2, 4, 6, 10, 12), сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып, өз қазанымызға салынады. Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына түсіп (3 құмалақтан басқа), тақ қылса немесе өз отауымызға түссе, құмалақ ұтып алынбайды. Мәселен, жоғарыдағы тақтадағы алғашқы жағдайда бастаушы №3 отаудағы 9 құмалағын таратса, соңғысы қарсыласының №6 отауына барып түседі және ондағы 9 құмалақ соңғы құмалақпен 10 болып, ұтып алынады және қазанға салынады. Сол кезде тақтада төмендегідей жағдай қалыптасады. {|class="wikitable" |отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1 |- | ||9||9||9||–||10||10||10||10||10||(0) |- | ||9||9||9||9||9||9||1||10||10||(10) |- |отаулар||№1||№2||№3||№4||№5||№6||№7||№8||№9 |} *2.Отаудағы жалғыз құмалақ көрші отауға жүргенде орны бос қалады. *3.Жүріс жасаған кезде отауларға құмалақ салмай немесе 2-3 құмалақ бөліп алып жүруге болмайды. ===Тұздық алу ережесі=== Тоғызқұмалақ ойынында құмалақтан басқа ойында бір рет қарсыластың отауын ұтып алуға да болады. Оны ежелде – "тұзды үй", қазіргі тілде – тұздық деп атайды. *4.Тұздық алу үшін жүріс жасаған кезде, қарсыластың екі құмалағы бар отауына таратқан құмалағыңыздың соңғысын түсіру керек. Сонда сол отауда қалыптасқан 3 құмалақпен бірге отау да ұтып алынып, ойынның аяғына дейін сіздің меншігіңізге айналады. Енді жүріс жасалған сайын тұздық алынған отауға түсетін бір құмалақ, міндетті түрде сіздің қазаныңызға салынып отырады. Тұздық алынған отауға арнайы белгі қойылады. Жазбаша түрде – Х деген шартты таңбамен белгіленеді. Мәселен, төмендегі диаграммаға қарайық. {|class="wikitable" |отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1 |- | ||–||10||10||1||11||11||11||11||11||(0) |- | ||10||10||10||10||10||10||2||11||1||(12) |- |отаулар||№1||№2||№3||№4||№5||№||6№7||№8||№9 |} Осы жағдайда қостаушы ойыншы №7 отаудағы 10 құмалағын тарату арқылы, соңғы құмалағын бастаушының №7 отауына түсіріп, ондағы 2 құмалақты үшеу етіп, осы құмалақтарды ұтумен қатар, осы отауға тұздық жариялайды. Сонда төмендегі жағдай қалыптасады. {|class="wikitable" |отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1 |- | ||1||11||1||1||11||11||11||11||11||(3) |- | ||11||11||11||11||11||11||Х||11||1||(12) |- |отаулар||№1||№2||№3||№4||№5||№6||№7||№8||№9 |} Ендігі кезде бүкіл ойын барысында №7 отау – қостаушының меншігіне айналады. *5.Тұздық ойында бір рет алынады және №9 отаудан ешқашан алынбайды. *6.Тұздық аттас отаулардан алынбайды. Мысалы, жоғарыдағы диаграммадағы жағдайда қостаушы ойыншы №7 отаудан тұздық алды, енді бастаушы ойыншы ойын барысында бұл отаудан тұздық алуға қақысы жоқ. ==="Атсырау" ережесі=== Ойын аяқталуға жақындаған сайын әр ойыншының отауларындағы құмалақ таусыла бастайды. Әр құмалақ ұтып алынған сайын немесе тұздыққа түскен сайын қарсыластардың жүріс мөлшері кеми береді. Сондықтан ойын соңында қарсыластардың бірінің отауларында жүріс жасай алмайтын жағдай да кездеседі. *7.Ойыншылардың бірінің отауларындағы құмалақты бірінші таусып алып, жүріссіз қалуы – атсырау деп аталады. *8.Атсырауға ұшыраған ойыншының қарсыласы бұл жағдайда қосымша бір жүріс жасап, барлық құмалақтарды өз қазанына салып алады. Мысалы: {|class="wikitable" |отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1 |- | ||1||1||1||Х||1||–||–||–||–||(78) |- | ||–||–||–||–||–||–||Х||–||4||(76) |- |отаулар||№1||№2||№3||№4||№5||№6||№7||№8||№9 |} Осы тақтадағы жағдайда жүріс бастаушыдан. Ол №9 отаудағы 4 құмалағын таратады. Өз кезегінде қостаушы №1 отауға түскен 1 құмалақты жүреді. Бастаушы №9 отаудағы жалғыз құмалақты 1 отауға салады. Қостаушы кез келген отаудағы құмалақпен, мәселен, 1 отаудағы 1 құмалақпен жүріс жасайды. Сонда төмендегіше жағдай туындайды: {|class="wikitable" |отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1 |- | ||1||1||1||Х||1||–||1||3||–||(78) |- | ||–||–||–||–||–||–||–||–||–||(76) |- |отаулар||№1||№2||№3||№4||№5||№6||№7||№8||№9 |} Енді қостаушы отауларындағы 8 құмалақты қазанына салып, ойынның есебін жүргізеді. Есеп 76-86. Қостаушы ұтты. *9.Егер "атсырау" жағдайында қосымша жүріс жүрілген кезде, құмалақтар амалсыздан қарсыластың отауларының біріне түсіп, жүріс беретін болса, ойын әрі қарай жалғаса береді. Сонымен қатар ойыншы ойын барысында 82 құмалақ жинаса да, нәтиженің дәлдігі үшін ойынды соңына дейін ойнауы тиіс.<ref>«Қазақ энциклопедиясының»</ref><ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тоғызқұмалақтың ойын сандығы]] == Сілтемелер == * [http://www.9kumalak.com Қазақстан Республикасы Тоғызқұмалақ Федерациясының ресми сайты] * [https://toguzkumalak.com Toguz Arena — тоғызқұмалақты онлайн ойнау] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ ұлттық ойындары]] [[Санат:Ұлттық ойындар]] [[Санат:Тоғыз-құмалақ]] 1gvprf1ztdqliqnx6e7zpzxmhdrk086 0 20354 3635552 3548657 2026-07-27T10:49:58Z ~2026-41903-02 183885 Ақпаратқа толықтырулар енгізіп, қателерді түзедім. 3635552 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Сарысу ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 24 |lat_sec = 25 |lon_dir = E |lon_deg = 70 |lon_min = 15 |lon_sec = 36 |облысы = Жамбыл облысы |аудан орталығы = [[Жаңатас]] |ауылдық округтер саны =9 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 1 |ауылдар саны = 24 |қалалар саны = 1 |әкімі = Сәкен Үмбетұлы Мамытов |әкімдіктің мекенжайы = Жаңатас қаласы, Бейбітшілік көшесі, №1 |құрылған уақыты = 1928 |жер аумағы = 31,3 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 44 146<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (94,05%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (4,08%)}}, {{nobr|[[күрдтер]] (1,08%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,79%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-sarysu?lang=kk Сарысу ауданының әкімдігі |карта = Sarysu District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Sarysu District Zhambyl Province Kazakhstan.PNG |ортаққордағы санаты = }} '''Сарысу ауданы''' — [[Жамбыл облысы]]ның батысындағы әкімшілік бөлік. [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған. Жер аумағы — 31,3 мың км². Аудан орталығы – [[Жаңатас]] қаласы. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа]], [[Қарағанды облысы]]ның [[Шет ауданы|Шет]] аудандарымен, шығысында [[Мойынқұм ауданы|Мойынқұм]], [[Талас ауданы|Талас]] аудандарымен, батысында [[Түркістан облысы]]ның [[Созақ ауданы|Созақ]], [[Бәйдібек ауданы|Бәйдібек]] аудандарымен шектеседі. == Тарихы == Сарысу ауданы [[1928 жыл|1928 жылы]] 3 қыркүйекте Қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесінің «Қазақстанда көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы аудандарды белгілеу туралы» қаулысына сәйкес құрылған. Осы қаулыға сәйкес Сарысу ауданы Қызылқұм, Созақ, Шу аудандарымен бірге Сырдария округына қаратылған. 1928 жылғы Қазақстанда өткізілген ірі байларды тәркілеу науқанының көшпелі халыққа тигізген зардабы шексіз ауыр болды. Бұдан өзге 1932-1933 жылдары ғасырлар бойы көшпелі тірлікпен күн кешіп, еркін шаруашылықпен, мал өсірумен айналысқан халықты күштеп ұжымдастыру салдарынан болған нәубет Сарысу халқын аяусыз қырғынға ұшыратты. Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы Сарысу өзенінің бойынан 6000-дай шаңырақ үдере көшіп, Қаратау бойына шұбырды. Голощекиннің солақай саясаты салдарынан бір ғана Сарысу ауданында сол алты мың шаңырақтан екі-ақ мыңдайы арып-ашып Қаратау алқабына тұяқ іліктірді. Арқадан арып-ашып жеткен адамдар [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] бойындағы шұрайлы жерлерден өзендер мен көлдердің бойынан қоныс тепті. Бұл жақтағы байырғы ел-жұрт та солақай саясаттың зәбірін тартқан екен. Сан түрлі салықтар бұл жақтағы ағайындарға да оңай тимеген. Десек те, отырықшылық дәстүрден қол үзбей, диқаншылық кәсіпті серік еткен қаратаулықтар ұзақ көштен шаршап-шалдыққан, әбден әлсіреген ағайындарға қолдан келген қамқорлықтарын аяған жоқ. Сол кездегі Қазақстан үкіметінің өкілдері, қоғам қайраткерлері, Ораз Жандосов, Жанайдар Сәдуақасовтар нәубетке ұшыраған сарысулықтардың алдынан шығып, халықтың аман қалған бөлігінің осы өңірге аман-есен жетуіне көп күш салды. Әсіресе Ораз Жандосовтың сіңірген еңбегі зор болды. Кейін Қаратау алабынан қоныс тепкен халықтың басым көпшілігінің ұсыныс-талаптарын зор түсіністікпен қабылдап, ауданның тарихи «Сарысу» атының сақталып қалуына қамқор болды. Есін жиып, етегін жапқан халық төрт түлік мал өсіруге ден қойды. Мысалы, 1934 жылғы шілде айындағы санақта ауданда ұсақ мал саны 7651 бас болса, 1935 жылы 18875-ке жетті. Сол жылы Сарысу ауданында 12 ауылдық кеңеске біріктірілген 47 артель болған. Сарысу ауданының тарихы да Қазақстан тарихының кішігірім құрамдас бөлігі екендігін ешкім жоққа шығара алмайды. Еліміздің басынан кешкен тарихының жаңғырығы жаңа құрылған ауданды да айналып өткен жоқ. Отыз жетінші-отыз сегізінші жылғы қанқасапта да Сарысудың талай боздақтары репрессияға ұшырап, тас абақтыларда күн кешіп, қорғасын оқтың бейкүнә құрбаны болды. Ұлы Отан соғысынан 2700-ден астам сарысулықтар туған топырағына қайта оралмады. Амантай Дәулетбеков, Берген Исаханов секілді Кеңес Одағының Батырларының, даңқты мерген, батыр Ыбырайым Сүлейменовтің кіндік қаны сонау Сарысу өзенінің бойында тамғандығын ұрпақтары мақтан етеді. 1950 жылы Сарысу ауданында қой-ешкі саны 183320 басқа, мүйізді ірі қара 11355-ке, жылқы 4130 басқа жетті. Мал шаруашылығын өркендетудегі үздік табыстары үшін ауданның 15 малшысы 1949 жылы Социалистік Еңбек Ері атағын иеленді. 1954 жылы түгін тартсаң, майы шыққан Жон өңірінде «Түркістан» совхозы бой көтерді. 1957 жылы аудандағы колхоздар ірілендіріліп, 7 совхоз құрылды. Осы кезде ұсақ мал саны 280 мыңға жеткен болатын. 1962 жылы Сарысу ауданының Талас ауданынан қосылуының тиімді болмағандығын өмірдің өзі көрсетіп берді. 1967 жылы Сарысу ауданы қайта құрылды. Бұрын Мойынқұм ауданына қарап келген «Сарысу», «Шығанақ», «Қамқалы» совхоздары Сарысу ауданына қосылды. 1990 жылы ауданда қой-ешкі саны 300 мың басқа, мүйізді ірі қара 10500, жылқы 10000, түйе 1800 басқа жетті. == Тәуелсіздік алғаннан кейін == Ауданның әлеуметтік-мәдени саласы жылдан жылға жақсарды. Мектептер, мәдени үйлері көбейді. Қазақстанның егемендік алуымен, тәуелсіздікке қол жеткізуімен бірге аудан тарихының жаңа парақтары ашылды. Қоғам дамуының осы бір күрделі кезеңінде тәуелсіздіктің, егемендіктің, дербес дамудың дәмі қанша тәтті болғанмен де, осы сара жолға түсудің халық үшін қиындығы мен шырғалаңы аз болған жоқ. 1997 жылы Сарысу ауданы мен Жаңатас қаласы біріктіріліп, аудан орталығы Жаңатас қаласы болып белгіленді. Бүгінде ауданда экономикалық әлеуеті біршама өсті. Соңғы жылдардың өзінде ауданда жаңадан осы заманғы үлгімен екі мектеп, бір аурухана салынды. Жаңатас қаласындағы сәулетті мәдениет үйі жеке қолдан мемлекет меншігіне қайтарылды. Саудакент, Тоғызкент ауылдарындағы мәдениет үйлері толықтай қалпына келтіріліп, ішкі жиһаздары мен музыкалық аспаптары, ұлттық киімдері жаңадан сатып алынды. Бұрын жұмысын тоқтатқан екі кәсіптік-техникалық училище кәсіптік лицей болып Жаңатас қаласы мен Саудакент ауылынан қайтадан ашылды. Жаңатас қаласында мемлекеттік көпсалалы колледж жұмыс істей бастады. Тек соңғы жылдардың өзінде бес балабақша ашылды. Жаңатас қаласындағы екі көпқабатты үй қайта қалпына келтірілді. Енді қаланың жылу және су жүйелерін қайта қалпына келтіру қолға алынуда. Саудакент, Тоғызкент ауылдарында ауыз су жүйесі іске қосылды. Жаңатас қаласы мен Саудакент ауылында сандық телефон байланыс жүйесі енгізілді, жаңа пошта ғимараттары салынуда. == Экономикасы == Жыл басынан аудан экономикасының нақты секторында өндірілген өнімнің көлемі 882 м.л.н. 246,8 мың теңгені құрап, былтырғы жылдың осы мерзімімен салыстырғанда 1,7 есеге артты. Өнеркәсіп кәсіпорындары ағымдағы бағалармен 642 м.л.н. 383 мың теңгенің өнімдерін өндіріп, физикалық көлем индексі 127,5 пайызды құрады. Шағын кәсіпорындардың өнім өндіру көлемі 1 м.л.н. 40 мың теңге болып қалыптасты. Ауыл шаруашылығы бойынша өндірілген өнім бағалармен есептегенде мал шаруашылығында 192 м.л.н. 600 мың теңгені құрап, өткен жылдың осы мерзімімен салыстырғанда 9,9 пайызға артты. Бүгінгі таңда ауданда 6 өндірістік кооператив, 1 акционерлік қоғам, 4 жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, 714 шаруа қожалықтары, ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысуда, осы аталған жұмыс орындарында 5121 адам жұмыспен қамтылған. Төрт түлік мал басы жылдан-жылға өсуде. Бүгінгі күні ауданда мүйізді ірі қара – 16040 бас, қой-ешкі – 217175 бас, жылқы – 4082 бас, түйе – 1415 басқа жетті. Мал тұқымын асылдандыру қолға алынуда. == Әлеуметтік нысандары == Ауданда 1 Жаңатас мемлекеттік көпсалалы колледжі, 2 кәсіптік-техникалық лицейі, 28 жалпы білім беретін мектеп, 1 интернат, 1 кешкі орта мектеп, 1 мектепаралық оқу-өндірістік комбинаты, 3 балалар өнер мектебі, 3 балалар саз мектебі, 4 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, 1 балалар-жасөспірімдер орталығы, 7 балабақша және 6 аула клубтары өскелең жас ұрпақ шәкірттерге білім, өнер және дене тәрбиесі салалары бойынша дәрістер берумен айналысады. Аудандағы аз қамтамасыз етілген отбасылардың балаларына арналған Байқадам орта мектебі жанынан ашылған интернатта 52 бала тәрбиеленуде. Аудан аумағында қазіргі таңда 2 мәдениет үйі, 19 ауылдық клуб, 26 кітапхана, 1 жылжымалы автоклуб халыққа мәдени, рухани тұрғыда қызмет көрсетуде. Олардың ішінде халықтық атағы бар 4 мәдени ұжым бар. Былтырғы 2007 жылдың өзінде 3 клуб және 1 кітапхана жаңадан ашылып, өз жұмысын бастады. Денсаулық саласы бойынша Жаңатас қаласында орналасқан аудандық орталық аурухана мен аудандық аумақтық емхана, Саудакент ауылында орналасқан ауылдық аурухана мен аудандық туберкулезді емдеу диспансері, 6 ауылдық дәрігерлік амбулатория, 19 медициналық пункт халық денсаулығы күзетінде абыройлы қызмет атқаруда. Осы медицина саласында барлығы 690 адам қызмет жасайды. 2008 жылы Жайылма – Маятас ауылдары бағытында ауыз су жүйесін іске қосу, үш ауылдық жерде дәрігерлік пункт ғимаратын салу және Үлкен Көкдала елді мекеніне электр желісін тарту жұмыстары жүргізілді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 12194 || {{өсім}}15314 || {{өсім}}24580 || {{өсім}}28605 || {{құлдырау}}27843 || {{өсім}}48594 || {{құлдырау}}41105 || {{өсім}}43538 |} Тұрғындар саны - 44 184 адам ([[2019 жыл|2019]]), ұлттық құрамы: [[қазақтар]] тұрады (93,35%), [[орыстар]] (4,40%), басқа ұлт өкілдері (2,25%) тұрады. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == 25 елді мекен (1 қала және 24 ауыл), 1 қалалық әкімдік пен 9 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Байқадам ауылдық округі]] ||5550 ||{{құлдырау}}5275 ||95 ||2739 ||{{құлдырау}}2688 ||98,1 ||2811 ||{{құлдырау}}2587 ||92 |- | [[Досбол ауылдық округі]] ||804 ||{{құлдырау}}640 ||79,6 ||432 ||{{құлдырау}}352 ||81,5 ||372 ||{{құлдырау}}288 ||77,4 |- | [[Жайылма ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Жайылма ауылдық округі]] ||3621 ||{{құлдырау}}3123 ||86,2 ||1875 ||{{құлдырау}}1619 ||86,3 ||1746 ||{{құлдырау}}1504 ||86,1 |- | [[Жаңаарық ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Жаңаарық ауылдық округі]] || 1659 ||{{құлдырау}}1526 ||92 ||845 ||{{құлдырау}}801 ||94,8 ||814 ||{{құлдырау}}725 ||89,1 |- | [[Жаңаталап ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Жаңаталап ауылдық округі]] ||1489 ||{{өсім}}1522 ||102,2 ||770 ||{{өсім}}799 ||103,8 ||719 ||{{өсім}}723 ||100,6 |- | [[Жаңатас қалалық әкімдігі]] ||20731 ||{{өсім}}25018 ||120,7 ||10169 ||{{өсім}}12298 ||120,9 ||10562 ||{{өсім}}12720 ||120,4 |- | [[Игілік ауылдық округі]] ||2627 ||{{құлдырау}}2478 ||94,3 ||1352 ||{{құлдырау}}1267 ||93,7 ||1275 ||{{құлдырау}}1211 ||95 |- | [[Қамқалы ауылдық округі]] ||1158 ||{{құлдырау}}868 ||75 ||636 ||{{құлдырау}}469 ||73,7 ||522 ||{{құлдырау}}399 ||76,4 |- | [[Тоғызкент ауылдық округі]] ||1891 ||{{құлдырау}}1686 ||89,2 ||974 ||{{құлдырау}}889 ||91,3 ||917 ||{{құлдырау}}797 ||86,9 |- | [[Түркістан ауылдық округі]] ||1575 ||{{құлдырау}}1402 ||89 ||796 ||{{құлдырау}}738 ||92,7 ||779 ||{{құлдырау}}664 ||85,2 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||41105 ||{{өсім}}43538 ||105,9 ||20588 ||{{өсім}}21920 ||106,5 ||20517 ||{{өсім}}21618 ||105,4 |} == Тұлғалары == * [[Берік Шаханұлы]] (1943-2020) жазушы,прозаик ''«Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты; «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]]. [[Сарысу ауданы|Сарысу ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]] Халықаралық "Махмұд Қашқари" сыйлығының лауреаты'' * [[Амангелді Нақыпұлы Сембин]] ''(9.5.1945 - 2005, )'' [[әнші]], [[педагог]]'', Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976). Мәскеу консерваториясының вокалдық бөлімін бітірген. Италияның Милан қаласындағы "[[Ла Скала]]" да ән шырқаған тұңғыш қазақ.'' * [[Бердібек Сәрсенұлы Бейсенов]] - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. == Әкімдері == * Әбдіманап Бапанұлы Көпбергенов 1992 - 1993 * Сағынған Әміреқұлов 1993 - 1997 * Дүйсенбай Тұрғанов 1997 - 2000 * Бақберген Мәуленов 2000 - 2000 * Серғазы Айдапкелов 2000 - 2004 * Болат Асқарәліұлы Мәдікенов 2004 - 2009 * Жангелді Жайлауұлы Омаров 2009 - 2012 * [[Қанатбек Қайшыбекұлы Мәдібек]] 2012 - 2015, 2019 - 2020 * [[Бейбітбек Шындалыұлы Жайлыбаев]] 2015 - 2016 * Балабек Жанбекұлы Нарбаев 2016 - 2019 * Бақытжан Алпысұлы Жақсылықов 2020 - 2021 * Марат Қырғызәлұлы Сұлтанғалиев 2021 - 2023 * Сәкен Үмбетұлы Мамытов 2023 ж. бастап == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл облысы}} {{Сарысу ауданы ауылдық округтері}} {{Сарысу ауданы елді мекендері}} [[Санат:Сарысу ауданы]] cxt7w2hlawruiedpitv7dtwrk6os4bx 0 22650 3635303 3567755 2026-07-26T21:41:05Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Шет ауданында жерленгендер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635303 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ағыбай Қоңырбайұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = Ағыбай батырдың ескерткіші |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 1802 |Туған жері = [[Ұлытау]] аймағы |Мансабы = [[батыр]] |Азаматтығы = |Ұлты =Қазақ, руы [[Арғын]]-[[Шұбыртпалы ]]-[[Күйелі]] |Қайтыс болған күні = 1885 |Қайтыс болған жері = Тасарал қамалы |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ағыбай Қоңырбайұлы''', '''Ағыбай батыр''' (1802-1885) — [[қазақ]] халқының тәуелсіздігі үшін күрескен әйгілі [[батыр]], қолбасшы. Қазақ ханы [[Кенесары Қасымұлы]]ның [[Ресей]] отаршылдығына қарсы жүргізген [[көтеріліс]] кезіндегі қазақ әскерінің қолбасшысы. Ағыбай батыр [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] тауының етегіндегі ауылда дүниеге келген. Орта жүз құрамындағы [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек-шұбыртпалы]] – [[арғын]] руынан шыққан. == Қысқаша өмірбаяны == Ағыбай батыр жорықта жолы болғыштығы үшін «Ақжолтай батыр» атанған. Сарбаздары Абылай есімімен қатар Ағыбай батырды да ұранға айналдырған. Ағыбай батыр 1824 жылы [[Қарқаралы]] аймағында [[Ресей империясы]]ның отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене араласты. 1826–1849 жылы аралығында Ресей империясының Қарқаралы, [[Ақтау бекінісі|Ақтау]], Ақмола бекіністеріне шабуыл жасап, патша әскерлерін [[Ырғыз]], [[Тобыл]] өзендері бойындағы ұрыстарда, [[Қызылжар]], [[Көкшетау]] шайқастарында ойсырата жеңген. Қазақ батыры Орманға қарсы соғыстарда ерекше ерлік көрсеткен. 1847 жылы Кенесары ханның Кекілік тауындағы қырғыздармен ұрысында [[Наурызбай батыр]]мен бірге дұшпан шебін бұзып еткен. Кенесары өлгеннен кейін де Ресей өктемдігіне қарсылығын тоқтатпай, Сыздық төре қолы құрамында соғыс жүргізген. Ағыбай батырдың мазары [[Сарыарқа]] мен [[Бетпақдала]]ның шектескен Тайатқан-Шұнақ деген жерінде, сонда жерленген. == Ағыбай батыр қазақ әдебиетінде == Кенесарының бас батыры Ағыбай батырдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің шығармаларына арқау болған. 19-шы ғасырдың аяғында «Ағыбай батыр» киссасы шықты. Ағыбай [[Нысанбай Жаманқұлұлы|Нысанбай жыраудың]] «Наурызбай-Қаншайым» жырының, Iлияс Есенберлиннің «Қаһар» романының бас кейіпкері.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> 1914 жылы Есім төренің көмегімен [[Әлихан Бөкейханов]] [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласынан «Қызыл қайнар Тектұрмас» деген кітабын шығарды. [[Сәкен Сейфуллин]] ''«Ақжолтай батыр»'' деген роман жазған. 1992 жылы Айыртау-Сопыда батырдың туғанына 190 жыл толуына байланысты республика дәрежесінде үлкен той етті. Ұрпақтары Ағыбайға үлкен кесене салды. Ол 1980 жылы күрделі жөндеуден өтіп, басына құлпытас қойылды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.zox.kz/load/aza_khandary_bileri_batyrlary/a_ybaj_batyr_o_yrbaj_ly/17-1-0-366/ Ағыбай батыр Қоңырбайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122091504/http://www.zox.kz/load/aza_khandary_bileri_batyrlary/a_ybaj_batyr_o_yrbaj_ly/17-1-0-366 |date=2012-11-22 }} * [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/aybaj_batyr_oyrbajly_shbyrtpaly_aybaj_1802_1885/9-1-0-190/ Ағыбай батыр] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Шет ауданында жерленгендер]] j9zu3dwd8qhq6aojriv8uw4gg66mpli 0 23588 3635366 3560155 2026-07-27T01:23:53Z Casserium 68287 3635366 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Қазақша есімі=Ерік Мағзұмұлы Асанбаев |Суреті= |Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Германия]]дағы елшісі |Басқара бастады=ақпан 1996 |Басқаруын аяқтады=шілде 2000 |Президент=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары=[[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] |Ізбасары=[[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] |Титулы_2=[[Қазақстан]] [[Қазақстан вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2=Flag of Kazakhstan.svg |Ту2_2=Emblem of Kazakhstan latin.svg |Басқара бастады_2=10 желтоқсан 1991 |Басқаруын аяқтады_2=22 ақпан 1996 |Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_2=''лауазым пайда болды; Қазақ КСР вице-президенті ретінде өзі'' |Ізбасары_2=''лауазым жойылды'' |Титулы_3=[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] вице-президенті |Ту_3=Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg |Ту2_3=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Басқара бастады_3=16 қазан 1991 |Басқаруын аяқтады_3=10 желтоқсан 1991 |Ізашары_3=''Қазақ КСР президентінің орынбасары ретінде [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]'' |Ізбасары_3=''лауазым жойылды, [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан вице-президенті]] ретінде өзі'' |Титулы_4=[[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі#Төрағалар тізімі|төрағасы]] |Ту_4=Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991).svg |Ту2_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991).svg |Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Басқара бастады_4=24 сәуір 1990 |Басқаруын аяқтады_4=16 қазан 1991 |Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізбасары_4=[[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]] |Туған жері=[[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылы (№2 ауыл), {{туғанжері|Амангелді ауданы|Амангелді ауданында}}, [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Туған күні=10.3.1936 |Қайтыс болған күні=23.8.2004 |Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Жерленді=[[Кеңсай зираты]] |Балалары=2 |Білімі=[[Қазақ ұлттық университеті]] |Марапаттары={{Отан ордені}} {{Барыс ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}}}} '''Ерік Мағзұмұлы Асанбаев''' (10 наурыз 1936, [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылы, [[Амангелді ауданы]], [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] — 23 тамыз 2004, [[Алматы]] қаласы) – кеңестік және қазақстандық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, экономист, дипломат. Қазақстанның тұңғыш [[Қазақстан вице-президенті|вице-президенті]] (1991–1996). Экономика ғылымдарының докторы (1978). == Өмірбаяны == 1936 жылдың 10 наурызында [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]]ның [[Амангелді ауданы]]ның [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылында (№2 ауыл) дүниеге келді. [[Арғын]] тайпасының [[Саржетім]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/110120-tekti-de-tereng-tulga|title=Текті де, терең тұлға|website=qazaquni.kz {{!}} Қазақ Үні газетінің ресми сайты {{!}} Қазақстан жаңалықтары|access-date=2021-09-17}}</ref> ҚазМУ-ды (1958, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. 1959–1967 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-да, [[Мәскеу]] қаржы институтында, Қазақ КСР-і Мемлекет жоспарлау комитетінің ғылым-зерттеу институтында, Қазақ КСР-і Қаржы министрлігі жүйесінде (1973–1975) қызметтер атқарған. Қазақстан Министр Кеңесінде бөлім меңгерушісі, іс басқарушысының орынбасары, 1988–1989 жылы Министр Кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақстан КП ОК-нде бөлім меңгерушісі, кейін хатшысы (1989–1991) болды. 1991 жылдың сәуір–қазанында Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің төрағасы, 1991–1996 жылы ҚР-ның вице-президенті, 1994–1996 жылы ҚР Президенті жанындағы адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін атқарды. 1996 жылы ақпаннан 2000 жылға дейін ҚР-ның [[Германия|ГФР]]-дегі Төтенше және өкілетті елшісі болған. 2004 жылдың 23 тамызында өмірден озды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер== *[http://kz.government.kz/site/news/2004/08/news078?cl=201106 Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Ерік Мағзұмұлы Асанбаев ..]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://kaz.newsfactory.kz/2457.html Заманынан оза туған тұлға - Мәдениет - Жаңалықтар фабрикасы ..]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның Германиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] {{stub}} e140p6ctsmehvya8yzuowpxnmldyzdy 3635396 3635366 2026-07-27T05:40:14Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:КСРО экономистері]],[[Санат:Алфавит бойынша экономистер]],[[Санат:КОКП ОК мүшелері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635396 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Қазақша есімі=Ерік Мағзұмұлы Асанбаев |Суреті= |Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Германия]]дағы елшісі |Басқара бастады=ақпан 1996 |Басқаруын аяқтады=шілде 2000 |Президент=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары=[[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] |Ізбасары=[[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] |Титулы_2=[[Қазақстан]] [[Қазақстан вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2=Flag of Kazakhstan.svg |Ту2_2=Emblem of Kazakhstan latin.svg |Басқара бастады_2=10 желтоқсан 1991 |Басқаруын аяқтады_2=22 ақпан 1996 |Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_2=''лауазым пайда болды; Қазақ КСР вице-президенті ретінде өзі'' |Ізбасары_2=''лауазым жойылды'' |Титулы_3=[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] вице-президенті |Ту_3=Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg |Ту2_3=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Басқара бастады_3=16 қазан 1991 |Басқаруын аяқтады_3=10 желтоқсан 1991 |Ізашары_3=''Қазақ КСР президентінің орынбасары ретінде [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]'' |Ізбасары_3=''лауазым жойылды, [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан вице-президенті]] ретінде өзі'' |Титулы_4=[[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі#Төрағалар тізімі|төрағасы]] |Ту_4=Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991).svg |Ту2_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991).svg |Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Басқара бастады_4=24 сәуір 1990 |Басқаруын аяқтады_4=16 қазан 1991 |Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізбасары_4=[[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]] |Туған жері=[[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылы (№2 ауыл), {{туғанжері|Амангелді ауданы|Амангелді ауданында}}, [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Туған күні=10.3.1936 |Қайтыс болған күні=23.8.2004 |Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Жерленді=[[Кеңсай зираты]] |Балалары=2 |Білімі=[[Қазақ ұлттық университеті]] |Марапаттары={{Отан ордені}} {{Барыс ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}}}} '''Ерік Мағзұмұлы Асанбаев''' (10 наурыз 1936, [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылы, [[Амангелді ауданы]], [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] — 23 тамыз 2004, [[Алматы]] қаласы) – кеңестік және қазақстандық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, экономист, дипломат. Қазақстанның тұңғыш [[Қазақстан вице-президенті|вице-президенті]] (1991–1996). Экономика ғылымдарының докторы (1978). == Өмірбаяны == 1936 жылдың 10 наурызында [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]]ның [[Амангелді ауданы]]ның [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылында (№2 ауыл) дүниеге келді. [[Арғын]] тайпасының [[Саржетім]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/110120-tekti-de-tereng-tulga|title=Текті де, терең тұлға|website=qazaquni.kz {{!}} Қазақ Үні газетінің ресми сайты {{!}} Қазақстан жаңалықтары|access-date=2021-09-17}}</ref> ҚазМУ-ды (1958, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. 1959–1967 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-да, [[Мәскеу]] қаржы институтында, Қазақ КСР-і Мемлекет жоспарлау комитетінің ғылым-зерттеу институтында, Қазақ КСР-і Қаржы министрлігі жүйесінде (1973–1975) қызметтер атқарған. Қазақстан Министр Кеңесінде бөлім меңгерушісі, іс басқарушысының орынбасары, 1988–1989 жылы Министр Кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақстан КП ОК-нде бөлім меңгерушісі, кейін хатшысы (1989–1991) болды. 1991 жылдың сәуір–қазанында Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің төрағасы, 1991–1996 жылы ҚР-ның вице-президенті, 1994–1996 жылы ҚР Президенті жанындағы адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін атқарды. 1996 жылы ақпаннан 2000 жылға дейін ҚР-ның [[Германия|ГФР]]-дегі Төтенше және өкілетті елшісі болған. 2004 жылдың 23 тамызында өмірден озды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер== *[http://kz.government.kz/site/news/2004/08/news078?cl=201106 Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Ерік Мағзұмұлы Асанбаев ..]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://kaz.newsfactory.kz/2457.html Заманынан оза туған тұлға - Мәдениет - Жаңалықтар фабрикасы ..]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның Германиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] [[Санат:КСРО экономистері]] [[Санат:Алфавит бойынша экономистер]] [[Санат:КОКП ОК мүшелері]] {{stub}} pc6eap44rfvo2im03wnxwc0jxy2jo10 0 26421 3635295 3634795 2026-07-26T21:38:03Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]],[[Санат:18 сәуірде қайтыс болғандар]],[[Санат:18 маусымда туғандар]],[[Санат:КСРО химиктері]],[[Санат:1932 жылы туғандар]],[[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]],[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]],[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]],[[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]],[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635295 wikitext text/x-wiki '''Бижанов Фрунзе Бижанұлы''' ''(18 маусым 1932 жылы, [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]], [[Қыпшақ ауданы]] [[Киров атындағы ұжымшар]] туған — 18 сәуір 1999 жылы, [[Алматы]] қаласында қайтыс болған)'' — ғалым, химия ғылымдарының докторы ''(1977 жылы)'', профессор ''(1981 жылы)'', Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері ''(1991 жылы)''. Қазық Мемлекеттік Университетті ''(1955 жылы)'' және оның аспирантурасын ''(1961 жылы)'' бітірген. *''1962 — 64 жылдары'' [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институты]]нда [[Шымкент|(Шымкент қаласы)]] лаборатория меңгерушісі, *''1969 — 71 жылдары'' [[Органикалық катализ және электрохимия институты]]нда аға ғылыми қызметкер болды. *''1971 жылы'' [[катализдік синтез]] лабораториясын ұйымдастырған. *''1972 жылдан'' осы лабораторияның меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері [[органикалық қосылыстар]]дың (спирттер, алифатты қатарлар нитрильдері, бояғыш заттар, т.б. алуда қолданылатын жартылай өнімдердің) нәзік катализдік синтезіне арналған. Бижанов [[сутегі]] қысымымен [[гидрогендеу]] реакциясының кинетикасы мен механизмін зерттеуге арналған жаңа әдістер ұсынды.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:18 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:18 маусымда туғандар]] [[Санат:КСРО химиктері]] [[Санат:1932 жылы туғандар]] [[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] {{stub}} hwc9i8oqa5x1mtyrv3oi1x9tzoifls8 0 29191 3635353 3631678 2026-07-26T22:37:33Z Nurken 111493 Nurken [[Қазақстан Республикасының Президенті]] бетін [[Қазақстан президенті]] бетіне жылжытты 3631678 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = [[Қазақстан президентінің байрағы|Президент байрағы]] |қазіргі = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |тағайындалды = тікелей дауыс беру арқылы сайланады |портреті = Касым-Жомарт Токаев (13-12-2022).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 20 наурыз 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Қазақстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 7 жыл, қайта сайлану құқығы жоқ |айлығы = |орынбасары = |пайда болды = [[24 сәуір]] [[1990 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |соңғысы = |сайты = [http://www.akorda.kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Президенті''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[мемлекет басшысы]] және [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы Күштері]]нің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]сы, елдегі ең жоғарғы лауазым. == Тарихы == 1990 жылғы 24 сәуірде [[Қазақ КСР Президенті]]нің лауазымын белгілеу және [[Қазақ КСР Конституциясы]]на өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақ КСР заңымен [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Қазақ КСР Президенті [[Қазақ КСР президент сайлауы (1990)|болып сайланды]].<ref name="jkjnfg">{{Cite web |url= https://https://egemen.kz/article/270539-tunhghysh-prezidenttinh-eren-enhbegi |title= Тұңғыш Президенттің ерен еңбегі|access-date = 2023-08-23}}</ref> Сайланған кезінде Назарбаев Қазақстанды 1989 жылғы 22 маусымнан бастап [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақ КСР Коммунистік партия]]сы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып басқарған болатын. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақстанда [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|тұңғыш рет жалпыхалықтық Президент сайлауы]] өтті. Дауыс беруге келген 88,2% сайлау 98,78% дауыс жинап Нұрсұлтан Назарбаев жеңіске жетті. 1991 жылғы 16 желтоқсанда [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. 1993 жылдың жаңа Конституциясы арқылы Қазақстанда қоғам дамуына динамика беріп, бірпартиялық саяси басқарудан, экономикалық монополия жүйесінен және тарихи идеологиядан бас тарту арқылы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]ке қатысуға ауқымды өкілет берілді.<ref name="jDuoio">{{Cite web |url= https://https://egemen.kz/article/270539-tunhghysh-prezidenttinh-eren-enhbegi |title= Тұңғыш Президенттің ерен еңбегі|access-date = 2023-08-23}}</ref> Бұл конституцияға сәйкес, президент жалпыхалықтық дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайланды, бір адам екі мерзіммен шектелді. 1995 жылы 29 сәуірде [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|президент Назарбаевтың өкілеттігін 2000 жылдың 1 желтоқсанына дейін ұзарту туралы референдум]] өтті. Мұны дауыс беруге келген 91,26% сайлаушылардың 95,46% қолдаған. 1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы]] қабылданды. Бұл конституция бойынша президент жалпыхалықтық дауыс беру арқылы 5 жыл мерзімге сайланды. Президент туғаннан Қазақстан азаматы болуы керек, 40 жастан кіші болмауы керек, мемлекеттік ([[Қазақ тілі|қазақ]]) тілді еркін білуі қажет, Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы керек және жоғары білімі болуы керек.<ref name="Fhtht">{{Cite web |url= https://adebiportal.kz/kz/authors/view/704|title= Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев |access-date = 2023-08-23}}</ref> 1998 жылы 7 қазанда Қазақстан конституциясына, оның ішінде президентке қатысты өзгертулер енгізілді — оның өкілеттік мерзімі 7 жылға дейін ұлғайтылды, президент үшін белгіленген шектік жас мөлшерін (65 жас) алып тастады, оған міндетті түрде қатысу қажеттілігі де белгіленді, Президенттік сайлауда сайлаушылардың 50%-ы болу қажеттілігі жойылды, Қазақстанның барлық мемлекеттік қызметшілері үшін осындай шектеуді алып тастады. Конституцияға енгізілген өзгерістермен бір мезгілде кезектен тыс президент сайлауы белгіленді. 10 қаңтар күні 1999 жылы [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|бірінші кезектен тыс президент сайлауы]]нда Нұрсұлтан Назарбаев 79,78%, [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]] 11,7%, [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] 4,61%, [[Энгельс Ғаббасов]] 0,76% дауыс жинады.<ref name="Llkopk">{{Cite web |url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election/29898554.html|title= Қазақстандағы президент сайлауы. Хроника|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2005 жылғы 4 желтоқсанда Қазақстанда [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|үшінші жалпыхалықтық президент сайлауы]] өтті. Нұрсұлтан Назарбаев сайлаушылардың 91,15 % дауысын жинап, жеңіске жетіп, алдағы 7 жылда билікте қалды. Оппозициялық кандидат [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] 6,61 % дауыс жинады. Ел тарихында алғаш рет кандидаттар арасында теледебаттар өтті.<ref name="WShjk">{{Cite web |url= https://malim.kz/article/politics/1991-2022-qazaqstan-prezidenti-bolgysy-kelgender-18568|title= 1991-2022. Қазақстан президенті болғысы келгендер|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2007 жылғы 21 мамырда Конституцияға, оның ішінде президент лауазымына қатысты өзгерістер қайтадан енгізілді. Парламенттік өзгерістері кезінде Ата заңға 30 түзету жасалды. Президенттің өкілеттігінің мерзімі 5 жылға өзгертілді. Бірақ "бір адам қатарынан екі реттен артық президент болып сайлана алмайды" деген тармаққа "бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш президентіне қолданылмайды" деген есептеме қосылды. Сонымен өзара өкілеттігін жүзеге асыру кезеңінде президенттің саяси партиядағы қызметін тоқтатуына сөз қосылды.<ref name="Gtkuyl">{{Cite web |url= https://sputnik.kz/20220522/tauelsizdik-zhyldarynda-qazaqstannyn-konstitutsiyasy-qalay-ozgerdi-24977048.html|title= Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанның Конституциясы қалай өзгерді|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2011 жылғы 3 сәуірде елде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|кезектен тыс сайлауы]] тағайындалды.<ref name="LKjijk">{{Cite web |url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100001149|title= Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|access-date=2023-08-23}}</ref> Нәтижесінде жалпы дауыстың 95,5% жинаған Назарбаев қайта сайланды.<ref name="Wvry">{{Cite web |url= https://e-history.kz/kz/calendar/show/25964|title=2011 жылы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауы өткізілді|access-date=2023-08-23}}</ref> 2015 жылғы 26 сәуірде Қазақстанда тағы бір [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|кезектен тыс президент сайлауы]] жүргізілді. Сайлауда Назарбаев сайлаушылардың 97,75% дауысын алды да, тағы қайта сайланды.<ref name="dehgtA">{{Cite web |url= https://malim.kz/article/politics/1991-2022-qazaqstan-prezidenti-bolgysy-kelgender-18568|title= Қазақстан президенті болғысы келгендер|access-date=2023-08-23}}</ref> 2019 жылғы 19 наурызда президент Нұрсұлтан Назарбаев өкілеттігінің аяқталуына бір жыл қалғанда отставкаға кетті.<ref name="LKo;kj">{{Cite web |url= https://kaztag.kz/kz/news-of-the-day/aztag-agenttigini-n-s-asy-boyynsha-2019-zhyldy-10-basty-o-i-asy|title= ҚазТАГ агенттігінің нұсқасы бойынша 2019 жылдың 10 басты оқиғасы|access-date=2023-08-25}}</ref> Президент міндетін атқарушы болып Конституция бойынша [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы|Сенат төрағасы]] тағайындалатындықтан Назарбаевтың ізбасары [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/nazarbaev-otstavkaa-kett-.html|title=Назарбаев өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдады. Халыққа үндеуінің толық мәтіні|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2019-03-19|accessdate=2023-12-24}}</ref> Көп ұзамай 9 сәуір күні Тоқаевтың жарлығы арқылы [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|кезектен тыс президент сайлауы]]ның 9 маусым күні өтетіні бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/prezident-saylauy-2019-toqaev_18137/|title=Тоқаев ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын жариялады|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2019-04-09|accessdate=2023-12-24}}</ref> Сайлау нәтижесінде Тоқаев жалпы дауыстың 70,96% жинады да, елдің екінші президенті болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=5294|title=Results of the early election of the President of the Republic of Kazakhstan, held on June 9, 2019|lang=en|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]|date=2019-06-10|accessdate=2023-12-24}}</ref> 2022 жылғы 17 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев конституцияға өзгертулерге қол қойды, оған сәйкес президенттің өкілеттік мерзімі 7 жылдық болды да, қайта сайлануға тыйым салынды.<ref name="IHgjh">{{Cite web |url= https://www.azattyq.org/a/32038663.html|title= Тоқаев президенттікті 7 жылдық бір мерзіммен шектеу және Астана атауын қайтару туралы түзетулерге қол қойды|access-date=2023-08-25}}</ref> == Сайланатын президентке талаптар == Конституция бойынша Президент жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде Республиканың кәмелетке толған азаматтары жасырын дауыс беру арқылы 7 жыл мерзімге сайланады. Бір адам бір реттен артық Республика Президенті болып сайлана алмайды. Қазақстан Республикасының Президенті болып: * тумысынан Республика азаматтығы бар; * 40 жасқа толған; * қазақ тілін еркін меңгерген; * Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын; * жоғары білімі бар; * мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымдарда кемінде 5 жыл жұмыс істеген Республика азаматы сайлана алады. Сайлау туралы конституциялық заң бойынша Президенттiкке кандидаттарды ұсыну құқығы белгiленген тәртiппен тiркелген республикалық қоғамдық бiрлестiктерге ғана тиесілі. Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға қатысуға құқығы жоқ. Президент сайлауын Республика Құрылтайы жариялайды. Президенттің кезекті сайлауы оның өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін 2 айдан кешіктірілмей өткізіледі және Құрылтай сайлауымен тұспа-тұс келмеуге тиіс. == Конституциялық мәртебесі == Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Конституцияға сәйкес Республика Президенті: * халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және Республика азаматтарының құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі; * мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді әрі кедергісіз жұмыс істеуін, билік органдарының біртұтас Қазақстан халқының алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді; * халық пен мемлекет атынан билік жүргізуге құқығы бар. Қазақстан Республикасының Президентіне, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Мемлекетке опасыздық жасауды қоспағанда, Президент өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін ол қылмыстық және әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды. Республика Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және күзету мемлекет есебінен жүзеге асырылады. == Өкілеттіктері == Конституцияның 46 бабына сәйкес Республика Президенті: * Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Республиканың ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жолдау жасайды; * депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Республика Вице-Президентін]] тағайындайды; Вице-Президентті лауазымынан босатады, оның өкілеттігін айқындайды; * [[Қазақстан Құрылтайы|Республика Құрылтайының]] кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындайды; Құрылтайдың бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды; Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақырады; Құрылтай ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа жариялайды немесе заңды не оның жекелеген баптарын қайта талқылап, дауысқа салу үшін қайтарады; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайда]] өкілдігі бар саяси партиялар фракцияларымен консультациядан кейін [[Қазақстан премьер-министрі|Республика Премьер-Министрінің]] кандидатурасын келісім беру үшін Құрылтайдың қарауына ұсынады; депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Премьер-министрді тағайындайды; Премьер-министрді лауазымынан босатады; Премьер-Министрдің ұсынуымен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] құрылымын айқындайды; Құрылтаймен консультациядан кейін Премьер-Министр ұсынған Үкімет мүшелерін тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін дербес тағайындайды; Үкімет мүшелерін лауазымынан босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; аса маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді; * Республика [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотының]] Төрағасын, [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сотының]] Төрағасын, [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық Банкінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурорын]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитетінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатасының]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметінің]] Бастығын, [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілді]] тағайындайды және оларды лауазымынан босатады; * Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарды құрады, таратады және қайта құрады, олардың басшыларын тағайындайды және лауазымынан босатады; * Республика дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындайды және кері шақырып алады; * депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Конституциялық Соттың 10 судьясын 8 жыл мерзімге, Орталық сайлау комиссиясының 6 мүшесін 5 жыл мерзімге, Жоғары аудиторлық палатаның 8 мүшесін 5 жыл мерзімге тағайындайды; оларды лауазымынан босатады; * [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Республика Қарулы Күштерінің]] Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшылығын тағайындайды және лауазымынан босатады; * жалпыхалықтық референдум өткізу жөнінде шешім қабылдайды; * адамның және Республика азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы және Конституцияның 93-бабында көзделген жағдайда қорытынды беру туралы өтініш жібереді; * Республика атынан келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды; ратификациялық грамоталарға қол қояды; шет мемлекеттердің Республикада аккредиттелген дипломатиялық өкілдіктері басшыларының, сондай-ақ халықаралық ұйым басшыларының сенім мен кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды; * мемлекеттік наградаларды, құрметті атақтарды белгілейді; * мемлекеттік наградалармен марапаттайды, құрметті атақтарды, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді, біліктілік сыныптарын береді; * Республиканың азаматтығы мәселесін, саяси баспана беру мәселесін шешеді; * кешірім беруді жүзеге асырады; * Республиканың Тәуелсіздігі мен аумағының тұтастығына, ішкі саяси тұрақтылығына, азаматтарының қауіпсіздігіне тікелей қатер төнсе және бұл мемлекеттік конституциялық органдардың жұмыс істеуін бұзуға алып келсе, Республика Премьер-Министрімен және Құрылтайы Төрағасымен ресми консультациядан кейін Республиканың бүкіл аумағында немесе жекелеген аймақтарында төтенше жағдай енгізуді, Республиканың Қарулы Күштерін қолдануды қоса алғанда, осы мән-жайлар талап ететін шараларды қабылдайды; * Республикаға қарсы агрессия жасалған не оның қауіпсіздігіне сырттан тікелей қатер төнген жағдайда Республиканың бүкіл аумағында немесе оның жекелеген аймақтарында соғыс жағдайын енгізеді, ішінара немесе жалпы жұмылдыру жариялайды, бұл жөнінде Республика Құрылтайына дереу хабарлайды; * өзіне бағынатын [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметін]] құрады; * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Республика Президентінің Әкімшілігін]] құрады; * [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесін]], өзге де консультативтік-кеңесші органдарды, сондай-ақ Жоғары Сот Кеңесін құрады; * Республиканың Конституциясы мен заңдарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады. Конституцияның 56 бабы бойынша: * Құрылтайға бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Республика Қарулы Күштерін қолдануды ұсынады. Конституцияның 57 бабы бойынша: * Құрылтай Төрағасын сайлау үшін Құрылтайға кандидатура ұсынады. Конституцияның 62 бабы бойынша: * Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы; * Құрылтай келісімімен тағайындалатын лауазымға Президент ұсынған кандидатураны тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған, сондай-ақ Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартылған жағдайда Құрылтайды таратуға құқылы. Конституцияның 72 бабы бойынша: * Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьяларының арасынан Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын тағайындайды. Конституцияның 83 бабы бойынша: * Жоғарғы Сот судьяларын сайлау үшін Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы негізінде Құрылтайға ұсынады. * Жергілікті және басқа да сот судьяларын Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды. Конституцияның 88 бабы бойынша: * Мәслихаттың өкілеттігін Премьер-Министрмен және Құрылтай Төрағасымен консультациядан кейін мерзімінен бұрын тоқтатады. Конституцияның 89 бабы бойынша: * Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала [[әкім]]дерін тиісінше астана, облыс аумағындағы [[мәслихат]]тар, республикалық маңызы бар қала мəслихаты депутаттарының келісімімен тағайындайды. Қазақстан халық кеңесі туралы туралы конституциялық заң бойынша Республика Президенті [[Қазақстан халық кеңесі]]нің құрамын бекітеді, Қазақстан халық кеңесінің төрағасы лауазымына кандидатура ұсынады, Қазақстан халық кеңесінің Хатшылығын құрады және хатшылықтың басшысын тағайындайды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000296 Қазақстан Республикасының Президенті туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]</ref> == Президентке қойылатын шектеулер == Республика Президенті: * өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ; * жақын туыстары мемлекеттік саяси қызметші лауазымында, квазимемлекеттік сектор субъектілері басшыларының лауазымында болуға құқығы жоқ. == Президенттің айырым белгілері == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> File:Znak Presidenta RK.jpg|Қазақстан Республикасы Президентінің кеудеге тағатын белгiсi Flag of the President of Kazakhstan.svg|[[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы]] Insignia of order Gold eagle.jpg|[[Алтын Қыран ордені|«Алтын қыран» ордені]] </gallery> == Президентті қызметiнен кетiру тәртібі == Республика Президенті өзінің міндетін атқару кезіндегі әрекеті үшін мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда ғана жауапты болады және бұл үшін Құрылтай оны қызметінен кетіруі мүмкін. Айып тағу және оны тергеп-тексеру туралы бастаманы Құрылтай депутаттарының кемінде кемінде үштен бірі көтереді, шешім депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім Жоғарғы Соттың айып тағудың негізділігі туралы қорытындысы және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы болған жағдайда Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің көпшілік дауысымен қабылданады. Айып тағылған сәттен бастап 2 ай ішінде түпкілікті шешім қабылданбаса, бұл Республика Президентіне қарсы айыпты қабылданбады деп тануға алып келеді. Республиканың Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп тағылған айыптың кез келген сатыда қабылданбауы осы мәселені қарауға бастамашы болған Құрылтай депутаттарының өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуға алып келеді. Республика Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда Президент өкілеттігі Вице-Президентке өтеді; Вице-Президент Президенттің өкілеттігін қабылдай алмаса, ол Құрылтай Төрағасына өтеді; Құрылтай Төрағасы қабылдай алмаса, ол Премьер-Министрге өтеді. Өзіне Республика Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға тиісінше Вице-Президенттің, Құрылтай Төрағасының немесе Премьер-Министрдің өкілеттігін тапсырады. Республика Президенті мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап 7 күн ішінде Құрылтай Президент сайлауын өткізу туралы жариялайды. Сайлау Құрылтай тиісті шешім қабылдаған күннен бастап 2 ай ішінде өткізіледі. Президент өкілеттігін қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға құқығы жоқ. == Экс-президенттік == Өкілеттігін аяқтап қойған Қазақстан президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] бойынша Қазақстан Республикасының Экс-Президенті деп аталады.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitutional_laws/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-turaly |title= Қазақстан Республикасының Президентi туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |accessdate= 2025-01-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20250119212252/https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitutional_laws/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-turaly |date= 2025-01-19}}</ref> Қызметтегі президенттердей, экс-президент абыройы мен қадір-қасиетіне біреудің тиісуіне тыйым салынған. Оған қоса, экс-президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылады.<ref name="resmiy" /> 2024 жылы қабылданған Мемлекеттік құпиялар туралы заңға енген өзгерістер бойынша экс-президент пен оның отбасының денсаулығы, жай-күйі және жеке өмірі — мемлекеттік құпия.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.orda.kz/endi-nazarbaev-zhane-onyn-otbasynyn-densaulygy-men-zheke-omiri-kupija-bolady-129144/ |title= Енді Назарбаев және оның отбасының денсаулығы мен жеке өмірі құпия болады |lang= kk |work= kaz.orda.kz |last= Адамбек |first= Альфия |date= 2024-12-12 |accessdate= 2025-01-19}}</ref> Қазақстан тарихында жалғыз экс-президент болған, ол — {{Жас|6|7|1940}}ғы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]. == Президенттер тізімі == {{Толық мақала|Қазақстан президенттерінің тізімі}} == Бағынатын органдар == Республика Президентінің 2008 жылғы 11 наурыздағы № 552 Жарлығымен мемлекет басшысына тікелей бағынатын және есеп беретін 13 мемлекеттік органның тізбесі бекітілген: * [[Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі|Атом энергиясы агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі|Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі|Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] * [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палата]] * [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] * [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық банк]] * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы| Президент Іс Басқармасы]] * [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті]] * [[Қазақстанның бірінші ханымы]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]] * [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]] * [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] * [[Қазақстан Президентінің көмекшісі]] * [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]] * [[Қазақстан президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан президенті]] [[Санат:Президенттер тізімі]] 6o3bonv29jh7nddhr05dugprgsmjssu 3635368 3635353 2026-07-27T01:25:16Z Casserium 68287 3635368 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = [[Қазақстан президентінің байрағы|Президент байрағы]] |қазіргі = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |тағайындалды = тікелей дауыс беру арқылы сайланады |портреті = Касым-Жомарт Токаев (13-12-2022).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 20 наурыз 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Қазақстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 7 жыл, қайта сайлану құқығы жоқ |айлығы = |орынбасары = |пайда болды = [[24 сәуір]] [[1990 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |соңғысы = |сайты = [http://www.akorda.kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Президенті''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[мемлекет басшысы]] және [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы Күштері]]нің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]сы, елдегі ең жоғарғы лауазым. == Тарихы == 1990 жылғы 24 сәуірде [[Қазақ КСР Президенті]]нің лауазымын белгілеу және [[Қазақ КСР Конституциясы]]на өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақ КСР заңымен [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Қазақ КСР Президенті [[Қазақ КСР президент сайлауы (1990)|болып сайланды]].<ref name="jkjnfg">{{Cite web |url= https://https://egemen.kz/article/270539-tunhghysh-prezidenttinh-eren-enhbegi |title= Тұңғыш Президенттің ерен еңбегі|access-date = 2023-08-23}}</ref> Сайланған кезінде Назарбаев Қазақстанды 1989 жылғы 22 маусымнан бастап [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақ КСР Коммунистік партия]]сы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып басқарған болатын. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақстанда [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|тұңғыш рет жалпыхалықтық Президент сайлауы]] өтті. Дауыс беруге келген 88,2% сайлау 98,78% дауыс жинап Нұрсұлтан Назарбаев жеңіске жетті. 1991 жылғы 16 желтоқсанда [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. 1993 жылдың жаңа Конституциясы арқылы Қазақстанда қоғам дамуына динамика беріп, бірпартиялық саяси басқарудан, экономикалық монополия жүйесінен және тарихи идеологиядан бас тарту арқылы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]ке қатысуға ауқымды өкілет берілді.<ref name="jDuoio">{{Cite web |url= https://https://egemen.kz/article/270539-tunhghysh-prezidenttinh-eren-enhbegi |title= Тұңғыш Президенттің ерен еңбегі|access-date = 2023-08-23}}</ref> Бұл конституцияға сәйкес, президент жалпыхалықтық дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайланды, бір адам екі мерзіммен шектелді. 1995 жылы 29 сәуірде [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|президент Назарбаевтың өкілеттігін 2000 жылдың 1 желтоқсанына дейін ұзарту туралы референдум]] өтті. Мұны дауыс беруге келген 91,26% сайлаушылардың 95,46% қолдаған. 1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы]] қабылданды. Бұл конституция бойынша президент жалпыхалықтық дауыс беру арқылы 5 жыл мерзімге сайланды. Президент туғаннан Қазақстан азаматы болуы керек, 40 жастан кіші болмауы керек, мемлекеттік ([[Қазақ тілі|қазақ]]) тілді еркін білуі қажет, Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы керек және жоғары білімі болуы керек.<ref name="Fhtht">{{Cite web |url= https://adebiportal.kz/kz/authors/view/704|title= Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев |access-date = 2023-08-23}}</ref> 1998 жылы 7 қазанда Қазақстан конституциясына, оның ішінде президентке қатысты өзгертулер енгізілді — оның өкілеттік мерзімі 7 жылға дейін ұлғайтылды, президент үшін белгіленген шектік жас мөлшерін (65 жас) алып тастады, оған міндетті түрде қатысу қажеттілігі де белгіленді, Президенттік сайлауда сайлаушылардың 50%-ы болу қажеттілігі жойылды, Қазақстанның барлық мемлекеттік қызметшілері үшін осындай шектеуді алып тастады. Конституцияға енгізілген өзгерістермен бір мезгілде кезектен тыс президент сайлауы белгіленді. 10 қаңтар күні 1999 жылы [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|бірінші кезектен тыс президент сайлауы]]нда Нұрсұлтан Назарбаев 79,78%, [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]] 11,7%, [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] 4,61%, [[Энгельс Ғаббасов]] 0,76% дауыс жинады.<ref name="Llkopk">{{Cite web |url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election/29898554.html|title= Қазақстандағы президент сайлауы. Хроника|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2005 жылғы 4 желтоқсанда Қазақстанда [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|үшінші жалпыхалықтық президент сайлауы]] өтті. Нұрсұлтан Назарбаев сайлаушылардың 91,15 % дауысын жинап, жеңіске жетіп, алдағы 7 жылда билікте қалды. Оппозициялық кандидат [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] 6,61 % дауыс жинады. Ел тарихында алғаш рет кандидаттар арасында теледебаттар өтті.<ref name="WShjk">{{Cite web |url= https://malim.kz/article/politics/1991-2022-qazaqstan-prezidenti-bolgysy-kelgender-18568|title= 1991-2022. Қазақстан президенті болғысы келгендер|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2007 жылғы 21 мамырда Конституцияға, оның ішінде президент лауазымына қатысты өзгерістер қайтадан енгізілді. Парламенттік өзгерістері кезінде Ата заңға 30 түзету жасалды. Президенттің өкілеттігінің мерзімі 5 жылға өзгертілді. Бірақ "бір адам қатарынан екі реттен артық президент болып сайлана алмайды" деген тармаққа "бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш президентіне қолданылмайды" деген есептеме қосылды. Сонымен өзара өкілеттігін жүзеге асыру кезеңінде президенттің саяси партиядағы қызметін тоқтатуына сөз қосылды.<ref name="Gtkuyl">{{Cite web |url= https://sputnik.kz/20220522/tauelsizdik-zhyldarynda-qazaqstannyn-konstitutsiyasy-qalay-ozgerdi-24977048.html|title= Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанның Конституциясы қалай өзгерді|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2011 жылғы 3 сәуірде елде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|кезектен тыс сайлауы]] тағайындалды.<ref name="LKjijk">{{Cite web |url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100001149|title= Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|access-date=2023-08-23}}</ref> Нәтижесінде жалпы дауыстың 95,5% жинаған Назарбаев қайта сайланды.<ref name="Wvry">{{Cite web |url= https://e-history.kz/kz/calendar/show/25964|title=2011 жылы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауы өткізілді|access-date=2023-08-23}}</ref> 2015 жылғы 26 сәуірде Қазақстанда тағы бір [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|кезектен тыс президент сайлауы]] жүргізілді. Сайлауда Назарбаев сайлаушылардың 97,75% дауысын алды да, тағы қайта сайланды.<ref name="dehgtA">{{Cite web |url= https://malim.kz/article/politics/1991-2022-qazaqstan-prezidenti-bolgysy-kelgender-18568|title= Қазақстан президенті болғысы келгендер|access-date=2023-08-23}}</ref> 2019 жылғы 19 наурызда президент Нұрсұлтан Назарбаев өкілеттігінің аяқталуына бір жыл қалғанда отставкаға кетті.<ref name="LKo;kj">{{Cite web |url= https://kaztag.kz/kz/news-of-the-day/aztag-agenttigini-n-s-asy-boyynsha-2019-zhyldy-10-basty-o-i-asy|title= ҚазТАГ агенттігінің нұсқасы бойынша 2019 жылдың 10 басты оқиғасы|access-date=2023-08-25}}</ref> Президент міндетін атқарушы болып Конституция бойынша [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы|Сенат төрағасы]] тағайындалатындықтан Назарбаевтың ізбасары [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/nazarbaev-otstavkaa-kett-.html|title=Назарбаев өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдады. Халыққа үндеуінің толық мәтіні|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2019-03-19|accessdate=2023-12-24}}</ref> Көп ұзамай 9 сәуір күні Тоқаевтың жарлығы арқылы [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|кезектен тыс президент сайлауы]]ның 9 маусым күні өтетіні бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/prezident-saylauy-2019-toqaev_18137/|title=Тоқаев ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын жариялады|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2019-04-09|accessdate=2023-12-24}}</ref> Сайлау нәтижесінде Тоқаев жалпы дауыстың 70,96% жинады да, елдің екінші президенті болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=5294|title=Results of the early election of the President of the Republic of Kazakhstan, held on June 9, 2019|lang=en|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]|date=2019-06-10|accessdate=2023-12-24}}</ref> 2022 жылғы 17 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев конституцияға өзгертулерге қол қойды, оған сәйкес президенттің өкілеттік мерзімі 7 жылдық болды да, қайта сайлануға тыйым салынды.<ref name="IHgjh">{{Cite web |url= https://www.azattyq.org/a/32038663.html|title= Тоқаев президенттікті 7 жылдық бір мерзіммен шектеу және Астана атауын қайтару туралы түзетулерге қол қойды|access-date=2023-08-25}}</ref> == Сайланатын президентке талаптар == Конституция бойынша Президент жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде Республиканың кәмелетке толған азаматтары жасырын дауыс беру арқылы 7 жыл мерзімге сайланады. Бір адам бір реттен артық Республика Президенті болып сайлана алмайды. Қазақстан Республикасының Президенті болып: * тумысынан Республика азаматтығы бар; * 40 жасқа толған; * қазақ тілін еркін меңгерген; * Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын; * жоғары білімі бар; * мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымдарда кемінде 5 жыл жұмыс істеген Республика азаматы сайлана алады. Сайлау туралы конституциялық заң бойынша Президенттiкке кандидаттарды ұсыну құқығы белгiленген тәртiппен тiркелген республикалық қоғамдық бiрлестiктерге ғана тиесілі. Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға қатысуға құқығы жоқ. Президент сайлауын Республика Құрылтайы жариялайды. Президенттің кезекті сайлауы оның өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін 2 айдан кешіктірілмей өткізіледі және Құрылтай сайлауымен тұспа-тұс келмеуге тиіс. == Конституциялық мәртебесі == Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Конституцияға сәйкес Республика Президенті: * халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және Республика азаматтарының құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі; * мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді әрі кедергісіз жұмыс істеуін, билік органдарының біртұтас Қазақстан халқының алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді; * халық пен мемлекет атынан билік жүргізуге құқығы бар. Қазақстан Республикасының Президентіне, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Мемлекетке опасыздық жасауды қоспағанда, Президент өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін ол қылмыстық және әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды. Республика Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және күзету мемлекет есебінен жүзеге асырылады. == Өкілеттіктері == Конституцияның 46 бабына сәйкес Республика Президенті: * Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Республиканың ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жолдау жасайды; * депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен [[Қазақстан вице-президенті|Республика Вице-Президентін]] тағайындайды; Вице-Президентті лауазымынан босатады, оның өкілеттігін айқындайды; * [[Қазақстан Құрылтайы|Республика Құрылтайының]] кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындайды; Құрылтайдың бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды; Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақырады; Құрылтай ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа жариялайды немесе заңды не оның жекелеген баптарын қайта талқылап, дауысқа салу үшін қайтарады; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайда]] өкілдігі бар саяси партиялар фракцияларымен консультациядан кейін [[Қазақстан премьер-министрі|Республика Премьер-Министрінің]] кандидатурасын келісім беру үшін Құрылтайдың қарауына ұсынады; депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Премьер-министрді тағайындайды; Премьер-министрді лауазымынан босатады; Премьер-Министрдің ұсынуымен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] құрылымын айқындайды; Құрылтаймен консультациядан кейін Премьер-Министр ұсынған Үкімет мүшелерін тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін дербес тағайындайды; Үкімет мүшелерін лауазымынан босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; аса маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді; * Республика [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотының]] Төрағасын, [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сотының]] Төрағасын, [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық Банкінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурорын]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитетінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатасының]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметінің]] Бастығын, [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілді]] тағайындайды және оларды лауазымынан босатады; * Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарды құрады, таратады және қайта құрады, олардың басшыларын тағайындайды және лауазымынан босатады; * Республика дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындайды және кері шақырып алады; * депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Конституциялық Соттың 10 судьясын 8 жыл мерзімге, Орталық сайлау комиссиясының 6 мүшесін 5 жыл мерзімге, Жоғары аудиторлық палатаның 8 мүшесін 5 жыл мерзімге тағайындайды; оларды лауазымынан босатады; * [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Республика Қарулы Күштерінің]] Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшылығын тағайындайды және лауазымынан босатады; * жалпыхалықтық референдум өткізу жөнінде шешім қабылдайды; * адамның және Республика азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы және Конституцияның 93-бабында көзделген жағдайда қорытынды беру туралы өтініш жібереді; * Республика атынан келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды; ратификациялық грамоталарға қол қояды; шет мемлекеттердің Республикада аккредиттелген дипломатиялық өкілдіктері басшыларының, сондай-ақ халықаралық ұйым басшыларының сенім мен кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды; * мемлекеттік наградаларды, құрметті атақтарды белгілейді; * мемлекеттік наградалармен марапаттайды, құрметті атақтарды, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді, біліктілік сыныптарын береді; * Республиканың азаматтығы мәселесін, саяси баспана беру мәселесін шешеді; * кешірім беруді жүзеге асырады; * Республиканың Тәуелсіздігі мен аумағының тұтастығына, ішкі саяси тұрақтылығына, азаматтарының қауіпсіздігіне тікелей қатер төнсе және бұл мемлекеттік конституциялық органдардың жұмыс істеуін бұзуға алып келсе, Республика Премьер-Министрімен және Құрылтайы Төрағасымен ресми консультациядан кейін Республиканың бүкіл аумағында немесе жекелеген аймақтарында төтенше жағдай енгізуді, Республиканың Қарулы Күштерін қолдануды қоса алғанда, осы мән-жайлар талап ететін шараларды қабылдайды; * Республикаға қарсы агрессия жасалған не оның қауіпсіздігіне сырттан тікелей қатер төнген жағдайда Республиканың бүкіл аумағында немесе оның жекелеген аймақтарында соғыс жағдайын енгізеді, ішінара немесе жалпы жұмылдыру жариялайды, бұл жөнінде Республика Құрылтайына дереу хабарлайды; * өзіне бағынатын [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметін]] құрады; * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Республика Президентінің Әкімшілігін]] құрады; * [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесін]], өзге де консультативтік-кеңесші органдарды, сондай-ақ Жоғары Сот Кеңесін құрады; * Республиканың Конституциясы мен заңдарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады. Конституцияның 56 бабы бойынша: * Құрылтайға бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Республика Қарулы Күштерін қолдануды ұсынады. Конституцияның 57 бабы бойынша: * Құрылтай Төрағасын сайлау үшін Құрылтайға кандидатура ұсынады. Конституцияның 62 бабы бойынша: * Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы; * Құрылтай келісімімен тағайындалатын лауазымға Президент ұсынған кандидатураны тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған, сондай-ақ Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартылған жағдайда Құрылтайды таратуға құқылы. Конституцияның 72 бабы бойынша: * Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьяларының арасынан Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын тағайындайды. Конституцияның 83 бабы бойынша: * Жоғарғы Сот судьяларын сайлау үшін Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы негізінде Құрылтайға ұсынады. * Жергілікті және басқа да сот судьяларын Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды. Конституцияның 88 бабы бойынша: * Мәслихаттың өкілеттігін Премьер-Министрмен және Құрылтай Төрағасымен консультациядан кейін мерзімінен бұрын тоқтатады. Конституцияның 89 бабы бойынша: * Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала [[әкім]]дерін тиісінше астана, облыс аумағындағы [[мәслихат]]тар, республикалық маңызы бар қала мəслихаты депутаттарының келісімімен тағайындайды. Қазақстан халық кеңесі туралы туралы конституциялық заң бойынша Республика Президенті [[Қазақстан халық кеңесі]]нің құрамын бекітеді, Қазақстан халық кеңесінің төрағасы лауазымына кандидатура ұсынады, Қазақстан халық кеңесінің Хатшылығын құрады және хатшылықтың басшысын тағайындайды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000296 Қазақстан Республикасының Президенті туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]</ref> == Президентке қойылатын шектеулер == Республика Президенті: * өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ; * жақын туыстары мемлекеттік саяси қызметші лауазымында, квазимемлекеттік сектор субъектілері басшыларының лауазымында болуға құқығы жоқ. == Президенттің айырым белгілері == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> File:Znak Presidenta RK.jpg|Қазақстан Республикасы Президентінің кеудеге тағатын белгiсi Flag of the President of Kazakhstan.svg|[[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы]] Insignia of order Gold eagle.jpg|[[Алтын Қыран ордені|«Алтын қыран» ордені]] </gallery> == Президентті қызметiнен кетiру тәртібі == Республика Президенті өзінің міндетін атқару кезіндегі әрекеті үшін мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда ғана жауапты болады және бұл үшін Құрылтай оны қызметінен кетіруі мүмкін. Айып тағу және оны тергеп-тексеру туралы бастаманы Құрылтай депутаттарының кемінде кемінде үштен бірі көтереді, шешім депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім Жоғарғы Соттың айып тағудың негізділігі туралы қорытындысы және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы болған жағдайда Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің көпшілік дауысымен қабылданады. Айып тағылған сәттен бастап 2 ай ішінде түпкілікті шешім қабылданбаса, бұл Республика Президентіне қарсы айыпты қабылданбады деп тануға алып келеді. Республиканың Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп тағылған айыптың кез келген сатыда қабылданбауы осы мәселені қарауға бастамашы болған Құрылтай депутаттарының өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуға алып келеді. Республика Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда Президент өкілеттігі Вице-Президентке өтеді; Вице-Президент Президенттің өкілеттігін қабылдай алмаса, ол Құрылтай Төрағасына өтеді; Құрылтай Төрағасы қабылдай алмаса, ол Премьер-Министрге өтеді. Өзіне Республика Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға тиісінше Вице-Президенттің, Құрылтай Төрағасының немесе Премьер-Министрдің өкілеттігін тапсырады. Республика Президенті мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап 7 күн ішінде Құрылтай Президент сайлауын өткізу туралы жариялайды. Сайлау Құрылтай тиісті шешім қабылдаған күннен бастап 2 ай ішінде өткізіледі. Президент өкілеттігін қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға құқығы жоқ. == Экс-президенттік == Өкілеттігін аяқтап қойған Қазақстан президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] бойынша Қазақстан Республикасының Экс-Президенті деп аталады.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitutional_laws/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-turaly |title= Қазақстан Республикасының Президентi туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |accessdate= 2025-01-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20250119212252/https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitutional_laws/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-turaly |date= 2025-01-19}}</ref> Қызметтегі президенттердей, экс-президент абыройы мен қадір-қасиетіне біреудің тиісуіне тыйым салынған. Оған қоса, экс-президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылады.<ref name="resmiy" /> 2024 жылы қабылданған Мемлекеттік құпиялар туралы заңға енген өзгерістер бойынша экс-президент пен оның отбасының денсаулығы, жай-күйі және жеке өмірі — мемлекеттік құпия.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.orda.kz/endi-nazarbaev-zhane-onyn-otbasynyn-densaulygy-men-zheke-omiri-kupija-bolady-129144/ |title= Енді Назарбаев және оның отбасының денсаулығы мен жеке өмірі құпия болады |lang= kk |work= kaz.orda.kz |last= Адамбек |first= Альфия |date= 2024-12-12 |accessdate= 2025-01-19}}</ref> Қазақстан тарихында жалғыз экс-президент болған, ол — {{Жас|6|7|1940}}ғы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]. == Президенттер тізімі == {{Толық мақала|Қазақстан президенттерінің тізімі}} == Бағынатын органдар == Республика Президентінің 2008 жылғы 11 наурыздағы № 552 Жарлығымен мемлекет басшысына тікелей бағынатын және есеп беретін 13 мемлекеттік органның тізбесі бекітілген: * [[Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі|Атом энергиясы агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі|Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі|Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] * [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палата]] * [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] * [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық банк]] * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы| Президент Іс Басқармасы]] * [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті]] * [[Қазақстанның бірінші ханымы]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]] * [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]] * [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] * [[Қазақстан Президентінің көмекшісі]] * [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]] * [[Қазақстан президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан президенті]] [[Санат:Президенттер тізімі]] i2pbaiwxv3zjbxdi5t39bppowh9vdq6 0 29197 3635367 3634417 2026-07-27T01:24:30Z Casserium 68287 3635367 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентіне]] тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады, [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президенттің]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президентінің]] және Президент жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026 |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || 30 маусым 2026 |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025 |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 3 маусым 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] || 24 ақпан 2025 |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025 |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] || 8 сәуір 2019 |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] || 27 сәуір 2022 |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025 |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] || 29 қыркүйек 2025 |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024 |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025 |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ербол Адаев || 17 ақпан 2025 |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026 |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Қанат Құлшыманов || 11 наурыз 2025 |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025 |- | Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Дәурен Ерғарин || 17 ақпан 2025 |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов || 25 қыркүйек 2025 |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Айдар Жарылғанов || 6 қаңтар 2023 |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023 |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025 |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024 |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022 |- | Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026 |- | Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023 |- | Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов || 6 мамыр 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесінің]] басшылығы}}'''</center> |- |Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] || 25 ақпан 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының бірінші орынбасары || [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] || 30 маусым 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] || 28 сәуір 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Ахуалдық орталығының меңгерушісі || Арман Әбдірәсілов || 8 тамыз 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімінің меңгерушісі || Марат Аймашев || 17 қаңтар 2024 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімінің меңгерушісі || Расул Оразғұлов || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Талдау бөлімінің меңгерушісі || Александр Суханов || 24 қаңтар 2018 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022 |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022 |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025 |} == Басшылары == {{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] o3i309xu8s24t66u1ibuiw0o5sko4s4 0 29494 3635482 3626893 2026-07-27T08:13:59Z Kvazimodo 124458 3635482 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Қарағұлов Ишанбай}} '''Қарақұлов Ишанбай Қарақұлұлы''' (1909-1992) - ғалым-эпидемиолог, медицина ғылымының докторы, Қазақстан Ғылым академиясының, КСРО Медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі, КСРО Медицина ғылымдары академиясының академигі, Қазақстанның және Қарақалпақ АКСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, медицина ғылымы саласында қазақтан шыққан тұңғыш профессор. Ақтөбе облысының Ойыл ауданында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Орынбор қаласындағы жасөспірімдерге арналған үш жылдық мектеп-интернатында оқыған. Орал қаласындағы Қазақ өлкелік медицина техникумын, Алматы мемлекеттік медицина институтын (С.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті) және осы институттың аспирантурасын бітірген. 1937 жылы институтты тәмамдаған ол бірден Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайындалған. 1937-1946 жылдары бірінші шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланған. 1946-1947 жылдары Алматы медицина институты эпидемиология кафедрасының меңгерушісі. 1948-1950 жылдары - Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры. 1950-1954 жылдары Денсаулық сақтау министрі қызметін атқарған. Ишанбай Қарақұлұлы - эпидемиология, профилактика және микробиология саласындағы белгілі зерттеуші және денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы ірі қайраткерлердің бірі. Ғалымның негізгі ғылыми еңбектері адамға жұғатын ауруларды зерттеуге және Қазақстанның денсаулық сақтау ісін ұйымдастыруға арналған. Ол малдан жұғатын аса қауіпті ауруларға эпидемиологиялық тұрғыдан жіктеу жасап, олардың жұғу жолдарын анықтады, оларға қарсы қолданылатын кешенді шаралардың біртұтас жүйесін ұсынды. Cарыптан сақтану мақсатында адам терісіне алдын ала вакцина егу әдісін тапқан. Оның ұсынған бұл әдісі қазіргі кезде шет мемлекеттерде де қолданылады. Профессор Ишанбай Қарақұлұлы ұзақ жылдар бойы Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының сарапшысы, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының сарапшысы, Кеңес-Үндістан достығы қоғамының вице-президенті, Кіші медициналық энциклопедия редакторының орынбасары болып жұмыс істеді. Ғалым Қазақстанның денсаулық сақтау ісін ұйымдастыра отырып, медицина ғылымын, дәріханалық істі дамыту және кадр даярлау жөнінде зор жұмыстар жүргізген. Соғыс жылдары И.Қарақұлов Қарулы Күштердің орталық институтында қызмет етті және Үкімет пен Жоғарғы Кеңестің соғысқа қатысты бірқатар жауапты тапсырмаларын орындады. Ол медицина қызметінің подполковнигі әскери шенін алды. И.Қарақұловтың ғылыми еңбектерін Кеңес Армиясының бас эпидемиологы, академик А.Алымов, академиктер В.Тимаков, П.Здродовский өте жоғары бағалады, сондай-ақ оның басқа да ғалымдар арасында беделі биік болды. Ол 1946 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында эпидемиология кафедрасын құрып, оны өзі зейнеткерлікке шыққанға дейін (1987-1988) үздіксіз басқарған. Осы кафедраның негізінде 300-дей жұмыс орындалып, отызға тарта докторлық, кандидаттық диссертациялар қорғалды. Профессор И.Қарақұловтың алғысөзімен және редакциялауымен он беске жуық әртүрлі монографиялар, ғылыми жинақтар мен еңбектер, оқу құралдары басылып шықты. Мұндай әртүрлі проблемалық жұмыстардың орындалуы И.Қарақұловтың тек инфекциялық патология, әлеуметтік гигиена, демография, денсаулық сақтауды ұйымдастырумен ғана шектеліп қалмағанын, сонымен бірге оның ғылыми жан-жақтылығын да аңғартады. Профессор Ишанбай Қарақұлұлы эпидемиологтардың, микробиологтардың, инфекционистер мен паразитологтардың бүкілодақтық және республикалық (бұған Қазақстанмен бірге, Грузия, Әзірбайжан, Өзбекстан мен Қырғызстан, Түркіменстан, Қарақалпақ АКСР-і қоғамдары да кірген) ғылыми қоғамдарының құрметті мүшесі, ал Қазақстан микробиологтары, эпидемиологтары және паразитологтары ғылыми қоғамының құрметті төрағасы болды. Ишанбай Қарақұлұлы жастарды жан-жақты тәрбиелеу проблемасымен де үзбей айналысты. Бұл ретте ең алдымен оның 1983 жылы белгілі жазушы Ғ.Мүсіреповтің алғысөзімен шыққан «Қырық сұрақ - қырық жауап» атты кітабының мәні зор екенін айтқан жөн. Ол қарақалпақ, қырғыз тілдерінде де жарық көрді. «Индиялық достарда» (1962), «Сырласу» (1989), тағы басқа кітаптары бар. Онда жастарға байланысты көп тәрбиелік мәселелерді көтерді. И.Қарақұловтың маман-дәрігерлерді дайындаудағы сіңірген еңбегін ескере отырып және Қазақстандағы эпидемиологиялық ғылымның іргесін қалаушылардың бірі болғаны үшін С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті ғылыми кеңесінің шешімімен (24 ақпан 2009 жылғы хаттама № 8) университеттің эпидемиология кафедрасына және № 6 аудиторияға оның аты берілді. Бір оқу ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған. Алматы қаласындағы «Қалқаман-2» шағын ауданындағы көше бірі И.Қарақұлов есімімен аталады. «Халықтар достығы» орденімен, көптеген медальдармен, КСРО денсаулық сақтау министрлігінің, КСРО «Білім» қоғамының, КСРО Медициналық ғылым академиясының, Қазақ КСР-і Ғылым академиясының, Қазақ КСР-і және Қарақалпақ АКСР-нің Жоғарғы Кеңесі президиумының Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref>http://inform.kz/kz/karakulov-ishanbay-karakululy_a2224211</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1909 жылы туғандар]] [[Санат:1992 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Эпидемиологтар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]] k0w0v0xua8y949h1i31rkn1ibfs08u8 0 29596 3635300 3546129 2026-07-26T21:39:47Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]],[[Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635300 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Абдолла Қарсақбаев |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 02.10.1926 |туған жері = Қарақастек ауылы, [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}} |қайтыс болған күні = 02.09.1983 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|КСРО|Қазақстан|XX ғасыр}} |азаматтығы = {{USSR}} |белсенді жылдары = |бағыты = социалистік реализм |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = |сайты = }} '''Абдолла Қарсақбаев''' ([[2 қазан]] [[1926 жыл|1926]], Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы – [[2 қыркүйек]] [[1983 жыл|1983]], Алматы) — кинорежиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). == Өмірбаяны == [[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref> 1956 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін М.Э. Чиаурелидің тобында бітірген. 1947–1983 жылдары «[[Қазақфильм]]» студиясында режиссер болды. == Шығармашылығы мен марапаттары == "[[Ана мен бала]]" (1955), "[[Егер біздің әрқайсымыз...]]" (1961, екеуін де реж. С.Қожықовпен бірге), "[[Қанатты сыйлық]]" (1956, А.Слободник және Э.И. Файкпен бірге), "[[Ботакөз (фильм)|Ботакөз]]" (1957, Е.Е. Аронмен бірге) атты көркем фильмдерді қоюға қатысты. Тарихи тақырыпқа "[[Қилы кезең|Қилы кезеңде]]" (1968), "[[Бандыны қуған Хамит (фильм)|Даладағы қуғын]]" (1979, КСРО ХШЖК-нің күміс медалі) секілді фильмдерді, "[[Менің атым Қожа (фильм)|Менің атым Қожа]]" (1963, Т.Дүйсенбаевпен бірге, 1964 жылы өткен Орта Азия мен Қазақстан кинематографияшыларының байқауының және 1967 жылы Канн қаласында өткізген халықаралық кинофестивальдың дипломына ие болды), "[[Балалық шаққа саяхат]]" 1969), "[[Біздің Ғани|Менің ағам]]" (1972), "[[Қатарыңнан қалма]]" (1974, телефильм); "[[Жүйрік болсаң, озып көр! (фильм)|Оу, ковбойлар]]" (1975), "[[Алты жасар Алпамыс]]" (1976; 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық 10 кинофестивальдің жүлдегері), "Балалық шақтың кермек дәмі" (1982) көркем фильмдерін, сонымен қатар "Қазақ халқының қолөнері" (1958), "[[Торғай шегі]]" (1963), "[[Черкасск қорғаны]]" (1970), "[[Ақтөбе]]" (1972), т.б. деректі фильмдерін қойған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Абдолла Қарсақбаев фильмдері}} [[Санат:2 қазанда туғандар]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері]] q2bogyxo7xqd35qhv5yuqc94bma3bra 0 30744 3635438 703063 2026-07-27T06:35:16Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 Ортадық (орталық) 3635438 wikitext text/x-wiki ''' Орынбор-Ташкент темір жолы''' – 1901 – 05 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Орталық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (''Ташкент – Көбек'') [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (''Орынбор – Көбек'') Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс [[Орынбор]] жағынан 10 мамырда, ал [[Ташкент]] жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], ''Перовск'' ([[Қызылорда]]), [[Түркістан]] [[Қазақстан]]ның [[Ресей]]мен және [[Орталық Азия]]мен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы ''Орынбор'' қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде [[Қазақстан]]ның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, [[Ресей]]мен, [[Кавказ]] және [[Шығыс Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі. == Сілтемелер == Қазақ энциклопедиясы {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Қазақстан темір жолы]] [[Санат: Өзбекстан темір жолы]] olzyxjtce95le0cmkkegasluvjcxoit 3635439 3635438 2026-07-27T06:35:42Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 05 (1905) 3635439 wikitext text/x-wiki ''' Орынбор-Ташкент темір жолы''' – 1901 –1905 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Орталық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (''Ташкент – Көбек'') [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (''Орынбор – Көбек'') Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс [[Орынбор]] жағынан 10 мамырда, ал [[Ташкент]] жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], ''Перовск'' ([[Қызылорда]]), [[Түркістан]] [[Қазақстан]]ның [[Ресей]]мен және [[Орталық Азия]]мен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы ''Орынбор'' қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде [[Қазақстан]]ның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, [[Ресей]]мен, [[Кавказ]] және [[Шығыс Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі. == Сілтемелер == Қазақ энциклопедиясы {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Қазақстан темір жолы]] [[Санат: Өзбекстан темір жолы]] cj48n8yzzkmlyx1xanfky2twjc3cv4m 0 31244 3635332 3569641 2026-07-26T21:48:38Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]],[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635332 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ақселеу Сейдімбек |Шынайы есімі = Ақселеу Сланұлы Сейдімбек |Суреті = Ақселеу Сейдімбек.jpeg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Ақселеу Тарақты, Арқа<ref>Писатели Казахстана. Справочник. Алма-Ата, Жазушы, 1982, стр. 210</ref> |Туған күні = 12.12.1942 |Туған жері = [[Жаңаарқа ауданы]], [[Қарағанды облысы]] [[Атасу]] |Қайтыс болған күні = 16.09.2009 |Қайтыс болған жері = [[Астана]] |Азаматтығы = [[Қазақстан]] |Ұлты = Қазақ |Мансабы = Жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = Қазақстан Журналистер Одағының лауреаты (1979), Қазақстан Жазушылар Одағы сыйлығының лауреаты (1989), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003), ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2004), {{Құрмет ордені}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ақселеу Сланұлы Сейдімбек''' ([[12 желтоқсан]] [[1942 жыл|1942]], [[Атасу]] ауылы, [[Жаңаарқа ауданы]], [[Қарағанды облысы]] – [[16 қыркүйек]] [[2009 жыл]], [[Астана қаласы|Астана]]) — жазушы, [[әдебиет]] зерттеуші, ғалым, филология ғылымының докторы (1998), профессор (2003). == Өмірбаяны == Әкесі Слан Екінші дүниежүзілік соғыста қайтыс болып, әкесінің ағасы Аманбектің тәрбиесін көріп өскен. Орта жүздің [[Тарақты]] руынан.<ref>http://www.astana-akshamy.kz/aqseleu-zhane-auyzsha-tarih-arqauy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012213034/http://www.astana-akshamy.kz/aqseleu-zhane-auyzsha-tarih-arqauy/ |date=2018-10-12 }}</ref> * 1959 жылы Жаңаарқа ауданының орталығында №1 қазақ орта мектебін бітірген соң, комсомолдық жолдамамен [[Қызылтау (Кәрім Мыңбаев ауылдық округі)|Қызылтау]], [[Ақтау (Ұлытау облысы)|Ақтау]] кеңшарларының мал шаруашылығында үш жыл еңбек етеді. * 1961 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақтың ұлттық университеті]]<nowiki/>не оқуға түсіп, 1968 жылы журналистика факультетін бітіріп шықты. Университетте оқып жүріп 1963-64 жылдары Троицк қаласында әскери міндетін атқарып қайтады. Ол Әл-Фараби атындағы университеттің «Журналист» газетін шығарушы алқаның және М.Әуезов атындағы Әдеби бірлестіктің мүшесі, «Қайнар» қолжазба журналының бас редакторы, Мәскеудегі қазақ жастары құрған «Жас тұлпар» атты мәдени қозғалыстың Қазақстандағы өкілі болып, шығармашылық және қоғамдық жұмыстарға сергек араласа бастайды. * «Лениншіл жас» газетінің тілшісі (1968-1975) * [[Қарағанды облысы]] «[[Орталық Қазақстан (газет)|Орталық Қазақстан]]»газетінің жауапты хатшысы (1975-1976) * 1976-1983 ж. «[[Егемен Қазақстан|Социалистік Қазақстан]]» газетінің әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі. * 1983-1987 ж. «[[Білім және еңбек (журнал)|Білім және еңбек]]» журналының бас редакторы. * 1987-1988 ж. «[[Әлем (Aльманах)|Әлем]]» альманағының бас редакторы. * 1988-1997 ж. ҚазКСР ғылым академиясының [[Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. * 1997-1998 ж. Қазақтың Ы. Алтынсарин атындағы Білім проблемалары институтының директоры. * 1999 жылдан [[Астана]]дағы [[Еуразия ұлттық университеті]]нде кафедра меңгерушісі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Ақселеу Сейдімбек 2009 жылдың 16 қыркүйек күні Астана қаласында қайтыс болды. Жазушының өсиеті бойынша, Ақселеу Сейдімбек Жаңаарқа ауданының орталығы Атасу кентінің іргесіндегі Қарауылтөбеге жерленді. 19 күнгі қаралы митингке Астана қаласының әкімі Иманғали Тасмағамбетов, Асанәлі Әшімов, Алдан Смайыл, Ғалым Жайлыбай, Серік Тұрғынбеков қатысып, сөз сөйледі. == Шығармашылығы == * Алғашқы әңгімелер жинағы "Ақиық" 1972 жылы жарық көрген * «Қыр хикаялары» (1977) * «Тауға біткен жалбыз» (1979) * «Кеніш» (1979) * «Алпамыс батыр» (1979) * «Серпер» (1982) * «Ақ қыз» (1991) және т.б. әнгіме, повесть, очерктері * «Күңгір-күңгір күмбездер» (1981) * «Мың бір маржан» (1989) * «Қазақтың әйгілі күйшілері» (1992) * «Балталы бағаналы ел аман бол» (1993) * «Күй шежіре» (1993) * «Көшпелілер тарихы» (1995) * «Ойтолғақ» (1997) * «Күй шежіре» (2-т.; 1997) * «Қазақ әлемі» (1997) атты ғылыми-танымдық еңбектері жарық көрді. === Аудармалары === * [[Гомер]]<nowiki/>дің «Илиада» * «Одиссеясын» (қара сөзбен әңгіме, 1974) * И. Можейқаның «Әлемнің 7 және 37 кереметін» (1981) қазақ тіліне аударды. Шығармалары ағылшын, венгр, неміс, орыс, өзбек, чех, эстон тілдеріне аударылған. ==Қанатты, нақыл сөзі== Ақселеу Сейдімбек өзінің «Қазақтың күй өнері» (2002) атты кітабында былай деген болатын: {{Дәйексөз|«Өзіндік қасиеттен айырылған ұлт өледі. Ұлтты өлтірмейтін оның төлтума мәдениеті ғана. Сондықтан бұл жолда еткен еңбек пен төккен терді Тәңірдің сыбағасына балай жүріп, өткеннің асылдары болашақ ұрпақтың жан-жүрегін жылытуы үшін қол жалғап жіберуіміз қажет-ақ»}}. Бұл сөз оның өмірі мен шығармашылығының бағдарламасы іспеттес.<ref>Ақселеу Сейдімбек. 1 том / Авторы Ақселеу Сланұлы Сейдімбек - «Фолиант» баспасы, 010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13. 2010 ж. 3-10 б.</ref> == Марапаттары == * «Кеніш» кітабы үшін Қазақстан Журналистер одағының лауреаты болып, бірінші дәрежелі сыйлықпен марапатталады. * «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Естелік == * 2004 жылы «Қазақтың күй өнері» еңбегі үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алды. * Қарағанды облысының Жаңарқа және Шет аудандарының Құрметті азаматы. * «Құрмет» орденінің кавалері. * Ақселеу Сейдімбек есімі Қазақстан астанасындағы бір [[Ақселеу Сейдімбек көшесі (Астана)|көшеге]] берілген. * Ақселеу Сейдімбек есімі Астана қаласындағы [[№54 мектеп-лицей (Астана)|№54 мектеп-лицейге]] берілген, және онда оның [[№54 мектеп-лицей (Астана)#Мұражай|мұражайы]] жұмыс істейді. * 2003 жыл — Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері. * 2008 жыл — «Астанаға 10 жыл» медалімен марапатталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:12 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Атасуда туғандар]] [[Санат:16 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:Астанада қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО журналистері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:КСРО этнографтары]] [[Санат:Қазақстан этнографтары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] q98c8dtmjm17m2vmybwdomd0hxkl4sm 0 33677 3635571 3074642 2026-07-27T11:37:52Z Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова 182660 Көкжиде құмы туралы Мұғалжар ауданы энциклопедиясынан мәлімет қосылды 3635571 wikitext text/x-wiki '''Елді мекендер:''' * [[Көкжиде (Алматы облысы)|Көкжиде]] – [[Алматы облысы]] [[Балқаш ауданы]]ндағы ауыл. * [[Көкжиде (Жетісу облысы)|Көкжиде]] – [[Жетісу облысы]] [[Сарқан ауданы]]ндағы ауыл. * [[Көкжиде (Түркістан облысы)|Көкжиде]] – [[Түркістан облысы]] [[Арыс қалалық әкімдігі]]не қарасты ауыл. '''Басқа мағыналар:''' * [[Көкжиде (құмды алқап)|Көкжиде]] – [[Құмжарған]] құмының оңтүстік-батысындағы құмды алқап. Ақтөбе облысының (Мұғалжар ауданы) Батпақкөл ауылдық округіне қарасты Саға елді мекені аумағынан батысқа қарай осы округтің Қожасай елді мекеніне дейін созылып жатыр. Көкжиде құмы бұйрат-бұйрат құм төбелерден, кей жерлері ашық алаңқайдан тұрады. Қыс айларында мал жаюға өте қолайлы. Қар аз түседі. Алуан түрлі өсімдіктер /боз, жусан, изен, көде, бұйырғын/ т.б. өседі. Құм астында табиғи тұщы су көзі бар. {{айрық}} == Дереккөз == * Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9. ebz99wy3z9hmhx8cfqg4xz9x8symle8 0 39232 3635365 3631658 2026-07-27T01:18:52Z Casserium 68287 3635365 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1995 жыл]] |таратылды = [[2026 жыл]] |біріншісі = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (мемлекеттік хатшы ретінде) <br> [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (мемлекеттік кеңесші ретінде) |соңғысы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (мемлекеттік хатшы және мемлекеттік кеңесші ретінде) |сайты = [https://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/about_secretary_of_state akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі''' (1995—2022 жылдары ''ҚР Мемлекеттік хатшысы'') — Қазақстан Республикасында 1995—2026 жылдары болған жоғары лауазымды қызмет. Ол өз қызметін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республика Президенті]]нің тікелей басшылығымен жүзеге асырып, Президентке ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды әзірлеп, Президенттің тапсырмасы бойынша ел ішінде және халықаралық қатынастарда оның мүддесін білдірді. Мемлекеттік кеңесшінің қызметін ұйымдық-құқықтық, ақпараттық-талдау жағынан қамтамасыз етуді [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] жүзеге асырды. 2026 жылы Мемлекеттік кеңесшінің атқарған қызметі [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президентке]] өтті. == Тарихы == Мемлекеттік хатшы лауазымы 1995 жылы жаңа Конституция қабылдануына байланысты жойылған [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]] лауазымының орнына енгізілді. Вице-президенттің қызметі жойылғанға дейін өкілеттіктері тұрақсыз болды: экономикалық реформаларды әзірлеуден бастап Президентпен және Премьермен арақатынасына қарай тұтастай протоколдық шаралармен айналысты. Мемлекеттік хатшының мәртебесі де мезгіл-мезгіл өзгеріп отырды. 1996 жылғы наурызда Республиканың бірінші мемлекеттік хатшысы Ахметжан Есімов болды. Мемлекеттік хатшыға кең өкілеттіктер берілді: Ұлттық банк, Есеп комитеті, ҰҚК, яғни Президентке тікелей бағынатын мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру және Үкіметке белгілі бір бақылау жасау тапсырылды. Бірақ Есімов бұл өкілеттіктерді ерекше пайдалана алмады. Оған қоса Президент жанындағы көптеген комиссиялар мен кеңестерге басшылық жасау тапсырылды. 1996 жылғы қазанда Есімов Үкіметке бірінші вице-премьер болып ауысып, оның орнына халық жазушысы Әбіш Кекілбаев тағайындалды. Әбіш Кекілбаевтың тұсында Мемлекеттік хатшының атқаратын қызметі таза протоколдық және идеологиялық функцияларға өзгертілді: Президенттің саясатын түсіндіріп, елшілердің сенім грамоталарын қабылдап, түрлі комиссиялар мен кеңестерге төрағалық етті. 2002 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі отставкаға кетіп, бұрынғы үкімет басшысы Мемлекеттік хатшы — Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Мемлекеттік хатшы Тоқаев протоколдық функцияларды сақтай отырып, сыртқы саяси блокты қарамағына алды. 2003 жылы ол Иманғали Тасмағамбетов үкіметі отставкаға кеткенге дейін істеді: Тоқаев жай ғана министр болып қалды да, ал Тасмағамбетов Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Иманғали Нұрғалиұлына тек протоколдық және қоғамдық өкілеттіктер аздық етіп, саяси талдауды ала бастады. Бірақ ол бұл қызметте ұзақ уақыт жұмыс істемей, Президент Әкімшілігіне ауысты. 2004 жылы Мемлекеттік хатшы Оралбай Әбдікәрімов болды, оның тұсында функционал түпкілікті бекітілді: Президент саясатын насихаттау және қоғамдық-саяси жүктеме. Одан кейінгі барлық Мемлекеттік хатшылар осы функциялардың барлығын атқарды. 2007-2012 жылдары Мемлекеттік хатшы болған Қанат Саудабаев Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі кезінде Мемлекеттік хатшылықты 2009-2011 жылдары Сыртқы істер министрі қызметімен ұштастырды.<ref>[https://nomad.su/?a=10-201704050035&ysclid=mmcs1j9iir134582985 Госсекретари Казахстана глазами Ашимбаева - "качать права" или выживать]</ref> 2022 жылғы Конституцияға түзетулер нәтижесінде Мемлекеттік хатшы лауазымының атауы Мемлекеттік кеңесші болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202206150035&ysclid=mmctlomrlq92517544 О назначениях и отставках в Администрации президента]</ref> 2026 жылы Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]] лауазымын қайта енгізуді, сонымен бірге Мемлекеттік кеңесші лауазымын қысқартуды ұсынды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 30 маусымда соңғы Мемлекеттік кеңесші [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалуымен лауазым жойылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> ==Мемлекеттік кеңесші өкілеттігі== :*[[Қазақстан Республикасының Президенті]]не ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды тұжырымдайды; :* Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша: ::[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]мен және оның палаталарымен, басқа да мемлекеттік органдармен, [[саяси партия]]лармен және өзге де қоғамдық бірлестіктерімен қарым-қатынастарда; халықаралық қатынастарда оның мүдделерін білдіреді; :* әлеуметтік-гуманитарлық сала: білім, ғылым, мәдениет және спорт мәселелері бойынша қызметті үйлестіреді; :*Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың: ::*Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі комиссияның, ::*Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның, ::*Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның, ::*Мемлекеттік рәміздер мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалар геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның, ::*Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссияның, ::*Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның, ::*Қазақстан Республикасының Абай атындағы әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның, ::*Қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлттық комиссияның, ::*Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның, ::*Ұлттық құрылтайдың және Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін үйлестіреді; :*Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының қызметіне жетекшілік етеді, қоғамдық даму саласындағы мемлекеттік талдамалық құрылымдардың жұмысын үйлестіреді; :*"Тәуелсіздік ұрпақтары" грантын тағайындау жөніндегі жұмысты үйлестіреді; :*Қазақстан Республикасының Президентінің тапсырмаларына сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2200000927 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кеңесшісінің мәртебесі мен өкілеттіктері, Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарына өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарын күші жойылды деп тану туралы]</ref> ==Өкілеттігін іске асыру== :*өкімдер шығаруға; :* өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша орталық және жергілікті атқарушы органдарға тапсырмалар беруге; :*Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың отырыстарына қатысуға; :*өз құзыретіне жататын мәселелер бойынша мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен басқа да материалдарды сұратуға және алуға; :*өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша Қазақстан Республикасы Президенті актілерінің жобаларын әзірлеу, сондай-ақ Мемлекет басшысы алға қойған өзге де міндеттерді шешу үшін ведомствоаралық жұмыс топтарын құруға құқылы. Мемлекеттік кеңесші қызметінің құқықтық негізін [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]], [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]], Қазақстан Республикасы Президентінің өзге де актілері құрайды. == Қызметте болған адамдар == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="6"|'''Қазақстанның мемлекеттік хатшылары (1995—2022)''' |- |1 |[[Сурет:AEsimov.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |4 наурыз 1996 |24 қазан 1996 | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- |2 |[[Сурет:A.Kekilbayev Deputy (cropped).jpg|жиекті|134x134 нүкте]] |[[Әбіш Кекілбайұлы]]<br>{{small|(1939—2015)}} |30 қазан 1996 |29 қаңтар 2002 |- |3 |[[Сурет:Tokaev.jpg|жиекті|117x117 нүкте]] |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} |29 қаңтар 2002 |13 маусым 2003 |- |4 |[[Сурет:Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич (cropped).jpg|жиекті|142x142 нүкте]] |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} |13 маусым 2003 |9 наурыз 2004 |- |5 |[[Сурет:Oralbay Abdikarimov.jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} |10 наурыз 2004 |15 мамыр 2007 |- |6 |[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]<br>{{small|(1946 туған)}} |15 мамыр 2007 |23 қаңтар 2012 |- |7 |[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|жиекті|135x135 нүкте]] |[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} |23 қаңтар 2012 |16 қаңтар 2013 |- |8 |[[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|жиекті|140x140 нүкте]] |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} |16 қаңтар 2013 |21 қаңтар 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. |style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Karim Masimov.jpg|жиекті|136x136 нүкте]] |style="background-color:#E6E6AA"|[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{small|(1965 туған)}} |style="background-color:#E6E6AA"|21 қаңтар 2014 |style="background-color:#E6E6AA"|2 сәуір 2014 |- |9 |[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|жиекті|147x147 нүкте]] |[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} |2 сәуір 2014 |22 қазан 2014 |- |style="background-color:#E6E6AA"|м.а. |style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Nigmatylın Nurlan.jpg|жиекті|133x133 нүкте]] |style="background-color:#E6E6AA"|[[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} |style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |style="background-color:#E6E6AA"|11 қараша 2014 |- |10 |[[Сурет:Gulshara Abdykhalikova (2019-11-04) (cropped).jpg|жиекті|147x147 нүкте]] |[[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]]<br>{{small|(1965 туған)}} |11 қараша 2014 |25 ақпан 2019 |- |11 |[[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |1 наурыз 2019 |24 наурыз 2019 |- |12 |[[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|жиекті|140x140 нүкте]] |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} |24 наурыз 2019 |18 қыркүйек 2019 | rowspan="5"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- |13 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|жиекті|121x121 нүкте]] |[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |18 қыркүйек 2019 |5 қаңтар 2022 |- |14 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|150x150 нүкте]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} |5 қаңтар 2022 |14 маусым 2022 |- | colspan="5"|'''Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (2022 жылдан бастап)''' |- |1 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|150x150 нүкте]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} |14 маусым 2022 |30 маусым 2026 |} === Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (1990—1995) === Мемлекеттік кеңесші лауазымы алғаш рет Қазақ КСР-нің 1990 жылғы 20 қарашадағы Заңына сәйкес пайда болды. Ол бұрынғы Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары лауазымының орнына енгізілді. 1991 жылы 25 маусымда Қазақ КСР-нің Заңымен Премьер-министр орынбасары лауазымы қайта енгізілді, бірақ мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылған жоқ. Лауазым 1995 жылғы Конституциялық реформадан кейін жойылды. {| class="wikitable" |- !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- |[[Мырзатай Жолдасбеков]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Қаратай Тұрысов]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Юрий Александрович Хитрин|Юрий Хитрин]] |желтоқсан<br>1990 |шілде<br>1992 |- |[[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]] |наурыз<br>1991 |маусым<br>1991 |- |[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]] |қазан<br>1991 |қараша<br>1993 |- |[[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |қаңтар<br>1992 |маусым<br>1993 |- |[[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] |қазан<br>1992 |қазан<br>1995 |- |[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]] |қаңтар<br>1993 |наурыз<br>1994 |- |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]] |қазан<br>1993 |маусым<br>1994 |- |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] |қазан<br>1994 |қазан<br>1995 |- |[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]] |сәуір<br>1995 |желтоқсан<br>1995 |} ==Cілтеме== *Қазақстан Республикасы Мемлекеттік хатшысының мәртебесі мен өкілеттіктері туралы ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖАРЛЫҒЫ, 2007 жылғы 13 тамыз N 379 ==Дереккөздер== <references/> * http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624110603/http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan |date=2010-06-24 }} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] r8p1pca6b7krcz10h5wlwv72i50w5uw 0 47593 3635292 3634801 2026-07-26T21:37:18Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:29 қыркүйекте қайтыс болғандар]],[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]],[[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері]],[[Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар]],[[Санат:КСРО аға сержанттары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635292 wikitext text/x-wiki '''Мақаш Балмағамбетов''' (1914 жылы туған, [[Қарақалпақстан Республикасы Қараөзек ауданы]] – 2-дүниежүзілік соғыс ардагері, Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_013.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 22 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 5 марта (№ 13 (273)). — С. 1</ref>). 1932 – 38 жылы ұжымшарда есепші, кіші [[техник]] болып істеп, 1943 жылы наурызда [[72-дивизия]]ның құрамында майданға аттанған. Кейіннен [[Қазақстан]]да құрылған 73-гвардия атқыштар дивизиясынан ауысты. [[Гвардия]] сержанты [[Балмағамбетов]] 1943 жылы 25 қыркүйекте [[Днепр]] өзенінен өтуде ержүректік, табандылық танытты. Ол басқарған бөлімше жауынгерлері бірінші болып өзеннің арғы бетіне шығып, [[Днепропетровск]] облысы [[Бородаевка]] селосының жанында жаумен ұрысқа кірісті. Жеке өзі жаудың 20-дан астам [[солдат]]ы мен офицерінің көзін жойды. Осы ерлігі үшін [[Батыр]] атағы берілді. Соғыстан кейін [[Қарақалпақстан]] Республикасына қоныс аударды.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:1914 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] [[Санат:29 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар]] [[Санат:КСРО аға сержанттары]] {{stub}} 447xdfb8hyryt7f93a9t82wgugaq6xs 0 48110 3635317 2431897 2026-07-26T21:44:08Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:3 шілдеде қайтыс болғандар]],[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]],[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]],[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]],[[Санат:1992 жылы қайтыс болғандар]],[[Санат:Қазақстан опера әншілері]],[[Санат:КСРО опера әншілері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635317 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Айсұлу Байқадамова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 04.10.1927 |Туған жері = [[Торғай]] |Мансабы = |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 3.7. 1992 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = Қазақстанның халық артисі (1961 |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Байқадамова Айсұлу''' (4.10.1927, [[Торғай]] — 3.7. 1992, [[Алматы]]) — [[әнші]], Қазақстанның халық артисі (1961). [[Мәскеу]] консерваториясында оқыған (1949—1954). 1954 жылы [[Алматы]] консерваториясын бітіріп, [[Қазақ]] [[опера]] және [[балет]] театрында Жібек (Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), Ажар ([[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А. Жұбанов]] пен [[Хамиди Латиф Абдулхайұлы|Л. Хамидидің]] “Абайында”), Сара ([[Төлебаев Мұқан|М.Төлебаевтың]] “[[Біржан - Сара (опера)|Біржан—Сарасында]]”), Шура (Н. Тілендиев пен Қ. Қожамияровтың “Алтын тауларында”), Қамар (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығында”), Лакме (К.Ф. Делибтің “Лакмесінде”), Людмила (М.И. Глинканың “Руслан мен Людмиласында”), Чио-Чио-Cан (Дж. Пуччинидің “Чио-Чио-Cанында”) партияларын орындады. Композитор С.Мұхамеджанов “Айсұлу” [[опера]]сын Байқадамова Айсұлуға арнап жазған. Мұнда ол Айсұлудың партиясын айтты. Байқадамова Айсұлуның шығармашылығына нәзік лирикаға бейім образдар тән еді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:3 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:1992 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан опера әншілері]] [[Санат:КСРО опера әншілері]] 2h30tnocbt68qskrz08r11a7hv3j82a 0 48326 3635254 2721676 2026-07-26T17:58:23Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3635254 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = [[жасанды тілдер]] |аты = Эсперанто[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|сүрмесіз|ешқандай]]<small>Эсперанто туы</small> |өз атауы = Esperanto, La Lingvo Internacia |айтылуы = |елдер = |аймақтар = |ресми тіл = |реттейтін мекеме = Эсперанто академиясы |сөйлеушілер саны = 2-ші тіл — шамамен 2 млн адам<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/epo|title=Esperanto|publisher=Ethnologue|lang=en}}</ref> |рейтинг = |күйі = |жойылды = |санаты = |классификация = |жазу = [[латын әліпбиі]] негізінде |МЕСТ 7.75–97 = эсп 845 |ISO1 = eo |ISO2 = epo |ISO3 = epo }} '''Эсперанто тілі''' (''Esperanto'' немесе ''Lingvo Internacia'', {{Audio-nohelp|Eo-Esperanto.ogg|[espeˈranto]}}) — [[1887 жыл]]ы [[польша]]лық [[Еврейлер|еврей]]-окулист Людвик Лазарь Заменгоф ({{lang-pl|Ludwik Łazarz Zamenhof}}; 1859—1917) жасап шығарған халықаралық қатынасқа арналған [[Жасанды тілдер|жасанды тіл]]. Заменгофтың лақап аты — ''Эсперанто'' («Үміттенуші») — аз уақытта жаңа тілдің атауына айналды. ''Эсперантошы (esperantisto)'' деп эсперанто тілін меңгеріп, оны қолданып жүрген адамды атайды. Эсперанто әлемдегі ең кең таралған<ref name="үсэ">{{кітап|авторы=Григорьев В. П.|тақырыбы=Үлкен совет энциклопедиясы|бөлімі=Эсперанто|бөлім сілтемесі=http://bse.sci-lib.com/article127189.html}}</ref>, әрі ең көп жетістікке жеткен жасанды тіл<ref name="брит">{{кітап|тақырыбы=[[Британника энциклопедиясы|Encyclopædia Britannica]]|бөлімі=Esperanto|бөлім сілтемесі=http://www.britannica.com/topic/Esperanto|баспасы=Encyclopædia Britannica Inc.|жыл=2015}}</ref>. 10 жыл бойы құрастырылған жасанды тіл бойынша алғаш жарыққа шыққан кітап «Бірінші кітап» ''(Unua libro)'' деп аталады. «Бірінші кітаптың» жарияланған күні эсперантоның «туған күні» саналады.1905 жылы Заменгофтың ''Fundamento de Esperanto'' («Эсперанто негізі») еңбегі жарияланып, тілдің негізгі ережелері бекітілді. Эсперанто қарапайымдылығымен және ықшамдығымен ерекшеленеді. Тілдің бұл қасиеттері [[волапюк]] деп аталатын басқа жасанды тілге үлкен қауіп төндірді<ref>{{кітап|авторы=Булич С. К.|бөлімі =Всемирный или международный язык|бөлім сілтемесі=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Всемирный_или_международный_язык|тақырыбы=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона}}</ref>. Эсперантоның грамматикасы жеңіл болғанымен, бұл тілдің кей ерекшеліктері сынға ұшырады. Эсперантоның негізін өзгертуге мүмкіндік болмағандықтан, бұл тілді реформалау да мүмкін емес еді. Бұл жағдаймен келіспегендер эсперантоның негізінде жаңа жасанды тілдер құрастыра бастады. Бұндай тілдерді ''эсперантоидтар'' деп атайды. 1907 жылы эсперантоның негізінде [[идо]] тілінің пайда болуы эсперантошылардың арасына жік салды, олардың бір бөлігі идоға ауысып кетті. 1928 жылы тап осындай жағдайға идо тілінің өзі душар болды — ''[[Новиаль|новиал]]'' деп аталатын «жақсартылған идо» пайда болды. 1908 жылы негізі қаланған эсперантошылардың ең ірі халықаралық бірлестігі Жалпыға ортақ эсперанто ассоциациясының (Universala Esperanto-Asocio, UEA) әлемнің 83 елінде мүшелері бар, эсперанто ұлттық қауымдастықтарының саны 50 жетті, эсперанто тілін қолданатын 22 халықаралық кәсіби қауымдастық бар. Жыл сайын Дүниежүзілік эсперанто конгрессі өткізіледі<ref name="брит"/>. Қазіргі таңда 100 астам эсперантоша мерзімді басылымдар бар, бұл тілде 30 мыңнан астам кітап жарияланды<ref name="брит"/>. Эсперантоға [[Таурат және Інжіл|Библия]], Вергилийдің «Энеидасы», [[Уильям Шекспир]]дің «Гамлеті», [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]]нің «Фаусты», [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің «Евгений Онегині», [[Владимир Владимирович Маяковский|Владимир Маяковскийдің]] «Во весь голос» поэмасы және т. б. көптеген әдеби шығармалар тәржімаланған<ref name="үсэ" />. Библияның аудармасын ''(La Sankta Biblio)'' Людвиг Заменгофтың өзі жасаған, 1970 жылы Копенгагенде [[Құран]]ның аудармасы шықты ''(La Nobla Korano)''. Эсперантоға [[баһаи]] дінінің, жапондық оомото ілімінің, вон-буддизмнің қасиетті кітаптары тәржімаланған. {{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}ына сәйкес [[Эсперанто Уикипедиясы|эсперанто тіліндегі Уикипедияда]] {{NUMBEROF|ARTICLES|eo|N}} мақала бар. Бұл көрсеткіш бойынша ол Уикипедияның бірқатар бөлімдерінен, оның ішінде [[Қазақша Уикипедия]]дан ({{NUMBEROF|ARTICLES|kk|N}} мақала) асып түседі. Бір кездері [[волапюк]] тіліндегі Уикипедия бөлімі эсперантоша Уикипедияны басып озғанмен, қазіргі таңда эсперанто тіліндегі бөлім өзінің бәсекелесін екі есеге озып түсті (волапюкше Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|vo|N}} мақала бар). Эсперанто тіліне алғаш назар аударған қазақ қоғам қайраткерлерінің бірі — [[Міржақып Дулатұлы]]. Ол «[[Айқап]]» журналының 9 нөміріндегі (1913) «Эсперанто тілі» мақаласында жақында пайда болған жасанды тіл туралы баяндап, оны оқып-үйренуге үгіттеген: «Оқыған һәм оқып жүрген, білімге дарынды қазақ жастарының эсперанто тілі хақында үйренулеріне мәслихат беремін», — дейді ол<ref>{{мақала|авторы=Бердалы Оспан|тақырыбы=М. Дулатұлының Лондондағы қолжазбасы қайтарылуы тиіс…|сілтеме=http://www.qazaquni.kz/?p=15215|басылым=Қазақ үні|жыл=15 ақпан 2013}}</ref>. ''Ethnologue'' сайтының 1999 жылғы дерегі бойынша әлемде 2 млн жуық эсперанто тілін меңгерген адам бар екен, оның ішінде 200—2000 адамға эсперанто [[ана тілі]] болып табылады. Бұл деректер америкалық эсперантошы Сидни Кулберттің зерттеуіне негізделген, бірақ олардың қандай әдіспен анықталғаны белгісіз. [[Британника энциклопедиясы]]ның дерегі бойынша эсперантошылардың саны 100 мың адамнан асып түседі<ref name="брит"/>. Эсперантошылардың көбісі [[Еуропа одағы]]нда тұрады, эсперанто тіліне байланысты іс-шаралардың да көбісі Еуропада өткізіледі. Жалпыға ортақ эсперанто ассоциациясы (UEA) мүшелерінің көп бөлігі [[Бразилия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Жапония]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] мемлекеттерінде өмір сүреді. Эсперанто әліпбиі [[латын әліпбиі]]нің негізінде жасалған. 5 [[Дауыстылар|дауысты]], 2 жартылай дауысты және 21 [[Дауыссыз дыбыстар|дауыссыз дыбысты]] білдіретін 28 әріп бар. Көп әріптердің айтылуын арнайы дайындықсыз ақ білуге болады, ал басқаларының (C, Ĉ, G, Ĝ, H, Ĥ, J, Ĵ, L, Ŝ, Ŭ) оқылуын арнайы үйрену керек. Әріптердің оқылуы олардың сөздегі орнына еш байланысы жоқ. [[Екпін]] әрдайым соңғы буынның алдындағы буынға түседі. Эсперанто әліпбиі: {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĉ ĉ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĝ ĝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĥ ĥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĵ ĵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŝ ŝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŭ ŭ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} Эсперанто сөздігінің көп бөлігі [[роман тілдері|роман]] және [[Герман тілдері|герман]] түбірлерінен құралған, сонымен қатар [[Ежелгі грек тілі|грек]] және [[Латын тілі|латын]] тілдерінен енген интернационализмдер де баршылық. Біршама сөздер славян тілдерінен ([[орыс тілі|орыс]] және [[Поляк тілі|поляк]]) алынған. Кірме сөздер эсперантоның дыбысталуына ыңғайластырылып, олардың әу бастағы жазылуы сақталмайды. Жалпылай алғанда эсперанто басқа тілдерден жаңа түбірлерді қабылдауға құштарлық танытпайды. Жаңа түсініктер үшін бұрынғы сөздердің негізінде жаңа сөздер құрылады. Тілдің бұл ерекшелігі эсперантоны меңгеруге керекті түбір сөздер мен қосымшалардың санын азайтуға көмектеседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қосымша әдебиет == * {{мақала|авторы=[[Міржақып Дулатұлы]]|тақырыбы=Эсперанто тілі|басылым=[[Айқап]]|нөмірі=9|жыл=1913}} * ''Гүлназ Тұрлыбаева'' [http://www.rusnauka.com/2_KAND_2014/Philologia/7_156294.doc.htm Эсперантоның пайда болуы және даму тарихы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://kaz-esperanto.narod.ru/pragakz.htm Эсперанто халықаралық тілі үшін қозғалыстың манифесті (1996)] — Esperanto en Kazaĥlando. * [http://kaz-esperanto.narod.ru/LerniloKz.htm Эсперантоның жалпы оқулығы] — Esperanto en Kazaĥlando. [[Санат:Эсперанто]] [[Санат:Жасанды тілдер]] na82ef9bnmt7iicrr4qnra5t1lgvfu3 0 52048 3635491 3520337 2026-07-27T08:32:25Z RaiymbekZh 170385 /* Марапаттары */ 3635491 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Жамал Омарова |шынайы есімі = |Сурет = Stamps of Kazakhstan, 2012-21.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 1912 |туған жері = [[Қауыншы]], Жаңажол ауданы, [[Түркістан облысы]], [[Ресей империясы]] |мамандығы = {{әнші|КСРО|Қазақстан}} |қайтыс болған күні = 1976 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |азаматтығы = {{USSR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақ КСР халық әртісі}} {{!}}} |imdb_id = |сайты = }} '''Жамал Омарова''' ([[8 наурыз]] [[1912 жыл]], [[Түркістан облысы]], Жаңажол ауданы, [[Қауыншы|Қауыншы жер]] – [[15 қыркүйек]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан]] халық әртісі. Өмір жолын көркеменерпаздар үйірмесінен бастады. Мектеп қабырғасында-ақ тамылжыта ән салып, көзге түсе бастаған жас Жамал 1925 жылы [[Ташкент]]те өткен [[Орта Азия]]лық балалар олимпиадасында әншілік өнерімен көзге түсіп, бірінші жүлдеге ие болған. [[Шанышқылы]] тайпасы [[Балықшы руы|Балықшы]] руынан<ref>“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004</ref>. == Өнер жолы == 1925-27 жылы Ташкенттегі қазақ, қырғыз, өзбек жастарына арналған педагогикалық училищеде оқыды. Жамал Алматыға [[Мәскеу]]де өткен қазақ өнері онкүндігінің аз-ақ алдында келген. Келген бетте [[1934 жылы]] Қазақ музыка драма театрының (қазіргі Қазақ опера және балет театры) құрамына қабылданды. Ол Мақпал ("Шұғада"), Қамқа ([[Қыз Жібек|"Қыз Жібекте"]]), Айман ("[[Айман - Шолпан|Айман-Шолпанда]]") образдарын жасады. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерінің тұңғыш онкүндігі біздің халқымыздың болашақ өнеріне ашылған алтын қақпа іспеттес болды. Сонда көзге түсіп, көп көңілінен шыққандардың ішінде атақты әншіміз Жамал Омарова да бар еді. Мұнда Жамал Омарова үш ән шырқаған: "[[Ертіс]]","Қараторғай", "Ләтипа". Бұрын мұндай әдемі дауысты қазақ әнін тыңдамаған, талап-талғамы жоғары Мәскеу жұртшылығының риза болғаны соншалық, әр әнді әдеттен тыс екі реттен орындатып, үсті-үстіне қол соғып отырғанда, ложаға [[Михаил Иванович Калинин]] келген екен. Осыдан бір жыл бұрын ғана Қазақстанның 15 жылдық тойында [[Алматы]]ға келіп, мерекелік концертте болып, әнші өнерін тыңдаған Михаил Иванович: "Ән салған қараторғай ма? Олай болса, қайта тыңдайық" деген. Сөйтіп "Қараторғай" әнін мәскеуліктер үш дүркін тыңдаған екен. Осы кезде Жамал Омарова 24 жаста ғана еді. Ол кісі [[сахна]]ға келерде ешқандай да музыка мектебінде немесе арнаулы оқу орнында оқып, даярлықтан өтпеген. Тумысында табиғаттың өзі қазақтың кең даласындай кең тынысты үн сыйлаған. Құлаққа жағымдылығы, жүрекке қонымды, жұмсақтығына қарай, халық ондай дауысты "мақпал дауыс" деп атайды. 1937 жылы қазақ филармониясының әнші-солисі болды. 1939 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық эстрада әртістерінің конкурсына қатысқан. Осы жылдары жоғарыда аталған атақты үш әнді және "Екі жирен", "Ой-гөк", "Ақ дариға", "Жалғыз арша", "Қорлан", "Кәмила" сияқты әндерді орындап жүрген. Қилы замандардан халық жадында ұмытылмай сақталып келе жатқан бұл әндер әншінің орындауында қайта жанданып, ауылдан ауылға, ауыздан ауызға тарайды. Әнші халық әндерін орындағанда дауысын әдейі құбылтып, боямалап, кейбір әншілерде кездесетін жасандылыққа салынып әуреленбейтін. Әндерді халықтың өзі білетін мәнерінен шығармай-ақ, үнінің назды, сазды, қоңыржайлығымен жүректерге жеткізе орындаған. Осы қасиеті Жамал Омарованы қазақ халқының сүйікті әншісі еткен. Тағы бір ерекшелігі, әндерін көп тілде шырқауында болатын. Репертуарын орыс, украин, беларус, тәжік, өзбек, татар, қырғыз, грузин, армян, басқа да халықтар әндерімен байытқан. Кейінгі жылдардағы [[репертуар]]ында казақтың халық әндері: "Ақ дариға", "Бипыл", "Ләтипа", қазақ кеңес композиторларының шығармалары: "Менің елім", "Алтай", "Оңтүстікте ақ алтын", "Гүлденген Қазақстан", "Ұстазым" т.б. әндері болған. == Ұлы Отан соғысы жылдары == 1941-1945 ж. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары майдандағы жауынгерлерге концерт беріп, патриоттық сезімдегі әндерді орындады. Солтүстік Батыстағы майдан шептеріне дейін барып, жауған оқ пен жанған оттың арасында жүрген жауынгерлерге ойын-сауық көрсеткен, оларды жауды жеңуге жігерлендірген. == Марапаттары == Әнші еңбегі жоғары бағаланып, 1942 жылы [[Қазақ КСР-нің халық әртісі]] деген құрметті атақ берілген. [[Ленин ордені]]мен, [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен және ондаған медальдармен марапатталған. КСРО Мәдениет министрлігінің "Мәдениеттің озық қызметкері" значогымен үш дүркін наградталуының өзі оның өнер өрінде ерекше орын алғанын сипаттайды. Жамал Омарова атына берілген [[Шымкент]] қаласында музыка мектебі, Алматы қаласында көшесі ([[Жамал Омарова көшесі (Астана)|Астанада]], [[Жамал Омарова көшесі (Алматы)|Алматыда]]) бар.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Bio-stub}} [[Санат:КОКП мүшелері]] [[Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] l1ce418cenqatmfenxb5r1zj32wldca 0 54994 3635554 3265933 2026-07-27T10:53:15Z ~2026-41903-02 183885 Ақпараттарға толықтырулар енгізіп, параметрлерін реттедім. 3635554 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы =Байқадам ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Сарысу ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Саудакент]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{құлдырау}}5 275 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Байқадам ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]], [[Сарысу ауданы]]ндағы әкімшілік-аумақтық бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Саудакент]] ауылы кіреді. Орталығы – Саудакент ауылы.<ref name="«source1»">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> Округ құрамында болған [[Жарқұдық (Жамбыл облысы)|''Жарқұдық'']] ауылы [[2019 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V19G0004448 Жамбыл облысының кейбір елді мекендерін тарату туралы]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Саудакент]] ауылы ||5 550 ||{{құлдырау}}5 275 ||95 ||2 739 ||{{құлдырау}}2 688 ||98,1 ||2 811 ||{{құлдырау}}2 587 ||92 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сарысу ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Сарысу ауданы ауылдық округтері]] l92qb4ml0uhpndqndu40bs77insmw3e 3635556 3635554 2026-07-27T10:54:09Z ~2026-41903-02 183885 3635556 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы =Байқадам ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Сарысу ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Саудакент]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{құлдырау}}5 275 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Байқадам ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]], [[Сарысу ауданы]]ндағы әкімшілік-аумақтық бірлік. == Әкімшілік-аумақтық құрамы == Құрамына [[Саудакент]] ауылы кіреді. Орталығы – Саудакент ауылы.<ref name="«source1»">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> Округ құрамында болған [[Жарқұдық (Жамбыл облысы)|''Жарқұдық'']] ауылы [[2019 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V19G0004448 Жамбыл облысының кейбір елді мекендерін тарату туралы]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Саудакент]] ауылы ||5 550 ||{{құлдырау}}5 275 ||95 ||2 739 ||{{құлдырау}}2 688 ||98,1 ||2 811 ||{{құлдырау}}2 587 ||92 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сарысу ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Сарысу ауданы ауылдық округтері]] a021g1wez0mx9owk640sfjdx11wzvy1 0 57484 3635457 3585820 2026-07-27T07:11:43Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 30 (1830) 3635457 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] m6nng5pi03xxbqzmma3d1dh0c018u9a 3635458 3635457 2026-07-27T07:12:02Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 32 (1832) 3635458 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] fce9fsfldf3qjk9cilsgre0idy304cw 3635459 3635458 2026-07-27T07:12:22Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 37 (1837) 3635459 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] 1d7c539stviymte0nznptnr1ripxqt3 3635460 3635459 2026-07-27T07:14:20Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тынрақша ("") 3635460 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] to4q0sxnd8ijakcqxj3uid2e3kmwrlx 3635466 3635460 2026-07-27T07:31:14Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 (,) публицистикалық қате 3635466 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] 55vfkgxdi79g9un06d8ylthn3o2oyg1 3635467 3635466 2026-07-27T07:31:46Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 , (публициятикалық) 3635467 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] pgk68aszf13jsmrzdlln8q5agieu3bw 3635532 3635467 2026-07-27T09:32:30Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тырнақша 3635532 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] 3afxuaequonrvgkm29vpjfc688evt8t 3635533 3635532 2026-07-27T09:32:56Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тырнақша 3635533 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * ''«''Русалка''»'' * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] 69aa5qw4av1r2kfd6f452xlr2os9gep 3635536 3635533 2026-07-27T09:33:25Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тырнақша 3635536 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * ''«''Русалка''»'' * ''«''Бородино''»'' * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] ld3wajlu7p254l6x0v3tdagj9fm9pys 3635537 3635536 2026-07-27T09:34:44Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тынрақша ("") 3635537 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * ''«''Русалка''»'' * ''«''Бородино''»'' * ''«''Тұтқын''»'' * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] tweomf2ixq5vxl240dyt8tmb189p7sr 3635538 3635537 2026-07-27T09:35:44Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тынрақша ("") 3635538 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * ''«''Русалка''»'' * ''«''Бородино''»'' * ''«''Тұтқын''»'' * ''«''Дұға''»'' * ''«''Теректің сыйы''»'' * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] jgheajk3amipykxfgyiow99pa020x0q 3635539 3635538 2026-07-27T09:36:29Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тырнақша 3635539 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * ''«''Русалка''»'' * ''«''Бородино''»'' * ''«''Тұтқын''»'' * ''«''Дұға''»'' * ''«''Теректің сыйы''»'' * ''«''Пайғамбар''»'' '', т.б. лирик. өлеңдері; * ''«Мцыри»'' * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] 0v7htcsk6d3f49qxta6l8xc15a4hmt2 3635540 3635539 2026-07-27T09:37:23Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тырнақша 3635540 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''«Періште»'' * ''«''Желкен''»'' * ''«''Русалка''»'' * ''«''Бородино''»'' * ''«''Тұтқын''»'' * ''«''Дұға''»'' * ''«''Теректің сыйы''»'' * ''«''Пайғамбар''»'' '', т.б. лирик. өлеңдері; * ''«Мцыри»'' * ''«''Демон''», т.б. поэмалары'' * ''«Бір түрлі адам»'' * ''«''Екі ағайынды''»'' * ''«''Маскарад''»'' '' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''«Біздің заманның қаһарманы»'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] sb69k03yxbgvy9fvguj3sqw0cv571jr 10 58856 3635272 3632885 2026-07-26T18:53:02Z Nurken 111493 3635272 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Prime Minister Andy Burnham (cropped).jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[11 маусым]] — [[Энди Бёрнем]] (''суретте'') '''[[Ұлыбритания премьер-министрі]]''' атанды. * [[19 шілде]] — [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]нде '''[[Испания Ұлттық футбол құрамасы]]''' Әлем чемпионы '''[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (финал)|атанады]]'''. * [[16 шілде]] — [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]ның кабинеті таратылғаннан кейін Украина қорғаныс министрі '''[[Михаил Альбертович Фёдоров|Михаил Фёдоровтың]]''' отставкасы жаппай наразылық акцияларын тудырды; жаңа [[Украина премьер-министрі]] болып '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]''' тағайындалды. * [[7 шілде]] — [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] '''[[Ресей Олимпиада комитеті]]не''' қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. * [[22 маусым]] — '''[[Венесуэла]]дағы''' жер сілкінуі себебінен 1450-ден астам адам қайтыс болды. * [[22 маусым]] — [[Ұлыбритания премьер-министрі]] '''[[Кир Стармер]]''' жуырдағы отставкасын жариялады. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Оливер Три]]{{*}}[[Бернадетт Ширак]]{{*}}[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов|Төленді Ахметжанов]]{{*}}[[Тед Тёрнер]]{{*}}[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> 807chlagf1ecsqxtqumdlfsey36zs8h 3635273 3635272 2026-07-26T18:53:40Z Nurken 111493 3635273 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Prime Minister Andy Burnham (cropped).jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[20 шілде]] — [[Энди Бёрнем]] (''суретте'') '''[[Ұлыбритания премьер-министрі]]''' атанды. * [[19 шілде]] — [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]нде '''[[Испания Ұлттық футбол құрамасы]]''' Әлем чемпионы '''[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (финал)|атанады]]'''. * [[16 шілде]] — [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]ның кабинеті таратылғаннан кейін Украина қорғаныс министрі '''[[Михаил Альбертович Фёдоров|Михаил Фёдоровтың]]''' отставкасы жаппай наразылық акцияларын тудырды; жаңа [[Украина премьер-министрі]] болып '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]''' тағайындалды. * [[7 шілде]] — [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] '''[[Ресей Олимпиада комитеті]]не''' қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. * [[22 маусым]] — '''[[Венесуэла]]дағы''' жер сілкінуі себебінен 1450-ден астам адам қайтыс болды. * [[22 маусым]] — [[Ұлыбритания премьер-министрі]] '''[[Кир Стармер]]''' жуырдағы отставкасын жариялады. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Оливер Три]]{{*}}[[Бернадетт Ширак]]{{*}}[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов|Төленді Ахметжанов]]{{*}}[[Тед Тёрнер]]{{*}}[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> 4j4952iudbkfcclin52si7f44lqqyr0 0 59707 3635379 3634803 2026-07-27T04:52:49Z ~2026-41796-12 183878 /* */ Ақын Сабыр Адай бойынша ақпарат толықтырылды. 3635379 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Сабыр Шеркешбайұлы Адай |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 30.09.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Қарақалпақстан|Қарақалпақстанда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = Мәдениет қызметкері, ақын |Жұбайы = Нәсіп Адаева |Балалары = Дина Адаева, Жания Адаева, Нұржан Адаев, Шынар Адаева, Баян Адаева, Қасым Адаев, Исматулла Адай |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қазақ тілі |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сыйлықтары = Поэзия номинациясы бойынша Халықаралық Махамбет сыйлығы<br />Президент сыйлығының иегері<br />Халықаралық "Алаш" сыйлығы. |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабыр Шеркешбайұлы Адай – ақын, жазушы,   күйші,   мәдениет қайраткері, этномәдениеттанушы, қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, Халықаралық Махамбет сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының мүшесі. 1960 жылы 30 қыркүйекте Қарақалпақстан автономиясының Шоманай ауданында дүниеге келген.''' == Толығырақ == Орта мектепті Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында тәмамдаған. 1981 жылы Алматы эстрада және цирк өнері студиясының күй класын бітірген. 1990–1994 жылдары Орал педагогикалық институтында білім алған. Еңбек жолын '''1981 жылы Бейнеу аудандық мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі''' ретінде бастап, мәдениет саласындағы ұйымдастырушылық және шығармашылық қызметінің арқасында '''Маңғыстау облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары''' дәрежесіне дейін көтерілді. '''1981–2001 жылдар аралығында''' мәдениет саласында үздіксіз еңбек етіп, ұлттық өнердің, халықтық дәстүрдің, айтыс өнерінің және күйшілік мектептің дамуына елеулі үлес қосты. Сабыр Адай тәуелсіздік жылдарындағы ұлттық руханиятты жаңғырту ісінде ерекше белсенділік танытқан тұлғалардың бірі. Ол республикалық тәуелсіз '''«Үш қиян»''' газетінің төл құрылтайшысы әрі басшысы болды. '''2005–2009 жылдары «Адай» қоғамдық қорының президенті''' қызметін атқарды. Сонымен қатар '''«Otpan – Отпан»'''газетінің құрылтайшысы ретінде ұлттық тарих, мәдениет және руханият мәселелерін тұрақты түрде көтеріп келді. Автордың ең ірі қоғамдық бастамаларының бірі – '''«Адай Ата – Отпан тау» этно-мәдени орталығының''' дүниеге келуі. '''2004–2007 жылдары''' осы тарихи-мәдени кешеннің салыну идеясының авторы әрі ұйымдастырушысы болды. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігіне қарасты '''«Ұлттық зияткерлік меншік институты» РМК'''тарапынан авторлық құқық объектісі ретінде мемлекеттік тіркеуге алынып (2026 жыл №76775), '''«Адай Ата – Отпан тау» этно-мәдени орталығы тұжырымдамасының авторы''' ретінде ресми танылды. Автор этномәдениет мәселелері бойынша көптеген ғылыми мақалалар мен тұжырымдамалық ұсыныстар жариялап, '''«Адай ата – Отпан тау» концепциясын, Амал мерекесін, Ұран от жағу дәстүрін, Көрісу рәсімін және Қарашаңырақ қағидаларын ұлттық әрі халықаралық деңгейде ғылыми айналымға енгізуге және насихаттауға''' ерекше еңбек сіңірді. Осы бағыттағы ғылыми-публицистикалық еңбектері республикалық бұқаралық ақпарат құралдарында үздіксіз жарияланып келеді. Оның еңбектері ресми мемлекеттік органдарға да, ғылыми ортаға да, жалпы жұртшылыққа да кеңінен мәлім. Сабыр Адайдың шығармашылық мұрасы қазақ әдебиетінің поэзия, тарихи-танымдық және ұлттық руханият бағыттарын қамтитын іргелі еңбектерден тұрады. Оның шығармаларында елдік сана, ұлттық тұтастық, тарихи жады, тіл, мәдениет және рухани құндылықтар кеңінен жырланып, тәуелсіз Қазақстанның рухани дамуына қызмет ететін көркемдік деңгейі жоғары туындылар дүниеге келді. Сабыр Шеркешбайұлы Адайдың шығармашылық мұрасы қазақ әдебиетінің поэзия, драматургия, тарихи-танымдық, ұлттық идея және этномәдениет бағыттарын қамтитын кең ауқымды еңбектерден тұрады. Ақын шығармаларының негізгі өзегі – ұлттық рух, елдік сана, тарихи жады, тәуелсіздік құндылығы, қазақ мемлекетінің тұтастығы, ана тілі, дәстүрлі мәдениет пен ұлт болашағы мәселелері. Автордың поэзиясы көркемдік қуатымен қатар қоғамдық ой қалыптастыруға бағытталған азаматтық үнмен ерекшеленеді. Оның шығармалары әдебиеттанушылар мен оқырман қауым тарапынан жоғары бағаланып келеді. '''2013 жылы''' қазақ ұлттық мәдениетінің негізінде жасақталған '''«Қарапайым қағидалар»''' атты «Адай Ата – Отпан тау» тарихи-мәдени орталығының құрылымдық баяндамасы мен тұжырымдамасын әзірледі.  ('''2013 жылы «Атамекен» баспасы)'''. Аталған еңбекте қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымы, қарашаңырақ ұғымы, қоғамдық қатынастар жүйесі, ұлттық құндылықтар мен тарихи сабақтастық мәселелері ғылыми-танымдық тұрғыдан негізделген. '''2019 жылы''' «Өнер» баспасынан '''«Керуен көшеді...» («Адай Ата – Отпан тау» этно-мәдени орталығы және деректер мен қағидалар)''' атты еңбегі жарық көрді. Бұл кітапта этно-мәдени кешеннің қалыптасу тарихы, ұлттық идеяның негіздері, тарихи деректер мен мәдени қағидалар жинақталып, ғылыми және танымдық тұрғыда ұсынылған. Автордың  '''«Үрей дерті»''' атты драмалық шығармасы '''Ақтау қаласындағы Н. Жантурин атындағы облыстық музыкалық-драма театрында''' сахналанды. Ақын шығармашылығы туралы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері – '''Ә.Кекілбаев, Ш.Мұртаза, Г.Бельгер,  А. Кемелбаева, М.Ақдәулетов, Т.Ілиясова, С.Оразбаев, Р.Мұқанова, А.Бақтыгереева, Т.Медетбек, С.Мешітбайқызы, Ф.Оңғарсынова''' және басқа да белгілі қаламгерлер оң пікірлерін білдірді. Сабыр Адайдың шығармашылығы жеке кітаптармен ғана шектелмейді. Ол ұжымдық ғылыми-танымдық еңбектердің де авторларының бірі. Атап айтқанда: * '''«АДАЙ АТА» I том («Жазушы», 2005);''' * '''«АДАЙ АТА» II том («Нұрлы әлем», 2006);''' * '''«АДАЙ АТА» III том («Арыс», 2007).''' Сонымен қатар, оның шығармашылық еңбегі, қоғамдық қызметі, азаматтық ұстанымы, мақалалары мен ғылыми көзқарастары '''«Маңғыстау» энциклопедиясында''', өңірлік мәдениеттанушылар мен тарихшылардың зерттеулерінде, республикалық әдеби, мәдени және қоғамдық-саяси басылымдарда тұрақты жарияланып келеді. Ақын шығармашылығын насихаттау мақсатында '''Жаңаөзен қаласы мен Мұнайлы ауданындағы мектептерде Сабыр Адай атындағы әдеби-танымдық сыныптар ашылған.''' Оның өлеңдері Түркия Республикасының әдеби-танымдық журналдарында жарияланды. '''«Түрік әлемінің тотемі»''' атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағына шығармалары мен ғылыми көзқарастары енгізілді («Отпан» МКҚК, '''2025 жыл'''). Сабыр Адайдың ғылыми ізденістерінің маңызды бағыттарының бірі – '''«Жасанды сана және Бейтарап жүйе» концепциясы.''' Бұл ғылыми ұсыныс АҚШ пен Еуропа елдеріндегі тіркелімдік орталықтарда тіркеуге енгізіліп, ақпараттық ресурстарда жарияланды. Сонымен бірге, аталған еңбек '''«Qazaqstan dauiri»''' және '''«Qazaq adebieti»''' газеттерінде жарық көрді. Осылайша Сабыр Шеркешбайұлы Адай әдебиет, мәдениет, ғылым, этномәдениет, қоғамдық ой және ұлттық құндылықтарды жаңғырту бағытында ұзақ жылдар бойы нәтижелі еңбек етіп, қазақ руханиятының дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті қаламгер әрі қоғам қайраткері ретінде танылды. Сабыр Шеркешбайұлы Адайдың шығармашылық және қоғамдық қызметі қазақ әдебиеті мен мәдениетінің, ұлттық руханияттың, дәстүрлі өнер мен тарихи-мәдени мұраны сақтау және дамыту ісімен тығыз байланысты. Ол ақындық, жазушылық, күйшілік, айтыс өнері, этномәдениет, ғылыми-публицистикалық бағыттарда да өнімді еңбек етіп келеді. 1987 жылы Кеңес Одағы көлемінде өткен '''Бүкілодақтық екінші халық шығармашылығы фестивалінің лауреаты''' атанды. Бұл кезеңде ол жыршы-жыраулардың шығармашылығын, дәстүрлі өнерді және этномәдени қойылымдарды ұйымдастыруға белсене қатысып, ұлттық мәдениеттің насихатталуына елеулі үлес қосты. Сабыр Адайдың өмірбаяны, азаматтық ұстанымы және мәдениет кеңістігіндегі қызметі жөнінде өлкетанушы '''Бектұр Төлеуғали''' «'''Адай тарихы сыр шертеді'''» кітабының екінші бөлімінде кеңінен баяндаған («Өлке» баспасы, 2007 жыл). Ол айтыс өнерінің дамуына да зор еңбек сіңірді. Қазақстан және Орта Азия өңірлерінде өткен көптеген айтыстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Оның әдеби шығармашылығы мен азаматтық тұлғасы туралы әдебиеттанушы '''Мырзатай Болаттың''' «'''Оқшау сөз'''» кітабында («Бабамұра» баспасы, 2010 жыл) терең әдеби-сараптамалық мақала жарияланған. Күйшілік өнерінде де өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан Сабыр Адай көптеген шәкірт тәрбиеледі. Оның шәкірттерінің қатарында Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері бар. Солардың бірі – күйшілік өнердегі шәкірті '''Тәуірбаев Жеңіс''', ол ұстазының тәлім-тәрбиесін әрдайым құрметпен еске алып келеді. Ақынның шығармашылық және азаматтық болмысы туралы Бекзат Қосайдың деректі қысқа метражды фильмі жарияланды. Сабыр Шеркешбайұлының еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланып, көптеген мемлекеттік наградалар мен құрметті атақтарға ие болды. Ұлттық мәдениет пен руханият саласындағы еңбегі үшін Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының, Мәдениет министрлігінің, облыстық әкімдік пен мәслихаттардың Құрмет грамоталарымен және Алғыс хаттарымен марапатталған. Ақынның қоғамдық-саяси көзқарасы тұрақты, еркін әрі азаматтық ұстанымы айқын болды. Ол ешқандай саяси партияның мүшесі болмағанымен, «Парасат» және «Азат» қозғалыстарының мүшесі ретінде қоғамдық өмірге белсенді араласты Сабыр Шеркешбайұлы Адай – ұлттық әдебиет, мәдениет, дәстүрлі өнер, этномәдениет, қоғамдық сана және тарихи мұраны жаңғырту жолында ұзақ жылдар бойы үздіксіз еңбек етіп келе жатқан көрнекті қаламгер, мәдениет қайраткері және қоғам қайраткері. Ол поэзия, ғылыми-публицистика, күйшілік,   айтыс өнері, этномәдениет және қоғамдық қызмет салаларында өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. «Адай Ата – Отпан тау» этно-мәдени орталығының тұжырымдамасын жасап, оны жүзеге асыруға тікелей жетекшілік етуі ұлттық мәдени мұраны жаңғыртудағы маңызды тарихи еңбек болып табылады. Сонымен қатар, Амал мерекесі, Көрісу дәстүрі, Ұран от жағу, Қарашаңырақ қағидалары сияқты ұлттық құндылықтарды ғылыми және қоғамдық деңгейде жүйелеп, кеңінен насихаттады. Әдебиет пен мәдениетке, ұлттық руханиятқа, қоғамдық ойдың қалыптасуына және қазақ халқының тарихи-мәдени мұрасын сақтау мен дамытуға сіңірген еңбегі, қызметі молынан '''(Өмірбаянды дайындаған және жинақтаған әдебиеттанушылар тобы).''' == Шығармашылығы == ** '''1990 – «Таңғы нөсер»;''' ** '''1996 – «Кетемін көкке жұлдыз боп» («Жазушы» баспасы);''' ** '''1999 – «Жұмбақ түннің жылуы» («Атамұра» баспасы);''' ** '''2003 – «Әр қазақ – менің жалғызым» («Үш қиян» баспасы);''' ** '''2010 – «Қазақстан – жалғыз ұлы қазақтың» («Бизнес Спектр» баспасы);''' ** '''2011 – «Серттесу» (Таңдамалы) («Бизнес Спектр» баспасы);''' ** '''2017 – «Алтынзер» (Ұлт пен Ұл) («Арыс» баспасы);''' ** '''2020 – «Нәзира» («Өнер» баспасы);''' ** '''2021 – «Уыз ана» («Өнер» баспасы);''' ** '''2022 – «Ер Жалау» («Өнер» баспасы);''' ** '''2023 – «Мырзалы Хан» («Өнер» баспасы);''' ** '''2023 – «Әр қазақ – менің жалғызым» (Таңдамалы) («Абай» баспасы);''' ** '''2024 – «Алаштың Әлімханы» («Өнер» баспасы);''' ** '''2024 – «ҰЛТНАМА» екі томдық таңдамалы жинағы («Өнер» баспасы).''' == Марапаттары == * '''2003 жылдан''' Қазақстан Республикасы '''Жазушылар одағының мүшесі'''. '''2003 жылы''' ЮНЕСКО аясында ұйымдастырылған '''Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойына арналған халықаралық әдеби шығармашылық байқаудың жеңімпазы''' атанып, '''поэзия номинациясы бойынша Халықаралық Махамбет сыйлығының лауреаты''' болды. Сол '''2003 жылы''' Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді. '''2003 жылы''' Президент сыйлығының иегері атанды. '''2017 жылы''' Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен '''«Құрмет» орденімен''' марапатталды. '''2021 жылы''' '''Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты''' атанды. Қоғамдық қызметі мен өңірдің әлеуметтік-мәдени дамуына қосқан үлесі үшін: ** '''Бейнеу ауданының Құрметті азаматы (2005);''' ** '''Маңғыстау ауданының Құрметті азаматы (2007);''' ** '''Мұнайлы ауданының Құрметті азаматы (2017);''' ** '''Түпқараған ауданының Құрметті азаматы (2017);''' ** '''Ақтау қаласының Құрметті азаматы (2020);''' ** '''Жаңаөзен қаласының Құрметті азаматы (2021);''' ** '''Маңғыстау облысының Құрметті азаматы (2025)''' атақтары берілді. '''2022 жылы''' Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің '''Құрметті профессоры''' атағына ие болды. '''2020 жылы''' Халықаралық '''«Қазақ тілі» қоғамының «Ана тілі» айрықша белгісімен''' мемлекеттік тілді дамыту мен насихаттаудағы еңбегі үшін марапатталды. '''2026 жылы қазақ әдебиетінің дамуына қосқан зор үлесі үшін «Қазақстанның құрметті жазушысы» атағы берілді.''' ҚОСЫМША МӘЛІМЕТТЕР: * [[2008]] — "Астанаға 10 жыл" медалі * «Қосай» Атаның 500 жылдық медалі (05.05.2010) * ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл мерекелік медалі (10.11.2011) * Маңғыстау облысының дамуына қосқан үлесі үшін (2013 жыл) * ҚР Тәуелсіздігіне 25 жыл мерекелік медалі (29.11.2016) * "Қашаған ақын" атындағы естелік медалімен марапатталады. * «Ақтау қаласына 50 жыл» естелік медалі * «Отпан тау» тарихи этно-мәдени кешеніне сіңірген авторлық еңбегі үшін «Адай-Ата» төс белгісі * «Төлеген Айбергеновке 80 жыл» естелік медалі * Асау-Барақ 250-270 жылдығына медалі * Маңғыстау ауданының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін (қазан, 2018 жыл) * "Қалнияз жырау" атаның естелік медалімен марапатталады(2019 жыл). * Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамы мемлекеттік тілді насихаттау мен оны өмірге ендірудегі қайраткерлігі үшін "Ана тілі" айрықша белгісімен марапатталды (2020). * Қазақ әдебиетінің дамуына қосқан зор үлесі үшін “Қазақстанның құрметті жазушысы” атағы берілді (2026) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Маңғыстау ауданының құрметті азаматтары]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] n1al7bn0i5ib2iajflplfdzz06gv871 3635404 3635379 2026-07-27T05:48:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-41796-12|~2026-41796-12]] ([[User talk:~2026-41796-12|т]]) өңдемелерінен [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] соңғы нұсқасына қайтарды 3634803 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Сабыр Шеркешбайұлы Адай |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 30.09.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Қарақалпақстан|Қарақалпақстанда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = Мәдениет қызметкері, ақын |Жұбайы = Нәсіп Адаева |Балалары = Дина Адаева, Жания Адаева, Нұржан Адаев, Шынар Адаева, Баян Адаева, Қасым Адаев, Исматулла Адай |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қазақ тілі |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сыйлықтары = Поэзия номинациясы бойынша Халықаралық Махамбет сыйлығы<br />Президент сыйлығының иегері<br />Халықаралық "Алаш" сыйлығы. |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабыр Шеркешбайұлы Адай''' ([[30 қыркүйек]] [[1960 жыл|1960]], [[Шоманай ауданы]], [[Қарақалпақстан]]) — қазақ [[ақын]]ы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2003]]). Махамбет атындағы халықаралық сыйлықтың иегері ([[2006]]). Президент сыйлығының иегері (2006). [[Құрмет ордені]]нің иегері (2017). Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты (2021)<ref>http://7292info.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106035222/http://7292info.kz/ |date=2017-11-06 }}</ref>. == Толығырақ == [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руы Құнанорыс бөлімінен шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}</ref> * Сабыр Шеркешбайұлы Адай [[1960 жыл]]ы [[30 қыркүйек]]те [[Қарақалпақстан]] [[Шоманай ауданы]]нда дүниеге келген. * Алматы эстрада, цирк өнер студиясының күй класын бітірген (1981). [[Орал]] педагогикалық институтында оқыған. * 1981 – 1984 жылдары Бейнеу аудандық мәдениет үйінінің көркемдік жетекшісі. * 1984 – 1990 жылдары аудандық мәдениет үйінің директоры. * 1989 – 1993 жылдары аралығында өткен республикалық ақындар айтысының жеңімпазы. Ақтауда Қашаған ақынның, Ақтөбеде Есет батырдың, Әбубәкір Кердерінің, Байғанинде Асау-Барақтың, Оралда Сырым батырдың, Шымкентте Үш би (Ордабасы), Көкшетауда Абылай ханның тойларында және Орта Азия – Қазақстан ақындарының айтысында жүлделі орындарға ие болған. * 1991 – 1996 жылдары аудандық мәдениет бөлімі меңгерушісінің орынбасары. * 1997 – 1999 жылдары Маңғыстау облыстық мәдениет басқармасы жанындағы ғылыми-әдістемелік орталықта шығармашылық бөлімінің бастығы. * 1999 – 2002 жылдары облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары. * 2001 - 2006 аралығында Республикалыық "Үш қиян" газетінде қызмет атқарды. * 2005 - 2011 "Адай" қорының президенті. "Otpan - Отпан" газетінің құрылтайшысы. * 2004 жылы "Адай Ата - Отпан тау" этно-мәдени орталығын салу идеясының авторы және ұйымдастырушысы. == Шығармашылығы == * "Таңғы нөсер" (1990) атты өлеңдер жинағы. * "Кетемін көкке жұлдыз боп" (1996) атты өлеңдер жинағы. * "Жұмбақ түннің жылуы" (1999) атты өлеңдер жинағы. * "Әр қазақ – менің жалғызым" (2002) атты өлеңдер жинағы. * “Адай Ата” кітабы (2005-2007) ж.ж * "Қазақстан - Жалғыз Ұлы Қазақтың" (2010) атты өлеңдер жинағы. * "Серттесу" (Таңдамалы) (2011) атты өлеңдер жинағы. * "Қарапайым қағидалар" (2013) * [http://7292info.kz/sabyr-adaidyn-altyn-zer-shygarmashylyk-keshi-otti-photo/ "Алтынзер"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224095808/http://7292info.kz/sabyr-adaidyn-altyn-zer-shygarmashylyk-keshi-otti-photo/ |date=2017-12-24 }} (Ұлт пен Ұл) - (2016) атты өлеңдер жинағы. * "Керуен көшеді..."(Адай ата - Отпан тау” этномәдени орталығы және деректер мен қағидалар) (2019) * "Нәзира" (2020) атты өлеңдер жинағы. * "Уыз ана" (2021) атты өлеңдер жинағы және сахналық қойылым. * "Ер Жалау" (2022) атты жыр жинағы. * "Мырзалы Хан" (2023) атты жыр жинағы. Алматы қаласы. * "Әр қазақ – менің жалғызым" (Таңдамалы) (2023) атты өлеңдер жинағы. * "Алаштың Әлімханы" (2024) атты жыр жинағы. Алматы қаласы. == Марапаттары == * [[1987]] — Бүкілодақтық халық шығармалық фестивалінің лауреаты * [[2003 жыл]]дан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі * Халықаралық ЮНЕСКО-ның аясында өткен Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы қарсаңындағы әдеби шығармашылық байқауының жүлдегері (2003). Поэзия номинациясы бойынша Халықаралық Махамбет сыйлығының лауреаты * [[2003 жыл]]ы Президент жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы берілді. * Президент сыйлығының иегері (2006). * Бейнеу (2005), Маңғыстау (2007), Мұнайлы (2017), Түпқараған (2017) аудандарының және Ақтау (2020), Жаңаөзен (2021) қалаларының «Құрметті азаматы» мәртебесімен марапатталған. * [[2017]] — ҚР Президентінің жарлығымен [[Құрмет ордені]]мен марапатталған. * Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты (2021) * Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар жане инжиниринг университетінің Құрметті Профессоры.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ҚОСЫМША МӘЛІМЕТТЕР: * [[2008]] — "Астанаға 10 жыл" медалі * «Қосай» Атаның 500 жылдық медалі (05.05.2010) * ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл мерекелік медалі (10.11.2011) * Маңғыстау облысының дамуына қосқан үлесі үшін (2013 жыл) * ҚР Тәуелсіздігіне 25 жыл мерекелік медалі (29.11.2016) * "Қашаған ақын" атындағы естелік медалімен марапатталады. * «Ақтау қаласына 50 жыл» естелік медалі * «Отпан тау» тарихи этно-мәдени кешеніне сіңірген авторлық еңбегі үшін «Адай-Ата» төс белгісі * «Төлеген Айбергеновке 80 жыл» естелік медалі * Асау-Барақ 250-270 жылдығына медалі * Маңғыстау ауданының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін (қазан, 2018 жыл) * "Қалнияз жырау" атаның естелік медалімен марапатталады(2019 жыл). * Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамы мемлекеттік тілді насихаттау мен оны өмірге ендірудегі қайраткерлігі үшін "Ана тілі" айрықша белгісімен марапатталды (2020). * Қазақ әдебиетінің дамуына қосқан зор үлесі үшін “Қазақстанның құрметті жазушысы” атағы берілді (2026) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Маңғыстау ауданының құрметті азаматтары]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] 2kdviteh8i33v1h3kr0ups6dqpjqft7 0 66115 3635298 3552803 2026-07-26T21:39:26Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:XIX ғасыр философтары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635298 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Абд Мұхаммед |Шынайы есімі = |Сурет = Muhammad Abduh.jpg |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1849 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1905 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[Арабтар|араб]] |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = Мысыр ғұламасы, қоғам қайраткері |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Абд Мұхаммед''' ([[1849]]–[[1905]]) — Мысыр [[ғұлама]]сы, қоғам қайраткері, [[мысыр]]лық [[теолог]] және либералды реформатор. Исламды қоғамның өркениетті даму жағдайларына қарай бейімдеу бағытындағы діни-қоғамдық ағымның негізін салушылардың бірі.<ref>Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9</ref> Әл-Азһарда білім жүйесі бойынша реформа жасап, мұсылман тәртібі мен заң, сот жұмыстарында жаңа имандылық ережелерін енгізуді насихаттады. Ол құдай құдіретімен белгіленген жазмыш шеңберінде болса да, адамның ерік бостандығы бар деп таныды. Сонымен бірге, [[ислам діні]] негізін сақтай отырып, батыс өркениетінің жетістіктерін игеруді жақтады. Парламенттік демократияны қолдады. Ислам ілімін діни-заңдылық, адамгершілік пен әлеуметтік қағида түрінде қарастырып, оны уақыт ағымына бейімдеуге баса назар аударуға шақырды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> [[Каир]]де студент болып жүріп, [[Джамаль әл-Дина әл-Афгани]]дің ықпалына түседі. Саяси радикализмі үшін (1882–1888) оқудан шығарылып жіберіледі. Британияға қарсы топтармен байланысы үшін Мысырдан аласталып, 1884 жылы [[Париж]]де әл-Афганимен бірге «әл-Уруа әл-ууска» деген құпия қоғам және сол атпен газет ұйымдастырды. [[Мысыр]]ға қайта оралған соң, білім саласында жауапты қызметтер атқарды, әл-Азһар ун-тетінің әкімш. кеңесін басқарды, дәріс оқыды. Мысырға қайтып келген соң мансап жолын судья болудан бастайды, 1899 [[мүфти]] (заңдық кеңес беруші) болады. «Құдайдың бірлігі жөніндегі трактат» атты кітабында ислам дінінің христиандыққа қарағанда ғылым жетістігіне, өркениетке жақындау екендігін атап көрсеткен. Абд Мұхаммед әділдік, береке, дұрыс ойлау талаптарын ұстануға шақыра отырып, мұсылман құқығы мен әкімшілігін либерализациялауға талпынған.<ref>Encyclopedia Britannica ISBN 978-5-17-038532-4</ref> Әл-Азһарда білім жүйесі бойынша реформа жасап, мұсылман тәртібімен заң, сот жұмыстарында жаңа имандылық ережелерін енгізуді насихаттады. Ол [[Құдай]]лық кұдіретімен белгіленген жазмыш шеңберінде болса да, адамның ерік бостандығы бар деп таныды. Сонымен бірге, Ислам негізін сақтай отырып Батыс өркениетінің жетістіктерін игеруді жақтады. [[Парламент]]тік демократияны қолдады. [[Ислам]] ілімін діни заңдылық, адамгершілік пен элеум. діни қағида түрінде қарастырыл оны уақыт ағымына бейімдеуге, сондай-ақ жаратылыстану ғалымдары тарапынан қорғауға алуға баса назар аударды. Ол [[Ислам]]ды соңғы кездегі «бұрмалаушылықтардан тазартуға», адамзат мүддесі үшін Пайғамбарымыздың (с.а.у.) «өз» сүннеттері мен [[Құран]] негізінде шариғатты қайта қарауға, ижтихадты толық қалпына келтіруге шақырды. ''Абд Мұхаммед'' адамның ақыл парасатының шексіз мүмкіндіктерін, дүниені және оның даму заңдылықтарын таныпбілуге болатындығын атап көрсетті.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Ислам философтары]] [[Санат:Мысыр қоғам қайраткерлері]] [[Санат:1849 жылы туғандар]] [[Санат:1905 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әл-Азһар университеті түлектері]] [[Санат:XIX ғасыр философтары]] {{Stub}} 8vdjdnyhj7nqi2a1r270s7wjwxwhye3 0 71375 3635436 3573091 2026-07-27T06:31:32Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 тіліңде деп жазылған дұрысы тілінде 3635436 wikitext text/x-wiki '''Тіл бейнелілігі'''<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> - [[Абай]] [[поэзия]]сына орасан қуат-күш, көркемдік сәулет беріп тұрған - оның шығармасында қазақ халқының бүкіл өмірінің, әсіресе, сол дәуірдегі қоғамдық өмірінің шындығы терең бейнеленуі, әдебиеттегі ұлттық көркем ой, өмір құбылыстарын сөзбен бейнелеу, мүсіндеу шеберлігінің жарқырап көрінуі. ==Абай поэзиясы== Абай поэзиясының тілі, сөз кестесі мен өлең өрнегі кіршіктей қоспасы жоқ саф таза халықтығымен, келісті қарапайымдылығымен тартымды сонылығымен құнды. Ұлы [[ақын]]ның шығармаларында ойшылдық пен суреткерлік жарасымды бірлік тауып, аса маңызды қоғамдық, азаматтық, халықтық мәселелерді терең толғайтын жаңа сапалы поэзияның тууына негіз болды. [[Қазақ әдебиеті]] реалистік жазба әдебиеті үлгісіндегі нағыз лирикалық туындылардың жаңа түрлерімен молықты және осының өзі Абайдың ұлттық поэзиямыздағы ой-сезім жүйесін шексіз байытып, сөздің мағыналық, суреттілік қуатын арттыруына, тіл ұстартуына зор мүмкіншілік туғызып, бұл салада ақынның өнімді жаңалық табуына жол ашты.Абай поэзиясындағы адамның сезім дүниесінің орасан зор байлығы, сезімнің нәзіктігі мен өткірлігі, оқушыны баурап алатын керемет күші - осының бәрі ақынның тіл кестесіне, сөз қолдануына бөлекше сипат дарытқанын көреміз. ==Сөз зергері== [[Абай Құнанбайұлы|Абай поэзиясының]] тілінде адамның жан тебіренісін, көңіл толғанысын, жүрек лүпілін, сезімнің сан құбылып толқуын көрсететін сипаттамалар, теңеу, астарлау және басқа бейнелі сездер өте көп кездеседі. Абай поэзиясында жүрек, көңіл секілді ұғымдарға берілген тың анықтамалар мол екені зерттеушілер назарын айрықша аударып келеді. Осының дұрыстығын мына мысалдардан айқын көруге болады: ''ыстық жүрек, сорлы жүрек, ауру жүрек, жылы жүрек, ынталы жүрек, мұз жұрек, асыл жүрек, асау жүрек, ет жүрек, жас жүрек, ызалы жүрек, шошынған жүрек, ит жүрек, шын жүрек, сұм жүрек, ақ жүрек, ғаділетті жүрек, өртенген жүрек, өрекпіген жүрек, үрпиген жүрек, қапаланған жүрек, айнымас жүрек, жаралы жүрек, сенген жүрек'';'' сенімпаз көңіл, ер көңіл, жарлы көңіл, күңгірт көңіл, есер көңіл, қам көңіл, шын көңіл, қара көңіл, сынық көңіл, ақ көңіл, кірмеленген көңіл.'' Осылардың көбін ақын өзі туралы өз көңіл-күйін, сезімін жеткізу мақсатымен айтқан. Бұлармен қатар Абай жүректің көзі, жүректің оты, көңілінің көзі ашық, көңілдің жайлауы, ой өлкесі деген секілді астарлы сөздерді қолданады. Осы теңеулер мен астарлы сөздердің басым көпшілігі Абайдың өзі шығарған соны, жаңа үлгі-өрнектер екенін дәлдеп жатудың қажеті жоқ. Бірде ақын жүрегі кейіптеу бейне - астарлау арқылы сипатталады: <poem> ''«Жүрегім менің - қырық жамау, ''Қиянатшыл дүниеден...»''</poem> Осындағы жұлқыланып, кескіленген, қырыққа бөлініп, парша-парша болып, бөлшектенген жүрек бейнесі адамның бүкіл жан жүйесін тебірентпей ме? Әрине, солай. Және солай болатын себебі ол халық мұңын мыңдаған ақынның екініш-арманын, қастандық өшпенділіктен шеккен азабын, сүйенерге тірек таппай күйзеліп налуын - осының бәрін асқан көркемдік шеберлікпен жеткізіп тұр. Абай жапырағы қуарған ескі үмітпен жүріппін дейді. Елден қалайда ынтымақ, бірлік, әділдік табармын деп үміт еткен, енді күдерін әбден үзгендей болған ақынның сезім-күйін осы сипаттама дәл көрсетеді. Үмітті жапырағы қуарған деуі бір түрлі әсерлі, тартымды. Ол жапырағы сарғайып, солған ағаш (не шөп, өсімдік) бейнесін көзге елестетеді. Бірақ, бұл мысал адам мен ағаш бейнесін халық поэзиясындағы белгілі, үйреншікті болған қалпында тікелей салыстыру емес. Үміт - адамның көңіл күйін, сезімін білдіретін ұғым, түсінік, яғни, оның нақтылы заттық сипаты жоқ. Ақын соны ағаш (не өсімдік) бейнесімен жақындатып, өзгеше сипаттап, жапырағы қуарған деп отыр. Мұның өзі айтылатын ойдың бейнелілігін, өткірлігін арттыра түседі. Ақынның осындай өз қолтаңбасы айқын сезілетін бейнелі сөздер ''«Сегіз аяқ»'' өлеңінде көзге ұрып тұрады: <poem> ''«Қайратым мәлім, ''Келмейді әлім, ''Мақсұт - алыс, өмір - шақ, ''Өткен соң базар, ''Қайтқан соң ажар, ''Не болады құр қожақ?! ''Кеш деп қайтар жол емес. ''Жол азығым мол емес...»''</poem> Абайдың бейнелі сөздері сипаттауларының қай-қайсысын алсақ, ұлы ақынға тән зор мағыналық, көркемдік қасиеті көзге түседі. Мақсұт - алыс, өмір - шақ дегендегі алыс, шақ деген сипаттаулар қарапайым ғана сөздер екені рас. Ал, бірақ, осы сөздерде терең мағына жатыр. Алыс деген сипаттауы арқылы ақын өзі алдына қойған мақсаттың, сөз зергері, қоғам қайраткері болғандағы негізгі міндетім деп түсінген мақсатының қаншалықты зор әлеуметтік жалпы халықтық мәні бар екенін аңғартады. Осы мақсаттың жолына бар қалған өмірі жұмсалса да аз екенін айтқанда да ақын екі ұғымды (''алыс мақсат пен шақ, аз өмір'') шендестіру әдісімен қарама-қарсы қою арқылы, екі нәрсені екі түрлі сипаттау арқылы тағы да сол негізгі ойын ширата, шыңдай түседі. Адам өмірінің ең қызықты шағы ретінде алынып отырған «базар» да ете мағыналы астарлау болып шыққан. Ақын өмірінің ең өнімді, қызықты кезі етіп кетсе де, сол зор мақсат үшін күрестен таймайтынын айтады. <poem> ''«Кеш деп қайтар жол емес, ''Жол азығым мол емес...»''</poem> дегендегі жол, жол азық дегендер де жай ғана күнделікті айтылып жүретін ұғымдар секілді көрінуі мүмкін. Ал, шынында бұлардың да мағынасы, көркемдік қуаты ерекше зор. Өйткені, олар езінің әдеттегі мағынасынан басқа, әлдеқайда терең, мүлде тың мазмұнға ие болып, ұтымды астарлауға айналған. Біздің кез алдымызға әлдеқалай жолға шығып, кешеуілдеп, барар жеріне әлі жете алмай келе жатқан жолаушының бейнесі елестейтіні рас. Алайда, бұл - суреткер ақынның өз ойын, сезімін қазақ өміріндегі бір нақтылы шындықпен сабақтастырып, жанастыра білетін шеберлігінен туған нәрсе, көркем ассоциация. Абайдың осы сурет арқылы аңғартып отырған ойы және ап-анық. Жол дегенде алыс мақсатқа жетуге ұмтылған ағартушы, күрескер ақынның жолы, езінің өмір жолын қатар айтып отыр.Осы астарлы бейнені Абай басқа бір елеңінде тағы жаңаша жандандырып, мағынасын басқаша өсіріп қолданады. <poem> ''«Адасып, алаңдама, жол таба алмай, ''Берірек түзу жолға шық қамалмай, ''Не ғылым жоқ, немесе еңбек те жоқ, ''Ең болмаса кеттің ғой мал баға алмай...»''</poem> Мұндағы жол - көпшіліктің, қауым жұрттың жолы. Бірақ, бұл қаптап келе жатқан жолшылардың, не бір көштің жолы секілді өзінің тура, заттық мағынасында айтылып отырған жоқ. Түбі сондай жолаушының түзу жол таба алмай жүрген кезі сияқты өмірдегі нақтылы жағдайға негізделген, бірақ, ауыспалы мағынада қолданылған, халықтың тарихтық, қоғамдық жолын білдіретін астарлау. Ақын осы астарлауды дамытып, тұтас көркем сурет жасаған. Осы жолдағы елдің жөн таба алмай, адасуы - ескілік, қараңғылық шырмауынан шыға алмауы десек, Абай айтып отырған, елді соған бастап, бағыттап отырған жол - ерісті еңбектің, ғылым-білімнің жолы. Халықтың жүрегіне жол табуды, жаңа ой- пікір, жаңа сөзге жұрттың бетін бұруды армандау - бұл Абай поэзиясында асқан көркемдікпен бейнеленген және зор әлеуметтік мағына алған тақырып желісі. <poem> ''«Адасқан күшік секілді, ''Ұлып жұртқа қайтқан ой...»''</poem> деген ақын поэзиясындағы ең бір келісті жасалған астарлы бейне де оның осы асқақ арманымен ұштасып жатыр. Абайдың адамгершілік, ағартушылық, ақындық биік мұрат-мақсаттарды айқын көрінген, көркемдік қуаты аса зор туындыларының бірі ''«Өлсем орным қара жер, сыз болмай ма?»'' Өлеңдегі әр kез, бейне шынайы терең мағыналы, шығарманың зор әлеуметтік , философиялық мәнін жеткізуге ат салысып тұр. Осы өлеңнің басында Абайдың өткір тілмен ұялшақ қыз бейнесін шендестіру әдісімен бір-біріне қарама-қайшы алуы өте әсерлі. Осы арқылы ол өмірі таусылғанша күресуден, залымдықты әшкерелеуден таймайтын ақын тұлғасын шебер танытады. Сол секілді адамның жүрегі мен ауызды қарсы қою да ақынға тән ерекше жалындылық, қызулық, албырттықты, алдына қойған арман-мақсатына шын зердесімен беріле білушілікті айқын аңғартады. ''«Асау жүрек аяғын шалыс басқан»'' деген мүлде тың, бұрын айтылмаған сез тіркесі екені әркімге аян болар. Абайдың басқа бір махаббат, достық жайын толғайтын елеңінде «асау жүрек» деген сез тіркесі кездеседі және мұндағыдан басқарақ мағына береді: <poem> ''«Кейде есер көңіл құрғырың, ''Махаббат іздеп талпынар. ''Ішсем деп бейнет сусынын, ''Асау жүрек алқынар...»''</poem>Ал, ''«асау жүрек аяғын шалыс басқан»'' деген, әрине, одан күрделірек келісті жасалған бейнелі сөз. Бірақ, оның да айтып жеткізетін мазмұны шығарманың идеясына қарай әр түрлі болуы мүмкін екенін мойындауымыз керек. Айталық, дәл осы сөздер басқа бір қатардағы ақынның өлеңінде кездессе, оның Абай өлеңіндегі мыңмен жалғыз алысқан, қоғам кешін ілгері бастайтын мүлде жаңа жол іздеп шарқ ұрған ойшыл күрескер-ақынның бейнесімен ешбір байланысы жоқ болса, онда беретін мағынасы әлдеқайда тар болар еді. Әлденедей жай бір асаулықты, шалыс жүрушілікті білдіріп, сондайлық зор қоғамдық, әлеуметтік мәнге ие болмас еді. Соқтықпалы, соқпақсыз жер - өте терең мағыналы астарлау әдісімен жасалған бейне. Мұндағы жер дегені - сол кездегі ортаның, заманның, дәуірдің сипат-келбетін айтқаны. Сол ортадағы өмірдің шиыр-шиеленістері сан қилы, озат ойлы адамның алдына бөгеу, тосқауыл болып, ілгері бастырмайтын, соқтықпа күштері көп дегені. Қазақтың кең даласыңда, әрине, жол да, соқпақ та жеткілікті. Ақынның айтып отырғаны ол емес екені өзінен-өзі түсінікті. Мұндағы соқпақ деп отырғаны бұрынғылардан қалған үлгі, өрнек, жол-жоба десек, тіпті осылар да ел ішінде аз ба? Қазақ ортасыңда жалпақ жұртқа атағы жайылған дүлдүл көсемдердің, не бұл-бұл шешендердің ұстаған жолы, беттеген бағыты Абайға әбден қанық қой. Бірақ, Абай бар, белгілі соқпақты айтпаған. Ол сол қоғамдық ортада, қазақ халқының өмірінде көпшілікті ұлы ақын өзі арман еткен әлеуметтік тілек мақсатқа, үлкен жаңалыққа прогрестік қоғамдық даму жолына бастайтын бұрын соғылған соқпақтың болмағанын аңғартып отыр. Ендеше жерді соқпақсыз деуде, осы бір ғана сипаттама сөзде Абайдың өзіндік ақындық бейнесін, мақсат нысанасының, өмірдегі, өнердегі ұстаған жолының қаншалықты жаңа екендігін танытатын шексіз терең мағына жатқаны ешбір талассыз. ==Халық қамқоршысы== Қазақ тілінің бір артықша қасиеті - етістіктен жасалған сипаттау (теңеу) енімді келеді. Абайдың ''«Болыс болдым, мінеки»'' атты өлеңінде болыстың сорақы істері, өрескел әрекет-қылықтары түгелдей оның өз сөздерімен сипатталады да, елеңде көптеген кездесетін етістіктер арқылы жасалған теңеу ақынның баяндауы - суреттеулеріне бірталай реттерде көрік беріп, жандандырып отырады. <poem> ''«Болыс болдым мінеки, ''Бар малымды ш ы ғ ы н д а п. ''Түйеде қом, атта жал, ''Қапмады елге т ы ғ ы н д а п, ''Сүйтсе-дағы елімді, ''Ұстай алмадым м ы ғ ы м д а п. ''Күштілерім сөз айтса, ''Бас изеймін ш ы б ы н д а п. ''Әлсіздің сөзін салғыртсып, ''Шала ұғамын қ ы р ы н д а п. ''Сыяз бар десе жүрегім, ''Орнықпайды с у ы л д а п. ''Сыртқыларға сыр бермей, ''Құр күлемін ж ы м ы ң д а п... ... ''Сасып қалдым, күн тығыз, ''Жүрек кетті д ү п і л д е п. ''Тың тұяқ күнім сүйтсе де, ''Қарбаңдадым ө к і м д е п. ''Қайраттанып халқыма ''Сез айтып жүрмін к ү п і л д е п... ''Күн батқанша шабамын ''Әрлі-берлі д а л п ы л д а п... ''Оязға жетсін деген боп, ''Боқтап жүрмін б а р қ ы л д а п... ''Кейбіреуге таяғым ''Тиіп те кетті б а р т ы л д а п. ''Ашылып омырау, күн ыстық, ''Қойын кетті а л қ ы л д а п... ''Табаныңнан тозасың, ''Құр жүгіріпт а р п ы л д а п...»''</poem> Мұндағы сипаттамалардың мәнділігін, тартымдылығын олардың әрқайсысы белгілі әрекетті, жай-күйді өте әсерлі, дәл бейнелейтінінен-ақ көруге болады. Айталық, тығындап деген сөз болыстың пара бергіштігін байқатса, жүрегін суылдап, лүпілдеп жүретін етіп бейнелеу оның қорқақ, сужүректігін, ал қырындап, өкімдеп, күпілдеп, барқылдап деген айқындаулар тек момындарға күш көрсететін әдепсіз, ұсқынсыз кейпін танытады. Осындай әдіс атшабарды, оязды мүсіндеуде де қолданылған. <poem> ''«Жай жүргенде бір күні, ''Атшабар келді лепідлеп: ''«Ояз шықты, сияз бар», ''«Ылау» деп, «үй» деп дікіддеп... ''Ояз жатыр шартылдап...»''</poem> Лепілдеп, дікілдеп деген екі айқындау сөздің өзі- ақ өзінше кісімсініп, момын елге қоқаңдайтын ат шабардың сиқын қандай айқын елестетсе, шартылдап деген жалғыз сипаттау арқылы ояз тұлғасы нақтылы әрекет үстінде көрінеді. Осы келтірілген мысалдардан анық байқалатын нәрсе поэзия тілінде ауыспалы, туынды мағына беретін бейнелі сөздер мен қатар тура мағынасында айтылған қарапайым сөздер де бейнелілік, көркемдік сипат алады. Ерікте, құбылтып, түрлендірмей-ақ өз қалпында қолданылған сөздер де келісті, әсерлі болатынына әбден көз жеткізу үшін басқа да мысалдар келтірелік: ''«Жасымда ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре тұра тексермедім...»'' немесе: ''«Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ, Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім...»''. Тура мағынасында алынған сөздерге көркемдік сипат беретін көркем ойдың қуаттылығы, әр сөздің ақындық ойды, сезімді жеткізуде орнын тауып, терең мағыналы етіп қолданылуы, әр сөздің өлең ырғағына сәйкес әуезді айтылуы, өлең тілі немесе көркем прозаның тілі тартымды болуы үшін ақын ауыспалы мағына беретін бейнелі сөздерді қалайда неғұрлым көп, мол қолдануға ұмтылады және сонысы оның артықшылығы деп санау дұрыс болмайды. Сөздің тура мағынада қолданылуы, туынды мағынада алынуы да қажет болған мөлшерде алынады, ол әр шығарманың мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігіне, шығарманың жанрлық, стильдік, тағы сондай сипаттарына сәйкес келеді. Абайдың өлең тіліндегі батыл, тың ізденістерді тудыратын оның ақындық ой-өрісінің өлшеусіз кеңдігі, қоғамдық мақсат-нысанасының, көркемдік дүниетануының мүлде сонылығы екені ешбір талас туғызбасқа керек. Абай шығармаларындағы сөз кестесінің, өлең тілінің табиғилығы мен қарапайымдылығы, олардағы қолданылатын бейнелі сөздердің құрылыс-бітімі, жасалу ерекшеліктері жағынан мейлінше ұтымды және терең мағыналы болып келуі - осының бәрі ұлы ақынның суреткерлігін, шеберлігін, көркемдік сезімінің өзгеше, биік сапасын танытады. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] {{stub}} 1tebadlo2r7sdkmzp6ugirdpym3bkh4 3635437 3635436 2026-07-27T06:33:18Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 сездер дұрысы (сөздер) 3635437 wikitext text/x-wiki '''Тіл бейнелілігі'''<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> - [[Абай]] [[поэзия]]сына орасан қуат-күш, көркемдік сәулет беріп тұрған - оның шығармасында қазақ халқының бүкіл өмірінің, әсіресе, сол дәуірдегі қоғамдық өмірінің шындығы терең бейнеленуі, әдебиеттегі ұлттық көркем ой, өмір құбылыстарын сөзбен бейнелеу, мүсіндеу шеберлігінің жарқырап көрінуі. ==Абай поэзиясы== Абай поэзиясының тілі, сөз кестесі мен өлең өрнегі кіршіктей қоспасы жоқ саф таза халықтығымен, келісті қарапайымдылығымен тартымды сонылығымен құнды. Ұлы [[ақын]]ның шығармаларында ойшылдық пен суреткерлік жарасымды бірлік тауып, аса маңызды қоғамдық, азаматтық, халықтық мәселелерді терең толғайтын жаңа сапалы поэзияның тууына негіз болды. [[Қазақ әдебиеті]] реалистік жазба әдебиеті үлгісіндегі нағыз лирикалық туындылардың жаңа түрлерімен молықты және осының өзі Абайдың ұлттық поэзиямыздағы ой-сезім жүйесін шексіз байытып, сөздің мағыналық, суреттілік қуатын арттыруына, тіл ұстартуына зор мүмкіншілік туғызып, бұл салада ақынның өнімді жаңалық табуына жол ашты.Абай поэзиясындағы адамның сезім дүниесінің орасан зор байлығы, сезімнің нәзіктігі мен өткірлігі, оқушыны баурап алатын керемет күші - осының бәрі ақынның тіл кестесіне, сөз қолдануына бөлекше сипат дарытқанын көреміз. ==Сөз зергері== [[Абай Құнанбайұлы|Абай поэзиясының]] тілінде адамның жан тебіренісін, көңіл толғанысын, жүрек лүпілін, сезімнің сан құбылып толқуын көрсететін сипаттамалар, теңеу, астарлау және басқа бейнелі сөздер өте көп кездеседі. Абай поэзиясында жүрек, көңіл секілді ұғымдарға берілген тың анықтамалар мол екені зерттеушілер назарын айрықша аударып келеді. Осының дұрыстығын мына мысалдардан айқын көруге болады: ''ыстық жүрек, сорлы жүрек, ауру жүрек, жылы жүрек, ынталы жүрек, мұз жұрек, асыл жүрек, асау жүрек, ет жүрек, жас жүрек, ызалы жүрек, шошынған жүрек, ит жүрек, шын жүрек, сұм жүрек, ақ жүрек, ғаділетті жүрек, өртенген жүрек, өрекпіген жүрек, үрпиген жүрек, қапаланған жүрек, айнымас жүрек, жаралы жүрек, сенген жүрек'';'' сенімпаз көңіл, ер көңіл, жарлы көңіл, күңгірт көңіл, есер көңіл, қам көңіл, шын көңіл, қара көңіл, сынық көңіл, ақ көңіл, кірмеленген көңіл.'' Осылардың көбін ақын өзі туралы өз көңіл-күйін, сезімін жеткізу мақсатымен айтқан. Бұлармен қатар Абай жүректің көзі, жүректің оты, көңілінің көзі ашық, көңілдің жайлауы, ой өлкесі деген секілді астарлы сөздерді қолданады. Осы теңеулер мен астарлы сөздердің басым көпшілігі Абайдың өзі шығарған соны, жаңа үлгі-өрнектер екенін дәлдеп жатудың қажеті жоқ. Бірде ақын жүрегі кейіптеу бейне - астарлау арқылы сипатталады: <poem> ''«Жүрегім менің - қырық жамау, ''Қиянатшыл дүниеден...»''</poem> Осындағы жұлқыланып, кескіленген, қырыққа бөлініп, парша-парша болып, бөлшектенген жүрек бейнесі адамның бүкіл жан жүйесін тебірентпей ме? Әрине, солай. Және солай болатын себебі ол халық мұңын мыңдаған ақынның екініш-арманын, қастандық өшпенділіктен шеккен азабын, сүйенерге тірек таппай күйзеліп налуын - осының бәрін асқан көркемдік шеберлікпен жеткізіп тұр. Абай жапырағы қуарған ескі үмітпен жүріппін дейді. Елден қалайда ынтымақ, бірлік, әділдік табармын деп үміт еткен, енді күдерін әбден үзгендей болған ақынның сезім-күйін осы сипаттама дәл көрсетеді. Үмітті жапырағы қуарған деуі бір түрлі әсерлі, тартымды. Ол жапырағы сарғайып, солған ағаш (не шөп, өсімдік) бейнесін көзге елестетеді. Бірақ, бұл мысал адам мен ағаш бейнесін халық поэзиясындағы белгілі, үйреншікті болған қалпында тікелей салыстыру емес. Үміт - адамның көңіл күйін, сезімін білдіретін ұғым, түсінік, яғни, оның нақтылы заттық сипаты жоқ. Ақын соны ағаш (не өсімдік) бейнесімен жақындатып, өзгеше сипаттап, жапырағы қуарған деп отыр. Мұның өзі айтылатын ойдың бейнелілігін, өткірлігін арттыра түседі. Ақынның осындай өз қолтаңбасы айқын сезілетін бейнелі сөздер ''«Сегіз аяқ»'' өлеңінде көзге ұрып тұрады: <poem> ''«Қайратым мәлім, ''Келмейді әлім, ''Мақсұт - алыс, өмір - шақ, ''Өткен соң базар, ''Қайтқан соң ажар, ''Не болады құр қожақ?! ''Кеш деп қайтар жол емес. ''Жол азығым мол емес...»''</poem> Абайдың бейнелі сөздері сипаттауларының қай-қайсысын алсақ, ұлы ақынға тән зор мағыналық, көркемдік қасиеті көзге түседі. Мақсұт - алыс, өмір - шақ дегендегі алыс, шақ деген сипаттаулар қарапайым ғана сөздер екені рас. Ал, бірақ, осы сөздерде терең мағына жатыр. Алыс деген сипаттауы арқылы ақын өзі алдына қойған мақсаттың, сөз зергері, қоғам қайраткері болғандағы негізгі міндетім деп түсінген мақсатының қаншалықты зор әлеуметтік жалпы халықтық мәні бар екенін аңғартады. Осы мақсаттың жолына бар қалған өмірі жұмсалса да аз екенін айтқанда да ақын екі ұғымды (''алыс мақсат пен шақ, аз өмір'') шендестіру әдісімен қарама-қарсы қою арқылы, екі нәрсені екі түрлі сипаттау арқылы тағы да сол негізгі ойын ширата, шыңдай түседі. Адам өмірінің ең қызықты шағы ретінде алынып отырған «базар» да ете мағыналы астарлау болып шыққан. Ақын өмірінің ең өнімді, қызықты кезі етіп кетсе де, сол зор мақсат үшін күрестен таймайтынын айтады. <poem> ''«Кеш деп қайтар жол емес, ''Жол азығым мол емес...»''</poem> дегендегі жол, жол азық дегендер де жай ғана күнделікті айтылып жүретін ұғымдар секілді көрінуі мүмкін. Ал, шынында бұлардың да мағынасы, көркемдік қуаты ерекше зор. Өйткені, олар езінің әдеттегі мағынасынан басқа, әлдеқайда терең, мүлде тың мазмұнға ие болып, ұтымды астарлауға айналған. Біздің кез алдымызға әлдеқалай жолға шығып, кешеуілдеп, барар жеріне әлі жете алмай келе жатқан жолаушының бейнесі елестейтіні рас. Алайда, бұл - суреткер ақынның өз ойын, сезімін қазақ өміріндегі бір нақтылы шындықпен сабақтастырып, жанастыра білетін шеберлігінен туған нәрсе, көркем ассоциация. Абайдың осы сурет арқылы аңғартып отырған ойы және ап-анық. Жол дегенде алыс мақсатқа жетуге ұмтылған ағартушы, күрескер ақынның жолы, езінің өмір жолын қатар айтып отыр.Осы астарлы бейнені Абай басқа бір елеңінде тағы жаңаша жандандырып, мағынасын басқаша өсіріп қолданады. <poem> ''«Адасып, алаңдама, жол таба алмай, ''Берірек түзу жолға шық қамалмай, ''Не ғылым жоқ, немесе еңбек те жоқ, ''Ең болмаса кеттің ғой мал баға алмай...»''</poem> Мұндағы жол - көпшіліктің, қауым жұрттың жолы. Бірақ, бұл қаптап келе жатқан жолшылардың, не бір көштің жолы секілді өзінің тура, заттық мағынасында айтылып отырған жоқ. Түбі сондай жолаушының түзу жол таба алмай жүрген кезі сияқты өмірдегі нақтылы жағдайға негізделген, бірақ, ауыспалы мағынада қолданылған, халықтың тарихтық, қоғамдық жолын білдіретін астарлау. Ақын осы астарлауды дамытып, тұтас көркем сурет жасаған. Осы жолдағы елдің жөн таба алмай, адасуы - ескілік, қараңғылық шырмауынан шыға алмауы десек, Абай айтып отырған, елді соған бастап, бағыттап отырған жол - ерісті еңбектің, ғылым-білімнің жолы. Халықтың жүрегіне жол табуды, жаңа ой- пікір, жаңа сөзге жұрттың бетін бұруды армандау - бұл Абай поэзиясында асқан көркемдікпен бейнеленген және зор әлеуметтік мағына алған тақырып желісі. <poem> ''«Адасқан күшік секілді, ''Ұлып жұртқа қайтқан ой...»''</poem> деген ақын поэзиясындағы ең бір келісті жасалған астарлы бейне де оның осы асқақ арманымен ұштасып жатыр. Абайдың адамгершілік, ағартушылық, ақындық биік мұрат-мақсаттарды айқын көрінген, көркемдік қуаты аса зор туындыларының бірі ''«Өлсем орным қара жер, сыз болмай ма?»'' Өлеңдегі әр kез, бейне шынайы терең мағыналы, шығарманың зор әлеуметтік , философиялық мәнін жеткізуге ат салысып тұр. Осы өлеңнің басында Абайдың өткір тілмен ұялшақ қыз бейнесін шендестіру әдісімен бір-біріне қарама-қайшы алуы өте әсерлі. Осы арқылы ол өмірі таусылғанша күресуден, залымдықты әшкерелеуден таймайтын ақын тұлғасын шебер танытады. Сол секілді адамның жүрегі мен ауызды қарсы қою да ақынға тән ерекше жалындылық, қызулық, албырттықты, алдына қойған арман-мақсатына шын зердесімен беріле білушілікті айқын аңғартады. ''«Асау жүрек аяғын шалыс басқан»'' деген мүлде тың, бұрын айтылмаған сез тіркесі екені әркімге аян болар. Абайдың басқа бір махаббат, достық жайын толғайтын елеңінде «асау жүрек» деген сез тіркесі кездеседі және мұндағыдан басқарақ мағына береді: <poem> ''«Кейде есер көңіл құрғырың, ''Махаббат іздеп талпынар. ''Ішсем деп бейнет сусынын, ''Асау жүрек алқынар...»''</poem>Ал, ''«асау жүрек аяғын шалыс басқан»'' деген, әрине, одан күрделірек келісті жасалған бейнелі сөз. Бірақ, оның да айтып жеткізетін мазмұны шығарманың идеясына қарай әр түрлі болуы мүмкін екенін мойындауымыз керек. Айталық, дәл осы сөздер басқа бір қатардағы ақынның өлеңінде кездессе, оның Абай өлеңіндегі мыңмен жалғыз алысқан, қоғам кешін ілгері бастайтын мүлде жаңа жол іздеп шарқ ұрған ойшыл күрескер-ақынның бейнесімен ешбір байланысы жоқ болса, онда беретін мағынасы әлдеқайда тар болар еді. Әлденедей жай бір асаулықты, шалыс жүрушілікті білдіріп, сондайлық зор қоғамдық, әлеуметтік мәнге ие болмас еді. Соқтықпалы, соқпақсыз жер - өте терең мағыналы астарлау әдісімен жасалған бейне. Мұндағы жер дегені - сол кездегі ортаның, заманның, дәуірдің сипат-келбетін айтқаны. Сол ортадағы өмірдің шиыр-шиеленістері сан қилы, озат ойлы адамның алдына бөгеу, тосқауыл болып, ілгері бастырмайтын, соқтықпа күштері көп дегені. Қазақтың кең даласыңда, әрине, жол да, соқпақ та жеткілікті. Ақынның айтып отырғаны ол емес екені өзінен-өзі түсінікті. Мұндағы соқпақ деп отырғаны бұрынғылардан қалған үлгі, өрнек, жол-жоба десек, тіпті осылар да ел ішінде аз ба? Қазақ ортасыңда жалпақ жұртқа атағы жайылған дүлдүл көсемдердің, не бұл-бұл шешендердің ұстаған жолы, беттеген бағыты Абайға әбден қанық қой. Бірақ, Абай бар, белгілі соқпақты айтпаған. Ол сол қоғамдық ортада, қазақ халқының өмірінде көпшілікті ұлы ақын өзі арман еткен әлеуметтік тілек мақсатқа, үлкен жаңалыққа прогрестік қоғамдық даму жолына бастайтын бұрын соғылған соқпақтың болмағанын аңғартып отыр. Ендеше жерді соқпақсыз деуде, осы бір ғана сипаттама сөзде Абайдың өзіндік ақындық бейнесін, мақсат нысанасының, өмірдегі, өнердегі ұстаған жолының қаншалықты жаңа екендігін танытатын шексіз терең мағына жатқаны ешбір талассыз. ==Халық қамқоршысы== Қазақ тілінің бір артықша қасиеті - етістіктен жасалған сипаттау (теңеу) енімді келеді. Абайдың ''«Болыс болдым, мінеки»'' атты өлеңінде болыстың сорақы істері, өрескел әрекет-қылықтары түгелдей оның өз сөздерімен сипатталады да, елеңде көптеген кездесетін етістіктер арқылы жасалған теңеу ақынның баяндауы - суреттеулеріне бірталай реттерде көрік беріп, жандандырып отырады. <poem> ''«Болыс болдым мінеки, ''Бар малымды ш ы ғ ы н д а п. ''Түйеде қом, атта жал, ''Қапмады елге т ы ғ ы н д а п, ''Сүйтсе-дағы елімді, ''Ұстай алмадым м ы ғ ы м д а п. ''Күштілерім сөз айтса, ''Бас изеймін ш ы б ы н д а п. ''Әлсіздің сөзін салғыртсып, ''Шала ұғамын қ ы р ы н д а п. ''Сыяз бар десе жүрегім, ''Орнықпайды с у ы л д а п. ''Сыртқыларға сыр бермей, ''Құр күлемін ж ы м ы ң д а п... ... ''Сасып қалдым, күн тығыз, ''Жүрек кетті д ү п і л д е п. ''Тың тұяқ күнім сүйтсе де, ''Қарбаңдадым ө к і м д е п. ''Қайраттанып халқыма ''Сез айтып жүрмін к ү п і л д е п... ''Күн батқанша шабамын ''Әрлі-берлі д а л п ы л д а п... ''Оязға жетсін деген боп, ''Боқтап жүрмін б а р қ ы л д а п... ''Кейбіреуге таяғым ''Тиіп те кетті б а р т ы л д а п. ''Ашылып омырау, күн ыстық, ''Қойын кетті а л қ ы л д а п... ''Табаныңнан тозасың, ''Құр жүгіріпт а р п ы л д а п...»''</poem> Мұндағы сипаттамалардың мәнділігін, тартымдылығын олардың әрқайсысы белгілі әрекетті, жай-күйді өте әсерлі, дәл бейнелейтінінен-ақ көруге болады. Айталық, тығындап деген сөз болыстың пара бергіштігін байқатса, жүрегін суылдап, лүпілдеп жүретін етіп бейнелеу оның қорқақ, сужүректігін, ал қырындап, өкімдеп, күпілдеп, барқылдап деген айқындаулар тек момындарға күш көрсететін әдепсіз, ұсқынсыз кейпін танытады. Осындай әдіс атшабарды, оязды мүсіндеуде де қолданылған. <poem> ''«Жай жүргенде бір күні, ''Атшабар келді лепідлеп: ''«Ояз шықты, сияз бар», ''«Ылау» деп, «үй» деп дікіддеп... ''Ояз жатыр шартылдап...»''</poem> Лепілдеп, дікілдеп деген екі айқындау сөздің өзі- ақ өзінше кісімсініп, момын елге қоқаңдайтын ат шабардың сиқын қандай айқын елестетсе, шартылдап деген жалғыз сипаттау арқылы ояз тұлғасы нақтылы әрекет үстінде көрінеді. Осы келтірілген мысалдардан анық байқалатын нәрсе поэзия тілінде ауыспалы, туынды мағына беретін бейнелі сөздер мен қатар тура мағынасында айтылған қарапайым сөздер де бейнелілік, көркемдік сипат алады. Ерікте, құбылтып, түрлендірмей-ақ өз қалпында қолданылған сөздер де келісті, әсерлі болатынына әбден көз жеткізу үшін басқа да мысалдар келтірелік: ''«Жасымда ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре тұра тексермедім...»'' немесе: ''«Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ, Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім...»''. Тура мағынасында алынған сөздерге көркемдік сипат беретін көркем ойдың қуаттылығы, әр сөздің ақындық ойды, сезімді жеткізуде орнын тауып, терең мағыналы етіп қолданылуы, әр сөздің өлең ырғағына сәйкес әуезді айтылуы, өлең тілі немесе көркем прозаның тілі тартымды болуы үшін ақын ауыспалы мағына беретін бейнелі сөздерді қалайда неғұрлым көп, мол қолдануға ұмтылады және сонысы оның артықшылығы деп санау дұрыс болмайды. Сөздің тура мағынада қолданылуы, туынды мағынада алынуы да қажет болған мөлшерде алынады, ол әр шығарманың мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігіне, шығарманың жанрлық, стильдік, тағы сондай сипаттарына сәйкес келеді. Абайдың өлең тіліндегі батыл, тың ізденістерді тудыратын оның ақындық ой-өрісінің өлшеусіз кеңдігі, қоғамдық мақсат-нысанасының, көркемдік дүниетануының мүлде сонылығы екені ешбір талас туғызбасқа керек. Абай шығармаларындағы сөз кестесінің, өлең тілінің табиғилығы мен қарапайымдылығы, олардағы қолданылатын бейнелі сөздердің құрылыс-бітімі, жасалу ерекшеліктері жағынан мейлінше ұтымды және терең мағыналы болып келуі - осының бәрі ұлы ақынның суреткерлігін, шеберлігін, көркемдік сезімінің өзгеше, биік сапасын танытады. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] {{stub}} 3arftprtjtfsw58508vkvzqsxlqhrce 0 88833 3635433 2093394 2026-07-27T06:18:22Z 1nter pares 146705 3635433 wikitext text/x-wiki '''Қаржы дағдарысы''' — төтенше жағдайлардың ([[экономика]]лық, [[саясат|саяси]], әскери жағдайлардың) әсерінен болатын мемлекеттік қаржының барынша қожырауы. Әдетте экономикалық [[дағдарыс]]пен байланысты болып келеді; мемлекеттік бюджеттің созылмалы тапшылығымен, [[инфляция]]мен, салық және несие жүйелерінің қожырауымен, сыртқы қарыздар бойынша төлем төлеуге қабілетсіздігімен сипатталады.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Economy-stub}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] pajfsalv7fi5n2iqixi4sbxqdd063e4 3635434 3635433 2026-07-27T06:18:40Z 1nter pares 146705 /* */ 3635434 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Қаржы дағдарысы''' — төтенше жағдайлардың ([[экономика]]лық, [[саясат|саяси]], әскери жағдайлардың) әсерінен болатын мемлекеттік қаржының барынша қожырауы. Әдетте экономикалық [[дағдарыс]]пен байланысты болып келеді; мемлекеттік бюджеттің созылмалы тапшылығымен, [[инфляция]]мен, салық және несие жүйелерінің қожырауымен, сыртқы қарыздар бойынша төлем төлеуге қабілетсіздігімен сипатталады.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Economy-stub}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] t8ngirr3qpf0bkale1pfp7o0k4v9lm0 0 104683 3635470 3296082 2026-07-27T08:06:58Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Нүкісте туғандар|Нүкісте туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635470 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Сергей Жұмабайұлы Әзімов |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 30.06.1954 |туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Нүкіс]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = [[кинорежиссер]], продюсер |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |сайты = }} '''Сергей Жұмабайұлы Әзімов''' ([[1954 жыл]]ы [[30 маусым]]да ӨзКСР-ның [[Қарақалпақстан]]ындағы [[Нүкіс]] қаласы) — [[кинорежиссер]], продюсер. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (1996). [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты (1990). ==Толығырақ== *Әкесі - Әзімов Жұмабай (1924-1994), ҰОС қатысқан,орталықтық газеттер мен журналдардың бірқатарының журналисі болған. Анасы - Әзімова Лидия Николаевна (1930 жылы туған), зейнеткер, қаржы қызметкері болған. * Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының кинорежиссура факультөтін бітірген (Мәскеу қаласы, 1978), деректі кино мен телефильмнің режиссері. Көрнекті кинодокументалист-шебер Р.Л.Карменнің шеберханасында тәжірибеден өткен. * Еуразия телеакадемиясының толық мүшесі ([[Мәскеу]] қаласы , 2005).Республикалық және халықаралық БАҚ-дағы кинематография бойынша жазылған бірқатар мақалалардың авторы. * Қазақ және орыс тілдерін біледі. * 1970 жылдан - ӨзКСР Қарақалпақстанындағы Нүкіс аудандық «Коммунизм байрағы» газеті редакциясының әдеби қызметкері. 1971-1973 жылдары - «Қазақфильм» студиясында режиссердің көмекшісі, режиссердің ассистенті. 1978 жылдан - «[[Қазақфильм]]» студиясында 3-ші санаттағы кинорежиссер. 1979 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1980 жылдан - [[Айманов|Ш.Айманов]] атындағы «Қазақфильм» киностудиясында хроникалық-деректі фильмдердің 3-ші, 2-ші, 1-ші және жоғары санаттардағы кинорежиссері. 1996 жылдан - ҚР Президентінің баспасөз қызметінде сектор меңгерушісі. 1997 жылдан - «ҚР Президентінің телерадиокешені» мемлекеттік мекемесі бас директорының орынбасары, Алматы қаласындағы филиалының директоры. 2001 жылдан - «Хабар» Агенттігі» ЖАҚ бағдарламалар дирекциясының №1 шығармашылық-өндірістік бірлестігінің бас продюсері. 2002 жылдан - «Хан Тәңірі» тәуелсіз продюсерлік орталығының бас директоры. 2002 жылдан - Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» ҰК киностудиясының бас директоры. 2007 жылдан бері - «Панарис» кинокомпаниясының директоры. ==Мемлекеттік марапаттары== *1990 жылы [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты *1996 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы берілді *2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі *2006 жылы «[[Құрмет ордені]]» *2014 жылы президент жарлығымен мемлекеттік марапаты «[[Парасат ордені]]» мен марапатталды. *КСРО және Қазақстан Киноматографистер одағының мүшесі. ==Жеке қасиеттері == * «Нұр Отан» ХДП саяси кеңесінің мүшесі. * Әскери атағы - аға лейтенант. * Діни көзқарасы - діни төзімділік. * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ш.де Голль, М.Шоқай. * Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеген зайырлы демократиялық мемлекет». * Үйленген. Жұбайы - Әзімова Марзан (1964 жылы туған), дәрігер.Қыздары - Дария (1987 жылы туған), Әлия (1997 жылы туған), Дамели (2007 жылы туған); ұлы - Адайхан (1990 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:30 маусымда туғандар]] [[Санат:Нүкісте туғандар]] [[Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] {{Bio-stub}} p5wfh7cqcnjxmltlsyefynfd8yb005c 0 107682 3635498 3519582 2026-07-27T08:35:01Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3635498 wikitext text/x-wiki «Көктал» тұрғын алабы. Жаңақоныс көшесі - [[Аспандияр Кенжин көшесі (Астана)|Аспандияр Кенжин көшесінен]] басталып, [[Дулат Бабатайұлы көшесі (Астана)|Дулат Бабатайұлы көшесінде]] аяқталады. [[Байқоңыр көшесі (Астана)|Байқоңыр]], [[С-191 көшесі (Астана)|С-191]], [[С-192 көшесі (Астана)|С-192]], [[С-190 көшесі (Астана)|С-190]] көшелерін және [[Нұра қысқа көшесі (Астана)|Нұра]], [[Жұмбақтас қысқа көшесі (Астана)|Жұмбақтас]], [[Шымбұлақ қысқа көшесі (Астана)|Шымбұлақ]], [[Көктөбе қысқа көшесі (Астана)|Көктөбе]], [[Береке қысқа көшесі (Астана)|Береке]], [[Талас қысқа көшесі (Астана)|Талас]], [[Тайтөбе қысқа көшесі (Астана)|Тайтөбе]], [[Жаркөл қысқа көшесі (Астана)|Жаркөл]], [[Күршім қысқа көшесі (Астана)|Күршім]] қысқа көшелерін қиып өтеді. [[Ұзындық|Ұзындығы]] - 1469 м.<ref>Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116155141/http://maps.astana.kz/kz/gis.html |date=2013-01-16 }} {{ref-kk}}{{ref-en}}{{ref-ru}} [[Санат:Астана көшелері ]] io07yi70pn4szilmwxio442t8kl9pi6 0 108268 3635278 3051648 2026-07-26T21:13:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635278 wikitext text/x-wiki [[Сурет:УлицаСаинаСентябрь2014АлматыКазахстан.JPG|thumb|right|200px]] '''Сайын атындағы көше (Алматы)'''. Көшеге қазақтың көрнекті ақыны, қоғам қайраткері, [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, ұстаз [[Жұмағали Саин|Жұмағали Сайынның]] есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.03.1964 №113 шешімі) берілген. == Сипаттамасы == Көше бойында Трамвай-троллейбус жөндеу зауыты, «Орбита» санаторийі, т.б. орналасқан. Көше Әуезов, Бостандық аудандарын қиып өтеді. Алматы қаласының басты магистральдарының бірінен саналады. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр: [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов даңғылы]]нан басталып, [[әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|әл-Фараби даңғылы]]на барып жалғасады. Көшенің ұзындығы - 5200 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> Бұл көше сонау 60-жылдары қаланың оңтүстік-батыс жағына тұрғын үй құрылысы салынып кеңейуіне байланысты пайда болған. Қазір бұл көше Алматы қаласындағы маңызды автомобиль магистралі болып табылады. 2021 жылы қала әкімдігі Сайын көшесін ұзарту жұмыстарының картасын жариялады. Бұл шаһардың ірі жолдардарындағы көлік ағыны мен кептелістерді азайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар мұнда Рысқұлов көшесінен Мөңке би көшесіне дейін веложолақтар мен тротуарлар салынбақ. Алматыдағы Сайын көшесінің жалғасын салу 10 жыл бұрын жоспарланған. Алайда қаржы жетіспеушілігіне байланысты жоба кейінге шегерілген. 2020 жылы жоба қайта жандандырылды. Көшенің ұзартылатын бөлігі 3,2 шақырымды құрайды<ref>https://kaz.zakon.kz/5053887-almatyny-sayyn-k-shes-ta-y-3-2-sha-yrym.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905120145/https://kaz.zakon.kz/5053887-almatyny-sayyn-k-shes-ta-y-3-2-sha-yrym.html |date=2021-09-05 }}</ref>. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Алматы көшелері]] le2vys2562hx0a9u2u5z7014kqikeqt 0 109473 3635471 3385040 2026-07-27T08:07:28Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635471 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Еркебай Мергенбаев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.1.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Төрткүл ауданы|Төрткүл ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = Нүкіс мемлекеттік университеті |Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = доцент |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Еркебай Мергенбаев''' (20.1.[[1946 жыл]], [[Қарақалпақстан]], [[Төрткүл ауданы]], [[Амаоба]] ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1982), доцент. * [[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]]н (1968) бітірген. * [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың филология факультетін бітірген (1975). * 1975—1978 ж. [[Беруни ауданы]] Э. Тельман орта мектебінде қазақ және неміс тілінің мұғалімі. * 1978-1990 ж. [[Нүкіс мемлекеттік университеті]]нде аға оқытушы, доцент. * 1990-1992 ж. филология факультетінің деканы. * 1994 жылдан Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. ==Шығармалары:== * ҚазКСР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі М. Балақаевтың жетекшілігімен "Меңгеру арқылы жасалған есім сөз тіркестерінің семантика-структуралық типтері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. * 30-дан астам [[мақала]] авторы. * Семантико-структурные типы именных словосочетаний, образованных способом управления (тюркские языки). АКД., А., 1982; * Контрольно-тренировочные упражнения пo казахскому языку. Нукус, 1983; * Методические рекомендации пo написанию дипломных работ. Нукус, 1984(авт. бірі); * Қазақ тіліндегі сөзөзгерім жүйесі. А., 1991; * Вопросы синтаксиса словосочетаний в тюркских языках. Нукус, 1993 (авт. бірі); * Туркий тиллердеги созозгериу системасы. Нукус, 1994; * Түркі тілдеріндегі сөзөзгерім жүйесі (қазақ, қарақалпақ және өзбек әдеби тілдері негізінде). АДД-, А., 1995.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:20 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қарақалпақ мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Нүкіс мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Нүкіс мемлекеттік университеті декандары]] [[Санат:Түркітанушылар]] [[Санат:Қарақалпақстан филологтары]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] 3t1bwz17e7yamcp01iso9fhcwdr6jxr 0 110631 3635472 3459448 2026-07-27T08:07:58Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635472 wikitext text/x-wiki '''Әзиза Нұрмаханқызы Нұрмаханова''' (15.12.1924, Мойнақ қаласы, [[Қарақалпақстан]]) — тіл білімі маманы, [[филология]] ғылымы докторы (1966), профессор. Төрткүл қаласындағы екі жылдық мұғалімдер дайындайтын институтты (1942), Нүкіс педагогикалық институтын (1949) бітірген. *1940-1949 ж. өзі бітірген орта мектепте мұғалім, директор болып қызмет атқарды. *1949—1951 ж. [[Нүкіс]] қаласы қыздар педагогикалық училищесінде, әрі педагогикалық институтта оқытушы. *1951—1954ж. [[Мәскеу]]де КСРО ҒА Тіл білімі институтында аспирантурада оқыды. *1954—1957 ж. Өзбек КСР ҒА Қарақалпақстандағы бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер. *1957—1960 ж. Қарақалпақ АКСР облысы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі. *1960—1962 ж. Қарақалпақ АКСР- ның оқу министрі. *1962—1968 ж. [[Ташкент]]тегі Өзбек КСР ҒА тіл және әдебиет институтында сектор меңгерушісі. *1968—1973 ж. [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМҰУ]]-да профессор, ал 1973 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Қазақ мемлекеттік әлем тілдер университетінде алғаш қазақ және жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі (1973—1988), одан соң осы кафедраның профессоры болып жұмыс істеп келеді. *1954 ж. "Қазіргі қарақалпақ әдеби тіліндегі төл және төлеу сөз" деген тақырыпта кандидат (филология ғылымы докторы, профессор Н. А. Баскаковтың жетекшілігімен), ал, Ташкентте "Түркі тілдеріндегі сөйлем түрлерінің модальділігі мен интонациясы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Тіл саласындағы еңбектері [[фонетика]], [[синтаксис]], тіл мәдениеті, [[интонация]] мәселелеріне арналған. Өзбек КСР-мен ҚАКСР- ының құрмет грамоталарымен, медальдармен марапатталған. ==Шығармалары:== *Прямая и косвенная речь в современном литературном каракалпакском языке. М., 1954; *Орфографический словарь каракалпакского языка. Нокис, 1959; *Типы предложений по модальности интонации в тюркских языках. АДД., Таш., 1966; *Хозирги узбек адабий тили. Таш., 1966; *Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасының программасы. А., 1970; *Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. А., 1971; *Мәнерлеп оқу практикумының программасы. А., 1974; *Мәнерлеп оқу мәселелері (методикалык; нұсқау). А., 1976; *Қазақ тіліндегі сөйлемдердің интонациясын оқыту мәселелері. А., 1979; *Қазіргі қазақ тілі (шет тілді студенттерге арналған). А., 1982.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] rrqdzs1aik4u6hcjcpjg9c7luqvf98b 0 110672 3635473 2431855 2026-07-27T08:08:15Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Нүкісте туғандар|Нүкісте туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635473 wikitext text/x-wiki '''Айман Жылқыбайқызы Қобланова''' (5. 12. 1956 жылы туған, [[Қарақалпақстан]], Нүкіс қаласы)— [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[филология]] ғылымының кандидаты (1993). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1979). [[1980]] жылдан бастап [[Нүкіс]] мемлекеттік университетінің [[қазақ тілі]] [[кафедра]]сында жұмыс істейді. ҚР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Р.Сыздықованың жетекшілігімен "Қазақ сөз [[этикет]]і" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғады. 10-ға жуық [[мақала]] авторы.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] [[Санат:Нүкісте туғандар]] cutrrx992f5259o8v1058mvdqs91x0l 0 118387 3635324 3492808 2026-07-26T21:46:41Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635324 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Айткүл Байғазықызы Самақова|Титулы=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым депутаты]]|Ту=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=27 тамыз 2007|Басқаруын аяқтады=20 қаңтар 2016|тақырыпша1=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]|мәтін1=[[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]]<br> [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]]<br>[[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>[[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]]|Титулы_2=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] кеңесшісі|Ту_2=Flag of the President of Kazakhstan.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=1 ақпан 2006|Басқаруын аяқтады_2=12 шілде 2007|Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Титулы_3=[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Қазақстанның 1-Қоршаған ортаны қорғау министрі]]|Ту_3=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=29 тамыз 2002|Басқаруын аяқтады_3=1 ақпан 2006|Премьер_3=[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br> [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]|Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_3=''лауазым пайда болды''; <br> <small>[[Қазақстан Республикасы Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрі ретінде]] [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]]|Ізбасары_3=[[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов|Камалтин Мұхамеджанов]]|Партиясы=[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]|Білімі=1) Алматы политехникалық техникумы<br>2) [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты]]<br>3) КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебі<br>4) [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]]|Ғылыми дәрежесі=[[Ғылым кандидаты|Саясаттану ғылымдарының кандидаты]]|Қызметі=[[Шенеуніктік]]|Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ <br> {{Байрақ|Қазақстан}}|Туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Жұбайы=Серік Қырымов|Туған күні=02.02.1949|Сайты=[https://www.kazakhexport.kz/ru/news/sovet-direktorov/rubrics Қазақстан экспорттық-кредиттік агенттігі]|Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}}}}|Титулы_4=[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты және [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|төрағасының]] орынбасары|Ту_4=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_4=мамыр 1998|Басқаруын аяқтады_4=қаңтар 1999|тақырыпша1_4=[[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|Төраға]]|мәтін1_4=[[Өмірбек Бәйгелді]]|Ізбасары_4=[[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]]|Ізашары_4=[[Сергей Викторович Тихонов|Сергей Тихонов]]}} '''Айткүл Байғазықызы Самақова''' (2 ақпан 1949, [[Алматы]]) — қазақстанның ірі мемлекет және саяси қайраткері, 2002 және 2006 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау министрі]], 2007—2016 жылдар аралығында [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламенті Мәжілісінің]] депутаты. == Өмірбаяны == 1949 жылы 2 ақпанда [[Алматы|Алматыда]] дүниеге келді. === Білімі === 1967 жылы Алматы политехникалық техникумын “химик-технолог”, 1973 жылы[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтын]] “инженер-экономист”, 1985 жылы Алматы жоғары партия мектебін “саясаттанушы” және 1999 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университетін]] “заңгер” мамандықтары бойынша тәмамдады. 2004 жылы “Қазақстан қоғамының әлеуметтік трансформациясы контексте гендерлік саясаты” тақырыбында жоба қорғап, [[Ғылым кандидаты|саясаттану ғылымдарының кандидаты]] атанды. [[Жәңгір хан]] атындағы [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан аграрлық техникалық университетінің]] Құрметті профессоры (2005 жылдан). Табиғат және адамның экологиялық қауіпсіздігі Халықаралық академиясының академигі (Санкт-Петербург қаласы, 2005), Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының шетелдік мүшесі (2005 жылдан). «Әйел және қоршаған орта: ҚР әлеуметтік саясатының экологиялық және гендерлік аспектілері» (Санкт-Петербург қаласы, 2005), «Балқаш көлі бассейнінде суэкологиялық тұрақтылығының мәселелері» (Алматы қаласы, 2003, А. Самақованың редакциялауымен) [[монография]]ларының, «Аймақтық экологиялық бағдарламаларды қалыптастыру ғылыми негіздері» ([[Алматы қаласы]], 2005), «Экология және табиғатты тиімді пайдалану» (Алматы қаласы, 2004), «Әлеуметтік-экологиялық жүйе қауіпсіздігін басқару ғылыми тұжырымдамалары» жарияланымдарының тең авторы ([[Санкт-Петербург]] қаласы, 2004). === Мансабы === Еңбек жолын 1967 жылы Алматы жемісконсервілеу комбинатында ауысым химигі, химик, инженер, аға инженер-экономист, алғашқы партия ұйымдарының хатшысы болып түрлі қызметтерден бастады. 1980 жылы — [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] [[Алматы|Алматы қаласы]] [[Фрунзе]] аудандық комитетінің хатшысы. 1982 жылдан - Қазақстан Компартиясы Алматы қалалық сауда-қаржы ұйымдарында бөлім меңгерушісі. 1983 жылдан - Қазақстан Компартиясы ОК тұрмыс қажетін өтеу және сауда бөлім меңгерушісінің орынбасары. 1988 жылдан - Қазақстан Компартиясы ОК Әлеуметтік-экономикалық белімінің инфрақұрылымдар және әлеуметтік мәселелер секторының меңгерушісі. 1990 жылдың шілде айынан - Қазақстан Компартиясы ОК Әлеуметтік-экономикалық процестерді сараптау және болжам жасау бөлімінде консультант. 1990 жылдың желтоқсан айынан - [[ҚазКСР]] (ҚР) сауда министрінің бірінші орынбасары. 1994 жылдан - ҚР сауда және өнеркәсіп министрінің орынбасары. 1996 жылдың сәуір айынан - [[Қазақстан президенті|ҚР Президенті]] Әкімшілігінің азаматтық бөлімінде меңгеруші. 1996 жылдың қазан айынан - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Президенттің Жарлығымен тағайындалған, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі. 1998 жылдың мамыр айынан - [[Қазақстан Парламенті Сенаты|ҚР Парламенті Сенаты]] төрағасының орынбасары. 1999 жылдың қаңтар айынан - ҚР қоршаған ортаны қорғау министрі - ҚР Президенті жанындағы Әйелдер және отбасы істері жөніндегі ұлттық комиссияның төрайымы. 2002 жылдан - ҚР қоршаған ортаны қорғау министрі - ҚР Президенті жанындағы әйелдер және отбасы істері жөніндегі Ұлттық комиссияның терайымы. 2004 жылдан - «Отан» партия тізімі бойынша ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты. 2006 жылдың ақпан айынан - [[Қазақстан президенті|ҚР Президентінің]] кеңесшісі - ҚР Президенті жанындағы отбасы істері гендерлік саясат жөніндегі Ұлттық комиссияның төрайымы. 2007 жылдан бері - «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша ҚС Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі. ҚР Президенті жанындағы рақымшылық мәселелері комиссияның, «Отан» РСП саяси кеңесінің (1999-2006), «Отан» РСП саяси кеңесі бюросының мүшесі (2001-2002) ҚР Президенті жанындағы адам құқықтары жөніндегі комиссияның мүшесі (2006 жылдан). «[[Құрмет ордені|Құрмет]]» (2001), «[[Парасат ордені|Парасат]]» (2007) ордендерімен; «Еңбек ардагері» (1990) медалімен марапатталған. Тұрмыста. Жұбайы - Қырымов СерікЖарасұлы (1946 жылы туған) Ұлы - Қырымов Қайрат Серікұлы (1969 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоршаған ортаны қорғау министрлері]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Алматы политехникалық техникумы түлектері]] [[Санат:Жамбыл технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Саяси ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Батыс Қазақстан агротехникалық университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:Табиғат және адамның экологиялық қауіпсіздігі Халықаралық академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоршаған ортаны қорғау министрлері]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Алматы политехникалық техникумы түлектері]] [[Санат:Жамбыл технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Саяси ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Батыс Қазақстан агротехникалық университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:Табиғат және адамның экологиялық қауіпсіздігі Халықаралық академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]] [[Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары]] 6yogf4tcjp9fyonwvavxp2uzc2ye0o1 0 122515 3635474 3506700 2026-07-27T08:08:35Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Нүкісте туғандар|Нүкісте туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635474 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Әділбек Ниязымбетов |Шынайы есімі = |Суреті = Әділбек Сәбитұлы Ниязымбетов.jpg |Толық есімі = Әділбек Сәбитұлы Ниязымбетов |Лақап аты = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Туған күні = 19.05.1989 |Туған жері = [[Нүкіс]], [[Қарақалпақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = [[Ақтау|Ақтау қаласы]], [[Маңғыстау облысы]] {{KAZ}} |Салмағы = 81 кг |Тұрысы = солақай |Бойы = 181 см |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = [[Марат Жәкиев]] |Команда = |Алғашқы айқасы = |Соңғы айқасы = |Чемпион белдігі = |Айқастар = |Жеңістер саны = |Нокаут = |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = |Әуесқой айқастарда жеңгені = |Әуесқой айқастарда жеңілгені = |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = |Позиция1 = |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = |Позиция2 = |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = |Сайты = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{ОО-спорт|[[Бокс]]}} {{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Күміс|{{Flagicon|Бразилия}} [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Рио-де-Жанейро 2016]]|81 кг дейін}} {{медаль|Күміс|{{Flagicon|Great Britain}} [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|81 кг дейін}} {{турнир|[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|{{Flagicon|Azerbaijan}} Баку 2011|81 кг дейін}} {{турнир|[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|{{Flagicon|KAZ}} Алматы 2011|81 кг дейін}} {{турнир|[[Азия ойындары]]}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|KAZ}} Инчхон 2014|81 кг дейін}} {{турнир|[[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары|Мемлекеттік марапаттар]]}} {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} }} '''Әділбек Сәбитұлы Ниязымбетов''' (19 мамыр 1989 жылы [[Нүкіс|Нүкіс қаласы]], [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]) — [[бокс]]шы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері, [[Құрмет ордені]]нің иегері (2012)<ref>[http://www.alaman.kz/?p=37900 Винокуров, Сәпиев, Ильин «Отан» орденімен марапатталды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129043329/http://www.alaman.kz/?p=37900 |date=2014-11-29 }}</ref>, Бакуде өткен әуесқой бокстан әлем чемпионатының күміс жүлдегері. Жартылай ауыр салмақта (81 келіде) 2012 жылғы Лондонда өткен [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындарының]] күміс жүлдегері. Жартылай ауыр салмақта (81 келіде) 2016 жылғы Рио-де-Жанейрода өткен [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындарының]] күміс жүлдегері. ==Өмірбаяны== Әділбек алғаш рет [[2007]] жылдың жазында [[Алматы]] қаласында өткен жастар арасындағы [[Азия чемпионаты]]н ұтқан. 2008 жылы [[Тараз]] қаласында өткен ересектер арасындағы 69 келі салмақ дәрежесінде Қазақстан чемпионатын жеңіп алды. Ол кезде Әділбек бар болғаны 18 жаста болатын. Ал 2009 жылы [[Қостанай]] қаласында өткен Қазақстан чемпионатында осы жетістігін қайталап, екі дүркін ел чемпионы атанды. Бірақ ҚР құрамасы сапында 2009 жылдың жазында Вьетнамда өткен Азия чемпионатында алғашқы кездесуде ұтылып, сәтсіздікке ұшырады. Сол себепті Әділбекті құраманың бас бапкері [[Дамир Буданбеков]] [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2009|Миланда өткен әлем чемпионатына]] алмай тастап кетті. Сол кезден бастап Әділбектің боксында тығырық кезеңі басталды. Ол 2010 жылы [[Астана]] қаласында өткен ҚР чемпионатында 1/4 финалда [[Данабек Сужанов]]қа 2:3 есебімен есе жіберсе, 2011 жылы ақпан айында Алматыда өткен ҚРЧ 1/4 финалда Асхат Жақыпбековке 1:3 есебімен ұтылып қалды. Бұл кездерде ол 75 келі салмақ дәрежесінде бокстасып жүрген болатын және бірнеше келі салмақ қуатын еді. Осы жылғы ҚРЧ-нан кейін Марат Жақиев бастаған Маңғыстау облыстық бапкерлер кеңесі ақылдаса келіп, Әділбекті 81 келіге дейінгі салмақ дәрежесіне кетуін құп көрді, өйткені салмақ қуу көп энергияны алып кетіп тұрды. 2011 жылдың наурыз айынан бастап Әділбек 81 келі салмақта бокстаса бастады және жақсы жетістіктерге де жете бастады. Мысалы, сәуір айында Атырау қаласында өткен қазақ батырлары [[Махамбет Өтемісұлы]] мен [[Исатай Тайманұлы]]ның жүлдесіне арналған халықаралық турнирде жеңімпаз атанса, мамыр айында Алматы қаласында болып өткен Армия генералы Сағадат Нұрмағамбетовтің жүлдесі үшін болған ХТ-де Азамат Белгібаевты, Марат Қиясовты және финалда Антон Пинчукті ұтып жеңімпаз атанды және турнирдің ең техникасы мықты боксшысы деген атақты алды. Содан бері 81 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде құрама сапында жүрді, бірнеше оқу-жаттығу жиындарына қатысты. Спаррингтер өткізді өзінің құрамадағы негізгі қарсыластарымен, Алмат Серимовпен, Азамат Белгібаевпен, Арман Рысбекпен. Әлем чемпионатына кетер кезде ең соңғы шешімін таппаған салмақ осы 81 келідегі салмақ болатын. Оған 3-4 боксшы бірдей таласып тұрды. Осылардың арасында Алматыда спарринг болды, Әділбек барлық қарсыластарын ұтып, өзінің ӘЧ баруға тиіс екендігін бапкерлер алдында дәлелдеп берді, осылардың арасында Бақтияр Артаев та болған еді. 2013 жылы Чехияда бокстан өткен "Гран При" бәсекесінде чемпион атанды. 81 келіде сынға түскен Лондон Олимпиадасының күміс жүлдегері Әділбек Ниязымбетов ақтық сында голландиялық Петер Мулленбергпен жұдырықтасып, 10:9 есебімен басым түсті. ==[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2011|Бакудегі Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]]== *'''30 қыркүйек''' Әлем чемпионатына тұнғыш рет қатысып отырған Әділбек алғашқы кездесуін молдовалық Владимир Челес қарсы өткізеді. Бүкіл ойын бойы бірінші нөмерде өнер көрсеткен Әділбек 16:11 есебімен жеңіске жетеді. *'''2 қазан''' Әділбек кезекті кездесуінде кореялық Ким Хионкьюды 14:9 есебімен жеңеді. Ойынның екі рауедында қарсыласын нокдаунға жіберген Әділбек кореялықтан айтарлықтан басым екені көрініп тұрды. *'''4 қазан''' 1/4 финалда Әділбекті өткен жылғы Орталық Америкалық ойындардың жеңімпазы колумбиялық Джейссон Монрой Варела күтіп тұрды. Әділбек бірінші раундты 5:2 есебімен жеңіспен аяқтайды. Екінші раундта азулы қарсыласын нокаутқа жіберу үшін 40 секунд қажет болды. Әділбек оң қолымен қарсыласының басына, сосын сол қолымен бауырына ауыр соққы жасайды. Әділбектің ауыр соққыларынан кейін колумбиялық Джейссон Монрой Варела көп уақытқа дейін орынан тұра алмай қалады. Төрешілер Әділбек қарсыласын рұқсат етілмеген, яғни белден төмен соққы жасаған-жасамағанын анықтау үшін ұзақ кеңеседі. Нәтижесінде Әділбектің жеңісі таза жеңіске жетеді. *'''7 қазан''' Әділбектің келесі қарсыласы соңғы Әуесқой бокстан әлем чемпионатының күміс жүлдегері өзбекстандық Елшод Расұловпен кездесті. 11:9 есебімен аяқталған кездесу Әділбек үшін оңайға соқпады. Бірінші раундта 4:3, екінші раундта 4:2, үшінші раундта 3:3 есебі тіркеледі. Әділбек кейінрек берген сұқбатында әлем чемпионатындағы ең қиын қарсыласым Елшод Расұлов болды деп айтады.<ref>[http://www.alaman.kz/?p=30303 Әділбек Ниязымбетов: «Өзбек боксшысымен өткен сын қиын болды…»]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''8 қазан''' Финалда Әділбектің қарсыласы кубалық Хулио Де Ла Крус болды. Әділбек Кубаның ұлттық бокс құрамасының капитаны Крусқа қарсы ойында тамаша өнер көрсетті. Әділбек бүкіл ойын бойы көп шабуылдаса да, қарсыласы белсенді болмауына байланысты үш ескерту алса да, жеңіліп қалды. Ойын 13:17 (4:4, 4:8, 5:5) есебімен аяқталды. Бокстан ұлттық құраманың бас бапкері Мырзағли Айтжанов: "Меніңше, Әділбектің финалдық ойынында әділ төрешілік болмады. Біз Әділбекдің әрбір соққысын санадық. Әділбек бірінші нөмермен және агрессивті ойын көрстеуіне қарамастан жеңіліп қалдыі. Әдетте бокшы ойында белсенді болмаған жағдайда ескерту жасайды немесе қарсыласына ұпай береді, Алайда бұл ойында олай болмады. Белсенділік танытпаған Крус әлем чемпионы атанды" - деп, өз өкінішін білдірді.<ref>[http://www.caravan.kz/article/36512 Ниязымбетовтың алтынын тартып алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207222809/http://caravan.kz/article/36512 |date=2011-12-07 }}</ref> {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай ауыр салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 16:11 || {{flagicon|MDA}} Владимир Челес |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 14:9 || {{flagicon|KOR}} Ким Хионкью |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || KO || {{flagicon|COL}} Джейссон Монрой Варела |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 11-9 || {{flagicon|UZB}} Елшод Расұлов |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 13:17 || {{flagicon|CUB}} Хулио Де Ла Крус |} ==[[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондондағы Олимпиада ойындары]] == Бакудегі өткен әлем чемпионатында күміс жүлделі болған Әділбек Лондағы Олимпиада ойындарын 2 раундтан фавориттердің бірі ретінде бастады. *'''3 тамыз''' Алғашқы жекпе-жегін екуадорлық Карлос Гонгора Меркадо қарсы өткізіп, 13:5 есебімен тізе бүктірді. *'''8 тамыз''' Ширек финалда Әділбек ирандық Эхсан Рузбахани қарсы ойын көрсетті. Әділбек үшін қиынға соққан ойынның 2-раундында нокдаунға түсіп қалады, алайда жеңіске деген ұмтылысының арқасында 13:10 есебімен жеңіске жетіп, жартылай финалға жолдама алады. *'''10 тамыз''' Жартылай финалда украин спортшысы Александр Гвоздикке қарсы шаршы алаңға шығып, тең түсті. Төрешілердің шешімімен жеңіс Әділбекке берілді. *'''14 тамыз''' Финалда Әділбек ресейлік Е.Мехонцевпен кездесіп 15:15 есебімен тең аяқталған болатын. Алайда қосымша көрсеткіштер бойынша төрешілер жеңісті Ресей спортшысына ұстатты. {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай ауыр салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 13:5 || {{flagicon|ECU}} Карлос Гонгора Меркадо |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 13:10 || {{flagicon|IRN}} Эхсан Рузбахани |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 13:13 || {{flagicon|UKR}} Александр Гвоздик |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 15:15 || {{flagicon|RUS}} Егор Мехонцев |} ==2013 жылғы Бокстан Азия чемпионаты== {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай ауыр салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || : || {{flagicon|}} |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || : || {{flagicon|}} |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || : || {{flagicon|}} |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || : || {{flagicon|}} |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || : || {{flagicon|UZB}} Айбек Мамазулунов |} ==[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2013|Алматыдағы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]]== {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай ауыр салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|FIN}} Вилле Хукканен |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|Kosovo}} Хохай Арменд |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|India}} Сумит Сангван |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|UZB}} Айбек Мамазулунов |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 1:2 || {{flagicon|CUB}} Хулио Де Ла Крус |} ==2014 жылғы Азия ойындары== {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай ауыр салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|Syria}} Элдин Госсун |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|China}} Аолин Жанг |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 2:1 || {{flagicon|Iran}} Эхсан Рузбахани |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Әділбек Ниязымбетов || 3:0 || {{flagicon|KOR}} Ким Хионг Кю |} ==Жанұясы== *Әкесі - Сәбит Ниетбайұлы *Анасы - Райхан Тұрғанбайқызы *Ағасы - Батырбек *Қарындасы - Құмар *Қарындасы - Әсем == Сыртқы сілтемелер == *[http://yvision.kz/post/284460 Әділбек Ниязымбетов: «Бапкерім — менің екінші әкем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201043203/http://yvision.kz/post/284460 |date=2013-02-01 }} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері]] [[Санат:Бокстан Олимпиада жүлдегерлері]] [[Санат:19 мамырда туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша боксшылар]] [[Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] [[Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Нүкісте туғандар]] {{bio-stub}} {{olympic-stub}} bf0925ij0q7brf3nhq4k7bbonxl9po0 0 130425 3635465 3141104 2026-07-27T07:27:51Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Anna_Pavlova,_signature.jpg]]» деген «[[:File:Anna_Pavlova,_signature_(transparent).png]]» дегенмен алмастырылды. 3635465 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері|Есімі=Анна Павлова|Туған кездегі есімі=Анна Матвеевна Павлова|Сурет=Anna Pavlova dressing room.jpg|Туған күні=12.02.1881|Қайтыс болған күні=23.01.1931|Туған жері=[[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған жері=[[Гаага]], [[Нидерланд]]|Азаматтығы={{Байрақ|Ресей империясы}}|Мансабы=[[балет]] әртісі|Белсенді жылдары=[[1899]]—[[1931]]|Театр=Мариин театры, Анны Павлованың балет труппасы|Марапаттары=Ordre des Palmes académiques|imdb_id=0667816|Қолтаңбасы=Anna Pavlova, signature (transparent).png|Ортаққор=Anna Pavlova}} '''Анна Павловна Павлова''' (1881 жыл 12 ақпан – 1931 жыл 23 қаңтар) — орыстың [[балет]] әртісі. 1899 жылы Петербург [[театр]] училищесін П.А.Гердтің класы бойынша бітіргеннен кейін, Мариин [[театр]]ына қабылданды. 1906 жылы [[балерина]] атағына ие болды. 1914 жылдан бастап шетелде тұрды. Таңдаулы партиялары: Аданның "Жизель" балетіндегі ''Жизель'', Дельдевездің "Пахитасындағы" ''Пахита'', Минкустың "Баядеркасындағы" ''Никия'' мен "Дон Кихотындағы" ''Китри'', тағы басқа. Шығармашылығы арқылы балет өнерінде жүргізген М.М.Фокиннің реформасына игі әсер етті. Ол қойған балет премьераларында Павлова негізгі партияларды биледі. Биінің музыкалық және психологиялық тұрғыдан мазмұнды, эмоциялық бояуға толы әрі алуан жанрлы болып келуі, оның өнеріне тән қасиет. Анна Павлова өз кезеңінің ұлы [[Актер|актрисасы]] атанды. Ол ырғақты өзгертіп немесе кішкене ғана пластиканың суретін ауыстырып, бидің мылқау тілімен сөйлей алды. Анна Павлова классиканың қатаң шеңберінен шықпай жалпылама-шартты балет бейнелеріне психологиялық және қазіргі заманның терең ойларын енгізді. 1910 жылы өз труппасын ұйымдастырып, гастрольдік сапармен [[Еуропа]], [[Америка]] және [[Азия]] елдерінде өнер көрсетті.<ref>Өнер: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулык/Қ.Болатбаев, Е.Қосбармақов, А.Еркебай. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-33-998-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Балетмейстерлер]] [[Санат:Ресей әртістері]] {{stub}} 7s0f3lk9lmc6d4y28bsfarm6glgtutj 0 138049 3635276 3624613 2026-07-26T19:53:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635276 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Саддам Хусейн | Шынайы есімі = {{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}} | Суреті = Saddam Hussein at trial, July 2004.JPEG | Сурет ені = | Атауы =Саддам Хусейн 2004 жылы. | Титулы = 5-ші [[Ирак Президенті]] | Ту = Flag of Iraq, 1991-2004.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]] | Ізашары = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]] | Ізбасары = [[Джаляль Талабани]] ([[2005 жыл]]дан бастап) | Титулы_2 = 57-ші Ирак Премьер-министрі | Ту_2 = COA of Iraq (1965).svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[23 наурыз]] [[1991 жыл]] | Ізашары_2 = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]] | Ізбасары_2 = [[Саадун Хаммади]] | Титулы_3 = 61-ші Ирак Премьер-министрі | Ту_3 = COA of Iraq (1965).svg | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[30 мамыр]] [[1994 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]] | Ізашары_3 = [[Ахмед Хусейн Худейр ас-Самарраи|Ахмед Хусейн ас-Самарраи]] | Ізбасары_3 = [[Ибрагим аль-Джафари]] | Туған күні =28.4.1937 | Туған жері = [[Аль-Ауджа]], [[Салах-эд-Дин (провинция)|Салах-эд-Дин]], [[Ирак патшалығы]] | Қайтыс болған күні = 30.12.2006 | Қайтыс болған жері = Казимия, Багдад, [[Ирак]] | Жерленді = [[Аль-Ауджа]] | Діні = [[Ислам]] [[суннизм|суннит бағыты бойынша]] | Әкесі =Хусейн ат-Тикрити | Анасы =Сабха Тульфах | Жұбайы = 1) Саджида Тульфах<br />2) Самира Шахбандар<br />3) Нидаль аль-Хамдани<br />4) Иман Хувейш | Балалары = '''ұлдары:''' Удей және Кусей<br />'''қыздары:''' Рагад, Рана мен Хала | Партиясы = [[Баас]] (1957 бастап) | Білімі = 1) Каир университеті<br />2) «Мунтасирия» университеті | Мамандығы = Заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Saddam Hussein | Марапаттары = }} '''Саддам Хусейн Әбд әл-Маджид ат-Тикрити''' ([[Араб тілі|араб]]. صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎‎; [[28 сәуір]] [[1937 жыл]]<ref>Это официальная дата рождения, которая, по мнению исследователей, не соответствует истине. Настоящая дата рождения Саддама Хусейна неизвестна.</ref>, Әл-Ауджа, Салах-әд-Дин – [[30 желтоқсан]] [[2006 жыл]], Казимия ауданы, Бағдад) — ирактың мемлекеттік және саяси қайраткері, Ирак президениті (1979 – 2003), Ирак премьер-министрі (1979–1991 және 1994–2003), [[Баас]] партиясының ирак бөлімінің бас хатшысы, революциялық пәремен беру Кеңесінің төрағасы, маршал (1979). Мұнайды сыртқа шығаруымен келген үлкен табысымен [[Ирак]]тың өмір сүру деңгейін [[Таяу Шығыс]]тағы мемлекеттердің алдыңғы қатарына шығарып, ірі реформаға қол жеткізді. 1980 жылы 1988 жылға дейін созылған [[Иран]]мен соғыстың шиеленісін шешті. Соғыс барысында Саддам Хусейн күрдтерге қарсы химиялық қаруды қолданған "Анфал" операциясын жүзеге асырды. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ пен Ұлыбритания басшылық еткен көпұлтты коалция әскерінің басып кіруінен орнынан алынды және Ирак Жоғарғы сотының шешімімен атылу жазасына бұйырылды. Саддамның ("Саддам" араб тілінен аударғанда "қарсы тұрушы " деген мағынаны береді) еуропа мағынасыналы тегі болған емес. Хусейн – орыс тегіне ұқсас әкесінің есімі, Абд аль-Маджид – оның атасының есімі, ал ат-Тикрити – Саддам дүниеге келген Тикрит қаласы болып табылады.<ref>Blair Shewchuk. [https://web.archive.org/web/20030405221951/http://www.cbc.ca/news/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam or Mr. Hussein?] CBC News, ақпан 2003</ref> == Жеке өмірі == === Балалық, ересектік, жасөспірімдік === Саддам Хусейн [[Тикрит]] атты ирак қаласынан 13 км жердегі [[Аль-Ауджа]] ауылында жері жоқ шаруаның жанұясында дүниеге келді. Оның анасы Сабха Тулфан әл-Муссалат (Сабха Тульфах немес Субха) жаңа туған сәбиді «Саддам» (араб тіліндегі баламасы "қарсы тұра алатын") деп ат қойды. Оның әкесі - Хусейн Әбд Әл-Маджид - Саддам дүниеге келместен 6 ай бұрын із түзсіз жоғалған - қайтыс болған немесе отбасын тастап кеткен. Тіпті кейбір жаңсақ пікір, Саддам заңды некеден дүниеге келмеген, әкесінің есімі ойластырылып қойылғандығын айтады. қалай болған күнде де Саддам анасы үшін [[1982 жыл]]ы ірі мазар тұрғызған екен. Ал әкесіне ештеңе арнамаған.<ref name="deutsche-welle-1">[[Deutsche Welle]], ақпан 2003</ref> Болашақ [[Ирак]] әміршісінің ағасы 12 жасында сырқаттан қайтыс болады. Осы уақытта қатты жүйке ауруыны шалдыққан анасы жүктілікті үзбек болған, тіпті, өз өміріне де қауіп тудырған. сырқаттың дендегені соншалық, жаңа туған сәбиіне де қарауға құлқы болмаған. Нағашы ағасы - Хейраллах - анасының қолынан баланы алып, біраз уақыт өз қарауында сақтап қалады. Көкесі Британияға қарсы көтеріліске қатысқандықтан оны абақтыға қамады. Ал Саддам болса, анасына қайтып келуіне тура келді. Кейінгі кездері Саддам анасынан көкесінің қайда екендігін сұрағанда, "Хейраллах көкең абақтыда" деген бірізді жауап қана алынатын. Бұл уақытта Саддамның әкесінің туған ағасы Ибрагим аль-Хасан салт бойынша ағасының әйеліне үйленеді және осы некеден Саддам Хусейннің үш ағасы Сабауи, Барзан және Ватбан, сол сияқты Наваль<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/|title=Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы|publisher=[[Лента.ру]]|datepublished=16 желтоқсан 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYDoSiF|archivedate=2011-08-11}}</ref> және Самира<ref>{{cite web|url=http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html|title=Арестован шурин Хусейна|publisher=[[Дни.ру]]|datepublished=21 қараша 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYELsIT|archivedate=2011-08-11}}</ref> атты қарындастары дүниеге келді. Отбасы кедейліктен зардап шекті және Саддам кедейлік пен үнемі ашаршылықты бастан өткерді. Бұрынғы әскер болған өгей әке кішкене шаруашылыққа ие болып, Саддамға үнемі қой бақтырып қоятын. Ибрагим баланы үнемі ұрып-соғып, кемсітіп отыратын. Немере інісін ол, тіпті, жабысқақ шайырға салынған таяқпен ұратын. Кейбір мағлұматтар бойынша, Саддамға тауық пен қой ұрлататын. Мәңгілік жоқтық Саддамның бақытты балалығын ұрлады. Балалық шағында бастан өткерген кемсітушілік, әруақыттағы қаттылық мінез көп жағдайда Саддамның мінезінің қалыптасуына ықпалын тигізді. Алайда, кішкене бала өзінің тез тіл табысушылық қасиетінен өзімен қатарлас, тіпті үлкен жастағы адамдар арасынан дос таба білді. Бір күні өгей әкесіне қонаққа алыс туысқандары келді. Олармен Саддаммен жасы шамалас ұл бала да болды. Ол сол сәтте өзінің екінші сыныпқа барып жүргенін, әріп танитынын және құмға өзінің есімін жаза алатынын да айтты. Қорланып кеткен Хусейн: "Әке, мені мектепке беріңіз!" деп қиғылық салды <ref>[http://www.rian.ru/spravka/20061229/58078725.html Биография Саддама Хусейна] [[РИА «Новости»]], 29 желтоқсан 2006</ref>.Өгей әке бұл уақытта да өзінің әдетімен тағы да ұрып-соқты.1947 жылы Саддам білім алуға ұмтылған қалыпта мектепке кіру үшін, Тикритке қашып кетті. Бұл жерде діндар мұсылман-сүннит, ұлтшыл, әскери офицер, Англо-Ирак соғысының ардагері, сол уақытта түрмеден шыққан Хейраллах Тульфах көкесінің тәрбиесін алады. Кейінгі оқиға Саддамның қалыптасуына шешімді ықпал етті. Тикритте Саддам Хусейн бастауыш біліммен мектепті аяқтады. Өзінің есімін де жаза алмайтын сегіз жасар балаға білім алу қиындыққа соғады. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, Саддам өзінің сыныптастарына ойға келмейтін қалжыңдар жасайды екен. Бәрде [[Құран сабағы]]нан дәріс беретін өзіне ұнамаған мұғалімінің сөмкесіне улы жылан салып қойған. Сол үшін Хусейн мектептен шығарылған. Саддам 15 жасқа толғанда, жақсы көретін аты мерт болып, өмірінде бірінші рет ауыр қайғыны бастан өткерді. Қайғырғаны соншалық, баланың қолы жансызданып қалды. Жарты ай шамасында қолы өз еркімен қозғалысқа келгенінше, халықтық емшарлармен емдеді. Бұл уақытта Хейраллах Тикриттен Бағдатқа жетті, кейін Саддам да екі жылдан кейін келген болатын. Көкесінің ықпалымен Саддам Хусейн 1953 жылы Бағдадтағы элитті әскери академияға түсуге бағыт алады. алайда бірінші емтиханнан-ақ құлап қалды. Оқуын аяқтау үшін, келер жылы ұлтшылдық пен панарбизмнің қамалы болған аль-Карх мектебіне түседі<ref name="newsru-10">[http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117092444/http://iraq.newsru.com/article/10.html|date=2006-11-17}} [[NEWSru]], 2003</ref>. === Жанұясы === [[Сурет:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|150px|right|Саддам Хусейн]] Хусейннің бірінші зайыбы - Удей, Кусей атты ұлдары мен, Рагад, Рану, Халу атты қыз балаларын дүниеге алып келген өзінің немере әпкесі Саджида (Хейраллах Тульфахтың үлкен қызы). Ата-аналары Саддам бес жасқа, Саджида жеті жасқа толғанда атастырып қойған болатын.<ref>{{cite web|url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm|title=Marriages of Saddam Hussein|author=Sheri & Bob Stritof.|publisher=About.com|accessdate=???|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFVSYJ|archivedate=2011-08-11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.konkurent-krsk.ru/index.php?id=33|title=Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы|author=Екатерина ЛАТИНОВА.|publisher=газета КОНКУРЕНТ|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFf7Z3|archivedate=2011-08-11}}</ref> Тұрмысқа шықпай тұрып Саджида бастауыш сыныпта мұғалім болып еңбек етеді. Олар Касемге сәтсіз қастандық ойластырылғаннан кейін, Хусейннің білім алып тұрмыс кешкен жері Кирде үйленеді. Өз сарайларының бірінің бағында Саддам өзіне қымбаттығы асқан әсем аппақ раушан гүлінің тамырын отырғызып, оған Саджида атын береді. Саддамның екінші некесі жайындағы тарих Ирактан да шеткері асып кетті. [[1988 жыл]]ы Саддам «Ирак Эйруэйс» әуе бірлестігінің президентінің әйелімен танысады. Кейін Саддам күйеуінен ажырасуын талап етеді. Бұл некеге немере ағасы мен Саддамның сол уақытта қорғаныс министрі тағында отырған қайын ағасы [[Аднан Хейраллах]] қарсылық білдіріді. Кейін ол кісі әуе апатнан қаза табады. Ирак президентініңі үшінші жары [[1990 жыл]]ы үйленген [[Нидаль аль-Хамдани]] болды. 2002 жылы ирак көшбасшысы 27жастағы Иман Хувейш атты елдің өндірісін қорғау министрінің қызына үйленіп, төртінші рет некелесті. Алайда достарының арасында өткен үйлену салтанаты қарапайым ғана болды. АҚШ-тың Иракка қарсы әскери операциясының басталу қаупі туындағанынан Хусейн өзінің төртінші жарымен бірге өмір сүре алмады. 1995 жылы тамызда Саддам Хусейннәі әулетінде жанжал туындады. Али Хасан аль-Маджидке немере ағайын болатын туған ағайынды генерал Хусейн Камельмен президент қорғауының полковнигі Саддам Камель өздерінің әйелдері мен президенттің Рагад және Рана атты қыздарымен күтпеген жерден Иорданияға қашып кетті. Бұл жерде БҰҰ сарапшыларына елдегі ішкі саясат жайлары мен Бағдадтың жаппай жою қаруын жасау жөніндегі құпия жұмыстары туралы айтып берді. Бұл жағдай Саддам үшін қатты соққы болды, седебі Хусейн құпия істерді тек туыстары мен достарына ғана сеніп тапсыруға үйренген еді. Ол өзінің күйеу балаларына елге оралған жағдайда кешірім ететінін айтқан болатын. 1996 жылы Саддам Камель мен Хусейн Камель Иракка оралды. Бірнеше күн өткен соң, ашуға булыққан туысы "сатқындармен", кейін олардың туыстарымен ісі болғаны жайында мәліметтер шықты. Хусейннің жеке дәрігері Хусейн күйеу балаларының ары қарайғы тағдыры жайындағы ойын былайша мәлімдейді: {{Start citation }} Саддам мен оның Тикриттегі президент сарайларының біріне отбасы мерекелік түстікке (Оразаның аяқталу құрметіне орай) жиылды. - Мен оларға өзімді сатып және Иорданияға қашып кеткендігі үшін жазаға бұйырмауым туралы сөз берген болатынмын, - деді Саддам. Біраз үнсіздіктен кейін айналада көбірек жиылып отырғандарға бір қарап алды. Кейін күйеу балаларының аталары Әли Хасан әл - Мәжидке назарын аударды. - Алайда бұл отбасы мәселесі ғой. Атасы басын изеді. Ол тез түсінген болатын. {{End citation}} Саддам басшылығы тұсында отбасы турасындағы ақпарат қатаң бақылауда болатын. Хусейннің құлауынан кейін ғана оның жеке өмірі туралы үй видеосы сатылуға қойылды. Бұл видеоматериалдар ирактықтарға өзін 24 жыл басқарған басшылары жайындағы құпияны тануына жол ашты.<ref>{{cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/03/06/06_039.htm|title=Домашнее видео Саддама было распродано за час|publisher=Rol.ru|date=6 маусым 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYMcaVk|archivedate=2011-08-11}}</ref> Саддамның [[Удей Хусейн|Удей]] және [[Кусей Хусейн|Кусей]] атты ұлдары өзіне өте жақын, әрі сенімді болатын. Осылай бола тұрса да үлкен ұлы Удей Саддам Хусейннің ізбасары бола алмағандығынан Кусейді дайындады. 2003 жылы 22 шіде айында Ирактың солтүстігінде американдық әскерлермен жүргізілген соғыста Удей мен Кусей қаза тапты. Олармен бірге Кусейдің ұлы, Саддамның немересі Мұстафа да өаза болды. Тақтан тайдырылған президенттің кей туысқандары араб елдерінен саяси баспана тапты. Сол уақыттардан бастап, Саддам өз отбасын көрмеді де, бірақ өз қорғаушылары арқылы олар жайлы мағлұмат алып тұрды. === Әуестігі=== Саддам бағбандықты және яхтада қыдрғанды қатты ұнататын, батыстың қымбат костюмі мен ескілікті және заманауи қаруға, қымбат, сәнді, салтанатты көлікке қызығушылығы басым болған (бірінші көлігі "мерседес" [[Баас мұражайы]]нда сақтаулы.) Ұнатып көңіл көтеретін жайы - көлікпен құйғыта жүріп, рөлде гавана сигарын тарту болатын. Кейбір деректер ойынша Парсы шығанағындағы соғысқа дейін оның екі жүзге тарта костюмі, олардың көбі екі жақт қаусырмалы. Олардың кейбірі - танымал шебер Пьер Карденнің қолынан шыққан, әскери униформалар толымы , сол сияқты арабтық тайпалық «джеллаба» жамылғылары. Сол сияқты сарай салу ісі де Саддамның құмарлықтарының бірі болатын. Өзінің басшылығы тұсында өзі мен туыстарына арнап 80-нен астам сарайлар мен виллалар, резиденциялар тұрғызды. Араб ақпарат құралдарының мәлімдемесі бойынша Ирактың экс-президентінің 78 бен 170-ге жуық сарайы болғандығын айтады. Алайда Хусейн өзіне қастандық ойластырылуы мүмкін деген күдікпен бір орында екі рет түнемеген екен. Оның қиратылған сарайларының арасынан американдықтар классикалық әдебиеттердің бірнеше томдарын тауып алған екен. Кейбір деректер бойынша Саддам өз кітаптарының арасында Хемингуэйдің "Старик и море" повесін жақсы көреді екен. Саддам кітап оқығанды, "Крестный отец" кинофильмін көргенді ұнатады екен.<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,62558,00.html|title=Alleged Mistress Recalls Life With Saddam|publisher=Foxnews.com|datepublished=10.09.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYOnP7k|archivedate=2011-08-11}}</ref> === Дінге қарым-қатынасы === Саддам Хусейн ислам дінінің суннит бағытын ұстанған, күніне бес уақыт намаз оқып, жұма күнгі намаздан қалмай,<ref>[http://www.peoples.ru/state/king/iraq/hussein/history.html Игрок, которому долго везло…] People’s History</ref> барлық шариғи заңдылықтарды орындап отырған. 1980 жылы тамыз айында елдің көрнекті тұлғаларымен бірге Мекке қаласына қажлық сапарға барып қайтты. Барша араб әлеміне ақ ихрамға оранған СаддамныңҚағбаны айналу салтын Сауд Аравиясының бекзадасы Фахданың еріп жүруінде Меккеге келу хабарын жеткізеді. Саддам Хусейн 1997 жылдан 2000 жылға дейін Құран данасын жазуға қан тапсырды. Саддам өзі суннитке тән болса да шейіттердің рухани көшбасшыларымен араласып, шейіттер мешіттеріне барып отыратын, өзінің жеке қорынан шейіттердің киелі орындарының жөндеу, қайта жабдықтау жұмыстарына көп мөлшерде қаражат бөлетін. === Жеке жағдайы === Ирак басшысы 2003 жылғы "Форбс" журналындағы деректерге сәйкес Линхенштейн князі Ханс-Адамс екіншіден кейінгі әлемдегі ең бай адамдар арасында үшінші орынды иемденді. Ол тек Сауд Арабиясының королінен Фатха мен Сұлтан Брунейге ғана жол берді. Оның жеке дәулеті 1 млрд 300 млн доллар деп бағаланды<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2867000/2867363.stm|title=Будут ли воевать иракские военные?|author=Эмиль Агазаде.|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=20 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYSsURL|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Саддам құлатылғаннан кейін сауда министрі Ирактың өтпелі өкіметі Али Алауи басқа санды көрсетті - 40 млрд долл., көп уаөқыттар бойында Хусейн елдің мұнай экспорты кірісінен 5 % алып отырған<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/17sep2003/saddam.html|title=Личное состояние Саддама|publisher=[[NEWSru]]|date=17 қыркүйек 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYTGmI5|archivedate=2011-08-11}}</ref>. АҚШ ОББ ФТБ және қаржы министрлігімен серіктесе отырып, Хусейн құлауынан кейін де оның қаржылық жағдайына тексерістер жүргізді , алайда олар ештеңе таба алмады. == Революционер: Саяси қызметінің басы == [[Сурет:Saddam Hussein in 1956.jpg|thumb|142px| «[[Баас]]» партиясының жас мүшесі. (1950-ж. соңы)]] [[Сурет:SaddamCairo.jpg|thumb|250px|left|Студенттік жылдар: Саддам Хусейн Каирде Баас партиясының студенттерімен бірге. ([[1959]]—[[1963]])]] Ирактағы жағдайға 1952 жылы 23 шілде айында болған египет төңкерісі өз әсерін тигізді.Сол уақытта Саддамның кумирі египет төңкерісінің көшбасшысыжәне Египеттің болашақ президенті, Араб кеңестәк одағының негізін қалаған Гамаль Абдель Насер болатын. 1956 жылы 19 жасар Саддам король Фейсал ІІ-ге қарсы сәтсіз ереуілге қатынасты. Келесі жылы өзінің көкесі де болған Араб кеңестік өрлеуінің ("Баас") жақтасы болды. 1958 жылы генерал Абдель Керим Касеммен бірге қарулы көтерілісімен король Фейсал ІІ тақтан тайдырылды. Сол жылдың желтоқсан айында Тикритте Касемнің көрнекті жақтасы және аймақтық әкімшіліктің жоғарғы шенеунігінің бірі өлтірілді. Қылмыс жасады деген күдікпен Саддамды қамауға алып, 21 жасында ол түрмеге алынды. Басқа мәліметтер бойынша көкесі немере інісіне өз қарсыластарының бірін жоюды жүктеген болатын. Ал саддам болса, сол бұйрықты орындаған. Саддам Хусейнді айғақтың жетспеушілігінен алты айдан соң босатты. Баастықтар бұл уақыттарда жаңа үкіметке қарсы шықты және 1959 жылдың қазан айында Саддам Касемге қастандық жасаушылар қатарында болды. Хусейн қастандық жасаушылардың негізгі топтарына енбеді, тек қорғаушы топ қатарында тұрды. Оның жүйкесі шыдамады, соққының астына бүкіл операцияны қойып, генералдың көлігіне жақындаған сәтінде оқ атты, өзі жараланып, кейін сырттай өлім жазасына кесілді. Өмірінің осы кезеңі кейін аңыз боп таралып кетті. Заңды мәліметтер бойынша,<ref name="rg-1">Сабов А. [http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/0322/1.shtm Бес Саддама] [[Российская газета]] № 54(3167), 22 наурыз 2003</ref>, Саддам аяғынан жараланып, түнгі сағат төрттер шамасында атқа мініп<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2003/12/15/saddambio/|title=Его борьба|publisher=[[Лента.ру]]|date=15 желтоқсан 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYUo64s|archivedate=2011-08-11}}</ref> (кей деректер бойынша ) қашқан. Кейін өзі аяғына тиген оқты пышақпен алып, жұлдыздар астында долы Тигрдің астынан жүзіп өтіп, туған жері аль-Ауджаға келіп жасырынды. Аль-Ауджадан бәдәуи боп киініп, шөл даланы кешіп өтіп, сол уақыттаға баастықтардың орталықтары болған Сирия астанасы Дамаскіге жетті. 1960 жылы 21 ақпанда Саддам Каср ан-Нил мектебінде бәр жыл оқыған Каирге келді, кейін кемелділік аттестатын алып, екі жыл оқып білім алған Каир университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Каирде Саддам қатардағы партиялық функционерден Египеттегі "Баас"басқарушы бірлестігінің мүшесі партияның көрнекті қайраткері дәрежесі қатарына дейін өсті. Саддам түнгі демалыс орындарында бос жүрмей, достарымен шахмат ойнына көп уақыттарын арнайтын, және көп оқитын. 1963 жылы Касем тәртібін "Баас" партиясы құлатқаннан кейін Саддам Орталықтандырылған шаруа бюросының мүшесі қызметіне орналасқан Иракка оралды. Дамаскіде "Баас" партиясының жалпыарабтық VI съезінде Хусейн 1960 жылдан бері "Баас" ирак партиясының бас хатшысы Әли Салих ас-Саадидің қызметін өткір сынға алған тамаша сөзімен көрінді. Бір айдан соң, 1963 жылы 11 қарашада жалпыараб "Баас" партиясының ұсынысы бойынша ирактың "Баас" аймақтық съезі ас-Саадиді баасистер үкіметінің басында болған уақыттарында жасаған қылмыстарын мойнына қойып, партияның бас хатшысы орнынан босатты. Саддам Хусейннің жалпыараб съезіндегі іскерлігі партияның негізін қалаушы мен бас хатшысы Мишель Афлякқа үлкен әсер етті. Осы уақыттан бастап, партияның негізін қалаушының арасында бекем байланыс қаза болғанға дейін үзілмеді. Жеті күн өткеннен кейін генерал Арефтің басшылығымен ирак әскері үкіметті баасистерден босатты. Саддам терең құпия әрекет жағдайында жаңа нақты партияның негізін қалауға кірісті. Келесі жылдың ақпан айында жалпыараб "Баас" басшылығы Афляктің ұсынысы бойынша аймақтық басшылыққа енгізілген елге танымал генерал Ахмед Хасан аль-Бакр және Саддам Хусейн де бар құрамы бес адамнан тұратын жаңа ирак "Баас" басшылығын құруға шешім қабылдады. Бағдад үкіметін басып алуға екі сәтсіз ұмтылымтан кейін Саддам қамауға алынды, кісенделіп, жалғыз адамдық түрмеге қамалды. Түрмеде біраз уақыт қткізді. 1966 жылы Саддам қашу жоспарын ұйымдастырып, қыркүйек айында Хусейнді ирактық Ахмед Хасан аль-Бакрдің "Баас" партиясына бас хатшының орынбасары етіп сайлады. Оған "Джихаз Ханин" кодымен аталатын арнайы аппаратты басқару ісі тапсырылды. Бұл барлау мен қарсы барлаудан түратын айнымас құпия кадрлардан жасақталған аппарат болатын. == Партия көшбасшысы== === Мемлекеттегі екінші адам === 1966 жылы Хусейн партия қауіпсіздігі қызметін басқаратын «Баас» партиясының көшбасшыларының бірі болды. 1968 жылы 17 шілдеде «Баас» партиясы қантөгіссіз төңкеріспен Ирак үкіметінің биліктегі басына келді. Заңды мәліметтер бойынша, Саддам Хусейн президент сарайына шабуылға шыққан бірінші танктен табылды. Бұл жолы БААС партиясы «үкіметті қолға алды және надандардан, сауатсыз дүниеқоңыздардан, қарақшылар, ұрылардан,смонистерден тұратын жемқорлық пен әлсіз тәртіпті біржола құртты.»<ref>{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/20up.html|title=Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVW1yK|archivedate=2011-08-11}}</ref> Президент Абдель Рахман Ареф (қайтыс болған президент Абдель Салам Арефтің ағасы) Лондонға жер аударылды. Үкімет басына келген баасистер мүмкін болған қарсыластарынан құтылу жолдарын жасай бастады. Төңкерістен кейін 14 күн өткен соң, «Араб төңкеріс қозғалысы» ұйымына енетін астыртын әрекет қатысушылары Найеф, Дауд және Насер әл-Ханилер үкіметтен аластатылды. Үкімет әл-Бакр қол астында топтасты. Үкімет басына «Баас» партиясы келгеннен соң, елде Ахмед Хасан әл-Бакр басшылық еткен революциялық Кеңес командованиесі құрылды. Кеңестің тізімінде Саддам Хусейн 5 нөмірде тұрған болатын<ref name="echo-1">[http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/41296/ Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА».] — интервью [[Примаков, Евгений Максимович|Е. М. Примакова]] радиостанции «[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]], 21.01.2006</ref>. Саддам әл-Бакрдің партиялық және мемлекеттік жүйесі бойынша орынбасары болды, елдің ішкі қауіпсіздігіне жауап берді, басқа сөзбен айтқанда, партиялық және мемлекеттік арнайы қызмет бөлімін басқарды. Арнайы қызмет бөлімін бақылау ісі Саддам Хусейнге нағыз үкіметті өз қолына топтастыруға мүмкіндік берді. 1968 жылдың күз айынан бастап ирак арнайы қызмет бөлімдерінің қатынасуымен нәтижесінде «Баас» пікірінше, оған қауіп туғызуы мүмкін деген, сол сияқты (Баастың( өзінің де көрнекті өкілдері тұратын көптеген тұлғалар қамауға алынған кең масштабты «тазалық» жұмыстары жүргізілді. Саддамның қатысуымен ашылған «сионистік қастандық» аса маңызды рөл атқарды. Израиль арнайы қызмет бөлімдерімен қарым-қатынасы бар деген айыппен көптеген еврейлерге арнап Бағдад қаласының көшелерінде дар ағаштары орналастырылып, көпшілік алдында өлім жазасына кесілді. Жер қайысқан халық «сатқындардың» өлім жазасына кесілгеніне көшелерде билеп кетті.<ref name="Багдадский Сталин">{{cite web|url=http://www.deutsche-welle-music.de/dw/article/0,2144,763393,00.html|title=Саддам Хусейн: на вершине власти|author=Ефим Шуман|publisher=НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА|datepublished=29.01.2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVw5XL|archivedate=2011-08-11}}</ref> 1969 жылы Хусейн «Мунтасирия» Бағдат университетін аяқтап, заңгер дипломымен «Баас» басшылығының бас секретары орынбасары және революциялық Кеңес төрағасының орынбасарының көмекшісі қызметіне орналасты. 1971-1978 жылдары арасына үзіліс салып, Бағдаттағы әскери академиядан білім алды. 1971 жылы 8 тамызда «Баас» партиясының 22 мүшесі мен бұрынғы министрлерге өлім жазасы кесілд<ref name="iq315a.pdf">[http://www.fidh.org/IMG/pdf/iq315a.pdf Iraq: an intolerable, forgotten and unpunished repression] — доклад [[Международная Федерация прав человека|Международной Федерации прав человека]], 18 сәуір 2001</ref> і. № 1973 жылы арнайы қызмет бөлімін «Жалпы бақылау басқармасы» («Da’irat al Mukhabarat al Amah») деген атау беріп, қайта жасақтады. Саддам басшылық еткен арнайы бөлім қинаудың( электрошок, түрмедегілерді қолының білезік тұсынан асу т.б.) бар түрін қолданғаны турасында көптеген ақпарат көздері бар, тіпті, Human Rights Watch құқық қорғау ұйымының мәліметтері бойынша, қинау жазасын қолданғаны үшін марапатталып отырған<ref>Барац А. [http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 Иудео-джентльменская цивилизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063520/http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 |date=2007-09-28 }} газета «Седьмой канал» (Израиль), 16 сәуір 2003</ref><ref>[http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html Противников Хусейна пытали в ваннах с кислотой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417042155/http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html |date=2008-04-17 }} FederalPost, 9 сәуір 2003</ref><ref>Институт Курдистана и Передней Азии. Геноцид в Иракском Курдистане. (перевод доклада Human Rights Watch «Кампания „Анфаль“», 1995) / Под ред. проф. С. М. Кочои. М., 2003. ISBN 5-94297-058-0 С. 277—282</ref>. Араб журналисі Сайд Абуриш<ref name="voanews-1">[https://web.archive.org/web/20080412010404/http://www.voanews.com/russian/archive/2003-03/a-2003-03-09-5-1.cfm?renderforprint=1&textonly=1&&TEXTMODE=1&CFID=23228337&CFTOKEN=94572341 Сталин и Саддам] «[[Голос Америки|Голос Америки»]], 9 наурыз 2003</ref> в своей книге «Саддам Хусейн: политика мести» пишет, что идеалом для него был [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]. По словам Абуриша:<ref name="voanews-1"/><ref>[http://www.nnews.ru/2003/4/1/politics/966.php3 Ученик Сталина] «Новости в Новосибирске», 1 сәуір 2003</ref> «Саддам Хусейн: кек алу саясаты» атты өз кітабында оның идеалы Сталин болғанын айтады. {{Start citation }} Саддам әрекеттерінің астарында Сталин тұлғасының жасырын ықпалы жатқанын сезуге болады. Әсіресе бұл мемлекеттік қауіпсіздік жүйесіндегі қылмыстық элементтерге қарулы күштерден гөрі мемлекеттік қауіпсіздік жүйесінің тірегін сақтауға тікелей байланысты еді. Бұл адамдар Саддамның өзіне берілген, ол адамсыз өздері ешкім де бола алмайтын сауатсыз баскесерлер ғана болатын. Саддам кімнен құтылғысы келсе, жай ғана өлтіре салатын... «Баастың» кезекті бір съезінде көсемге асыра дәріптеу ағын судай көшкенде, сахнаға бір мезетте залдағыларды бірінен соң бірін нұсқаған қинаудан әлсіреген партия мүшесін алып шықты. Сол сәтте нұсқалған адамдарды бірінен соң бірін алып шығып, сол жерде өлім жазасына кесті. Саддам жәбірлеу тәсілдерінің таптаурын болмағанын ұнатады: кислота құйылған ванна мен асфальт төсеуге арналған катоктар туралы әңгімелейді. Алайда ол тек қана садист емес – оның айтуы бойынша осындай қорқынышты тәсілдер арқылы мемлекетте тұру мүмкіндігі барын айтады. Сондықтан ол басқа деспоттарға қарағанда елде көпшілік алдында өлім жазасы қабылданғанын, ал қинау тәсілдері - тергеудің табиғи ерекшелігі екенін ешқашан жасырған емес. {{End citation}} Саддамның өзі «Ньюсуик» корреспондентіне қинау мен өлім жазасы жайлы сұрағына таңдана отырып: «Әрине, мұның бары бар. Сіздің ойыңызша, үкіметке қарсы шыққандарға қандай жаза қолдануға болады?!» 2001 жылы «Халықаралық рақымшылық» үкіметтік емес ұйымы өз баяндамасында Саддам Хусейннің түрмесінде қолданылатын тәсілдер туралы «Құрбандардың көздерін ойып алды, үстінен киімдерін шешіп алып, бірнеше сағаттар бойына білезіктерінен асып қойды. Электрошок барлық дене мүшелеріне жыныс мүшесі, тіл , құлақ, саусақтарына қолданылды...Кейбір жәбірленушілерді туыстары мен отбасыларының көз алдарында қинағанын көруін талап етті.»<ref>Рыжова С. [http://sm-k.narod.ru/archives/2003/mar/45-46/30.htm Буш как Саддам. По следам Сталина] Симбирский курьер № 45-46, 29 наурыз 2003</ref> «Вашингтон Пост» газеті жазғандай, ирак түрме қызметкерлері қазіргі уақыттың өзінде «әдет бойынша» «жауап алу тәсілінің» Саддам уақытындағы түрлерін: электр шогы, тұтқынның білезігінен асып қою сияқты түрлерін қолданып келеді, алайда, Саддам Хусейн кезінде дұрыс деп табылған қышқылдық қолдану, сексуалды қорлау, топтық өлім жазасы сияқты түрлері алынып тасталды<ref name="wp-1">Аппельбаум Э. [http://www.inosmi.ru/translation/216651.html Тест на тиранию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190915/http://www.inosmi.ru/translation/216651.html|date=2007-09-27}} [[ИноСМИ.ру]], [[The Washington Post]], 26 қаңтар 2005</ref>. Саддам кезіндегі Ирактың қолданған қинау тәсілдері қазіргі ирак үкіметтерінде (тек түрме тұтқындары қана емес, халықаралық коалиция әскерлерін қосып алғанда әлеуетті ведомостволар қызметкерлеріне) де кеңінен қолданылады<ref name="wp-1"/><ref>[http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html Ирак, применение пыток на всех уровнях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094530/http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html |date=2007-09-27 }} — Независимая информационная сеть «Вольтер», 4 қазан 2005</ref><ref>[http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print «Международная амнистия»: АҚШ продолжают применять пытки к заключённым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930225731/http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print |date=2007-09-30 }} — «[[Известия]]», 3 мамыр 2006</ref><ref>[http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus Республика Ирак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215333/http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год</ref><ref>[http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus Соединённые Штаты Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215341/http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год</ref><ref>[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html Правозащитная организация «Международная амнистия» опубликовала доклад о несоблюдении прав заключённых в Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412103619/http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html|date=2008-04-12}} — «[[Радио Свобода|Радио Свобода»]], 6 наурыз 2006</ref><ref>[http://www.inforos.ru/?id=12568 «Международная Амнистия»: за пытки в АҚШ наказывают, как за кражу велосипеда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625014510/http://www.inforos.ru/?id=12568 |date=2006-06-25 }} — «ИнфоРос», 4 мамыр 2006</ref><ref>Тағы қараңыз: [[:en:Human rights in post-Saddam Hussein Iraq]]</ref><ref>''Юрченко В. П.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm Военно-политическая обстановка в Ираке: қараша 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014347/http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm |date=2007-09-28 }} — [[Институт Ближнего Востока]] (Москва), 9 желтоқсан 2006</ref><ref>[http://obzor.westsib.ru/article/60095 Amnesty International вновь оценила Ирак: пытки заключённых продолжаются] — «Томский обзор», 6 наурыз 2006</ref><ref>[http://sandiego.russianamerica.com/common/arc/story.php?id_cr=106&id=171704 Новое правительство Ирака действует методами Саддама, и пытки в тюрьмах продолжаются] — RussianAmerica, 25.01.2005</ref> . 2006 жылы БҰҰ баяндамашысы Манфред Новак<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5368000/5368824.stm|title=Пытки в Ираке: «хуже, чем при Саддаме»|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=21 қыркүйек 2006|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYX1kRV|archivedate=2011-08-11}}</ref> қинау турасында: {{Start citation }} Ирактағы қинау жағдайлары абсолютті түрде бақылаудан шығып кетті дейді көпшілік. Жағдайдың қиындағаны соншалық, тіпті Саддам тұсындағыдан да жаман болып кеткен. {{End citation}} Евгений Примауовтың айтуы бойынша, Саддамға болашағы мол көшбасшы ретінде КСРО да, АҚШ та үміт артты. === Билік жолында. Сыртқы саясат === [[Сурет:1975 Algiers Agreement.jpg|thumb|200px|[[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза-шах]], [[Хуари Бумедьен]] и Саддам Хусейн во время Алжирского соглашения, [[1975 год]]]] Саддамның партиядағы және мемлекеттегі көшбасшылық жағдайға салған жолының маңызды кезеңі 1970 жылы 11 наурызда Мұстафа Баразнимен күрдтік повстансалармен 9 жылдық қантөгіс соғысқа нүкте қойған Ирак Күрдістанын автономия деп жариялауда келісімге қол қою болды. Саддам осы келісім арқылы өз жағдайын келістіріп, келесі екі жылда партия мен мемлекеттің номиналды басшысы Ахмед Хасан әл-Бакрді кейінгі орынға ығыстыра отырып, шек қойылмаған үкіметті қолына топтастырды. Ирак үкіметінің күрдтік қарсыласу тобының көшбасшысы, молла Мұстафа Баразни<ref>{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/21up.html|title=Саддам — Барзани. Провозглашение автономии|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYXfIOF|archivedate=2011-08-11}}</ref>: {{Start citation }} Ирак – ұлықтық маниясы және үкіметке беймаза ұмтылыстағы Саддам басқарған полициялық мемлекет. Ол хардан мен Аммашты жойды, мені де ығыстырғысы келеді, Бакрді де құртады. {{End citation}} деп жариялады. 1972 жылы ақпанда Саддам Хусейн Мәскеуге іссапармен келді; келу қорытындысы мен Бағдат КСРО Кеңесінің министрі Алексей Косыгиннің жауап ретіндегі сапары ирак тәртібіне кеңестік жан-жақты қолдауды қамтамасыз ететін Достық мен әріптестік келісіміне 9 сәуірде қол қойылу болды. Осы қолдауға арқа сүйеген Саддам Хусейн мұнай өнеркәсібін ұлттық ете отырып, күрдтік ұлттық босату қозғалымын ығыстыра ирак әскерін қарумен қайта жабдықтады. Соңғы мақсатына қол жеткізуде Иранның қолдауын пайдаланған күрдтік повстансалармен (наурыз 1974 — наурыз 1975) қиян-кескі әскери қимылдарға төтеп беру керек болды. Жеңіске Саддам 1975 жылы 6 наурызда иран шахы [http://www.countries.ru/library/orient/iraq/sogl75.htm Алжирское соглашение] Мохаммед Реза Пехлевимен Алжир келісіміне қол қою арқылы ғана жетті. === Елді қайта жетілдіру=== [[Сурет:Saddam1970s.jpg|thumb|200px|Саддам Хусейн (ортада) әйел адамдар арасында сауаттылықтың таралуына көмек беруде. 1970 жылдар.]] Мұнай экспортынан түскен ауқымды кіріс экономика облысы мен әлеуметтік аймақта масштабты реформалар жасауына жәрдем етті. Саддам қайта құру бағдарламасымен сөз алып, мақсатын қысқа етіп қана бекітті: «мықты экономика, мықты әскер, мықты басшылық». Әлеуметтік экономиканың жетіспеушілігін қолға алуда Хусейн жеке меншік секторының дамуын қолдады. 1970 жылдардың орта шенінде кәсіпкерлерге бар жағынан қолдау жасады және жеке меншік бірлестіктерді, жергілікті және шет ел бірлестіктерін дамудың мемлекеттік бағдарламасына көбірек тартты. Елдің түкпір-түкпірінде университеттер мен мектептер, автострад пен электростанциялар, суқұбырлары мен кәріз жүйелерін, кіші және үлкен үй құрылыстары белең алды. Көпсалалы және арнайыландырылған ауруханалар ашылды.№ Жалпы білім беру және денсаулық сақтау жүйелері құрылды<ref>{{кітап |авторы = Башир А., Суннано Л. С. |бөлімі= Репрессии |тақырыбы= Ближний круг Саддама Хусейна |орны = СПб. |баспа = [[Амфора (издательство)|Амфора]] |жыл = 2006 |беттері = 93 |isbn = 5-367-00013-4 }}</ref>. Саддам басшылығымен сауатсыздықпен күресудің қарқынды бірлестіктері құрылды. Саддам курьерлік жасаған сауатсыздықпен күрес бірлестіктерінің жұмыс қорытындылары тұрғындардың сауаттылығы деңгейі 30 пайыздан 70 пайызға дейін арттырылды, осы көрсеткіш арқылы Ирак араб елдерінің арасында көшбасшылық жасады<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.profile.ap/index.html|title=Profile: Saddam’s brutal reign|publisher=[[CNN]]|date=14 желтоқсан 2003|accessdate=???|deadlink=404}}</ref>. Тіпті, 1980 жылға Ирактағы сауатсыздық деңгейі 68,5 пайыз, ал он жыл өткен соң, 1990 жылы 64,4 пайыз болды деген басқа мәліметтер де бар<ref>[http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&indicatorid=27 Iraq: Adult illiteracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702063118/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&indicatorid=27 |date=2010-07-02 }} {{V|29|9|2009}}</ref>. 1970 жылдың 11 наурызындағы Кеңестік революциялық басқарманың арызына сәйкес күрдтер мәселесін демократиялық бейбіт жолмен реттеуде ағарту Министрлігінде күрдтік білім беру департаменті құрылды<ref>{{cite web|url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/1028.shtml|title=Ирак и Иран|publisher=[[БСЭ]]|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYY4fpy|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Жарықтандыру жұмыстары жүргізілді, көлік жолдарының жүйесі құрылды. Ирактағы өмір сүру деңгейі Таяу Шығыста ең жоғары деңгейге жетті. Ирак Таяу Шығыстағы ең заманауи денсаулық сақтау жүйелерінің бірін құрды<ref>[https://web.archive.org/web/20040202085344/http://www.cbc.ca/news/background/iraq/saddam_hussein.html Saddam Hussein] CBC News, 29 желтоқсан 2006</ref><ref>Jessica Moore. [http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html The Iraq War player profile: Saddam Hussein’s Rise to Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030625145156/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html|date=2003-06-25}} [[PBS]] Online Newshour</ref>. Саддамның танымалдылығы жыл сайын арта түсті<ref>[http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html Ирак в 70-е годы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930211548/http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html |date=2007-09-30 }} «Хронос», 8 сәуір 2004</ref><ref>Беттиза Э. [http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html Саддам — новый флаг Ислама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223065532/http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html|date=2007-12-23}} [[ИноСМИ.ру]], [[Panorama]] (Италия), 17 мамыр 2002</ref><ref>[http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm Начало карьеры Саддама. Второй человек (1968—1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084821/http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm |date=2007-09-27 }} — спецпроект «Ирак при Саддаме», «Белорусская цифровая библиотека»</ref> . Шет ел мұнай қызығушылықтарын ұлттандырғаннан кейін Саддам ауыл шаруашылығын ірі масштабта механикаландыруды бастап, және шаруаларға жер бөліп беріп, жергілікті жерді қайта құру жұмыстарын бастады. Халықаралық банктер мен қаржылық мекемелердің (МБРР, МВФ, Дойче банка және басқалары) бағасы, Иракта 30-35 млрд. долл. болатын аса ірі валюталық резерв құраған<ref>{{cite web|url=http://www.vostokoved.ru/book2/sharipov.htm|title=Три иракские войны — трагические ступени крушения политического режима президента Саддама Хусейна|author=Шарипов У. З.|publisher=Восток и Политика|date=???|accessdate=???|deadlink=404}}</ref>. Ирактағы экономикалық шарықтаудың нәтижесінде жұмыс орындарын іздеуде араб және басқа азия мемлекеттерінен көптеген мигранттар келді. Кейбір жоғары технологиялық үрдістер басқармасы үшін құрылыс пен индустрия өңдеуде шет елдік білікті мамандар шақырылды. Американ зерттеушісі Тернер былай деп жазды: {{Start citation }} 1973 жылдан кейін 1971 жылы ұлттандырған мұнай индустриясының өсімінен қазынаға құйылған қор елдің ресурстарын дамыту үшін сәтті қолданылды. Ішінара, тамаша ақысыз білім беру жүйесі енгізілді. Әйел адамдар экономикалық құқықтарды қолданды. Орталықтандырылған экономикалық жоспарлаудың әлеуметтік ауқаттылықты жан-жақты көтеру бағдарламасы мемлекеттендірілді. Жер иеленудің ірі латифундық жүйесі ығыстырылып, шаруаларға бөлініп берілді. Үкіметтің акцияларының сәтті пайызы осы облыстарда таңданарлық жағдайда жоғары болды. {{End citation}} 1980 жылы Ирак араб әлемінденгі дамыған мемлекеттер арасында Египеттің қатарынан орын алды<ref>{{cite web|author=Мирский Г. И.|url=http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1963.html|title=Багдадская головоломка|publisher=Журнал «Россия в глобальной политике»|date=19 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYYAgOq|archivedate=2011-08-11}}</ref>. === Үкімет үшін күрестің аяқталуы === [[Сурет:Hussein Assad Bouteflika Khaddam.jpg|thumb|250px|Солдан оңға қарай: Саддам Хусейн, Сирия президенті [[Хафез Асад]],Алжил сыртқы істер министрі [[Абдель Азиз Бутефлика]] және Сирия вице-президенті [[Абд аль-Халим Хаддам]], 1979 ж.]] Саддам Хусейн осы аралықта, өз билігін мемлекет пен бизнес салаларының алдыңғы қатырлы орындарына өз туысқандары мен одақтастарын жинай отырып бекітті. 1976 жылы баасистар армиясындағы ең ықпалды тұлғалар генерал ат-Тикрита мен полковник Салих Махди Аммашты ығыстыра отырып, Хусейн елді тотальді «баасиздендіруді» идеологиялық және әкімшілік тұрғыдан қолға алды. Саддам оны партиялық жетілдіруді мемлекеттік аппараттан бастады. Әскерде ниеті түзу емес офицерлер жұмыстан босатылды немесе Курдистанға қызметке жіберіліп, академия және колледж әскерилері қатарына тек партия мүшелері қабылданумен «тазалық» жұмысы жүргізілді.» «Джихаз ханин » функционерлері барлық тәуелсіз фракциялармен «Баастың» өзінің ішіндегі топтарды жойып жіберді. Хусейннің ойластырауы бойынша әскерді «Баасизациялау» партия үкіметін қорғауға бағытталған «идеологиялық әскерді» құру мақсатында болды. № Хусейнге құпия қызмет арқылы оның қарсы партиясына және үкіметегі күштерді жеңе отырып, негізгі орындарға сенімді адамдарын қоюға және мемлекеттік басқарудағы маңызды рычагтардың үстінен бақылау қоюға мүмкіндік туды. 1977 жылы жергілікті жерлердің партиялық ұйымдары, құпия қызмет орындары, әскер командованиесі және министрлер ені Саддамның алдында есеп беретін болды. 1978 жылы Хусейннің әскер ішінде партия ұйымын құруына себепші болды деп кінә артқан 31 коммунист пен бірнеше тұлғалар өлім жазасына кесілді. Саддам коммунистерді «шет ел агенттері», «ирак отанының сатқындары» деген айыппен НПФ-дағы ИКП өкілдерін қамауға алды және ИКП барлық баспаларын жауып тастады. Осылай формалды түрдегі тыныс алуын тоқтатып, ИКП астыртын әрекетке көшті, ал елде бір партиялы жүйе салтанат құрды. Жұмыс жасап отырған үкімет әл-Бакрдің қолынан Саддам Хусейннің қолына өтті. 1979 жылы 16 шілде айында денсаулығының болмауы деген жаңсақ желеумен еңбек демалысына (кейбір деректер бойынша, оны үй қамағына алған болатын) шығып кетті. Оның ізбасары «Баас» партиясының аймақтық басқармасын басқарған Саддам Хусейн жарияланды. Саддам Хусейн заң негізінде диктаторлық билікті өз қолына алды. № Революциялық командование Кеңесінің бас хатшысы Абд аль-Хусейн Масхади қинағаннан кейін Сирия пайдасына «Бааста» туындаған үлкен астартын әрекеттар туралы түсінік берген соң, тез арада тұтқынға алынды. Екі күн өткен соң партиялық съезде Масхадиді трибунаға алып шықты да, ол 60 депутат өз сыбайластарын көрсетіп еді, бірден оларды қамауға алды.№ == Ирак Президенті == Саддам президент болғаннан кейін Ирактың арабтың және «үшінші» әлеміндегі негізгі миссиясы турасында панарабтық көшбасы ретінде Абдель Гамаль Насерді ұсынуды көбірек алға тарта бастады. 1979 жылы Гаванада өткен бірікпеген елдер конференциясында дамушы елдерге пайызсыз ұзақ уақыттық қарыздарды мұнай бағасының көтермелерінен беретінін айтып, аудиторияның үлкен қуанышты қолдауына ие болды (шынымен де,1979 жылдың бағасымен айырмашылығы бар ширек млрд. доллар көлемінде берді.). Жоғарыда айтылғандай, Саддамның президенттік қызметіне келу сәтінде Ирак Таяу Шығыстағы өмір сүру деңгейінің ең жоғары елдерінің санатында болып, қарқынды даму үстінде еді. Саддам алға тартқан және екіншісі халықаралық санкция тудырған екі соғыс Ирак экономикасын сұрапыл дағдарысқа алып келді. ВВС атап көрсеткендей<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2525000/2525185.stm Ирак: краткая справка] — [[BBC]]</ref>, {{Start citation }} 1991 жылы БҰҰ Ирак мемлекеті индустриялық кезеңге дейінгі жағдайға жетті деді. Ал келер жылдың есебі бойынша өмір сүру деңгейі күн көріс минимумына дейін жетіп қалды. {{End citation}} 2002 жылдың бас кезінде 1990 жылда бар болған өмірлік маңызды өндірістік өнеркәсіптің 95 % қайта жасауға ғана мүмкіндік алды<ref>''Богуславский А. Б.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm Основные экономические показатели Ирака в 90-е годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014304/http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm |date=2007-09-28 }} — Институт Ближнего Востока (Москва), 30 желтоқсан 2002</ref>. === Иран-ирак соғысы === Үкіметке Саддам Хусейн келген соң,көршілес Ираннан туындаған өзінің билігіндегі серьезный угрозамен бетпе-бет келді. Ирандағы ислам революциясында жеңіске жеткен көшбасшы Аятолла Хомейни оны Парсы шығанағындағы басқа елдерге таратуға оқталды, бұдан басқа Саддам Хусейнге жеке жақтырмаушылығыболған еді<ref>{{cite web|url=http://course1.winona.edu/aelafandi/polsci270/iran-iraq-war.htm|title=The Iran-Iraq War: Causes and Origins of the War|author=Ahmed H. El-Afandi.|publisher=Department of Political Science|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZDK7D|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Иран Ирак басшылығының өкілдеріне қарсы террористік акциялар мен покушениелер бірлестікті развернувшей «Ад-Даава аль-исламия» атты астыртын шейіттер тобына қолдау көрсете бастады<ref>Кленов И., Орлов В. [http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm Ирано-иракская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021080915/http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm|date=2007-10-21}} — [[Зарубежное военное обозрение]], № 1, 1985</ref>. Саддам Хусейн Иранға қарсы иран үкіметін қастық әрекеттерінен бас тарттыруға міндеттеу мақсатында шектеулі (ограниченный) әскери операцияны жүргізуге шешім қабылдады. Соғыстың басталуына 1975 жылы Алжир келісімі бойынша, Иракқа Иранның кейбір шекаралық территорияларын беру турасындағы өз міндеттерін орындамағаны себеп болды. 1980 жылы 22 қыркүйекте шекарада ирак әскері бірнеше қақтығыстан кейін көршілес елдің жеріне басып кірді. Басып кіру алғашқы кездері сәтті болғанымен, иран қоғамдастығын агрессорлармен күресі қорытындысынан соң, күз мезгіліне қарай тоқтатылды. 1982 жылы ирак әскері иран территориясында талқандалып, енді соғыс қимылдары Ирак жеріндн жалғасты.<ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/russian/departments/insight/articles/eav061903aru.shtml|title=Рейд французских полицейских привлекает внимание к находящимся в изгнании иранским боевикам|author=Ардешир С. Моэвени.|publisher=Eurasianet|datepublished=19 маусым 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZNFVS|archivedate=2011-08-11}}</ref>]] Соғыс Ирак пен Иран арасында химиялық қаруды қолданануымен, қалаларды ракеталармен атқылау және Парсы шығанағындағы екі елдің танкерлерінің үшінші елгебасып кіруімен созылмалы кезеңге бет алды.. 1988 жылы иран-ирак соғысы көптеген адамдар мен материалды шығындарды бастан өткеріп, status quo жағдайында тоқтатылды.Саддам Хусейн Ирак жеңісін жария етті, осы оқиғадан кейін Бағдат қаласында «Кадис семсері» атты танымал дарбаза салынды. 9 тамыз күнінің өзін Хусейн «Ұлы Жеңіс күні» деп атады. Елде президентті ұлт қорғаушысы деген ат берген мерекелік жағдайлар басталды. Соғыс барысында Саддам Хусейннің ядролық қаруды алмақ болған ойы жүзеге аспады: 1981жылы 7 маусым айында Саддамның Франциядан сатып алған ядролық реакторлары израиль әуе күштерінің атқылауымен талқандалған болатын. Батыс Аятолла Хомейнидің исламизмнің радикалды дамуынан Иран жеңісіне жол бермей сақтық шараларын қолданып отырды. 1982 жылы АҚШ Иракты терроризмді қолдаушы мемлекеттер арасынан алып тастады. Екі жыл өткен соң, 1967 жылы араб-израиль соғысы уақытында үзіліп қалған екі жақты дипломатиялық қатынастар қайта жанданды.осылай бола тұрса да Ирак КСРО-ның одақтасы болып қала берді, әрі одан қару-жарақ алып тұрды<ref>Факт использования химического оружия иракской стороной широко известен и подтверждается многими авторами и организациями. Существуют свидетельства, что это оружие эпизодически применял и Иран. В сәуір 1984 года представитель Ирана в ООН Раджай Хорассани заявил, что его страна способна производить химическое оружие и оценивает возможность его применения. По некоторым предположениям, Иран применял боевые газы при наступлении в районе Халабджи наурыз 1988 ж. См.: [http://www.iranwatch.org/wmd/wmd-chemicalessay.htm Iran’s Chemical Weapon Program (Iran Watch)]</ref>. Алайда бірнеше батыс елдері, соның ішінде Ұлыбритания, Франция және АҚШ та Бағдатқа қару-жарақ пен әскери техникаларын жеткізіп тұрған болатын. АҚШ Саддамға қарсыласы туралы деректер ғана емес, химиялық қарулар жасауға арналған миллиард долларды құрайтан несиелер беріп тұрды<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2616000/2616577.stm|title=Как АҚШ помогали Ираку|author=Владимир Козловский|publisher=Русская служба Би-би-си|datepublished=31.12.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYa3rVP|archivedate=2011-08-11}}</ref>. === Анфаль === Ирандағы Ислам төңкерісінен кейін ол жерде қоныстанған күрдтер қолдарына қару алды. Иран Мен Ирак арасындағы соғыс жағдайларында иран күрдтері Саддам Хусейннен бағалы одақтастық, қолдау тапты. Жауап ретінде Тегеран ирак күрдтеріне ақшалай және қару-жарақпен көмек жасай бастады. 1982 жылы Хусейн өзінің ішкі жауларымен күресінде Түркиямен күрдтерге қарсы серіктестік күресіне келісім жасады.Бұл келісім түрік және ирак бөлімшелеріне күрд жауынгерлеріне бір-бірінің жер аймағында 17км қашықтықта аңду құқығына ие болды. Бәркезеңде күрдтік повстансалар Мұстафа Баразнидің ұлы Масудтың жетекшілігімен өздерінің әскери бөлімшелерін қайта топтастыруда және елдің солтүстігі мен солтүстік шығысындағы шекаралық таулы аудандардың көптеген бөлімдеріне бақылау орнатуда болатын. Саддам Ирактың солтүстігіндегі күрдтер қозғалысын басып тастауға ұмтылып, Күрдістанға көптеген әскери күштерін жіберді. Бұл ирак күрдтерінің қолдауына ие болған иран әскері Солтүстік Ирактағы әскери қимылдарды дамытты<ref name="historiwars-2">[http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam1.htm Три войны Саддама] «История войн и военных конфликтов», 19 сәуір 2003</ref><ref>{{cite web|url=http://www.glavred.info/archive/2008/02/27/103745-2.html|title=Курды forever|author=Дмитрий Тымчук.|publisher=Агентство «Главред»|date=27 ақпан 2008|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYaQtMJ|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Соғыс барысында, Саддам Хусейн Ирактың солтүстік аудандарын 182 мың күрдтердің (басым көпшілігі балалар болғанымен әйелдер мен балалар да бар болған) белгісіз бағытқа алып кеткен, кейін Саддам тәртібінің құлауынан соң, олардың атылып, мазарлары табылған «Пешмерга» атты күрдтер повстансалар бөлімшелерінен азат ететін арнайы әскери операциялар акциясын жүзеге асырды. Ертеректе, 1983 жылы дәл осы жағдаймен Барзан тайпасы да 15жастан бастап, 8 мың адам жойылған болатын<ref>[[Хошави Бабакр]]. [http://www.ng.ru/politics/2004-07-07/2_saddam.html Курдский счёт для Саддама] [[Независимая газета]], 7 шілде 2004</ref>. Кейбір күрд қыздарын Египет пен басқада араб елдеріне күңдікке сатып жіберді<ref>[https://web.archive.org/web/20070928122307/http://kurdistan.ru/content/view/822/2/ Девушки, проданные во время Анфаля возвращаются в Курдистан] Kurdistan.ru, 6 желтоқсан 2006</ref>. Күрдтің бірнеше елді-мекендер мен Халабджа қалалары химиялық баомбасының бомбылауына ұшырады (тек Халабжде өаласының өзінен 5 мың адам қаза болды). Химиялық қарудың әсерінен 272 елді-мекен запа шекті. БҰҰ Ирактың химиялық қаруды қолдануын айыптаған шешім қабылдады. Алайда АҚШ үкіметі және тағы батыс елдері Бағдадты иран-ирак соғысы аяқталған уақытқа дейін саяси және әскери қарым-қатынасы тұрғысынан қолдауынан танбады<ref name="historiwars-2"/> ООН приняла резолюцию, осуждавшую использование Ираком химического оружия. Однако правительства АҚШ и других западных стран продолжали поддерживать Багдад как в политическом, так и в военном отношении практически до самого конца ирано-иракской войны.<ref>. Мұнысымен қоймай, әскери қимылдар барысында Күрдістандағы барлық елді-мекендемен қалалар қиратылды, 4 млн. адамның 2 млн шамасындағы Ирак Күрдістанының тұрғындары «үлгілі елді-мекендерге» - тұтқындарды жинау лагеріне көшірілді<nowiki><ref>Геноцид в Иракском Курдистане / Под ред. д. юр. н., профессора С. М. Кочои. — М.: 2003 </nowiki>ISBN 5-94297-058-0 (Перевод доклада Human Rights Watch «Преступление геноцида в Ираке. Кампания „Анфаль“ в Иракском Курдистане», New Hawen and London, 1995; приложение — доклад Комиссии Конгресса АҚШ «Курдистан во время правления Саддама Хусейна»)</ref><ref>[http://newsua.org.ua/?nid=2337 В Багдаде суд заслушал показания жертв операции «Анфаль» в северном Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074645/http://newsua.org.ua/?nid=2337 |date=2007-09-27 }} NEWSua, 23 тамыз 2006</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081101202519/http://www.hrw.org/english/docs/2006/08/14/iraq13982.htm The Anfal Trial. Questions and Answers] [[Human Rights Watch]], 14 тамыз 2006</ref>. === Соғыс аралық уақыт === 1980 жылдардың аяғы Таяу және Орта Шығыс аймақтары үшін бәрінен бұрын иранирак соғысыеың аяқталуына тікелей байланысты болған қарбаластықтың айқын төмендеуі белгісімен өтті. Отты кезең аяқталысымен, Ирак ливан территориясына орналасып алған сирия әскеріне қарсылықпен Ливан әскери күшінің басқарушысы генералы Мишель Аунаға әскери көмек бере бастады. Осы жағдаймен Саддам сирия президенті Хафез Асадтың позициясын әлсіретіп, аймақтағы өз ықпалын бекітуге тырысты. Ирак салмағының тез өсуінен аймақта оның бұрынғы одақтасынан сезіктенішілігін тудырды. Бағдад пен Тегеранның тайталасының өршуінен құрылған Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің серіктестерінің кеңесі (ПШАМСК) Сауд Арабиясының басшылығымен екеуіенің біріне тәуелді болып қалмас үшін Иран мен Ирак арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге ұмтылыс жасады. Шығанақтағы азғантай елдер соғыс аяқталған соң, Иранмен қарым-қатынасын қалпына келтіруге қадам жасады. Жаңа жағжайда Хусейн әскерді заманауи қарумен қайта жарақтандыруды және әскери өндірісті дамытуды тез арада өрістетуге шешім қабылдады. Нәтижесінде соғыстан кейінгі екі жыл шамасында оған Араб Шығысындағы ең ірі әскери көлік шығаруына мүмкіндік туды.Заманауи қарумен жабдықталған миллиондаған ирак әскері әлемдегі ең ірі лер санатына енді(санақ бойынша 4-ші). Нақ осы уақытта күрдтерге қарсы репрессмяға байланысты Иракқа батыс елдердің көзқарастары өзгере бастады. 1989 жылы 16 ақпанда Саддам Хусейннің бастамасымен Бағдадта жаңа аймақтық ұйым – құрамына Ирак, Иордания, Иемен және Египет енген Араб серіктестерінің кеңесін құру туралы келісімге қол қойылды. Сол уақытта Бағдатқа Сауд Арабиясының королі шақырылып, оның келуі барысында ирак-сауд елдерінің бір-біріне басқыншылық жасамау турасындағы келісіміне қол қойылады. 1989 жылдың екінші жартысында ирак баспасы Ирак үлесінің көбеюіне МЭЕҰ бармауын және осылай ете отырып, ирак экономикасының қайта қалпына келуін шектеген [[ПШАМСК]] елдерінің [[МЭЕҰ]] қарсы саясатына кеңмасштабты үгіт-насихат компаниясын бастады. Саддамның жеке танымалдылығы 1990 жылдың мамыр айындағы қатысушыларын Батыс агрессиясына қарсы біріккен майданын құруға шақырған, әрі араб қимылдарынығ келісімділігінің маңыздылығын баса айтқан Бағдадта өткен араб маслихатының басына қарай шарықтау шегіне жетті. Алайда Бағдад басшылығындағы біріккен майдан құру орнына мәслихатта басқа да араб үкіметтері Саддам көшбасшылығына наразылығын танытқан қыр көрсетті. [[Египет]] президенті [[Хосни Мубарак]] «араб миссиясы адамгершілікке толы, қисынды және анық, өз рөліе асыра сілтеуден және қорқытушылықтан ада» екенін айта отырып, бұл үндеуге ортақтаспады. Осыдан кейін египет-ирак жақындастығына орын болмады. 15 тамызда Хусейн Иран президентіне тез арада бейбітшілік келісімін орнату туралы өтініш айтты. Иран аймағында орналасқан ирак әскерлері шығарылып, біруақытта әскери тқтқындар алмасуы үрдісі жүрді. Қазан айында Бағдад пен Тегеран арасында дипломатиялық қарым-қатынастар қайта жасалды. === Кувейтке басып кіру === [[Сурет:Flag of Iraq, 1991-2004.svg|thumb|1991—2004жылдардағы Ирак туы, Саддам Хусейн заманының символы]] [[Сурет:Saddam1990.jpg|thumb|left|Саддам Хусейн (ортада) 1990 жылы «Баас» партиясының ұлттық басшылығымен бірге .]] Иранмен соғысы салдарынан ирак экономикасына айтарлықтай нұқсан келген болатын. Соғыс қимылдары орын алған 8 жыл арасында 80 млрд. долларды құраған ішкі қарыз туындаған болатын. Елде осы қарызды жабатын жағдай болмады, керісінше, өндірісті қайта қалпына келліру үшін қосымша қаражат қажет болды. Орын алған жағдайдан Саддам Хусейн әлеуметтік тұрақсыздықтың туындауы үшін потенциалды алғышарттарды, нәтижесінде өз тәртібіне төнген қаіпті көре білді. Соғыс уақытында жиналып қалған елдің әлеуметтік және экономикалық мәселелерін соғыс барасында оның жағына шыққан араб елдерінің және бәрінен бұрын, ПШАМСК-нің барлық елдерінің көмегіне сүйене отырып, тез арада шешуге мүмкіндік барын алдын ала болжаған болатын. Алайда, оның аса көп қарызын ешкімнің кешіре бермейтіні, тіпті, қайтарылмайтын аржылық көмек беруді жалғастырмайтыны айқын болды. Саддам араб елдерінен бірнеше рет қарызын шығынға шығара отырып, жаңа несие беруін өтінген болатын, алайда бұл үндеу ескерілмеді. 1990 жылы шілде айында Ирак көршілес жатқан Кувейтті ирак жағындағы шекарада орналасқан Румейла мұнайлы елді-мекенінен заңсыз мұнай ала отырып, өзіне қарсы экономикалық соғыс жүргіді деп айыптады Шынымен де Кувейт біраз уақыттар бойына мұнай алуға МЭЕҰ бекіткен үлесінен арттырып жіберіп , осыдан кейін Иракты мұнай экспортынан түсетін түсімнің белгілі бір бөлігінен шеттетеліп қалу жағдайына жолықтырған мұнайдың әлемдік деңгейдегі бағасының төмендеуіне мүмкіндік жасады<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D7173CF930A3575AC0A966958260|author=Thomas Hayes.|title=Confrontation in the Gulf; The Oilfield Lying Below the Iraq-Kuwait Dispute|publisher=[[The New York Times]]|date=3 қыркүйек 1990|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYd4JLp|archivedate=2011-08-11}}</ref> . Алайда, Кувейт Ирак территориясынан мұнай тартып алды деген қандай да бір деректер жоқ. Кувейт жағы Иракқа олардың талап еткен өтемақысын (2.4 млрд доллар) ирак талабын мүмкіндігінше жеңілдетпек мақсатымен келіссөздер жүргізбек ойымен беруге асықпады. Саддам Хусейннің шыдамы таусылып, 1990 жылы 2 тамызда Кувейт жеріне басып кіріп, қоршауға алды. 8 тамызда Ирактың «Әл-Саддамия» атымен аталатын 19- провинциясы ретінде елді басып алғындығын жариялады. Кувейтке басып кіру әлемдік қоғамдастықтың бәрлескен айптаушылығын туындатты. Иракқ санкция салынды және БҰҰ мандаты бойынша бұл істің басында орташа араб тәртібін және барлық НАТО елдерінің қолдауына ие болған АҚШ тұрған халықаралық коалиция құрылды. Үнді мқхиты мен Парсы шығанағына көз тіккен АҚШ пен оның одақтастары ирак әскерін талқандап және Кувейтті босатып (17қаңтар – 28 ақпан 1991 жыл), «Шөлдегі боран» атты операциясын жүргізді.Коелиция әскерінің жетістігі оңтүстіктегі шейіттер мен солтүстіктегі ирактың тәртібіне қарсы жалпылық көтеріліске шақырды, сондықтан бір уақыттарда көтерілісшілер 18 ирак првинциясының 15-іне бақылау жасады. Саддам бұл көтерілісті әлемнің келісімінен кейін, Республикалық гвардиясының бөлігінің босатылғандарын қолдана отырып басып жаншыды<ref>[http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&category=42 Американский долг народу Ирака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007044117/http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&category=42 |date=2007-10-07 }}</ref><ref>Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 160—162.</ref>. Үкіметтік әскер повстанцалар жиылған аса маңызды шейіттер мешіттері мен әулие орындарына соққы берді. Кербелде болған батыс журналистері көтеріліс басылғаннан кейін: «всв құрметті екі орыннан(Имам Хусейн мен Оның ағасы Аббастың моласы) бес жүз ярд ара қашықтығындағы қиратушылық Екінші дүние соғысы уақытындағы Лондонның герман бомбылауының шыңын еске түсіреді» деп куәлік етеді<ref>{{кітап |часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке |заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные |жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского |орны=М. |баспа = [[Аспект Пресс]] |жыл=2008 |беттері=180 |isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73 }}</ref>. Көтерілісті басып-жаншу мұсылман-шейіттерді жыппай қырумен, қинаумен және оппозициялық қызметкерлер деген күдікпен стадиондарда вертолеттерді қолдана отырып аттумен жүзеге асырылды<ref>{{cite web|url=http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=March1991|title=The Uprising of March 1991|publisher=INDICT|date=2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYdHL8Q|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Шейіттермен күресті аяқтаған соң, Бағдад әскерін күрдтерге қарсы жіберді. Олар күрдтерді қалалардан тез арада ығыстырып жіберді. Әуе күштері елді-мекендерді, жолдарды, қашқындардың топтанған орындарын бомбының астына алды. Аштық пен суықтан көбі қаза болған ондаған бейбіт тұрғындар тауларға бет алды. Күрдтер көтерілісін басып-жаншу барысында 2 млннан астам күрдтер босқын боп кетті<ref>{{кітап |часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке |заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные |жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского |орны=М. |баспа = [[Аспект Пресс]] |жыл=2008 |беттері=222 |isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73 }}</ref>. Көтерілісшілерді жәбірлеген темір тәртіп<ref>Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 162.</ref> коалицияны Ирактың оңтүстігі мен солтүстігінде «ұшусыз аймақты» жүргізуге және гуманитарлы интервенцияны («Provide Comfort» операциясы) Ирактың оңтүстігінде бастауға мәжбүр етті. 1991 жылы ирак әскері халықаралық әскер қол астында құрылған күрдтер үкіметі («Азат Күрдістан» деп аталған) болған үш солтүстік провинцияны (Эрбиль, Дахук, Сулеймания) тастап кетті. Осы уақыттарда өзінің қол асытна қайтарылған облыстарда Саддам репрессия саясатын жүргізіп жатты: «арабизация» (күрдтерді қуып, олардың үйлерін және жерін арабтарға үлестіру)<ref>{{cite web|url=http://www.aha.ru/~said/arab.htm|title=Курдские партии призывают прекратить политику арабизации|publisher=«Новый Курдистан»|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeNuyd|archivedate=2011-08-11}}</ref> және повстанцалар бассауғасы - Шатт-эль-Араба сағасындағы батпақ – кептірілді, ал ол жерде тұрып жатқан «сазды арабтар» тайпалары арнайы салынған және түгелдей бақылауға алынған ауылдық жерлерге орналастырылды, шейіттік оңтүстіктегі бұл Киркуку мен Күрдістанның басқа аудандарына да қатысты болды.<ref>{{cite web|url=http://voanews.com/russian/archive/2003-04/a-2003-04-12-3-1.cfm|title=Саддам погубил иракские болота|publisher=News.com|date=12 сәуір 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeda2F|archivedate=2011-08-11}}</ref> [[Халықаралық коалиция]]ның жеңісіне (әскери, сол сияұты экономикалық) қарамастан Ирактан санкция алынбады. Иракқа жаппай қыру қаруларының барлық түрін, оның ішінде [[ядролық]], [[химиялық]] және [[биологиялық қару]] түрлерін толық түрде жойғанға дейін оған қарсы санкция сақталатынын айтып, қатаң шарт қойылды. Иракқа жаппай қыру қаруларын сақтау мен өндіру мүмкіндігін бақылайтын халықаралық ұйымдар өкілдері жіберілді. Санкция тәртібі [[1996 жыл]]ы БҰҰ-ның ирак мұнайын азық-түлікке дәрі-дәрмекке және т.б. келесі сатып алумен [[БҰҰ]] бақылауында сатуды қарастырған «Мұнайдың азық-түлікке айырбасы» бағдарламасы қабылданған уақытта едәуір жеңілдетілді. Бұл бағдарлама БҰҰ әкімшілігі үшін де, сол сияқты Саддамның өзі үшін де жемқорлық көзіне айналды.<ref>{{cite web|url=http://www.inopressa.ru/wsj/2005/10/28/11:58:02/oil|title=Волкер 5.0|publisher=Inopressa|datepublished=28.10.2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYfABxQ|archivedate=2011-08-11}}</ref> === Жеке басқа табыну === ==== Саддам Хусейнмұражайына сыйлықтар ==== ==== Саддам Хусейннің медальдары ==== ==== Биографияны білу==== === Саддам — жазушы === === Саддам мен ирак халқы === === Қастандық пен астыртын әрекет=== === Қайта сайлау === == АҚШ-тың Иракка басып кіруі == === Соғыс алдында === === Құлату === [[Сурет:SaddamStatue.jpg|thumb|Багдадта Саддам ескерткіші құлату сәтінде.. 9 сәуір 2003]] == Жазаға тартылушы == [[Сурет:Saddamcapture.jpg|thumb|150px|Саддам Хусейн қамауға алынғаннан кейін жасалған бейне.]] == Өлім жазасы == Саддам Хусейн [[2006 жыл|2006 жылы]] [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]] бойынша 02:30 мен 03:00 аралығында ([[Астана уақыты|Астана]] уақытымен сағат 9:00-де, [[Бағдат|Багдат]] уақытымен сағат 6:00-де) асылып өлтірілді. Асылдыру рәсімі таңертең ерте, [[Құрбан айт]] (ислам дінінің құрбандық мейрамы) басталуына бірнеше минут қалғанда өтті. === Үкім мен өлім жазасына қоғамның реакциясы=== Орындау рәсімінің ресми емес видеожазбасы [[Ғаламтор|желіде]] таралды, онда күзетшілер Саддамды өліміне дейін мазақ еткені көрінген, тіпті сотты қолдаушылардың көбі де рәсімді ар-намысқа сай емес және оны қырғынға айналдырған деп сынады. ==== Ресейде және бұрынғы кеңестік елдерде==== [[Ресей|Ресейдің]] ұстанымы сын-талдаулы және ескертуші сипатта болды. [[Ресей Сыртқы істер министрлігі]] рақымшылыққа шақырған үндеулердің еленбегеніне терең өкініш білдірді. Мәскеу «асығыс өлім жазасы» Ирак мәселелерін шешпейді, керісінше бөлінуді тереңдетіп, жаңа құрбандарға әкеледі деп есептеді. [[Қазақстан]] және басқа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ұстанымы елдердің жалпы дипломатиялық бағытына сәйкес сақ әрі бейтарап болды. ==== Батыс елдерінде ==== Көптеген көшбасшылар ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]]) оны әділеттілік актісі және Ирактағы демократия жолындағы маңызды белес деп атады, ал [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен адам құқықтары ұйымдары ([[Amnesty International]]) өлім жазасын өзі "жабайылар әдісі" және «жеңімпаз әділдігі» деп айыптады. ==== Ислам әлемінде ==== [[Ирак]] пен [[Иран|Ирандағы]] [[Шииттер|шииттік]] аймақтарда асылдыру рәсімін мерекелік шаралармен қарсы алды, ал [[Сунниттер|сунниттердің қоғамы]] мен көптеген [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]] оны қасиетті Құрбан айттағы мерекенің қарсаңында орындалғаны үшін мұсылмандардың сезімін қорлау деп санап, қатты наразы болды. ==== Израильде ==== Ресми түрде [[Израиль]] билігі Ирактың ішкі істеріне араласпау үшін өлім жазасына қатысты пікір білдірмеуге шешім қабылдады. Алайда жеке пікірлер мен [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тағы реакциялар қанағат болды. ==== «үшінші әлем» елдерінде==== Осы өңірлердегі көптеген елдер [[Өлім жазасы|өлім жазасың]] әділеттің жеңісі емес, күш көрсетудің көрінісі деп қабылдады. Ашу-ызаның басты себебі – оны өткізу уақыты (қасиетті мейрам) болды, ол [[Азия]] мен [[Африка|Африкадағы]] көптеген адамдардың көзінде Саддамды [[Диктатор|тираннан]] «[[Шаһид|шаһидке]]<nowiki/>» айналдырды. == Марапаттары мен дәрежелері== == Басқа да мәліметтер == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ирак президенттері]] [[Санат:Ирак премьер-министрлері]] [[Санат:Ирак жазушылары]] [[Санат:Қырғи қабақ соғысы көшбасшылары]] a9mmukyos6qvpcm5uzimx7ezzt4hjb9 0 138842 3635462 3536827 2026-07-27T07:26:14Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Signature_of_Prosper_Mérimée.jpg]]» деген «[[:File:Signature_of_Prosper_Mérimée_(transparent).png]]» дегенмен алмастырылды. 3635462 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Проспер Мериме | Шынайы есімі = {{lang-fr|Prosper Mérimée}} | Суреті = Prosper Mérimée.jpg | Ені = 200px | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 28.09.1803 | Туған жері = [[Париж]], [[Франция]] | Қайтыс болған күні = 23.09.1870 | Қайтыс болған жері = [[Канн]], [[Франция]] | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Signature of Prosper Mérimée (transparent).png | Сайты = | Commons = }} '''Проспер Мериме''' ({{lang-fr| Prosper Mérimée}}; 28 қыркүйек [[1803 жыл]], [[Париж]] – 23 қыркүйек [[1870 жыл]], [[Канн]]) – француз жазушысы, Француз академиясының мүшесі. Орыс тілін жетік меңгерген. [[Пушкин]] мен [[Гоголь]]дің шығармаларын сүйіп оқиды. [[1849 жыл]]ы Пушкиннің '''«Қарғаның мәткесін»''', [[1853 жыл]]ы Гогольдің '''«Ревизорын»''' француз тіліне аударады. Сонымен қатар Ресейдің тарихына да қызығады. '''«Journal des Savants»''' атты журналға «Ұлы Петрдің тарихы» туралы бірнеше мақала жариялайды. [[1828-1829 жыл]]ы «Жакерия» (Jacquerie) және «Famille Carvajal» атты драмалар, «IX Карл» (Chronique du temps de Charles IX) атты [[тарихи роман]] және «Маттео Фальконе» (Mateo Falcone) атты [[новеллa]] жазады. Оның атақты шығармаларының бірі – «Кармен» новелласы. Онда [[сыған]] қызы Кармен жайлы және сығандардың әдет-ғұрыптары туралы баяндалады. ==Проспер Мерименің өмірі мен шығармашылық жолы== Мериме Парижде 1803 жылы 28 қыркүйекте суретшілердің отбасында дүниеге келіп, бала кезінен өнер атмосферасында тәрбиеленген. Просперді сегіз жасынан Париждегі император лицейіне оқуға берді. Мұнда Мериме латын тілін жақсы меңгергенімен, орташа оқитын оқушылардың бірі болды. Жалпы Леонор Мериме өз баласының адвокат болуын қалаған. Оған Проспер де қарсы келмей, төрт жыл бойы Сарбоннадағы заң факультетінде оқығанымен, заңгер болған жоқ. Керісінше, бар ынта-ықыласымен сөз өнеріне, әдебиетке қызықты. Өз білімін толықтыру мақсатында философия, грек, орыс, испан тілін, ағылшын әдебиетін меңгерді. Каникул күндерінде ол Куломьеде болып, осында өзінің «Кромвель» шығармасын жазады. <ref>Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б.Дюшен, Г.А.Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975 </ref> 1825 жылдың мамыр айында «Клара Газюльдің театры» деп аталатын алғашқы еңбегі жарық көрді. Мериме әдебиетке осы аталған жинақпен келді. 1827 жылы прозалық балладалар жинағы (29 баллада енген) «Гюзланы» шығарады. Мериме мұны славян халықтарының арасынан, яғни Далмация, Босния, Герцеговина, Хорватиядан жиналған дүниелер деп түсіндіреді. Ал шындығында Мериме оларды өзі жазған. Мұны, тіпті білгір зерттеушілердің өзі ажырата алмай, оны түпнұсқа деп таниды. Мериме балладаларының кейіпкерлері – крестьяндар, ырымшыл, сенгіш, надан, білімсіз адамдар болды. Мерименің 20-жылдары жазған дүниелеріне ХУ ғасырдағы шаруалар көтерілісіне қатысты «Жакерия» (1828) атты тарихи романы, сонымен қатар, «Таманго», «Матео Фальконе» новеллалары жатады. Екі тарихи романы «Жакерия» мен «ІХ Карл дәуірінің шежіресін» Мериме Вальтер Скоттың тарихи романдарын оқып, оған тамсану, таңдану барысында жазған еді. 1829 жылы ХУІ ғасырда өткен діни соғысқа байланысты «ІХ Карл дәуірінің шежіресі» атты тарихи романын жазады. Адамзат мәселесі 30-40 жылдардағы Мериме новеллаларының ең басты тақырыбы болды. Осы жылдары автордың «Этрусстық құмырасы» (1830), «Федериго», «Қайталанған қате» (1833) атты новеллалары, «Тарихи және әдеби портреттер» (1833) деп аталатын бірнеше әдеби портреттері, «Венера Илльская» (1837) атты новелласы жазылды. 1837 жылы Мериме тарихи ескерткіштерді қорғау комиссиясының вице-президенті болып сайланады да, осы қызметті 20 жыл атқарады. Оның өнер тарихына қатысты маңызды еңбектері: «У-ХУІІ ғасырдағы сәулет өнері», «Франция ескерткіштері туралы», «Англияның әсем өнері» деп аталды. Бұл туындылар 1850 жылдары жарық көрді. Мериме еңбектерінің ішінде орыс әдебиетіне қатыстылары ерекше назар аударады. Ол орыс әдебиетін ұзақ уақыт бойы зерттеген, оның көптеген орыс достары болған. Орыс тілін жетік білгені соншалық, 1849 жылдардан бастап орыс жазушыларының шығармаларын аударумен айналысты. Соның ішінде, Пушкиннің «Мәтке әйел», «Сығандар», «Гусар» шығармаларын, Гогольдің «Ревизорын», «Өлі жандарынан» үзінділерін, Тургеневтің «Елестер», «Ит», «Петушков», «Түсініксіз оқиға» атты әңгімелерін аударып, француз әдебиетінің игілігіне айналдырды. Проспер орыс әдебиетіне қатысты сыни еңбектер де жазды: «Николай Гоголь» (1851), «Александр Пушкин» (1869), «Иван Тургенев» (1863). Сонымен бірге, «Әкелер мен балалар» романының французша аудармасына кіріспе сөз жазды. <ref>Тоқшылықова Г.Б. Шетел әдебиетінің тарихы. Алматы, 2010</ref> Мериме Пушкин поэзиясын терең түсініп, оның сұлулығын жоғары бағаласа, Пушкин де өз мүмкіндігінше Мериме шығармаларын орыс тілінде сөйлеткен. Атап айтсақ, «Патшаның елесі», «Янко Марнавич», «Ұлы Зеницадағы ұрыс», «Федор мен Елена», «Венециядағы Влах», «Гайдук Хризич», «Жоқтау өлең», «Марко Якубович», «Бонапарт пен черногорлықтар», «Қансорғыш», «Жылқы» балладаларын аударған. Мерименің бұл аталған прозаларын Пушкин өлең түрінде аударған. Францияны орыс әдебиетімен алғаш таныстырған да Мериме болды. Ол орыс тілін өте жоғары бағалаған. Орыс тілін еуропа тілдерінің ішіндегі ең бай тіл (грек тілінен кейін) деп білді. Мериме 1862 жылы «Орыс әдеби шығармасын сүюшілер» қоғамына мүше болып қабылданды. 1853 жылы Мериме сенатор болып сайланады. Ол байлыққа қолы жеткен соң, постты өз атына қалдырып, ақшасынан бас тартады. 1870 жылы 23 қыркүйекте ХІХ ғасырдағы француз әдебиетінің сыншыл реалистерінің бірі, тамаша драматург, көркем прозаның шебері – Проспер Мериме Каннада дүниеден өтеді. <ref>Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б.Дюшен, Г.А.Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Француз археологтары]] [[Санат:Франция жазушылары]] 3i2vcinyf5urtmt5ywmw3wueaa6n44u 0 140206 3635475 2112100 2026-07-27T08:08:59Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635475 wikitext text/x-wiki '''Тұрымбетова Клара Ережепқызы''' — [[1949 жыл]]ы [[Қарақалпақстан]]ның [[Төрткүл қаласы]]нда туған. <ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х </ref> [[1972 жыл]]ы [[Мәскеудің полиграфиялық институты]]н бітірген. Еңбек жолын [[1972 жыл]]ы [[Нүкіс қаласы]]нда өндірісте мастер болып бастап, [[1973]]-[[1976 жыл]]дары полиграфиялық комбинатта инженер-технолог. [[1976]]-[[1977 жыл]]дары «Кітап» фабрикасында мастер, [[1977]]-[[1989 жыл]]дары «Өнер", «Жазушы", «Жалын» баспаларында, [[«Қазақстан мектебі» журналы]]нда техникалық редактор, ал [[1994 жыл]]дан қазіргі күнге дейін [[«Мектеп» баспасы]]нда жетекші техникалық редактор болып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің, сөздік-анықтамалықтардың, ғылыми-көпшілік кітаптардың техникалық жақтан сапалы шығуына зор еңбек сіңіріп келеді. К. Тұрымбетованың қолынан шыққан еңбектері [[Мәскеу]]де өткен Халықаралық көрмелерде лайықты бағаланып, дипломдар мен мақтау грамоталарымен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] ll833blgkdhj8km5fear9jwdm4500rh 0 140781 3635476 3385177 2026-07-27T08:09:16Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635476 wikitext text/x-wiki '''Сафуани (Сапуанов) Есенкүл''' —[[1946 жыл]]ы 18 желтоқсанда [[Қарақалпақстан]]ның [[Қоңырат ауданы]]ның 5 ауылдық кеңесінде дуниеге келген.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref>. [[1962 жыл]]ы [[Қоңырат қаласы]]ндағы Н.И.Лобачевский атындағы кешкі жұмысшы жастар мектебінде оқыған, аудандық тұтынушылар одағының дайындау мекемесінде жұмысшы болған. [[1969 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дің журналистика факультетінде оқыған. Студент кезінен бастап қоғамдық жұмыстарға қатысып, игі істерге ұйытқы болып, "Толқын" атты қолжазба журналын шығарған. Журналдың тұсаукесеріне курс жетекшісі Әбілфайыз Ыдырысов басшылық жасап, елімізге кеңінен танымал жазушылар: Жекен Жумаханов пен Оралхан Бөкей қатысып, журналға алғысоз жазды. Сол қолжазба журналда тырнақалды шығармалары жарық көрген азаматтар қазір қазақ әдебиеті мен баспасөзінің белді өкілдері. Университет бітіргеннен кейін Қазақ телевизиясында редактор болған. Сол кездегі көркем және деректі, мультипликациялық фильмдер, олардың авторлары мен режиссерлері, кейіпкерлерді сомдаған әртістер, кино өнері қайраткерлері туралы хабарлар ұйымдастырылып, көпшілік Құрметіне бөленген. 1980—1987 жылдар аралығында "Қазақстан" баспасының марксизм-ленинизм классиктері шығармаларын шығару жөніндегі редакцияның редакторы, аға редакторы болып істеген. "Саяси экономия", К.Маркс пен Ф.Энгельстің тандамалы 3 томдығы, Ф.Энгельстің "Табиғат диалектикасы", И.Бережковтың "Потсдамға жеткізген жол" кітаптарын, тағы басқа көптеген кітаптарды редакциялап, қазақша аударуға қатысты. Қазақ КСР-ының [[1978 жыл]]ғы Конституциясын кітап етіп шығаруға жауапты редактор болды. [[1987 жыл]]дың наурыз айынан бастап Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жауапты қызметкері, 1990 жылдан сектор меңгерушісі. [[1991 жыл]]ғы 16 желтоқсанда Қазақстанның тәуелсіздігі декларациясының мәтінін қазақшалауға қатысып, оның Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінде жариялануының куәсі болу бакытыңа бөлеңді. Еліміздің кос Палаталы Парламенті қурылған [[1996 жыл]]ғы қаңтардан бастап Сенаттың Редакциялық-баспа бөлімінің сектор меңгерушісі, [[2000 жыл]]ғы сәуірден боліім меңгерушісінің орынбасары. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] f0k0v94dzi96feo1ju6fbz67jsd90ls 0 189305 3635530 3569225 2026-07-27T09:25:50Z 1nter pares 146705 3635530 wikitext text/x-wiki [[Астана]] қаласында қазіргі қолданыста 640-тан астам көше бар. Қаланың кеңейіп өсуіне байланысты келешекте жаңа көшелер салу жоспарланған. <!--Table of Contents:--> {| id="toc" border="0" ! {{МедиаУики:Toc}}: | [[Астана қаласындағы көшелердің тізімі#%23|#]] [[#А|А]] [[#Ә|Ә]] [[#Б|Б]] [[#В|В]] [[#Г|Г]] [[#Ғ|Ғ]] [[#Д|Д]] [[#Е|Е]] [[#Ж|Ж]] [[#З|З]] [[#И|И]] [[#Й|Й]] [[#К|К]] [[#Қ|Қ]] [[#Л|Л]] [[#М|М]] [[#Н|Н]] [[#О|О]] [[#Ө|Ө]] [[#П|П]] [[#Р|Р]] [[#С|С]] [[#Т|Т]] [[#У|У]] [[#Ұ|Ұ]] [[#Ү|Ү]] [[#Ф|Ф]] [[#Х|Х]] [[#Ч|Ч]] [[#Ш|Ш]] [[#І|І]] [[#Ю|Ю]] [[#Я|Я]]__NOTOC__ |} ==#== * [[12-31 көшесі (Астана)]] * [[С-192 көшесі (Астана)|192 көшесі (Астана)]] * [[8 наурыз көшесі (Астана)]] ==А== * [[Абай даңғылы (Астана)]] * [[Абай қысқа көшесі (Астана)]] * [[Абайдың 150 жылдығына берілген көшесі (Астана)]] * [[Абат-Байтақ атындағы көшесі (Астана)]] * [[Абылай хан даңғылы (Астана)]] * [[Абыралы орамы (Астана)]] * [[Адольф Янушкевич атындағы көшесі (Астана)]] * [[Айдарлы көшесі (Астана)]] * [[Айдын орамы (Астана)]] * [[Айман-Шолпан көшесі (Астана)]] * [[Айша Бибі атындағы көшесі (Астана)]] * [[Айыртау көшесі (Астана)]] * [[Айғаным Сарғалдаққызы атындағы көшесі (Астана)]] * [[Академик Александр Скрябин желекжолы (Астана)]] * [[Алакөл атындағы көшесі (Астана)]] * [[Аламан орамы (Астана)]] * [[Алаш тасжолы (Астана)]] * [[Александр Бараев көшесі (Астана)]] * [[Александр Герцен көшесі (Астана)]] * [[Александр Затаевич көшесі (Астана)]] * [[Александр Затаевич қысқа көшесі (Астана)]] * [[Александр Матросов көшесі (Астана)]] * [[Александр Пушкин көшесі (Астана)]] * [[Александр Радищев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Александр Серов көшесі (Астана)]] * [[Александр Суворов көшесі (Астана)]] * [[Алексей Косыгин көшесі (Астана)]] * [[Алмалы орамы (Астана)]] * [[Алмалық атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алматы атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алпамыс атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алпамыс батыр атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алқатерек орамы (Астана)]] * [[Амангелді Иманов көшесі (Астана)]] * [[Аманкелді Иманов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Анатолий Макаренко қысқа көшесі (Астана)]] * [[Анотолий Макаренко қысқа көшесі (Астана)]] * [[Антон Павлович Чехов атындағы көшесі (Астана)]] * [[Антон Чехов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Арал орамы (Астана)]] * [[Арам Ильич Хачатурян атындағы көшесі (Астана)]] * [[Арақарағай орамы (Астана)]] * [[Ардагерлер көшесі]] * [[Армандастар көшесі (Астана)]] * [[Арна көшесі (Астана)]] * [[Арнасай көшесі (Астана)]] * [[Аршалы орамы (Астана)]] * [[Арқайым көшесі]] * [[Арқалық көшесі (Астана)]] * [[Арқат орамы (Астана)]] * [[Асан қайғы көшесі (Астана)]] * [[Аспара көшесі (Астана)]] * [[Астрахан қысқа көшесі (Астана)]] * [[Асқар Тоқпанов көшесі (Астана)]] * [[Асқартау көшесі (Астана)]] * [[Атакент орамы (Астана)]] * [[Атамұра көшесі (Астана)]] * [[Атасу көшесі (Астана)]] * [[Атақоныс көшесі (Астана)]] * [[Атбасар көшесі]] * [[Атбасар қысқа көшесі (Астана)]] * [[Атырау көшесі (Астана)]] * [[Ахмет Байтұрсынов көшесі (Астана)]] * [[Ахмет Жұбанов көшесі (Астана)]] * [[Ашхабад көшесі (Астана)]] * [[Ащысай көшесі (Астана)]] * [[Аягөз көшесі (Астана)]] * [[Ағадыр атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ағыбай батыр атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақарыс көшесі (Астана)]] * [[Ақбастау орамы (Астана)]] * [[Ақберен орамы (Астана)]] * [[Ақкент орамы (Астана)]] * [[Ақкөл орамы (Астана)]] * [[Ақмая орамы (Астана)]] * [[Ақмешіт көшесі (Астана)]] * [[Ақмола көшесі (Астана)]] * [[Ақпан орамы (Астана)]] * [[Ақсу көшесі (Астана)]] * [[Ақсу-Аюлы көшесі (Астана)]] * [[Ақсуат атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақсұңқар орамы (Астана)]] * [[Ақтасты атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақтау атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақтүбек орамы (Астана)]] * [[Ақтөбе атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақшатау орамы (Астана)]] * [[Ақшағыл атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақын Сара атындағы көшесі (Астана)]] * [[Аққайың қысқа көшесі (Астана)]] ==Ә== * [[Әбдіғаппар Ділманов көшесі (Астана)]] * [[Әбубәкір Диваев көшесі (Астана)]] * [[Әділбек Майкөтов көшесі (Астана)]] * [[Әли Құрманов көшесі (Астана)]] * [[Әліби Жангелдин көшесі (Астана)]] * [[Әлімхан Ермеков көшесі (Астана)]] * [[Әлихан Бөкейханов көшесі (Астана)|Әлихан Бөкейхан көшесі (Астана)]] * [[Әлия Молдағұлова көшесі (Астана)]] * [[Әлмұқан Оспанұлы Сембинов көшесі (Астана)]] * [[Әнуар Әлімжанов көшесі (Астана)]] * [[Әубәкір Ысмайылов көшесі (Астана)]] * [[Әулие Ата көшесі (Астана)]] ==Б== * [[Біржан сал көшесі (Астана)]] * [[Бірлік көшесі (Астана)]] * [[Байқадам көшесі (Астана)]] * [[Байқоңыр көшесі (Астана)]] * [[Балауса көшесі (Астана)]] * [[Балбырауын көшесі (Астана)]] * [[Балнұр көшесі (Астана)]] * [[Балочный көшесі (Астана)]] * [[Балтакөл орамы (Астана)]] * [[Балталы көшесі (Астана)]] * [[Балуан Шолақ көшесі (Астана)]] * [[Балықты көшесі (Астана)]] * [[Балқантау көшесі (Астана)]] * [[Балқаш қысқа көшесі (Астана)]] * [[Баршын көшесі (Астана)]] * [[Барқытбел орамы (Астана)]] * [[Бастау көшесі (Астана)]] * [[Бастөбе көшесі (Астана)]] * [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)]] * [[Баян сұлу көшесі (Астана)]] * [[Баянауыл көшесі (Астана)]] * [[Баянтау көшесі (Астана)]] * [[Бағаналы көшесі (Астана)]] * [[Бақтыораз Бейсекбаев көшесі (Астана)]] * [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Бейімбет Майлин көшесі (Астана)]] * [[Бейбітшілік көшесі (Астана)]] * [[Бейнеу орамы (Астана)]] * [[Бекарыс көшесі (Астана)]] * [[Бекетай көшесі (Астана)]] * [[Бектау көшесі (Астана)]] * [[Беласар көшесі (Астана)]] * [[Белжайлау көшесі (Астана)]] * [[Береке қысқа көшесі (Астана)]] * [[Берел көшесі (Астана)]] * [[Берен көшесі (Астана)]] * [[Бесбалық көшесі (Астана)]] * [[Бестау орамы (Астана)]] * [[Бестерек көшесі (Астана)]] * [[Бестөбе көшесі (Астана)]] * [[Бесшалқар көшесі (Астана)]] * [[Бесшатыр орамы (Астана)]] * [[Бидайық қысқа көшесі (Астана)]] * [[Богдан Хмельницкий көшесі (Астана)]] * [[Бозарал көшесі (Астана)]] * [[Болашақ көшесі (Астана)]] * [[Босаға көшесі (Астана)]] * [[Бостандық көшесі (Астана)]] * [[Боталы көшесі (Астана)]] * [[Бурабай көшесі (Астана)]] * [[Бұланты көшесі (Астана)]] * [[Бұқтырма көшесі (Астана)]] * [[Бәйшешек көшесі (Астана)]] * [[Бөгенбай батыр даңғылы (Астана)]] * [[Бөкен Серікбаев көшесі (Астана)]] * [[Бөрілі көшесі (Астана)]] ==В== * [[Василий Бартольд көшесі (Астана)]] * [[В. Вишневский көшесі (Астана)]] * [[В. Высоцкий көшесі (Астана)]] * [[В. Маяковский көшесі (Астана)]] * [[В. Мурадели көшесі (Астана)]] * [[В. Суриков көшесі (Астана)]] * [[В. Шукшин көшесі (Астана)]] * [[Василий Перов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Василий Петров көшесі (Астана)]] * [[Василий Петров қысқа көшесі (Астана)]] * [[Волгоград қысқа көшесі (Астана)]] * [[Вячеславский көшесі (Астана)]] ==Г== * [[Г.Жуков көшесі (Астана)|Г. Жуков көшесі (Астана)]] * [[Г.Игишев көшесі (Астана)|Г. Игишев көшесі (Астана)]] * [[Г.Потанин көшесі (Астана)|Г. Потанин көшесі (Астана)]] * [[Г.Титов көшесі (Астана)|Г. Титов көшесі (Астана)]] * [[Г.Әлиев көшесі (Астана)|Г. Әлиев көшесі (Астана)]] * [[Гагарин қысқа көшесі (Астана)]] * [[Георгий Чичерин қысқа көшесі (Астана)]] * [[Громова қысқа көшесі (Астана)]] * [[Гүлдала орамы (Астана)]] * [[Гүлзар орамы (Астана)]] ==Ғ== * [[Ғ.Мүсірепов көшесі (Астана)|Ғ. Мүсірепов көшесі (Астана)]] * [[Ғ.Қараш көшесі (Астана)|Ғ. Қараш көшесі (Астана)]] * [[Ғабиден Мұстафин көшесі (Астана)]] ==Д== * [[Дальний қысқа көшесі (Астана)]] * [[Дауылпаз көшесі (Астана)]] * [[Дегелең орамы (Астана)]] * [[Дегерес орамы (Астана)]] * [[Дмитрий Карбышев көшесі (Астана)]] * [[Дмитрий Карбышев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Дмитрий Лихачев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Домалақ ана көшесі (Астана)]] * [[Домбыралы көшесі (Астана)]] * [[Достық көшесі (Астана)]] * [[Дулат Бабатайұлы көшесі (Астана)]] * [[Дулыға көшесі (Астана)]] ==Е== * [[Евгений Брусиловский көшесі (Астана)]] * [[Еділ көшесі (Астана)]] * [[Екібастұз көшесі (Астана)]] * [[Елек орамы (Астана)]] * [[Елубай Тайбеков көшесі (Астана)]] * [[Енесай көшесі (Астана)]] * [[Ер Көкше көшесі (Астана)]] * [[Ер Тарғын көшесі (Астана)]] * [[Ер Қосай көшесі (Астана)]] * [[Ерейментау көшесі (Астана)]] * [[Ертіс көшесі (Астана)]] * [[Есіл көшесі (Астана)]] * [[Есіл қысқа көшесі (Астана)]] * [[Еңбекшілер көшесі (Астана)]] * [[Еңлік - Кебек көшесі (Астана)]] ==Ж== * [[Жігер орамы (Астана)]] * [[Жазық орамы (Астана)]] * [[Жайдарман орамы (Астана)]] * [[Жайсаң көшесі (Астана)]] * [[Жайық көшесі (Астана)]] * [[Жалаулы орамы (Астана)]] * [[Жалаңтөс көшесі (Астана)]] * [[Жалын көшесі (Астана)]] * [[Жамал Омарова көшесі (Астана)]] * [[Жамбыл Жабаев көшесі (Астана)]] * [[Жанайдар Жирентаев көшесі (Астана)]] * [[Жанарыс көшесі (Астана)]] * [[Жанкент көшесі (Астана)]] * [[Жаркент көшесі (Астана)]] * [[Жаркөл қысқа көшесі (Астана)]] * [[Жарсуат орамы (Астана)]] * [[Жарқайың көшесі (Астана)]] * [[Жасыл көшесі (Астана)]] * [[Жағажай көшесі (Астана)]] * [[Жақан Төлеубаев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Жақып Омаров көшесі (Астана)]] * [[Жаңаарқа көшесі (Астана)]] * [[Жаңажол көшесі (Астана)]] * [[Жаңатай Шәрденов көшесі (Астана)]] * [[Жаңатұрмыс көшесі (Астана)]] * [[Жаңақоныс көшесі (Астана)]] * [[Жаңаөзен орамы (Астана)]] * [[Жаһанша Досмұхамедов көшесі (Астана)]] * [[Жезді көшесі (Астана)]] * [[Жезкиік орамы (Астана)]] * [[Жекебатыр көшесі (Астана)]] * [[Железнодорожный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Желтоқсан көшесі (Астана)]] * [[Жерұйық көшесі (Астана)]] * [[Жетіген көшесі (Астана)]] * [[Жетісай орамы (Астана)]] * [[Жеңіс даңғылы (Астана)]] * [[Жидебай көшесі (Астана)]] * [[Жиделі көшесі (Астана)]] * [[Жолымбет көшесі (Астана)]] * [[Жосалы көшесі (Астана)]] * [[Жылыой көшесі (Астана)]] * [[Жүсіпбек Аймауытов көшесі (Астана)]] * [[Жұбан ана көшесі (Астана)]] * [[Жұмабек Тәшенов көшесі (Астана)]] * [[Жұмат Шанин көшесі (Астана)]] * [[Жұмбақтас қысқа көшесі (Астана)]] * [[Жұмекен Нәжімеденов көшесі (Астана)]] * [[Жәнібек тархан көшесі (Астана)]] ==З== * [[Загородный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Зайсан көшесі (Астана)]] * [[Западный көшесі (Астана)]] * [[Зеренді көшесі (Астана)]] * [[Зеңгір көшесі (Астана)]] ==И== * [[Иван Грязнов көшесі (Астана)]] * [[Иван Крылов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Иван Кулибин қысқа көшесі (Астана)]] * [[Иван Панфилов көшесі (Астана)]] * [[Иван Сеченов тұйық көшесі (Астана)]] * [[Игілік көшесі (Астана)]] * [[Изобильный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Илья Репин көшесі (Астана)]] * [[Иманақ көшесі (Астана)]] * [[Иманжүсіп Құтпанов көшесі (Астана)]] * [[Имантау көшесі (Астана)]] * [[Иоганн Гете көшесі (Астана)]] * [[Исаак Дунаевский көшесі (Астана)]] * [[Ислам Ержанұлы көшесі (Астана)]] ==К== * [[Катченко қысқа көшесі (Астана)]] * [[Кегей көшесі (Астана)]] * [[Кекеу көшесі (Астана)]] * [[Келес орамы (Астана)]] * [[Келешек қысқа көшесі (Астана)]] * [[Кемел орамы (Астана)]] * [[Кенесары көшесі (Астана)]] * [[Кенжебек Күмісбеков көшесі (Астана)]] * [[Кентау көшесі (Астана)]] * [[Кеншілер көшесі (Астана)]] * [[Кербұлақ орамы (Астана)]] * [[Керегетас көшесі (Астана)]] * [[Керуен орамы (Астана)]] * [[Кеңгір көшесі (Астана)]] * [[Кеңдала көшесі (Астана)]] * [[Кеңшалғын көшесі (Астана)]] * [[Киев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Киелісай көшесі (Астана)]] * [[Колхозный көшесі (Астана)]] * [[Константин Циолковский көшесі (Астана)]] * [[Константин Циолковский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Конституция көшесі (Астана)]] * [[Космонавтар көшесі (Астана)]] * [[Күйші Дина көшесі (Астана)]] * [[Күлтегін орамы (Астана)]] * [[Күлтөбе орамы (Астана)]] * [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)]] * [[Күләш Байсейітова қысқа көшесі (Астана)]] * [[Күреңбел көшесі (Астана)]] * [[Күршім орамы (Астана)]] * [[Кәусар орамы (Астана)]] * [[Көкарал көшесі (Астана)]] * [[Көкбастау көшесі (Астана)]] * [[Көкжазық көшесі (Астана)]] * [[Көкжелек көшесі (Астана)]] * [[Көкжиек көшесі (Астана)]] * [[Көкорай орамы (Астана)]] * [[Көкпар орамы (Астана)]] * [[Көксай көшесі (Астана)]] * [[Көксеңгір көшесі (Астана)]] * [[Көктал көшесі (Астана)]] * [[Көктерек көшесі (Астана)]] * [[Көктомар орамы (Астана)]] * [[Көктөбе қысқа көшесі (Астана)]] * [[Көкшетау орамы (Астана)]] * [[Көлсай көшесі (Астана)]] * [[Көшек батыр көшесі (Астана)]] ==Қ== * [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)]] * [[Қадырғали Жалайыри көшесі (Астана)]] * [[Қажымұқан көшесі (Астана)]] * [[Қазығұрт көшесі (Астана)]] * [[Қайнар көшесі (Астана)]] * [[Қайрат Рысқұлбеков көшесі (Астана)]] * [[Қайрақты орамы (Астана)]] * [[Қайыңды көшесі (Астана)]] * [[Қалба көшесі (Астана)]] * [[Қалқаман көшесі (Астана)]] * [[Қалқаман-Мамыр орамы (Астана)]] * [[Қамысты көшесі (Астана)]] * [[Қамқалы орамы (Астана)]] * [[Қапал көшесі (Астана)]] * [[Қаражал көшесі (Астана)]] * [[Қарамерген көшесі (Астана)]] * [[Қарасаз көшесі (Астана)]] * [[Қарасай батыр көшесі (Астана)]] * [[Қарасақал Ерімбет көшесі (Астана)]] * [[Қарасу көшесі (Астана)]] * [[Қаратал көшесі (Астана)]] * [[Қаратау көшесі (Астана)]] * [[Қаратөбе көшесі (Астана)]] * [[Қарауыл көшесі (Астана)]] * [[Қарашаш ана көшесі (Астана)]] * [[Қарашаш көшесі (Астана)]] * [[Қарағайлы орамы (Астана)]] * [[Қарағанды көшесі (Астана)]] * [[Қарағанды-Астана тасжолы (Астана)]] * [[Қараөткел көшесі (Астана)]] * [[Қарлығаш көшесі (Астана)]] * [[Қарой орамы (Астана)]] * [[Қарталы көшесі (Астана)]] * [[Қарталы қысқа көшесі (Астана)]] * [[Қарқабат көшесі (Астана)]] * [[Қарқара орамы (Астана)]] * [[Қарқаралы тасжолы (Астана)]] * [[Қаршыға Ахмедияров көшесі (Астана)]] * [[Қатаркөл орамы (Астана)]] * [[Қашаған көшесі (Астана)]] * [[Қима көшесі (Астана)]] * [[Қобда орамы (Астана)]] * [[Қобыз көшесі (Астана)]] * [[Қобыланды батыр көшесі (Астана)]] * [[Қозыбасы көшесі (Астана)]] * [[Қордай көшесі (Астана)]] * [[Қорғалжын тасжолы (Астана)]] * [[Қорған орамы (Астана)]] * [[Қорқыт көшесі (Астана)]] * [[Қостанай орамы (Астана)]] * [[Қошке Кемеңгерұлы көшесі (Астана)]] * [[Қоянды орамы (Астана)]] * [[Қоңыраулы көшесі (Астана)]] * [[Қоңырөлең көшесі (Астана)]] * [[Қыз Жібек көшесі (Астана)]] * [[Қызан орамы (Астана)]] * [[Қызбел көшесі (Астана)]] * [[Қызыларай көшесі (Астана)]] * [[Қызылжар орамы (Астана)]] * [[Қызылкөл орамы (Астана)]] * [[Қызылой көшесі (Астана)]] * [[Қызылсу көшесі (Астана)]] * [[Қызылқұм орамы (Астана)]] * [[Қыранқия орамы (Астана)]] * [[Қырат орамы (Астана)]] * [[Құлагер көшесі (Астана)]] * [[Құланөтпес көшесі (Астана)]] * [[Құлынды көшесі (Астана)]] * [[Құмбел көшесі (Астана)]] * [[Құмкент көшесі (Астана)]] * [[Құмсуат орамы (Астана)]] * [[Құндызды көшесі (Астана)]] * [[Құрақты қысқа көшесі (Астана)]] * [[Құрманғазы көшесі (Астана)]] * [[Құрылысшылар көшесі (Астана)]] * [[Құсжолы көшесі (Астана)]] * [[Құсмұрын көшесі (Астана)]] ==Л== * [[Л.Толстой қысқа көшесі (Астана)|Л. Толстой қысқа көшесі (Астана)]] * [[Лев Толстой көшесі (Астана)]] * [[Левон Мирзоян көшесі (Астана)]] * [[Ленинград қысқа көшесі (Астана)]] * [[Лепсі көшесі (Астана)]] * [[Лесной көшесі (Астана)]] * [[Луи Пастер көшесі (Астана)]] * [[Ләйлі-Мәжнүн орамы (Астана)]] ==М== * [[М.Дубинин қысқа көшесі (Астана)|М. Дубинин қысқа көшесі (Астана)]] * [[М.Ломоносов қысқа көшесі (Астана)|М. Ломоносов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Міржақып Дулатов көшесі (Астана)]] * [[Майбалық орамы (Астана)]] * [[Майтөбе көшесі (Астана)]] * [[Майқайың көшесі (Астана)]] * [[Максим Горький көшесі (Астана)]] * [[Манас даңғылы (Астана)]] * [[Манкент орамы (Астана)]] * [[Маралды орамы (Астана)]] * [[Маржансу көшесі (Астана)]] * [[Марқакөл көшесі (Астана)]] * [[Машат орамы (Астана)]] * [[Маятас көшесі (Астана)]] * [[Мағжан Жұмабаев даңғылы (Астана)]] * [[Мақат көшесі (Астана)]] * [[Мақтымқұлы көшесі (Астана)]] * [[Медеу көшесі (Астана)]] * [[Мерей орамы (Астана)]] * [[Мереке көшесі (Астана)]] * [[Меркі көшесі (Астана)]] * [[Минский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Мирный көшесі (Астана)]] * [[Мирный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Михаил Лермонтов көшесі (Астана)]] * [[Михаил Ломоносов көшесі (Астана)]] * [[Михаил Шолохов көшесі (Астана)]] * [[Модест Мусоргский көшесі (Астана)]] * [[Мойнақ орамы (Астана)]] * [[Мойылды көшесі (Астана)]] * [[Мойынты көшесі (Астана)]] * [[Моншақты көшесі (Астана)]] * [[Мостопоеэд-463 көшесі (Астана)]] * [[Мырзашөл орамы (Астана)]] * [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)]] * [[Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)]] * [[Мұхамеджан Тынышбаев көшесі (Астана)]] * [[Мұхаммед Дулати көшесі (Астана)]] * [[Мұхтар Әуезов көшесі (Астана)]] * [[Мұғалжар орамы (Астана)]] * [[Мұқан Төлебаев көшесі (Астана)]] * [[Мұқағали Мақатаев көшесі (Астана)]] * [[Мәлік Ғабдуллин көшесі (Астана)]] * [[Мәншүк Мәметова көшесі (Астана)]] * [[Мәриям Жағорқызы көшесі (Астана)]] * [[Мәртөбе орамы (Астана)]] * [[Мәскеу көшесі (Астана)]] ==Н== * [[Н.Гастелло қысқа көшесі (Астана)|Н. Гастелло қысқа көшесі (Астана)]] * [[Н.Тілендиев қысқа көшесі (Астана)|Н. Тілендиев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Нагорный көшесі (Астана)]] * [[Найзатас орамы (Астана)]] * [[Найзақара көшесі (Астана)]] * [[Наркескен көшесі (Астана)]] * [[Нарын көшесі (Астана)]] * [[Наурыз көшесі (Астана)]] * [[Наурызым қысқа көшесі (Астана)]] * [[Никифор Ирченко көшесі (Астана)]] * [[Николай Гоголь көшесі (Астана)]] * [[Николай Павлов көшесі (Астана)]] * [[Николай Хлудов көшесі (Астана)]] * [[Новостроительный көшесі (Астана)]] * [[Ноғайлы көшесі (Астана)]] * [[Нұра қысқа көшесі (Астана)]] * [[Нұржол желек жолы]] * [[Нұрлы орамы (Астана)]] * [[Нұрлыжол көшесі (Астана)]] * [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)]] * [[Нұртас Оңдасынов көшесі (Астана)]] * [[Нұрғиса Тілендиев даңғылы (Астана)]] * [[Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)]] ==О== * [[Обаған көшесі (Астана)]] * [[Одесский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Ойжайлау көшесі (Астана)]] * [[Ойыл көшесі (Астана)]] * [[Октябрьдің 70 жылдығы көшесі (Астана)]] * [[Орал көшесі (Астана)]] * [[Орбұлақ көшесі (Астана)]] * [[Орда көшесі (Астана)]] * [[Ордабасы көшесі (Астана)]] * [[Орхон көшесі (Астана)]] * [[Орынбор көшесі (Астана)]] * [[Отақты көшесі (Астана)]] * [[Отырар көшесі (Астана)]] * [[Оғыланды орамы (Астана)]] * [[Оқжетпес көшесі (Астана)]] ==Ө== * [[Өзен көшесі (Астана)]] * [[Өлеңті көшесі (Астана)]] * [[Өндіріс көшесі (Астана)]] * [[Өркен көшесі (Астана)]] * [[Өркениет көшесі (Астана)]] ==П== * [[П.Морозов қысқа көшесі (Астана)|П. Морозов қысқа көшесі (Астана)]] * [[П.Чайковский қысқа көшесі (Астана)|П. Чайковский қысқа көшесі (Астана)]] ==Р== * [[Рауан қысқа көшесі (Астана)]] * [[Республика даңғылы (Астана)]] * [[Речной қысқа көшесі (Астана)]] ==С== * [[С.Разин қысқа көшесі (Астана)|С. Разин қысқа көшесі (Астана)]] * [[С.Челюскин көшесі (Астана)|С. Челюскин көшесі (Астана)]] * [[Сілеті көшесі (Астана)]] * [[Садовый көшесі (Астана)]] * [[Сайрам орамы (Астана)]] * [[Сандықтас орамы (Астана)]] * [[Сарайшық көшесі (Астана)]] * [[Саржайлау көшесі (Астана)]] * [[Сартау орамы (Астана)]] * [[Сартүбек көшесі (Астана)]] * [[Сарыадыр орамы (Астана)]] * [[Сарыарқа даңғылы (Астана)]] * [[Сарыарқа қысқа көшесі (Астана)]] * [[Сарыағаш көшесі (Астана)]] * [[Сарыағаш орамы (Астана)]] * [[Сарыбұлақ көшесі (Астана)]] * [[Сарыкөл көшесі (Астана)]] * [[Сарытоғай көшесі (Астана)]] * [[Сарықұм көшесі (Астана)]] * [[Сарыөзек көшесі (Астана)]] * [[Сарыөзен көшесі (Астана)]] * [[Сарғұл көшесі (Астана)]] * [[Сарқан көшесі (Астана)]] * [[Саумалкөл көшесі (Астана)]] * [[Сауран көшесі (Астана)]] * [[Саян орамы (Астана)]] * [[Саққорған орамы (Астана)]] * [[Сәкен Сейфуллин көшесі (Астана)]] * [[Севастополь қысқа көшесі (Астана)]] * [[Сусамыр көшесі (Астана)]] * [[Сұлтанбек Қожахметов көшесі (Астана)]] * [[Сырдария көшесі (Астана)]] * [[Сырымбет көшесі (Астана)]] * [[Сығанақ көшесі (Астана)]] * [[Сүмбе орамы (Астана)]] * [[Сұлукөл көшесі (Астана)]] ==Т== * [[Тайбурыл көшесі (Астана)]] * [[Тайсойған көшесі (Астана)]] * [[Тайтөбе қысқа көшесі (Астана)]] * [[Талапкер көшесі (Астана)]] * [[Талас қысқа көшесі (Астана)]] * [[Талғар көшесі (Астана)]] * [[Тамшалы көшесі (Астана)]] * [[Тараз көшесі (Астана)]] * [[Тарас Шевченко көшесі (Астана)]] * [[Тарбағатай көшесі (Астана)]] * [[Тарлан орамы (Астана)]] * [[Тасбұлақ орамы (Астана)]] * [[Таскескен көшесі (Астана)]] * [[Тастақ көшесі (Астана)]] * [[Тасқұдық көшесі (Астана)]] * [[Таха Хусейн көшесі (Астана)]] * [[Ташкент көшесі (Астана)]] * [[Таңбалытас көшесі (Астана)]] * [[Телжан Шонанұлы көшесі (Астана)]] * [[Теміртау орамы (Астана)]] * [[Темірқазық көшесі (Астана)]] * [[Теректі орамы (Астана)]] * [[Теңіз көшесі (Астана)]] * [[Теңіз орамы (Астана)]] * [[Тобыл қысқа көшесі (Астана)]] * [[Тобылғысай көшесі (Астана)]] * [[Толағай көшесі (Астана)]] * [[Торғай көшесі (Астана)]] * [[Тыртық орамы (Астана)]] * [[Түлкібас көшесі (Астана)]] * [[Түркістан көшесі (Астана)]] * [[Тұлпар орамы (Астана)]] * [[Тұмар ханым көшесі (Астана)]] * [[Тұран даңғылы (Астана)]] * [[Тұрар Рысқұлов көшесі (Астана)]] * [[Тәттімбет көшесі (Астана)]] * [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)]] * [[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]] * [[Төңкеріс көшесі (Астана)]] ==У== * [[Узкий көшесі (Астана)]] * [[Улан орамы (Астана)]] * [[Ульяна Громова көшесі (Астана)]] * [[Уральский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Училищный қысқа көшесі (Астана)]] ==Ұ== * [[Ұланбел көшесі (Астана)]] * [[Ұлбике ақын көшесі (Астана)]] * [[Ұлпан орамы (Астана)]] * [[Ұлытау көшесі (Астана)]] * [[Ұмай ана көшесі (Астана)]] * [[Ұшқыштар көшесі (Астана)]] ==Ү== * [[Үлкен көшесі (Астана)]] * [[Үстірт көшесі (Астана)]] * [[Үшкөпір көшесі (Астана)]] * [[Үштөбе көшесі (Астана)]] * [[Үшқара көшесі (Астана)]] * [[Үшқиян көшесі (Астана)]] * [[Үшқоңыр көшесі (Астана)]] ==Ф== * [[Фахд бен Абдулл Азиз көшесі (Астана)]] * [[Фестивальный қысқа көшесі (Астана)]] ==Х== * [[Халел Досмұхамедов көшесі (Астана)]] * [[Хантау көшесі (Астана)]] ==Ш== * [[Шідерті орамы (Астана)]] * [[Шілікті қысқа көшесі (Астана)]] * [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)]] * [[Шабыт орамы (Астана)]] * [[Шалгөде көшесі (Астана)]] * [[Шалқар көшесі (Астана)]] * [[Шапағат көшесі (Астана)]] * [[Шара Жиенқұлова көшесі (Астана)]] * [[Шарбақкөл көшесі (Астана)]] * [[Шарбақты көшесі (Астана)]] * [[Шардара көшесі (Астана)]] * [[Шарын орамы (Астана)]] * [[Шаттық орамы (Астана)]] * [[Шаған орамы (Астана)]] * [[Шақпақ көшесі (Астана)]] * [[Шаңтөбе көшесі (Астана)]] * [[Шертер көшесі (Астана)]] * [[Шерқала орамы (Астана)]] * [[Шет көшесі (Астана)]] * [[Шиелі көшесі (Астана)]] * [[Шолпан Иманбаева көшесі (Астана)]] * [[Шортанды көшесі (Астана)]] * [[Шоқан Уәлиханов көшесі (Астана)]] * [[Шу көшесі (Астана)]] * [[Шымбұлақ қысқа көшесі (Астана)]] * [[Шымкент қысқа көшесі (Астана)]] * [[Шыңғырлау көшесі (Астана)]] * [[Шырайлы орамы (Астана)]] * [[Шығанақ көшесі (Астана)]] * [[Шыңтас орамы (Астана)]] * [[Шыңғыстау көшесі (Астана)]] * [[Шұғыла көшесі (Астана)]] * [[Шәкен Айманов көшесі (Астана)]] * [[Шәкәрім Құдайбердіұлы даңғылы (Астана)]] * [[Шәмші Қалдаяқов көшесі (Астана)]] * [[Шәңгерей Бокеев көшесі (Астана)]] ==Ы== * [[Ыбырай Алтынсарин көшесі (Астана)]] * [[Ынталы көшесі (Астана)]] * [[Ынтымақ көшесі (Астана)]] * [[Ырыс орамы (Астана)]] * [[Ырғыз көшесі (Астана)]] * [[Ықылас Дүкенұлы көшесі (Астана)]] ==I== * [[Іле көшесі (Астана)]] * [[Ілияс Есенберлин көшесі (Астана)]] * [[Ілияс Жансүгірұлы көшесі (Астана)]] ==Ю== * [[Юрий Гагарин көшесі (Астана)]] ==Я== * [[Яков Свердлов көшесі (Астана)]] == Сыртқы сілтемелер == *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116155141/http://maps.astana.kz/kz/gis.html |date=2013-01-16 }} {{ref-kk}}{{ref-en}}{{ref-ru}} [[Санат:Астана көшелері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] p22plkyk4g3hm7vysbzmhkpm04bzlx9 3635531 3635530 2026-07-27T09:26:12Z 1nter pares 146705 /* А */ 3635531 wikitext text/x-wiki [[Астана]] қаласында қазіргі қолданыста 640-тан астам көше бар. Қаланың кеңейіп өсуіне байланысты келешекте жаңа көшелер салу жоспарланған. <!--Table of Contents:--> {| id="toc" border="0" ! {{МедиаУики:Toc}}: | [[Астана қаласындағы көшелердің тізімі#%23|#]] [[#А|А]] [[#Ә|Ә]] [[#Б|Б]] [[#В|В]] [[#Г|Г]] [[#Ғ|Ғ]] [[#Д|Д]] [[#Е|Е]] [[#Ж|Ж]] [[#З|З]] [[#И|И]] [[#Й|Й]] [[#К|К]] [[#Қ|Қ]] [[#Л|Л]] [[#М|М]] [[#Н|Н]] [[#О|О]] [[#Ө|Ө]] [[#П|П]] [[#Р|Р]] [[#С|С]] [[#Т|Т]] [[#У|У]] [[#Ұ|Ұ]] [[#Ү|Ү]] [[#Ф|Ф]] [[#Х|Х]] [[#Ч|Ч]] [[#Ш|Ш]] [[#І|І]] [[#Ю|Ю]] [[#Я|Я]]__NOTOC__ |} ==#== * [[12-31 көшесі (Астана)]] * [[С-192 көшесі (Астана)|192 көшесі (Астана)]] * [[8 наурыз көшесі (Астана)]] ==А== * [[А-75 көшесі (Астана)]] * [[Абай даңғылы (Астана)]] * [[Абай қысқа көшесі (Астана)]] * [[Абайдың 150 жылдығына берілген көшесі (Астана)]] * [[Абат-Байтақ атындағы көшесі (Астана)]] * [[Абылай хан даңғылы (Астана)]] * [[Абыралы орамы (Астана)]] * [[Адольф Янушкевич атындағы көшесі (Астана)]] * [[Айдарлы көшесі (Астана)]] * [[Айдын орамы (Астана)]] * [[Айман-Шолпан көшесі (Астана)]] * [[Айша Бибі атындағы көшесі (Астана)]] * [[Айыртау көшесі (Астана)]] * [[Айғаным Сарғалдаққызы атындағы көшесі (Астана)]] * [[Академик Александр Скрябин желекжолы (Астана)]] * [[Алакөл атындағы көшесі (Астана)]] * [[Аламан орамы (Астана)]] * [[Алаш тасжолы (Астана)]] * [[Александр Бараев көшесі (Астана)]] * [[Александр Герцен көшесі (Астана)]] * [[Александр Затаевич көшесі (Астана)]] * [[Александр Затаевич қысқа көшесі (Астана)]] * [[Александр Матросов көшесі (Астана)]] * [[Александр Пушкин көшесі (Астана)]] * [[Александр Радищев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Александр Серов көшесі (Астана)]] * [[Александр Суворов көшесі (Астана)]] * [[Алексей Косыгин көшесі (Астана)]] * [[Алмалы орамы (Астана)]] * [[Алмалық атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алматы атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алпамыс атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алпамыс батыр атындағы көшесі (Астана)]] * [[Алқатерек орамы (Астана)]] * [[Амангелді Иманов көшесі (Астана)]] * [[Аманкелді Иманов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Анатолий Макаренко қысқа көшесі (Астана)]] * [[Анотолий Макаренко қысқа көшесі (Астана)]] * [[Антон Павлович Чехов атындағы көшесі (Астана)]] * [[Антон Чехов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Арал орамы (Астана)]] * [[Арам Ильич Хачатурян атындағы көшесі (Астана)]] * [[Арақарағай орамы (Астана)]] * [[Ардагерлер көшесі]] * [[Армандастар көшесі (Астана)]] * [[Арна көшесі (Астана)]] * [[Арнасай көшесі (Астана)]] * [[Аршалы орамы (Астана)]] * [[Арқайым көшесі]] * [[Арқалық көшесі (Астана)]] * [[Арқат орамы (Астана)]] * [[Асан қайғы көшесі (Астана)]] * [[Аспара көшесі (Астана)]] * [[Астрахан қысқа көшесі (Астана)]] * [[Асқар Тоқпанов көшесі (Астана)]] * [[Асқартау көшесі (Астана)]] * [[Атакент орамы (Астана)]] * [[Атамұра көшесі (Астана)]] * [[Атасу көшесі (Астана)]] * [[Атақоныс көшесі (Астана)]] * [[Атбасар көшесі]] * [[Атбасар қысқа көшесі (Астана)]] * [[Атырау көшесі (Астана)]] * [[Ахмет Байтұрсынов көшесі (Астана)]] * [[Ахмет Жұбанов көшесі (Астана)]] * [[Ашхабад көшесі (Астана)]] * [[Ащысай көшесі (Астана)]] * [[Аягөз көшесі (Астана)]] * [[Ағадыр атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ағыбай батыр атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақарыс көшесі (Астана)]] * [[Ақбастау орамы (Астана)]] * [[Ақберен орамы (Астана)]] * [[Ақкент орамы (Астана)]] * [[Ақкөл орамы (Астана)]] * [[Ақмая орамы (Астана)]] * [[Ақмешіт көшесі (Астана)]] * [[Ақмола көшесі (Астана)]] * [[Ақпан орамы (Астана)]] * [[Ақсу көшесі (Астана)]] * [[Ақсу-Аюлы көшесі (Астана)]] * [[Ақсуат атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақсұңқар орамы (Астана)]] * [[Ақтасты атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақтау атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақтүбек орамы (Астана)]] * [[Ақтөбе атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақшатау орамы (Астана)]] * [[Ақшағыл атындағы көшесі (Астана)]] * [[Ақын Сара атындағы көшесі (Астана)]] * [[Аққайың қысқа көшесі (Астана)]] ==Ә== * [[Әбдіғаппар Ділманов көшесі (Астана)]] * [[Әбубәкір Диваев көшесі (Астана)]] * [[Әділбек Майкөтов көшесі (Астана)]] * [[Әли Құрманов көшесі (Астана)]] * [[Әліби Жангелдин көшесі (Астана)]] * [[Әлімхан Ермеков көшесі (Астана)]] * [[Әлихан Бөкейханов көшесі (Астана)|Әлихан Бөкейхан көшесі (Астана)]] * [[Әлия Молдағұлова көшесі (Астана)]] * [[Әлмұқан Оспанұлы Сембинов көшесі (Астана)]] * [[Әнуар Әлімжанов көшесі (Астана)]] * [[Әубәкір Ысмайылов көшесі (Астана)]] * [[Әулие Ата көшесі (Астана)]] ==Б== * [[Біржан сал көшесі (Астана)]] * [[Бірлік көшесі (Астана)]] * [[Байқадам көшесі (Астана)]] * [[Байқоңыр көшесі (Астана)]] * [[Балауса көшесі (Астана)]] * [[Балбырауын көшесі (Астана)]] * [[Балнұр көшесі (Астана)]] * [[Балочный көшесі (Астана)]] * [[Балтакөл орамы (Астана)]] * [[Балталы көшесі (Астана)]] * [[Балуан Шолақ көшесі (Астана)]] * [[Балықты көшесі (Астана)]] * [[Балқантау көшесі (Астана)]] * [[Балқаш қысқа көшесі (Астана)]] * [[Баршын көшесі (Астана)]] * [[Барқытбел орамы (Астана)]] * [[Бастау көшесі (Астана)]] * [[Бастөбе көшесі (Астана)]] * [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)]] * [[Баян сұлу көшесі (Астана)]] * [[Баянауыл көшесі (Астана)]] * [[Баянтау көшесі (Астана)]] * [[Бағаналы көшесі (Астана)]] * [[Бақтыораз Бейсекбаев көшесі (Астана)]] * [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Бейімбет Майлин көшесі (Астана)]] * [[Бейбітшілік көшесі (Астана)]] * [[Бейнеу орамы (Астана)]] * [[Бекарыс көшесі (Астана)]] * [[Бекетай көшесі (Астана)]] * [[Бектау көшесі (Астана)]] * [[Беласар көшесі (Астана)]] * [[Белжайлау көшесі (Астана)]] * [[Береке қысқа көшесі (Астана)]] * [[Берел көшесі (Астана)]] * [[Берен көшесі (Астана)]] * [[Бесбалық көшесі (Астана)]] * [[Бестау орамы (Астана)]] * [[Бестерек көшесі (Астана)]] * [[Бестөбе көшесі (Астана)]] * [[Бесшалқар көшесі (Астана)]] * [[Бесшатыр орамы (Астана)]] * [[Бидайық қысқа көшесі (Астана)]] * [[Богдан Хмельницкий көшесі (Астана)]] * [[Бозарал көшесі (Астана)]] * [[Болашақ көшесі (Астана)]] * [[Босаға көшесі (Астана)]] * [[Бостандық көшесі (Астана)]] * [[Боталы көшесі (Астана)]] * [[Бурабай көшесі (Астана)]] * [[Бұланты көшесі (Астана)]] * [[Бұқтырма көшесі (Астана)]] * [[Бәйшешек көшесі (Астана)]] * [[Бөгенбай батыр даңғылы (Астана)]] * [[Бөкен Серікбаев көшесі (Астана)]] * [[Бөрілі көшесі (Астана)]] ==В== * [[Василий Бартольд көшесі (Астана)]] * [[В. Вишневский көшесі (Астана)]] * [[В. Высоцкий көшесі (Астана)]] * [[В. Маяковский көшесі (Астана)]] * [[В. Мурадели көшесі (Астана)]] * [[В. Суриков көшесі (Астана)]] * [[В. Шукшин көшесі (Астана)]] * [[Василий Перов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Василий Петров көшесі (Астана)]] * [[Василий Петров қысқа көшесі (Астана)]] * [[Волгоград қысқа көшесі (Астана)]] * [[Вячеславский көшесі (Астана)]] ==Г== * [[Г.Жуков көшесі (Астана)|Г. Жуков көшесі (Астана)]] * [[Г.Игишев көшесі (Астана)|Г. Игишев көшесі (Астана)]] * [[Г.Потанин көшесі (Астана)|Г. Потанин көшесі (Астана)]] * [[Г.Титов көшесі (Астана)|Г. Титов көшесі (Астана)]] * [[Г.Әлиев көшесі (Астана)|Г. Әлиев көшесі (Астана)]] * [[Гагарин қысқа көшесі (Астана)]] * [[Георгий Чичерин қысқа көшесі (Астана)]] * [[Громова қысқа көшесі (Астана)]] * [[Гүлдала орамы (Астана)]] * [[Гүлзар орамы (Астана)]] ==Ғ== * [[Ғ.Мүсірепов көшесі (Астана)|Ғ. Мүсірепов көшесі (Астана)]] * [[Ғ.Қараш көшесі (Астана)|Ғ. Қараш көшесі (Астана)]] * [[Ғабиден Мұстафин көшесі (Астана)]] ==Д== * [[Дальний қысқа көшесі (Астана)]] * [[Дауылпаз көшесі (Астана)]] * [[Дегелең орамы (Астана)]] * [[Дегерес орамы (Астана)]] * [[Дмитрий Карбышев көшесі (Астана)]] * [[Дмитрий Карбышев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Дмитрий Лихачев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Домалақ ана көшесі (Астана)]] * [[Домбыралы көшесі (Астана)]] * [[Достық көшесі (Астана)]] * [[Дулат Бабатайұлы көшесі (Астана)]] * [[Дулыға көшесі (Астана)]] ==Е== * [[Евгений Брусиловский көшесі (Астана)]] * [[Еділ көшесі (Астана)]] * [[Екібастұз көшесі (Астана)]] * [[Елек орамы (Астана)]] * [[Елубай Тайбеков көшесі (Астана)]] * [[Енесай көшесі (Астана)]] * [[Ер Көкше көшесі (Астана)]] * [[Ер Тарғын көшесі (Астана)]] * [[Ер Қосай көшесі (Астана)]] * [[Ерейментау көшесі (Астана)]] * [[Ертіс көшесі (Астана)]] * [[Есіл көшесі (Астана)]] * [[Есіл қысқа көшесі (Астана)]] * [[Еңбекшілер көшесі (Астана)]] * [[Еңлік - Кебек көшесі (Астана)]] ==Ж== * [[Жігер орамы (Астана)]] * [[Жазық орамы (Астана)]] * [[Жайдарман орамы (Астана)]] * [[Жайсаң көшесі (Астана)]] * [[Жайық көшесі (Астана)]] * [[Жалаулы орамы (Астана)]] * [[Жалаңтөс көшесі (Астана)]] * [[Жалын көшесі (Астана)]] * [[Жамал Омарова көшесі (Астана)]] * [[Жамбыл Жабаев көшесі (Астана)]] * [[Жанайдар Жирентаев көшесі (Астана)]] * [[Жанарыс көшесі (Астана)]] * [[Жанкент көшесі (Астана)]] * [[Жаркент көшесі (Астана)]] * [[Жаркөл қысқа көшесі (Астана)]] * [[Жарсуат орамы (Астана)]] * [[Жарқайың көшесі (Астана)]] * [[Жасыл көшесі (Астана)]] * [[Жағажай көшесі (Астана)]] * [[Жақан Төлеубаев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Жақып Омаров көшесі (Астана)]] * [[Жаңаарқа көшесі (Астана)]] * [[Жаңажол көшесі (Астана)]] * [[Жаңатай Шәрденов көшесі (Астана)]] * [[Жаңатұрмыс көшесі (Астана)]] * [[Жаңақоныс көшесі (Астана)]] * [[Жаңаөзен орамы (Астана)]] * [[Жаһанша Досмұхамедов көшесі (Астана)]] * [[Жезді көшесі (Астана)]] * [[Жезкиік орамы (Астана)]] * [[Жекебатыр көшесі (Астана)]] * [[Железнодорожный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Желтоқсан көшесі (Астана)]] * [[Жерұйық көшесі (Астана)]] * [[Жетіген көшесі (Астана)]] * [[Жетісай орамы (Астана)]] * [[Жеңіс даңғылы (Астана)]] * [[Жидебай көшесі (Астана)]] * [[Жиделі көшесі (Астана)]] * [[Жолымбет көшесі (Астана)]] * [[Жосалы көшесі (Астана)]] * [[Жылыой көшесі (Астана)]] * [[Жүсіпбек Аймауытов көшесі (Астана)]] * [[Жұбан ана көшесі (Астана)]] * [[Жұмабек Тәшенов көшесі (Астана)]] * [[Жұмат Шанин көшесі (Астана)]] * [[Жұмбақтас қысқа көшесі (Астана)]] * [[Жұмекен Нәжімеденов көшесі (Астана)]] * [[Жәнібек тархан көшесі (Астана)]] ==З== * [[Загородный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Зайсан көшесі (Астана)]] * [[Западный көшесі (Астана)]] * [[Зеренді көшесі (Астана)]] * [[Зеңгір көшесі (Астана)]] ==И== * [[Иван Грязнов көшесі (Астана)]] * [[Иван Крылов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Иван Кулибин қысқа көшесі (Астана)]] * [[Иван Панфилов көшесі (Астана)]] * [[Иван Сеченов тұйық көшесі (Астана)]] * [[Игілік көшесі (Астана)]] * [[Изобильный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Илья Репин көшесі (Астана)]] * [[Иманақ көшесі (Астана)]] * [[Иманжүсіп Құтпанов көшесі (Астана)]] * [[Имантау көшесі (Астана)]] * [[Иоганн Гете көшесі (Астана)]] * [[Исаак Дунаевский көшесі (Астана)]] * [[Ислам Ержанұлы көшесі (Астана)]] ==К== * [[Катченко қысқа көшесі (Астана)]] * [[Кегей көшесі (Астана)]] * [[Кекеу көшесі (Астана)]] * [[Келес орамы (Астана)]] * [[Келешек қысқа көшесі (Астана)]] * [[Кемел орамы (Астана)]] * [[Кенесары көшесі (Астана)]] * [[Кенжебек Күмісбеков көшесі (Астана)]] * [[Кентау көшесі (Астана)]] * [[Кеншілер көшесі (Астана)]] * [[Кербұлақ орамы (Астана)]] * [[Керегетас көшесі (Астана)]] * [[Керуен орамы (Астана)]] * [[Кеңгір көшесі (Астана)]] * [[Кеңдала көшесі (Астана)]] * [[Кеңшалғын көшесі (Астана)]] * [[Киев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Киелісай көшесі (Астана)]] * [[Колхозный көшесі (Астана)]] * [[Константин Циолковский көшесі (Астана)]] * [[Константин Циолковский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Конституция көшесі (Астана)]] * [[Космонавтар көшесі (Астана)]] * [[Күйші Дина көшесі (Астана)]] * [[Күлтегін орамы (Астана)]] * [[Күлтөбе орамы (Астана)]] * [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)]] * [[Күләш Байсейітова қысқа көшесі (Астана)]] * [[Күреңбел көшесі (Астана)]] * [[Күршім орамы (Астана)]] * [[Кәусар орамы (Астана)]] * [[Көкарал көшесі (Астана)]] * [[Көкбастау көшесі (Астана)]] * [[Көкжазық көшесі (Астана)]] * [[Көкжелек көшесі (Астана)]] * [[Көкжиек көшесі (Астана)]] * [[Көкорай орамы (Астана)]] * [[Көкпар орамы (Астана)]] * [[Көксай көшесі (Астана)]] * [[Көксеңгір көшесі (Астана)]] * [[Көктал көшесі (Астана)]] * [[Көктерек көшесі (Астана)]] * [[Көктомар орамы (Астана)]] * [[Көктөбе қысқа көшесі (Астана)]] * [[Көкшетау орамы (Астана)]] * [[Көлсай көшесі (Астана)]] * [[Көшек батыр көшесі (Астана)]] ==Қ== * [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)]] * [[Қадырғали Жалайыри көшесі (Астана)]] * [[Қажымұқан көшесі (Астана)]] * [[Қазығұрт көшесі (Астана)]] * [[Қайнар көшесі (Астана)]] * [[Қайрат Рысқұлбеков көшесі (Астана)]] * [[Қайрақты орамы (Астана)]] * [[Қайыңды көшесі (Астана)]] * [[Қалба көшесі (Астана)]] * [[Қалқаман көшесі (Астана)]] * [[Қалқаман-Мамыр орамы (Астана)]] * [[Қамысты көшесі (Астана)]] * [[Қамқалы орамы (Астана)]] * [[Қапал көшесі (Астана)]] * [[Қаражал көшесі (Астана)]] * [[Қарамерген көшесі (Астана)]] * [[Қарасаз көшесі (Астана)]] * [[Қарасай батыр көшесі (Астана)]] * [[Қарасақал Ерімбет көшесі (Астана)]] * [[Қарасу көшесі (Астана)]] * [[Қаратал көшесі (Астана)]] * [[Қаратау көшесі (Астана)]] * [[Қаратөбе көшесі (Астана)]] * [[Қарауыл көшесі (Астана)]] * [[Қарашаш ана көшесі (Астана)]] * [[Қарашаш көшесі (Астана)]] * [[Қарағайлы орамы (Астана)]] * [[Қарағанды көшесі (Астана)]] * [[Қарағанды-Астана тасжолы (Астана)]] * [[Қараөткел көшесі (Астана)]] * [[Қарлығаш көшесі (Астана)]] * [[Қарой орамы (Астана)]] * [[Қарталы көшесі (Астана)]] * [[Қарталы қысқа көшесі (Астана)]] * [[Қарқабат көшесі (Астана)]] * [[Қарқара орамы (Астана)]] * [[Қарқаралы тасжолы (Астана)]] * [[Қаршыға Ахмедияров көшесі (Астана)]] * [[Қатаркөл орамы (Астана)]] * [[Қашаған көшесі (Астана)]] * [[Қима көшесі (Астана)]] * [[Қобда орамы (Астана)]] * [[Қобыз көшесі (Астана)]] * [[Қобыланды батыр көшесі (Астана)]] * [[Қозыбасы көшесі (Астана)]] * [[Қордай көшесі (Астана)]] * [[Қорғалжын тасжолы (Астана)]] * [[Қорған орамы (Астана)]] * [[Қорқыт көшесі (Астана)]] * [[Қостанай орамы (Астана)]] * [[Қошке Кемеңгерұлы көшесі (Астана)]] * [[Қоянды орамы (Астана)]] * [[Қоңыраулы көшесі (Астана)]] * [[Қоңырөлең көшесі (Астана)]] * [[Қыз Жібек көшесі (Астана)]] * [[Қызан орамы (Астана)]] * [[Қызбел көшесі (Астана)]] * [[Қызыларай көшесі (Астана)]] * [[Қызылжар орамы (Астана)]] * [[Қызылкөл орамы (Астана)]] * [[Қызылой көшесі (Астана)]] * [[Қызылсу көшесі (Астана)]] * [[Қызылқұм орамы (Астана)]] * [[Қыранқия орамы (Астана)]] * [[Қырат орамы (Астана)]] * [[Құлагер көшесі (Астана)]] * [[Құланөтпес көшесі (Астана)]] * [[Құлынды көшесі (Астана)]] * [[Құмбел көшесі (Астана)]] * [[Құмкент көшесі (Астана)]] * [[Құмсуат орамы (Астана)]] * [[Құндызды көшесі (Астана)]] * [[Құрақты қысқа көшесі (Астана)]] * [[Құрманғазы көшесі (Астана)]] * [[Құрылысшылар көшесі (Астана)]] * [[Құсжолы көшесі (Астана)]] * [[Құсмұрын көшесі (Астана)]] ==Л== * [[Л.Толстой қысқа көшесі (Астана)|Л. Толстой қысқа көшесі (Астана)]] * [[Лев Толстой көшесі (Астана)]] * [[Левон Мирзоян көшесі (Астана)]] * [[Ленинград қысқа көшесі (Астана)]] * [[Лепсі көшесі (Астана)]] * [[Лесной көшесі (Астана)]] * [[Луи Пастер көшесі (Астана)]] * [[Ләйлі-Мәжнүн орамы (Астана)]] ==М== * [[М.Дубинин қысқа көшесі (Астана)|М. Дубинин қысқа көшесі (Астана)]] * [[М.Ломоносов қысқа көшесі (Астана)|М. Ломоносов қысқа көшесі (Астана)]] * [[Міржақып Дулатов көшесі (Астана)]] * [[Майбалық орамы (Астана)]] * [[Майтөбе көшесі (Астана)]] * [[Майқайың көшесі (Астана)]] * [[Максим Горький көшесі (Астана)]] * [[Манас даңғылы (Астана)]] * [[Манкент орамы (Астана)]] * [[Маралды орамы (Астана)]] * [[Маржансу көшесі (Астана)]] * [[Марқакөл көшесі (Астана)]] * [[Машат орамы (Астана)]] * [[Маятас көшесі (Астана)]] * [[Мағжан Жұмабаев даңғылы (Астана)]] * [[Мақат көшесі (Астана)]] * [[Мақтымқұлы көшесі (Астана)]] * [[Медеу көшесі (Астана)]] * [[Мерей орамы (Астана)]] * [[Мереке көшесі (Астана)]] * [[Меркі көшесі (Астана)]] * [[Минский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Мирный көшесі (Астана)]] * [[Мирный қысқа көшесі (Астана)]] * [[Михаил Лермонтов көшесі (Астана)]] * [[Михаил Ломоносов көшесі (Астана)]] * [[Михаил Шолохов көшесі (Астана)]] * [[Модест Мусоргский көшесі (Астана)]] * [[Мойнақ орамы (Астана)]] * [[Мойылды көшесі (Астана)]] * [[Мойынты көшесі (Астана)]] * [[Моншақты көшесі (Астана)]] * [[Мостопоеэд-463 көшесі (Астана)]] * [[Мырзашөл орамы (Астана)]] * [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)]] * [[Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)]] * [[Мұхамеджан Тынышбаев көшесі (Астана)]] * [[Мұхаммед Дулати көшесі (Астана)]] * [[Мұхтар Әуезов көшесі (Астана)]] * [[Мұғалжар орамы (Астана)]] * [[Мұқан Төлебаев көшесі (Астана)]] * [[Мұқағали Мақатаев көшесі (Астана)]] * [[Мәлік Ғабдуллин көшесі (Астана)]] * [[Мәншүк Мәметова көшесі (Астана)]] * [[Мәриям Жағорқызы көшесі (Астана)]] * [[Мәртөбе орамы (Астана)]] * [[Мәскеу көшесі (Астана)]] ==Н== * [[Н.Гастелло қысқа көшесі (Астана)|Н. Гастелло қысқа көшесі (Астана)]] * [[Н.Тілендиев қысқа көшесі (Астана)|Н. Тілендиев қысқа көшесі (Астана)]] * [[Нагорный көшесі (Астана)]] * [[Найзатас орамы (Астана)]] * [[Найзақара көшесі (Астана)]] * [[Наркескен көшесі (Астана)]] * [[Нарын көшесі (Астана)]] * [[Наурыз көшесі (Астана)]] * [[Наурызым қысқа көшесі (Астана)]] * [[Никифор Ирченко көшесі (Астана)]] * [[Николай Гоголь көшесі (Астана)]] * [[Николай Павлов көшесі (Астана)]] * [[Николай Хлудов көшесі (Астана)]] * [[Новостроительный көшесі (Астана)]] * [[Ноғайлы көшесі (Астана)]] * [[Нұра қысқа көшесі (Астана)]] * [[Нұржол желек жолы]] * [[Нұрлы орамы (Астана)]] * [[Нұрлыжол көшесі (Астана)]] * [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)]] * [[Нұртас Оңдасынов көшесі (Астана)]] * [[Нұрғиса Тілендиев даңғылы (Астана)]] * [[Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)]] ==О== * [[Обаған көшесі (Астана)]] * [[Одесский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Ойжайлау көшесі (Астана)]] * [[Ойыл көшесі (Астана)]] * [[Октябрьдің 70 жылдығы көшесі (Астана)]] * [[Орал көшесі (Астана)]] * [[Орбұлақ көшесі (Астана)]] * [[Орда көшесі (Астана)]] * [[Ордабасы көшесі (Астана)]] * [[Орхон көшесі (Астана)]] * [[Орынбор көшесі (Астана)]] * [[Отақты көшесі (Астана)]] * [[Отырар көшесі (Астана)]] * [[Оғыланды орамы (Астана)]] * [[Оқжетпес көшесі (Астана)]] ==Ө== * [[Өзен көшесі (Астана)]] * [[Өлеңті көшесі (Астана)]] * [[Өндіріс көшесі (Астана)]] * [[Өркен көшесі (Астана)]] * [[Өркениет көшесі (Астана)]] ==П== * [[П.Морозов қысқа көшесі (Астана)|П. Морозов қысқа көшесі (Астана)]] * [[П.Чайковский қысқа көшесі (Астана)|П. Чайковский қысқа көшесі (Астана)]] ==Р== * [[Рауан қысқа көшесі (Астана)]] * [[Республика даңғылы (Астана)]] * [[Речной қысқа көшесі (Астана)]] ==С== * [[С.Разин қысқа көшесі (Астана)|С. Разин қысқа көшесі (Астана)]] * [[С.Челюскин көшесі (Астана)|С. Челюскин көшесі (Астана)]] * [[Сілеті көшесі (Астана)]] * [[Садовый көшесі (Астана)]] * [[Сайрам орамы (Астана)]] * [[Сандықтас орамы (Астана)]] * [[Сарайшық көшесі (Астана)]] * [[Саржайлау көшесі (Астана)]] * [[Сартау орамы (Астана)]] * [[Сартүбек көшесі (Астана)]] * [[Сарыадыр орамы (Астана)]] * [[Сарыарқа даңғылы (Астана)]] * [[Сарыарқа қысқа көшесі (Астана)]] * [[Сарыағаш көшесі (Астана)]] * [[Сарыағаш орамы (Астана)]] * [[Сарыбұлақ көшесі (Астана)]] * [[Сарыкөл көшесі (Астана)]] * [[Сарытоғай көшесі (Астана)]] * [[Сарықұм көшесі (Астана)]] * [[Сарыөзек көшесі (Астана)]] * [[Сарыөзен көшесі (Астана)]] * [[Сарғұл көшесі (Астана)]] * [[Сарқан көшесі (Астана)]] * [[Саумалкөл көшесі (Астана)]] * [[Сауран көшесі (Астана)]] * [[Саян орамы (Астана)]] * [[Саққорған орамы (Астана)]] * [[Сәкен Сейфуллин көшесі (Астана)]] * [[Севастополь қысқа көшесі (Астана)]] * [[Сусамыр көшесі (Астана)]] * [[Сұлтанбек Қожахметов көшесі (Астана)]] * [[Сырдария көшесі (Астана)]] * [[Сырымбет көшесі (Астана)]] * [[Сығанақ көшесі (Астана)]] * [[Сүмбе орамы (Астана)]] * [[Сұлукөл көшесі (Астана)]] ==Т== * [[Тайбурыл көшесі (Астана)]] * [[Тайсойған көшесі (Астана)]] * [[Тайтөбе қысқа көшесі (Астана)]] * [[Талапкер көшесі (Астана)]] * [[Талас қысқа көшесі (Астана)]] * [[Талғар көшесі (Астана)]] * [[Тамшалы көшесі (Астана)]] * [[Тараз көшесі (Астана)]] * [[Тарас Шевченко көшесі (Астана)]] * [[Тарбағатай көшесі (Астана)]] * [[Тарлан орамы (Астана)]] * [[Тасбұлақ орамы (Астана)]] * [[Таскескен көшесі (Астана)]] * [[Тастақ көшесі (Астана)]] * [[Тасқұдық көшесі (Астана)]] * [[Таха Хусейн көшесі (Астана)]] * [[Ташкент көшесі (Астана)]] * [[Таңбалытас көшесі (Астана)]] * [[Телжан Шонанұлы көшесі (Астана)]] * [[Теміртау орамы (Астана)]] * [[Темірқазық көшесі (Астана)]] * [[Теректі орамы (Астана)]] * [[Теңіз көшесі (Астана)]] * [[Теңіз орамы (Астана)]] * [[Тобыл қысқа көшесі (Астана)]] * [[Тобылғысай көшесі (Астана)]] * [[Толағай көшесі (Астана)]] * [[Торғай көшесі (Астана)]] * [[Тыртық орамы (Астана)]] * [[Түлкібас көшесі (Астана)]] * [[Түркістан көшесі (Астана)]] * [[Тұлпар орамы (Астана)]] * [[Тұмар ханым көшесі (Астана)]] * [[Тұран даңғылы (Астана)]] * [[Тұрар Рысқұлов көшесі (Астана)]] * [[Тәттімбет көшесі (Астана)]] * [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)]] * [[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]] * [[Төңкеріс көшесі (Астана)]] ==У== * [[Узкий көшесі (Астана)]] * [[Улан орамы (Астана)]] * [[Ульяна Громова көшесі (Астана)]] * [[Уральский қысқа көшесі (Астана)]] * [[Училищный қысқа көшесі (Астана)]] ==Ұ== * [[Ұланбел көшесі (Астана)]] * [[Ұлбике ақын көшесі (Астана)]] * [[Ұлпан орамы (Астана)]] * [[Ұлытау көшесі (Астана)]] * [[Ұмай ана көшесі (Астана)]] * [[Ұшқыштар көшесі (Астана)]] ==Ү== * [[Үлкен көшесі (Астана)]] * [[Үстірт көшесі (Астана)]] * [[Үшкөпір көшесі (Астана)]] * [[Үштөбе көшесі (Астана)]] * [[Үшқара көшесі (Астана)]] * [[Үшқиян көшесі (Астана)]] * [[Үшқоңыр көшесі (Астана)]] ==Ф== * [[Фахд бен Абдулл Азиз көшесі (Астана)]] * [[Фестивальный қысқа көшесі (Астана)]] ==Х== * [[Халел Досмұхамедов көшесі (Астана)]] * [[Хантау көшесі (Астана)]] ==Ш== * [[Шідерті орамы (Астана)]] * [[Шілікті қысқа көшесі (Астана)]] * [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)]] * [[Шабыт орамы (Астана)]] * [[Шалгөде көшесі (Астана)]] * [[Шалқар көшесі (Астана)]] * [[Шапағат көшесі (Астана)]] * [[Шара Жиенқұлова көшесі (Астана)]] * [[Шарбақкөл көшесі (Астана)]] * [[Шарбақты көшесі (Астана)]] * [[Шардара көшесі (Астана)]] * [[Шарын орамы (Астана)]] * [[Шаттық орамы (Астана)]] * [[Шаған орамы (Астана)]] * [[Шақпақ көшесі (Астана)]] * [[Шаңтөбе көшесі (Астана)]] * [[Шертер көшесі (Астана)]] * [[Шерқала орамы (Астана)]] * [[Шет көшесі (Астана)]] * [[Шиелі көшесі (Астана)]] * [[Шолпан Иманбаева көшесі (Астана)]] * [[Шортанды көшесі (Астана)]] * [[Шоқан Уәлиханов көшесі (Астана)]] * [[Шу көшесі (Астана)]] * [[Шымбұлақ қысқа көшесі (Астана)]] * [[Шымкент қысқа көшесі (Астана)]] * [[Шыңғырлау көшесі (Астана)]] * [[Шырайлы орамы (Астана)]] * [[Шығанақ көшесі (Астана)]] * [[Шыңтас орамы (Астана)]] * [[Шыңғыстау көшесі (Астана)]] * [[Шұғыла көшесі (Астана)]] * [[Шәкен Айманов көшесі (Астана)]] * [[Шәкәрім Құдайбердіұлы даңғылы (Астана)]] * [[Шәмші Қалдаяқов көшесі (Астана)]] * [[Шәңгерей Бокеев көшесі (Астана)]] ==Ы== * [[Ыбырай Алтынсарин көшесі (Астана)]] * [[Ынталы көшесі (Астана)]] * [[Ынтымақ көшесі (Астана)]] * [[Ырыс орамы (Астана)]] * [[Ырғыз көшесі (Астана)]] * [[Ықылас Дүкенұлы көшесі (Астана)]] ==I== * [[Іле көшесі (Астана)]] * [[Ілияс Есенберлин көшесі (Астана)]] * [[Ілияс Жансүгірұлы көшесі (Астана)]] ==Ю== * [[Юрий Гагарин көшесі (Астана)]] ==Я== * [[Яков Свердлов көшесі (Астана)]] == Сыртқы сілтемелер == *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116155141/http://maps.astana.kz/kz/gis.html |date=2013-01-16 }} {{ref-kk}}{{ref-en}}{{ref-ru}} [[Санат:Астана көшелері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] okn0d9fkhyi4pgjtlv57ikqpk32af3d 0 199592 3635398 3007792 2026-07-27T05:41:03Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Германия тілтанушылары]],[[Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар]],[[Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының толық мүшелері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635398 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Август Шлейхер |Шынайы есімі = August Schleicher |Суреті = August_Schleicher.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.02.1821 |Туған жері = [[Майнинген]] |Қайтыс болған күні = 6.12.1868 |Қайтыс болған жері = [[Йена (қала)|Йена]] |Азаматтығы = {{GER}} |Ғылыми аясы = лингвистика |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = [[Иоганнес Шмидт]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Август Шлейхер''' ({{lang-de|August Schleicher}}; [[19 ақпан]] [[1821]] — [[6 желтоқсан]] [[1868]]) — [[Германия|неміс тілі]] тілтанушы. == Өмірдерек == Мейнингендегі дәрігердің отбасында дүниеге келген. Он алты жасынан бастап [[Кобург]]тегі гимназияға оқуға түседі. Ғалым онда латын, грек, еврей тілдерін қоспағанда ботаникамен де айналысты. Шлейхер сол кезеңнен бастап қытай және санскрит тілдеріне қызыға бастаған еді. Гимназиядағы алты жылдық біліміне қарамастан, Шлейхер ол оқуды тастап, Лейбциг университетіне түсу үшін емтихандарға дайындалды. Нәтижесінде ғалым [[Лейбциг]] университетінің діни факультетіне түсіп, діни ғылымдармен қатар [[Флейшердің]] араб тілі курсы бойынша жүргізген дәрістерін тыңдады. Бірінші семестрден кейін [[Тюбингенг]]е ауысып, сонда [[Баур]] және ғылымға белгілі ориенталист [[Эвальд]]тың дәрістерін тыңдады. [[1843]] жылы ғалым [[Бонн]]дағы философиялық факультетке ауысты. Сол кезеңдерде университетте Фр. Велькер және Фр. Ричль дәріс жүргізген болатын. Екі ғалымнан да Шлейхер классикалық филология бойынша негізгі білім алып, Дицтан герман филологиясын, Лассен мен Гильдемейстерден санскрит, араб тілдерін үйренді. Шлейхер білімін [[Лассен]], [[Диц]] атты лингвисттерден кәсіптік тұрғыдан үйренсе, Ричльден әдістерді үйренді. Боннда 6 семестр оқып шығып, Шлейхер 1846 жылы римдік грамматист [[Марк Теренций Варронның]] еңбектеріне қатысты ойлары, зерттеулері үшін доктор дәрежесін алды. Ғалымның диссертациясынан болашақ салыстырмалы әдіскердің ойлары білінді. Осы жылы Шлейхер Боннда салыстырмалы тіл білімінің доценті ретінде таныла бастады. Алайда, көп ұзамай Бельгия, Париж қалаларына саяхатқа аттанды. Өзінің тұрмыстық жағдайын қалыпты ұстау үшін Шлейхер неміс [[газет]]терінде жұмыс жасады. [[1848]]—[[1849]] жылдың қысында ғалым [[чех]] тілі]]н зерттеу мақсатында [[Прага]]ға аттанды. Бұл жағдайға себепкер болған атақты Лессен болды. Ол Шлейхерге [[славян]] тілдерін зерттеуге кеңес берді. Ғалым чех тілін қысқа мерзімде үйреніп шықты. Бірақ тез арада Прагадан кетуге мәжбүр болды. Себебі ол кезеңде Австриялық полицейлерінің көзіне түскен еді. Ғалым Праганы тастап, өзінің жинаған білімін қайта жаңғырту үшін Боннға оралды. == Алғашқы ірі еңбектері == [[1848]] жылы ол өзінің «Zur vergleichenden Sprachengeschichte» ірі еңбегінің «Sprachvergleichende Untersuchungen» атты бірінші бөлімін аяқтады. Ғалымның бұл еңбегі бір фонетикалық құбылыстың («[[зетацизм]]» құбылысын атап айтады, яғни ол тілдегі дауыссыз дыбыстардың жіңішкеруі) туыстас және туыстас емес тілдердегі ([[грек]], [[санскрит]], [[авеста]], [[көнеперсид]], [[латын]], [[гот]], [[литов]], [[пракрит]], [[пали]], [[роман]] және [[герман]] тілдері, [[кельт]], [[латыш]], [[славян]], [[семит]], [[маньчжур]], [[мадьяр]], [[моңғол]], [[тибет]] және [[қытай]] [[тіл]]дері) көрінісін айқындауымен ерекшеленеді. Артынша ([[1850]]) еңбектің екінші бөлімі: «Die Sprachen Europas im systematischer Übersicht» жарыққа шықты. Бұл бөлімде Еуропа тілдерінің морфологиялық, семасиологиялық ерекшеліктеріне шолу жасады. Шлейхердің жалпы тарихи идеялары Георг Вильгельм Фридрих|Гегелдің ой–тұжырымдарынан алынды. === Славян тілдерін зерттеуі === Шлейхер өзінің славян тілдерін зерттеуін тоқтатқан жоқ. Бұл білімдері Шлейхерге неміс ғалымдары ішінде беделді зерттеуші деген атақ алып келді. [[1850]] жылдың көктемінде Шлейхер Георг Курциуспен бірге Германиядағы неміс–праж университетінің классикалық филология кафедрасына жұмысқа шақырылды. [[1852]] жылы Шлейхер санскрит және салыстырмалы тіл білімі кафедрасын келіп, таза лингвистикалық бағытта жұмыс жасай бастады. Ғалымның Прагаға шақырылуы оның чех және басқа да славян тілдерінің қайта жетілуіне мүмкіндік тудырды. Шлейхер — чех тілін өте жоғарғы дәрежеде меңгерген ғалым. Осы кезден бастап Шлейхердің славян тіл білімі бойынша жазылған зерттеу еңбектері шыға бастады: * [[1850]] ж. — чех грамматикасы жайындағы мақаласы («Zeitschrift für die österreich. Gymnasien» жинағында), * [[1852]] ж. славян тілдеріндегі бірқатар септеулік формалар туралы мақаласы («Sitzungsberichte» вен академиясында, 1852 ақпан), * арнайы еңбек «Formenlehre der kirchenslaw. Sprache, erklärend und vergleichend dargestellt» (Бонн). Ескі славян тілдерінің морфологиясындағы салыстырмалы–грамматикалық ілімі. === Литуанистика === Ғалымның жоғарыдағы еңбектері оның литов тілдерімен айналысуына үлкен көмек берді. Бұл жұмысты Шлейхер 1848 жылы бастады. Вен академиясынан жәрдемақы алып, Шлейхер 1852 жылы маусымда Литваға сапар шекті. Литваға келгеннен бері литов тілін практикалық тұрғыдан үйрене бастап, аз ғана уақытта тілді керекті дәрежеде үйреніп алды. Тілді меңгерген соң, ғалым литовтық әндер, ертегiлер, жұмбақтар үлгілерін және тағы да басқа ауыз әдебиет үлгілерін жинақтауға кірісті. Қазан айының ортасына қарай қолында бар барлық мәліметтерімен ғалым Прагаға қайта оралды. 1853 жылдың мауысымында ғалымның литов тіліне арналған «Lituanica» атты еңбегі жарыққа шықты. Бұл еңбекте литовтық фольклор үлгілерін, литов тілінің библиографиясы мен грамматикасының үлгілерін енгізді. Алайда Шлейхердің лингвистикалық саяхаттарының жемісті еңбегі «Handbuch der litauischen Sprache» атты зерттеу еңбегі болды. Оның алғашқы бөлімі (грамматика) [[1855]] жылдың жазында жарыққа шықты. Одан кейін 1857 жылы хрестоматия мен сөздіктен тұратын екінші бөлімі жарық көрді. [[Литов тілі]]нің [[грамматика]]сын, [[фольклор]]лық әдеби жазбаларының үлгілерін зерттеуі Шухардтың ұзақ жылдар бойы теңдессіз, өзінің құнын жоймаған бірегей еңбек деп бағаланды. === Салыстырмалы тіл білімі === [[1857]] жылы Шлейхер Прагадан кетіп, Йен университетіне табан тіреді. Автриялық үкіметтік режимнің қаттылығы, чех қоғамының Шлейхерді неміс деп танып, бөлектеуі, құқық қорғау органдарының күдігі ғалымды Австрияны біржолата тастап кетуіне мәжбүрледі. Дәл осы кезеңде салыстырмалы тіл білімінде жаңару кезеңі басталған еді. Бұл кезде [[Франц Бопп]]тың салыстырмалы граматтикалық тіл біліміне қатысты алғашқы жинақтары, Бетлинг және Ротттың санскрит сөздігі (1853 жылдан бастап), Кунның негіздеуімен «Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung» (1852 жылдан бастап) еңбектері шыға бастады. Бұл үрдістен Шлейхер де қалыс қалмады. ОЛ 1858 жылдан бастап өзінің «Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung auf dem Gebiete der arischen, celtischen und slawischen Sprachen» журналын жарыққа шығара бастады. Бұл журналдарда Шлейхердің және заманауи ғалымдардың ғылыми жаңалықтары жарияланып тұрды. === Соңғы жылдары === Өзінің Германияға қайта оралуына бақытты болып жүрген Шлейхер, Петербург ғылым академиясының шақыртуын қабылдамады. Ресейге көшіп баруды қаламаған Шлейхер, ресейлі ғалымдармен біріге жұмыс жасайтындығын мәлімдеп, академияның шетелдегі көрреспондент мүшесі болып қабылданды. Бұл уақытта Шлейхер өзінің екі жыл бұрын бастаған неміс диалектологиясы мен фольклорына арналған «Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger Oberlande» (жергілікті говорлардың грамматикасы, жергілікті аймақтық сөздердің, әңгімелердің, әндердің, мақалдар мен жұмбақтардың жиыны) атты жұмысын аяқтауға жақын еді. 1859 жылы Шлейхердің Петербург академиясының "Мемуарларындағы" тілдердің типологиялық топтастыруын қамтитын алғашқы жұмысы: «Zur Morphologie der Sprache» жарияланды. Ал 1860 жылы ғалымның атақты «Die deutsche Sprache» аатты кітабы жарық көрді. Бұл жұртшылыққа неміс тілінің ерекшеліктерін таныстыру мақсатында жазылған кітап еді. Дегенмен, кітап өзінің ғылыми құндылығына қарамастан, қоғамда керемет бағаланды деп айтуға болмайды. Бұл еңбекті Шлейхер қайта өңдеп, өзінің білікті шәкірті, лингвист И. Шмидттің редакциясымен қайта басылып шықты. Шлейхердің даңқы артып, Йен университетінде оның дәрістерін тыңдаушылар саны күннен–күнге өсіп отырды. Оның дәрістері неміс тіліне, жалпы тіл біліміне, үндіеуропа тілдерінің салыстырмалы–тарихи грамматикасына арналды. Осы дәрістердің нәтижесінде Шлейхердің атақты «Compendium der vergleich. Grammatik der indogermanischen Sprachen» еңбегі жазылып, оның алғашқы баспасы 1861 жылы жарық көрді. 1865 жылы «Салыстырмалы грамматика» еңбегі [[А.А. Хованскийдің]] «[[Филологические записки]]» журналында орыс тіліне аударылып басылды. Еңбек тек бір басылымымен ғана шектелген жоқ. Оның ғылыми ортада қызығушылықпен талқылануы еңбектің 1866 жылы екінші баспасының, 1871 жылы үшінші баспасының, 1876 жылы төртінші баспасының жарық көруіне себеп болды. Белгілі бір уақыт аралығында Шлейхер көлемі жағынан аздау «Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft» ([[1863]]), «Die Unterscheidung von Nomen und Verbum in der lautlichen Form» ([[1865]]) мақалаларын жариялады. 1865 жылы Шлейхердің литов ақыны [[Кристионас Донелайтис]]тің шығармаларына арналған зерттеулері (зерттеуде сөздіктер қамтылған) шығып тұрды. Өмірінің соңғы жылдарында Шлейхер славян тілдерінің салыстырмалы грамматикасы бойынша Петербург ғылым академиясының баспаларында: «Үндігерман тілдерінің солтүстік–шығыс тармақтарының тарихқа дейінгі өмірі туралы қысқаша очерктер» («[[Петербург Ғылым Академиясы жазбалары]]», т. VIII, кітап. 1, [[1865]]); «Жалпыславян сөздігі» (т. IX, кітап. 2, [[1866]]); «Литов–славян және неміс тілдеріндегі сан есімдердің тақырыптары» (т. X, кітап. 1, [[1866]]); «Славян тілдеріндегі негіздердің септелуі» (т. XI, кітап. 1, [[1867]]). Ғалымның соңғы ең ірі шығармаларының бірі үндіевропа тілдерінің мәтіндеріне жасалған (глоссарийлерімен) «Indogermanische Chrestomathie» (Веймар, 1869) еңбегі болды. Ғалым дүниеден қайтқан соң Петербург Ғылым академиясының нұсқауымен полаб тілінің (өлі тіл) грамматикасы жарияланды (СПб., 1871). Одан кейін славян тілдерінің грамматикасы жөніндегі аяқталмаған еңбегі жарыққа шықты. == Мағына == Шлейхердің аз ғана өмірі (48 жасында қайтыс болды) ғылыми жетістіктермен бай болғаны сөзсіз. Өзінің тұрмыстық, материалдық жағдайына қарамастан (Йенде ғалым профессорлық ақысын берілмеген еді; ғылымдағы жетістіктерінің көптігіне қарамастан, «Honorarprofessor» атағында жүрді ), Шлейхер өзінен кейін мол мұра қалдырды. Шлейхер тұжырымдарының барлығы да тілдің өзіндік мәні жөніндегі оның екі түрлі концепциясына: тіл — ойды қалыптастыраты, білдіретін құрал, тіл — жаратылыс организмдер ішіндегі ең жоғарғы организм дейтін концепцияларына негізделді, содан тарайды.<ref>Т.Р. Қордабаев. "Жалпы тіл білімі", Алматы, "Мектеп" баспасы 1975 жыл.</ref> Ботаникалық шаруалармен көп айналысқан ғалым тілді тірі организм ретінде бағалады. Тіл білімін жартылыстану ғылымдарына жатқызатыны да сондықтан. Дгенмен де, Шлейхер XIX ғасыр лингвистикасына елеулі із қалдырған ғалым болып саналады. Шлейхердің балтық және славян тілдерінің зерттелуіне қосқан үлесі де зор болды. Сондай–ақ ғалымның салыстырмалы–тарихи тіл білімінің әдістерін жасақтауда Ф. Бопптардан кейінгі тұжырымдаушы, қорытындылаушы ғалым ретінде де еңбегі елеулі.<ref>Т.Р. Қордабаев. "Жалпы тіл білімі", Алматы, "Мектеп" баспасы 1975 жыл.</ref> == Әдебиеттер == * S. Lefmann, «August Schleicher» (Лейпциг, 1870); * «Erinnerungen an Prof. Dr. August Schleicher in Prag» («Bohemia», 1869, № 16 и сл.); * J. Schmidt, «Nachruf» («Beiträge zur vergleich. Sprachforschung», т. VI); * Дельбрюктің ғылыми маңызына, жаңалықтарына «Einleitung in das Sprachstudium» (3 изд., Лейпциг, 1893, гл. III, 41-56) атты еңбегінде берген бағасы; * [[Д. Н. Овсянико-Куликовский]], «Бопп және Шлейхер, тіл білімі тарихынан эпизодтар» («Өмір», 1900, № XI). == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Германия тілтанушылары]] [[Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар]] [[Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының толық мүшелері]] s77fwgmbm7yv7cylnrlsyx81287kltx 0 199791 3635328 3577671 2026-07-26T21:47:22Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]],[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635328 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ақан Қарғамбайұлы Сатаев |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 23.12.1971 |туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[ҚазКСР]], [[КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}, [[продюсер]] |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = 1993 — қазіргі уақыт |бағыты = [[тарихи фильм|тарихи]], драма, телехикая, [[атыс-шабыс фильм|атыс шабыс]], триллер |киностудия = [[Sataifilm]], [[Қазақфильм]] |марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{Құрмет ордені}} |imdb_id =0766112 |сайты = }} '''Ақан Қарғамбайұлы Сатаев''' ([[23 желтоқсан]] [[1971 жыл]], [[Қарағанды]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Қазақстан]] [[кинорежиссёр]]і, [[Актер|актёр]], [[продюсер]]. 2020 жылы 7 шілдеден бастап [[Қазақфильм|Қазақфильм АҚ]] киностудиясының президенті қызметіне тағайындалды.<ref>https://ktk-kz.turbopages.org/ktk.kz/s/kz/newsfeed/article/2020/07/07/153204/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмірбаяны мен шығармашылық жолы == [[Арғын]] тайпасы [[Қанжығалы руы]]нан шыққан.<ref>Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ. Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701</ref> [[1994 жыл|1994]] жылы [[Алматы]] қаласында [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның кино және телевидение факультетін бітірді. Оқуды бітірген соң екі көркем фильмге түсті. Сол кездері режиссёр, продюсер ретінде жарнамалар түсірумен айналысып үлкен табысқа жетіп, 300 жарнамалық роликтер шығарумен қатар бірнеше "Алтын Жұлдыз" сыйлықтарын иеленді. 2003 жылы «[[Sataifilm]]<nowiki/>» студиясының негізін қалады. 2007 жылы «[[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]]<nowiki/>» атты өзінің алғашқы толықметражды фильмін түсірді. Бұл көркем-суретті киноны журналистер мен сыншылар жылы қабылдады және фильм – кинотеатрларда кезекте тұрған көрермендердің көңілінен шықты. «Рэкетир» – қазіргі қазақ киносының тарихындағы ең алғашқы кассалық фильм. Аталған картина прокаттағы бастапқы күндерінде 1 миллион 150 мың доллар жинап, Қазақстанның бокс-оффисінде мегахитке айналды.<ref name="gz">{{cite web|url=http://kinostan.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=94:%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&Itemid=25|title=Ақан Сатаев|author=|date=|work=|publisher=kinostan.kz|accessdate=|lang=kk}}</ref> Келесі сатыда – [[Qazaqstan (телеарна)|«Қазақстан» ұлттық телеарнасы]]ның тапсырысы бойынша түсірілген «[[Ағайынды (телесериал)|Ағайынды]]<nowiki/>» сериалы. Ақан Сатаев бұл еңбегінде үш ағайындының тағдырларын қатар баяндайды. Мемлекеттік тапсырыстың шарасыз шығындарымен кездескеніне қарамастан, бірқатар актерларды жұлдыздар қатарына шығарады – атап айтқанда, [[Берік Бөшенұлы Айтжанов|Берік Айтжанов]], [[Әнуар Нұрпейісов]], [[Нұрлан Әлімжанов]] және т.б. Режиссердің кино және теледидар саласындағы сәтті тәжірибелерінен кейін, «[[Адасқан (фильм, 2009)|Адасқан]]<nowiki/>» атты жаңа фильмді, көрермендер үлкен қызығушылықпен күтті. [[Алматы облысы]]ның даласында түсірілген мистикалық [[триллер]], көрерменді бірінші минуттан соңғы минутқа дейін шиеленістірсе, [[Андрей Мерзликин]] мен оның әріптестері [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] пен [[Айғаным Садықова]]ның шебер ойыны экраннан бас тартуға мүмкіншілік бермейді. Коммерциялық жағынан «Адасқан» киносының «Рэкетир» фильмінен пайдасы кем болғанымен, ол – Сатаевтың шығармашылығындағы жаңа кезең болып табылады, және Қазақстанның оскарлық комитеті дәл осы көркем-суретті Американдық кино өнерінің және ғылымдар академиясының номинациясы бойынша «Шетел тілінде қойылған ең жақсы фильм» сыйлығын алу үшін таңдауы кездейсоқ емес. Алдағы «[[Жаужүрек мың бала]]<nowiki/>» тарихи жырының түсірілуін әзірлеуші және қазіргі «Айналайын» сериалының продюсерлік рөлін атқарып отырған Ақан Сатаев «[[Ликвидатор]]ды<nowiki/>» түсіргенде, психологиялық драмамен үйлескен боевик жанрына сүйенді. == Фильмография == === Режиссёр === * 2007 — [[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]] * 2009 — [[Адасқан (фильм, 2009)|Адасқан (Заблудившийся)]] * 2009 — [[Ағайынды (телесериал)|Ағайынды]] (телехикая) * 2011 — [[Ликвидатор]] * 2012 — [[Жаужүрек мың бала]] * 2014 — [[Бауыржан Момышұлы (телесериал)|Бауыржан Момышұлы]] (телехикая) * 2015 — [[Рэкетир 2 (фильм)|Рэкетир 2]] * 2015 — Хакер * 2015 — Блогер * 2016 — [[Анаға апарар жол]] * 2016 — Райондар * 2018 — Бизнесмендер * 2018 — [[Елбасы Жолы. Астана]] * 2019 — Томирис === Актер === * 1993 — Аллажар * 1999 — Жас аккордеоншының өмірбаяны (Жизнеописание юного аккордеониста) === Продюсер === * 2007 — [[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]] * 2009 — [[Адасқан (фильм, 2009)|Адасқан]] * 2011 — Айналайын (телехикая) * 2018 — [[Елбасы Жолы. Астана]] * 2018 — Әлемнің мейірімді бейжайлығы (басты продюсер)<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/1117306/cast/</ref> *2019 — Қап-қара адам (басты продюсер)<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/1316549/cast/</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] 29q6n7f84kjzxrk11megt5oj2t6eekn 0 200992 3635461 3372692 2026-07-27T07:23:49Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Seal_of_Kuala_Lumpur_(1992-2019).svg]]» деген «[[:File:Coat_of_Arms_of_Kuala_Lumpur.svg]]» дегенмен алмастырылды. 3635461 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Куала-Лумпур |шынайы атауы = {{lang-ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}<br>{{lang-en|Federal Territory of Kuala Lumpur}}<br>{{lang-zh|吉隆坡联邦直辖区}} |сурет = KL Composite2.jpg |жағдайы = Астана |ел = Малайзия |елтаңба = Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg |ту = Flag of Kuala Lumpur Malaysia.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 9|lat_sec = 35 |lon_dir = E|lon_deg = 101|lon_min = 42|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city(1453978)_region:MY |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Федеральдық территория |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = мэр |басшысы = Ниш Хишам Ахмад Дахлан<ref>[http://www.visitkl.gov.my/visitklv2/index.php?r=column/cone&id=5 Куала-Лумпур қаласының мэрі]</ref> |құрылған уақыты = 1857 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 243,65 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 21,95 |климаты = |ресми тілі = Малай |тұрғыны = {{өсім}} 1 790 000<ref>{{cite web |url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cone&menu_id=bjRlZXVGdnBueDJKY1BPWEFPRlhIdz09 |title=Federal Territory of Kuala Lumpur |work=Department of Statistics, Malaysia }}</ref> |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = 7388 |шоғырлануы = 6 900 000 |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = |телефон коды = +60 3 |пошта индексі = |пошта индекстері = 40xxx - 48xxx, 62xxx - 64xxx |автомобиль коды = W |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kuala Lumpur |сайты = http://www.kualalumpur.gov.my/ |сайт тілі = }} '''Куала-Лумпур''' ({{lang-ms|Kuala Lumpur}}) – [[Малайзия]] елінің астанасы, [[Малакка түбегі]]нің оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[2009 жыл]]ғы мәлімет бойныша қала тұрғын саны 1 790 000 адамды құрайды. [[2017 жыл]]дан бері қала [[мэр]]і Ниш Хишам Ахмад Дахлан. ==Тарихы== Куала Лумпурдің негізі [[1857 жыл]]ы қаланады. 1880-1978 жылдар аралығында – [[Селангор]] астанасы болады. Куала Лумпур [[1972 жыл]]дың 1 ақпанынан бері [[сити]] (ағыл. [[city]]) мәртебесіне, [[1974 жыл]]дан бері – Федеральді территория мәртебесіне ие<ref>Погадаев, В. А. Куала-Лумпур. — в Малайзия. Карманная энциклопедия. М.: Муравей-Гайд, 2000, с. 31</ref>. ==Экономикасы== Қала мемлекеттің сауда-өнеркәсіптік және [[қаржы]] орталығы болып табылады<ref>[http://geosfera.info/aziya/malajziya/678-gorod-kuala-lumpur-stolica-malayzii-kulturnyy-ekonomicheskiy-i-finansovyy-centr-strany.html Мемлекеттің экономикалық және қаржы орталығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111003225/http://geosfera.info/aziya/malajziya/678-gorod-kuala-lumpur-stolica-malayzii-kulturnyy-ekonomicheskiy-i-finansovyy-centr-strany.html |date=2012-01-11 }}</ref>. Қала және қала маңында [[каучук]], пальма майы және басқа да тамақ өнімдерін шығаратын кәсіпорындар бар. Сондай-ақ кәсіпорындар [[электротехника]]лық және электронды заттар, ауылшаруашылық құрал-жабдықтар мен [[металл]] өндіріп, [[автомобиль]] жинаумен айналысады. == Ұлттық құрамы == Қала тұрғындары [[малайлар]], [[қытайлар]], [[Тамилдер|тамильдер]], [[малая]]лар, [[телугулер]], [[Бенгалдықтар|бенгалдар]], [[джакундар]], [[Ибандар|ибандардан]] және [[Сеноилар|сеноилардан]] тұрады. == Білім == Қалада екі университет ([[Малайзия Технология Университеті]] және [[Малайя Университеті]]) жұмыс істейді. === Өнер және мәдениет === === Туризм === [[File:Mosque Jamek.jpg|thumb|1907 жылы салынған [[Жамек мешіті]]]] [[Image:Petaling Street Gate.jpg|upright|thumb|[Петалиң көшесіндегі Чайнатаун]] Қал аэкономикасында туризм жетекші орын алады. Қалада әлемдік танымал қонақ үйлер орын тепкен. Куала Лумпурға жыл сайын 8.9 миллион турист келеді, осылайша ол әлемдегі ең көп турист баратын алтыншы қала болып табылады.<ref>http://www.enjoyourholiday.com/2011/04/18/top-10-most-visited-cities-in-the-world/</ref><ref>{{cite web|date=10 қаңтар 2010|url=http://www.euromonitor.com/Euromonitor_Internationals_Top_City_Destination_Ranking|title=Trend Watch: Euromonitor International's Top City Destination Ranking|publisher=Euromonitor International|first=Caroline|last=Bremner|accessdate=2010-08-27}}</ref> Куала Лумпурде [[Мердека алаңы, Куала Лумпур|Мердека алаңы]], [[малайзия Парламент үйі]], [[Петалиң көшесі]], [[Истана Негара, Куала Лумпур|Ұлттық сарай]] (''Istana Negara''), [[Куала Лумпур мұнарасы]], [[Малайзия ұлттық мұражайы]], [[орталық базар, Куала Лумупр|Орталық базар]], [[Ұлттық монумент (Малайзия)|Ұлттық монумент]],және [[Жәмек мешіті]] [[Бату үңгірлері]] сияқты діни орындар негізгі туристік нысандар болып табылады.<ref>{{cite web|title=Kuala Lumpur Travel|url=http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-travel/|accessdate=2009-09-15}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия елордалары}} [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Куала-Лумпур]] [[Санат:Миллионер қалалар]] al3amfivkflu9auvlohq2pai2f04xxs 0 210809 3635445 1825840 2026-07-27T06:50:49Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Heinersreuth.png]] → [[File:DEU Heinersreuth COA.svg]] PNG → SVG 3635445 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хайнерсройт |шынайы атауы = Heinersreuth |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Heinersreuth COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=58 |lat_sec=3 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=31 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Байройт |кестедегі аудан = Байройт (аудан){{!}}Байройт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 18 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс Дёч |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 340 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3731 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0921 |пошта индексі = 95500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BT |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 4 72 150 |ортаққордағы санаты = Heinersreuth |сайты = http://www.heinersreuth.de/ |сайт тілі = de }} '''Хайнерсройт''' ({{lang-de|Heinersreuth}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Франкония (округ)|Жоғарғы Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Байройт (аудан)|Байройт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3731 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 14,63 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 4 72 150''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Дёч. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.heinersreuth.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Байройт ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] 01lsinn3xkcz3wjkwhnxji7vrk3gy3i 0 229354 3635477 2555981 2026-07-27T08:10:04Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда қайтыс болғандар|Қарақалпақстанда қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635477 wikitext text/x-wiki '''Бекарыстан Амалдықұлы''' (1765, [[Қызылорда облысы]] Қазалы ауданы - 1858, [[Қарақалпақстан]], Мойнақ ауданы <ref>шамамен 1785-86 жылдары өмірге келген, 1867-68 жылдары қайтыс болған деген де деректер бар</ref>) - [[Әлім]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан би. Ел арасында сакталған аңыз- әңгімелерге қарағанда Жанқожа батыр жорыққа аттанар алдында Бекарыстанға барып, сәлем беріп, ақылдасып отырған. [[Абылай хан|Абылай ханның]] ұлы Жанғозы сұлтанды жалғыз ауыз сөзбен тоқтатқан шешендігі, түрікмен барымташыларын садақтың жалғыз оғымен сескендірген айбары туралы ел арасында ''«Бірауыз сөзбен ханды қайырған, жалғыз оқпен жауды қайырған жайсаңым-ай»'' деген қанатты сөз де сақталған. Қызылорда облысының Қазалы ауданында Бекарыстан би атындағы ауыл бар.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Бекарыстан Амангелдіұлы Қоқан, Хиуа бекеттерінің озбырлығына қарсы шыққан, жарлы-жақыбайларды үнемі қамқорлыққа алып, күрделі қиын мәселелерді байыппен туралықпен шешіп отырған. Елі ішінде би атанып, халықына сыйлы болған кісі. Ел аузында там-тұмдап жеткен бидің сөздері қалған. Оның Жанғазы сұлтанды бір ауыз сөзбен тоқтатқан, түрікмен елінің барымташыларын садақ оғымен қаймықтырғанын аңыз етіп айтады. «Бір ауыз сөзбен ханды қайтарған, жалғыз оқпен жауды қайтарған Бекарыстай бабаларың болған»,- деп отырады көнекөз қариялар. Қазақ халқының тәуелсіздігі жолында күрескен би Бекарыстанға бір ауылдың аты беріліп, баба ескерткіші тұрылған. Би Қарақалпақстанның Аралмен шектескен «Мойнақ» ауданы жеріндегі «Томпақ ата» қорымына жерленген. Мұрағат құжаттарында 1853 жылы Бекарыстан Амалдыковтың (Амандыков) [[Кішкене]] [[Шекті]] руынын [[Асан]] бөлімінің Матығұл аталығынан тарайтын және ол кісінің жасының 68-де екені көрсетілген. Би туралы ауызша айтылған деректер мен жазбаша жазылғадар сәйкес келіп тұр. Жайлауы Арал бекінісі мен Қызылқұмда, қыстауы Қосаралда болған. Өзінен үлкендердің айтқанын бұлжытпай орындайтын кісі екен. Екінші бір құжатта бидің 1856 жылы 2 қыркүйекте 20 сом күміс ақшаны сыйға алғаны жазылады.<ref>Билер сөзі - киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:1765 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:1858 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қарақалпақстанда қайтыс болғандар]] kvg7014hsjl83nuzzetymacldc09zr0 0 230056 3635373 1833614 2026-07-27T02:39:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635373 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сан-Паоло-ди-Чивитате |шынайы атауы = San Paolo di Civitate |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=44 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=16 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Фоджа (провинция){{!}}Фоджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Generoso Perna |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 91 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 163 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6072 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 67 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 882 |пошта индексі = 71010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 071050 |ортаққордағы санаты = San Paolo di Civitate |сайты = http://www.comune.sanpaolodicivitate.fg.it |сайт тілі = it }} '''Сан-Паоло-ди-Чивитате''' ({{lang-it|San Paolo di Civitate}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Фоджа (провинция)|Фоджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6072 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 67 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 91 км² шамасында. Пошта индексі — 71010. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Sant’Antonio di Padova e Paolo di Tarso.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0882556211 * Электронды поштасы: comunedisanpaolodicivitate1@virgilio.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.sanpaolodicivitate.fg.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915115019/http://www.comune.sanpaolodicivitate.fg.it/ |date=2016-09-15 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Фоджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] 5thggtustj55zi8zfy73mrf1i4hf6b8 0 231514 3635274 1835022 2026-07-26T18:56:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635274 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Савиньо  |шынайы атауы = Savigno |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=24 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=5 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Эмилия-Романья |кестедегі аймақ = Эмилия-Романья |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Болонья (провинция){{!}}Болонья |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 259 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2556 |санақ жылы = |тығыздығы = 47 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = savignesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 051 |пошта индексі = 40060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 37058 |ортаққордағы санаты = Savigno |сайты = http://www.comune.savigno.bo.it |сайт тілі = it }} '''Савиньо ''' ({{lang-it|Savigno}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Эмилия-Романья]] әкімшілік аймағына қарасты [[Болонья (провинция)|Болонья]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2556 адамды құрайды. Халық тығыздығы 47 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 54 км² шамасында. Пошта индексі — 40060. Елді мекеннің қамқоршысы — San Matteo.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.savigno.bo.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203619/http://www.comune.savigno.bo.it/ |date=2016-03-03 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Болонья провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Эмилия-Романья елді мекендері]] qos2cxffp40h7ip763vlqsyq1anpsg6 0 232131 3635167 1835617 2026-07-26T13:03:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635167 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Рур (провинция Турин) |шынайы атауы = Roure |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=00 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=08 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Rino Tron |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 59 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 750 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 966 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 16 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 121 |пошта индексі = 10060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 01227 |ортаққордағы санаты = Roure |сайты = http://www.comune.roure.to.it |сайт тілі = it }} '''Рур (провинция Турин)''' ({{lang-it|Roure}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 966 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 59 км² шамасында. Пошта индексі — 10060. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 121842613 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.roure.to.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606090802/http://www.comune.roure.to.it/ |date=2007-06-06 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] e3nm7uqjqm34wi4pqkq6bmpl355etgf 0 232278 3635371 1835905 2026-07-27T02:13:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635371 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сан-Мартино-сулла-Марручина |шынайы атауы = San Martino sulla Marrucina |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=14 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=13 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Абруццо |кестедегі аймақ = Абруццо |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Кьети (провинция){{!}}Кьети |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 420 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1035 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 147 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0871 |пошта индексі = 66010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 069082 |ортаққордағы санаты = San Martino sulla Marrucina |сайты = http://www.sanmartinosm.it |сайт тілі = it }} '''Сан-Мартино-сулла-Марручина''' ({{lang-it|San Martino sulla Marrucina}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кьети (провинция)|Кьети]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1035 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 147 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 66010. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giuseppe.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sanmartinosm.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102182058/http://www.sanmartinosm.it/ |date=2013-01-02 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Кьети провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Абруццо елді мекендері]] pt8nzcj38k27k3uc4y9hv7wsovxjwzw 0 232953 3635357 1836222 2026-07-26T23:19:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635357 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сальтара |шынайы атауы = Saltara |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=45 |lat_sec=12 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=53 |lon_sec=51 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Пезаро-э-Урбино (провинция){{!}}Пезаро-э-Урбино |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Tullio Renzoni |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6666 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 669 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 721 |пошта индексі = 61030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 41050 |ортаққордағы санаты = Saltara |сайты = http://www.comune.saltara.pu.it |сайт тілі = it }} '''Сальтара''' ({{lang-it|Saltara}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Пезаро-э-Урбино (провинция)|Пезаро-э-Урбино]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6666 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 669 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 61030. Елді мекеннің қамқоршысы — San Sebastiano.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 721 892 901 * Электронды поштасы: comune.saltara@provincia.ps.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.saltara.pu.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411092130/http://www.comune.saltara.pu.it/ |date=2013-04-11 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Пезаро-э-Урбино провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] eloeo3bbdoms6t8ks6pw6ulhffxcq0b 0 232954 3635369 1836229 2026-07-27T01:39:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635369 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сан-Джорджо-ди-Пезаро |шынайы атауы = San Giorgio di Pesaro |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=42 |lat_sec=58 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=58 |lon_sec=27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Пезаро-э-Урбино (провинция){{!}}Пезаро-э-Урбино |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Federico Faccenda |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 201 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1426 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 68 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 721 |пошта индексі = 61030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 41052 |ортаққордағы санаты = San Giorgio di Pesaro |сайты = http://www.comune.san-giorgio.pu.it |сайт тілі = it }} '''Сан-Джорджо-ди-Пезаро''' ({{lang-it|San Giorgio di Pesaro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Пезаро-э-Урбино (провинция)|Пезаро-э-Урбино]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1426 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 68 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 61030. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giorgio.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 721 970 102 * Электронды поштасы: comune.san-giorgio@provincia.ps.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.san-giorgio.pu.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908085318/http://www.comune.san-giorgio.pu.it/ |date=2012-09-08 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Пезаро-э-Урбино провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] gs3t090f3ik1srl8sdtzwb2g51m8e86 0 232960 3635469 1836296 2026-07-27T08:05:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635469 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сассокорваро |шынайы атауы = Sassocorvaro |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=47 |lat_sec=47 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=29 |lon_sec=50 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Пезаро-э-Урбино (провинция){{!}}Пезаро-э-Урбино |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Antonio Alessandrini |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 67 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 326 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3539 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 53 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 722 |пошта индексі = 61028 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 41059 |ортаққордағы санаты = Sassocorvaro |сайты = http://www.comune.sassocorvaro.pu.it |сайт тілі = it }} '''Сассокорваро''' ({{lang-it|Sassocorvaro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Пезаро-э-Урбино (провинция)|Пезаро-э-Урбино]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3539 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 53 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 67 км² шамасында. Пошта индексі — 61028. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giovanni Battista.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 72 276 154 * Электронды поштасы:  info@comune.sassocorvaro.pu.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.sassocorvaro.pu.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709024456/http://www.comune.sassocorvaro.pu.it/ |date=2013-07-09 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Пезаро-э-Урбино провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] ozh0kizyp2dolbhjmpnjfy4i4fmxwve 0 233041 3635370 1836699 2026-07-27T01:59:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635370 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сан-Костантино-Калабро |шынайы атауы = San Costantino Calabro |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=38 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=4 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Калабрия |кестедегі аймақ = Калабрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Вибо-Валентия (провинция){{!}}Вибо-Валентия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 454 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2320 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 330 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = sancostantinesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0963 |пошта индексі = 89851 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 0102033 |ортаққордағы санаты = San Costantino Calabro |сайты = http://digilander.libero.it/SanCostantinoCalabro |сайт тілі = it }} '''Сан-Костантино-Калабро''' ({{lang-it|San Costantino Calabro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Вибо-Валентия (провинция)|Вибо-Валентия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2320 адамды құрайды&nbsp;(2006). Халық тығыздығы 330 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 89851. Елді мекеннің қамқоршысы — San Costantino Vescovo.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://digilander.libero.it/SanCostantinoCalabro Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311020926/http://digilander.libero.it/SanCostantinoCalabro/ |date=2007-03-11 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Вибо-Валентия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Калабрия елді мекендері]] ai4h394o6keab52vlagx31p5wyxfxzv 0 235016 3635364 1838673 2026-07-27T01:16:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635364 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сан-Грегорио-Маньо |шынайы атауы = San Gregorio Magno |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=24 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Салерно (провинция){{!}}Салерно |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Gerardo Malpede |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4533 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 93 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 828 |пошта индексі = 84020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 65120 |ортаққордағы санаты = San Gregorio Magno |сайты = http://www.sangregoriomagno.com |сайт тілі = it }} '''Сан-Грегорио-Маньо''' ({{lang-it|San Gregorio Magno}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Салерно (провинция)|Салерно]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4533 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 93 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 49 км² шамасында. Пошта индексі — 84020. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 828 956 272 * Электронды поштасы: info@sangregoriomagno.com == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sangregoriomagno.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113100321/http://www.sangregoriomagno.com/ |date=2012-11-13 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Салерно провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] 12bnjesty9linspkvjf4uei9307y9r0 0 235444 3635378 1838784 2026-07-27T04:29:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635378 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сант'Анджело-Романо |шынайы атауы = Sant'Angelo Romano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=2 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=43 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лацио |кестедегі аймақ = Лацио |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Рим (провинция){{!}}Рим |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 400 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4199 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 196 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 774 |пошта индексі = 10 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 58098 |ортаққордағы санаты = Sant’Angelo Romano |сайты = http://www.comune.santangeloromano.rm.it |сайт тілі = it }} '''Сант'Анджело-Романо''' ({{lang-it|Sant'Angelo Romano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лацио]] әкімшілік аймағына қарасты [[Рим (провинция)|Рим]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4199 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 196 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 10. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Biagio vescovo e martire.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 774 420 002 * Электронды поштасы: comunesar@tiscali.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.santangeloromano.rm.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131130054329/http://www.comune.santangeloromano.rm.it/ |date=2013-11-30 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Рим провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лацио елді мекендері]] 09lvyenk47ix1f6mwtnijadwgtrxvkl 0 240247 3635377 1842863 2026-07-27T04:28:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635377 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сант'Анджело-Лимозано |шынайы атауы = Sant'Angelo Limosano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=42 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=36 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Молизе |кестедегі аймақ = Молизе |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Кампобассо (провинция){{!}}Кампобассо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Domenico Foligno |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 900 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 397 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 25 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 874 |пошта индексі = 86020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 070073 |ортаққордағы санаты = Sant'Angelo Limosano |сайты = http://www.comune.santangelolimosano.cb.it |сайт тілі = it }} '''Сант'Анджело-Лимозано''' ({{lang-it|Sant'Angelo Limosano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Молизе]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кампобассо (провинция)|Кампобассо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 397 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 25 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 16 км² шамасында. Пошта индексі — 86020. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0874 701236 - 0874 701246 * Электронды поштасы: santangelolimosano@tiscali.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.santangelolimosano.cb.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Кампобассо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Молизе елді мекендері]] rtxdzp0jtkeutq67gyxofbn9zpj8ysi 0 253537 3635217 3079244 2026-07-26T16:37:37Z Sayatshy 54276 3635217 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Түлкі ілген бүркіт.jpg|thumb|Саятшылықта жиі орын табатын бүркіттің түлкі ілуі]] САЯТ — саналы адам өмірі мен биоалуантүрлілік арасындағы жауапты қарым-қатынас мәдениеті. Ол адамның өзін табиғаттың қожайыны емес, Жаратушы аманат еткен тіршілік әлемінің саналы мүшесі ретінде тануын білдіреді. САЯТШЫЛЫҚ — табиғатпен етене өскен адамның ақыл-санасын, дене қуатын және рухани қасиеттерін бір арнаға тоғыстыратын текті өнер. Ол табиғи тепе-теңдікті сақтау жолында саятшыдан сабырлық пен жылдамдықты, шымырлық пен ептілікті, шыдамдылық пен нәзіктікті қатар талап ететін, адамзаттың бағзы замандардан бүгінге жеткен асыл құндылығы. САЯТШЫЛЫҚ — адамның ақыл-санасы, қыранның қырағылығы, тазының алғырлығы және тұлпардың қуаты өзара сенім арқылы біртұтас әрекетке айналатын қазақтың дәстүрлі текті өнері әрі ата кәсібі. САЯТТАУ — табиғатты тану, дене мен рухты тәрбиелеу, жаратылыстың шеберлігіне тамсанып, оны дәріптеу және бүкіл тіршілік алдындағы жауапкершілікті сезіну тоғысынан туатын адамның өмірлік рақаты. Мұқағали Мақатаевтың «Тұғырым тұл, қаршығам кетті саяттан» деген бейнелі жолында саят ұғымы қарапайым саятшылық шеңберінен шығып, адам өмірінің рухани кеңістігіне айналады. Тұғыр — адамның өмірлік негізі, қаршыға — үміті мен шабыты, ал саят — сол қасиеттер әрекет ететін мәнді өмір жолы. Қаршығаның саяттан кетуі ақынның өмірден түңіліп, рухани жалғыздыққа түскен сәтін білдіреді. Археологиялық қазба жұмыстары [[Ежелгі Тұран]]ды мекендеген тайпалар құс салуды тіпті қола дәуірі кезінде-ақ меңгергендігін көрсетеді. Тарих пен мәдениет тұрғысынан қарағанда саятшылықтың дамуы өте қызғылықты. Қазақ саятшылары [[бүркіт]], [[бидайық]], [[сұңқар]], [[қаршыға]], [[бөктергі]], [[ителгі]], [[сапсаң]] тағы с.с. көптеген алушы құстарды баптап өздері алатын құстарға түсуді үйреткен. Мұндай өнер қырғыз, араб ішінара түркімендердің арасында да дамыған. өнер. Крестшілер жорығынан кейін араб мәдениетімен танысқан еуропалықтар сұңқар салуды үйренген. Саятшылықтың бұл түрі әсіресе XII-XIII ғасырда Еуропа елдерінде кең тараған. Қазақ халқы саятшылықты тұрмыстық пайдасы бар өнер ретінде де, көңіл көтеретін табиғатпен етене араласатын спорт ретінде де қараған.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> ==Қазақ халқындағы дәстүр== [[Қыран]] [[құс]]тармен аңға шығады. Саятшылықта өнердің бір түрі. Құс салып аңға шығатын адам '''«құсбегі»''' -, деп аталады. Құсбегі де табиғаттан берілген сый. Ол қыран құсты тәрбиелеп, олардың табиғатын түсінеді, қай уақытта аңға шығу керек екендігін біледі. Мұндай адамдар қазір де бар, бірақ аз. Қолға үйрету үшін мына қыран құстар ыңғайлы: [[бүркіт]], [[сұңқар]], [[қаршыға]]. Негізінде аңшы адамдар – құсбегілер бүркітті қолға үйретіп, аңға салған. Түріне, аңға түсу қабылетіне қарап мына түрлерге бөліп, атаған: т'''астүлек, мұзбұлақ, көк түбіт, май түбіт, барқын, баршын''', т.б. Аңшы құстарды өте жоғары бағалаған. Мұндай құстардың өз жабдықтары болады: '''құндақ, томаға, тұғыр, балақ бау, желі бау –байлауыш.''' Қыран құстарды қолға ұстап, тәрбиелеу үшін өзі бір үлкен ғылыми әдістерді меңгеру керек. Әбден дайын болған бүркітті қыс түскен соң қасқырға, түлкіге, қарсаққа, сайғаққа салған. Жазда, күзде –қазға, үйрекке, қырғауылға, т.б. құстарға салған. Аңшылардың көптен күткен аңға салу күні «сонар» - деп аталған. Сонар – желсіз, ашық күндері. Бұл күндері аңның ізі қарда анық көрінеді. Сонар үшке бөлінеді: 1 – ұзақ сонар, 2- келте сонар, 3 – қан сонар. Қан сонарда аңшының жолы болып олжалы қайтқан. Аңшының аңнан табыспен қайтуы ауылы үшін мереке болған. Олар өздерінің аңшыларын мақтанышпен қарсы алып, оларды мақтан тұтқан. Саятшылық тек қызық үшін уақыт өткізу үшін емес. Ол үлкен өнер. == Саят маусымы == Саят уақыты онда пайдаланылатын қыран түріне байланысты әртүрлі болып келеді. Шағын қырандарды құс ілдіруге жыл құстары балапандарын қанаттандырғаннан кейін басталып, жыл құстары қайтқанға дейін жалғасады. Әсіресе алғашқы аяз түсіп, құстар көлге топ-тобымен жиналған кезде олжаны молынан түсіруге болады. Ителгімен жыл бойы саят құрады: жазда қаз, үйрек, дуадаққа, күз бен қыста ұсақ аң мен қоянға салады. Қазақтар бүркітті, қарашада теріскей мен Сібірден суык жел соғып, құстар жылы жаққа ауып, жан-жануар қысқы дайындыққа кіріскен кезде бастайды. Бүркітпен саятқа шығу қар түскеннен басталып, қыс аяқталғанға дейін жалғасады. Тәулік ішінде қырандардың ең шабытты кезеңі - таңертең ерте және кешқұрымғы уақыт. Саятқа қырандарды аштай алып шығады. == Саятқа дайындық == Саят атын суарып, егер күнұзақ жүретін немесе қонатындай жағдай болса, беретін жем (сұлы) ала шығады. Құрал-жабдық, арқан-жіп, қоржындары мен күнұзақ далада жүргенде талғажау ететін жолазық, ас-су дайындайтын ыдыс, оттықтарын қамдайды. == Саятшылықта қолданылатын құрал-жабдықтар == # '''Томаға''' - бүркіттің екі көзін саңылаусыз жауып тұратын бас киім. # '''Жезтұяқ''' - бүркіттің саусақ кемтарлығын толықтыру мақсатымен жезден жасалған тұяқ. # '''Аяққап''' - бүркітті саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін теріден жасалған саусаққап. # '''Балақ бау''' - құстың аяқтарына тағылатын қайыс бау. # '''Аяқ бау''' - құстың балақ бауына жалғанатын ұзындау жіңішке жіп. # '''Ірге бау''' - аяқ бауды ұзартуға арналған тиегі бар қайыс. # '''Тобаршық''' - ірге баудың бір ұшындағы ағаш тиек. # '''Шыжым''' - құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқан. # '''Биялай''' - бүркітшінің оң қолына киетін қолғап. # '''Балдақ''' - құсты ат үстінде алып жүруге арналған тіреу. # '''Тұғыр''' - құсты қондырып қоятын орын. # '''Жемаяқ''' - бүркітке жем беретін ыдыс. # '''Жемқалта''' - аңға шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. # '''Түтік''' - құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. # '''Ырғақ''' - асау құсты көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саятшылық]] 71lhxbq1k67a7pmq938b52qrhs5ll62 3635219 3635217 2026-07-26T16:39:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Sayatshy|Sayatshy]] ([[User talk:Sayatshy|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2981098 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Түлкі ілген бүркіт.jpg|thumb|Саятшылықта жиі орын табатын бүркіттің түлкі ілуі]] '''Саят (саятшылық)''', [[Жыртқыш құстар|жыртқыш құстарды]] аңға салу, қазақ халқындағы өте ерте замандардан келе жатқан спорттық өнер. Археологиялық қазба жұмыстары [[Ежелгі Тұран]]ды мекендеген тайпалар құс салуды тіпті қола дәуірі кезінде-ақ меңгергендігін көрсетеді. Тарих пен мәдениет тұрғысынан қарағанда саятшылықтың дамуы өте қызғылықты. Қазақ саятшылары [[бүркіт]], [[бидайық]], [[сұңқар]], [[қаршыға]], [[бөктергі]], [[ителгі]], [[сапсаң]] тағы с.с. көптеген алушы құстарды баптап өздері алатын құстарға түсуді үйреткен. Мұндай өнер қырғыз, араб ішінара түркімендердің арасында да дамыған. өнер. Крестшілер жорығынан кейін араб мәдениетімен танысқан еуропалықтар сұңқар салуды үйренген. Саятшылықтың бұл түрі әсіресе XII-XIII ғасырда Еуропа елдерінде кең тараған. Қазақ халқы саятшылықты тұрмыстық пайдасы бар өнер ретінде де, көңіл көтеретін табиғатпен етене араласатын спорт ретінде де қараған.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> ==Қазақ халқындағы дәстүр== [[Қыран]] [[құс]]тармен аңға шығады. Саятшылықта өнердің бір түрі. Құс салып аңға шығатын адам '''«құсбегі»''' -, деп аталады. Құсбегі де табиғаттан берілген сый. Ол қыран құсты тәрбиелеп, олардың табиғатын түсінеді, қай уақытта аңға шығу керек екендігін біледі. Мұндай адамдар қазір де бар, бірақ аз. Қолға үйрету үшін мына қыран құстар ыңғайлы: [[бүркіт]], [[сұңқар]], [[қаршыға]]. Негізінде аңшы адамдар – құсбегілер бүркітті қолға үйретіп, аңға салған. Түріне, аңға түсу қабылетіне қарап мына түрлерге бөліп, атаған: т'''астүлек, мұзбұлақ, көк түбіт, май түбіт, барқын, баршын''', т.б. Аңшы құстарды өте жоғары бағалаған. Мұндай құстардың өз жабдықтары болады: '''құндақ, томаға, тұғыр, балақ бау, желі бау –байлауыш.''' Қыран құстарды қолға ұстап, тәрбиелеу үшін өзі бір үлкен ғылыми әдістерді меңгеру керек. Әбден дайын болған бүркітті қыс түскен соң қасқырға, түлкіге, қарсаққа, сайғаққа салған. Жазда, күзде –қазға, үйрекке, қырғауылға, т.б. құстарға салған. Аңшылардың көптен күткен аңға салу күні «сонар» - деп аталған. Сонар – желсіз, ашық күндері. Бұл күндері аңның ізі қарда анық көрінеді. Сонар үшке бөлінеді: 1 – ұзақ сонар, 2- келте сонар, 3 – қан сонар. Қан сонарда аңшының жолы болып олжалы қайтқан. Аңшының аңнан табыспен қайтуы ауылы үшін мереке болған. Олар өздерінің аңшыларын мақтанышпен қарсы алып, оларды мақтан тұтқан. Саятшылық тек қызық үшін уақыт өткізу үшін емес. Ол үлкен өнер. == Саят маусымы == Саят уақыты онда пайдаланылатын қыран түріне байланысты әртүрлі болып келеді. Шағын қырандарды құс ілдіруге жыл құстары балапандарын қанаттандырғаннан кейін басталып, жыл құстары қайтқанға дейін жалғасады. Әсіресе алғашқы аяз түсіп, құстар көлге топ-тобымен жиналған кезде олжаны молынан түсіруге болады. Ителгімен жыл бойы саят құрады: жазда қаз, үйрек, дуадаққа, күз бен қыста ұсақ аң мен қоянға салады. Қазақтар бүркітті, қарашада теріскей мен Сібірден суык жел соғып, құстар жылы жаққа ауып, жан-жануар қысқы дайындыққа кіріскен кезде бастайды. Бүркітпен саятқа шығу қар түскеннен басталып, қыс аяқталғанға дейін жалғасады. Тәулік ішінде қырандардың ең шабытты кезеңі - таңертең ерте және кешқұрымғы уақыт. Саятқа қырандарды аштай алып шығады. == Саятқа дайындық == Саят атын суарып, егер күнұзақ жүретін немесе қонатындай жағдай болса, беретін жем (сұлы) ала шығады. Құрал-жабдық, арқан-жіп, қоржындары мен күнұзақ далада жүргенде талғажау ететін жолазық, ас-су дайындайтын ыдыс, оттықтарын қамдайды. == Саятшылықта қолданылатын құрал-жабдықтар == # '''Томаға''' - бүркіттің екі көзін саңылаусыз жауып тұратын бас киім. # '''Жезтұяқ''' - бүркіттің саусақ кемтарлығын толықтыру мақсатымен жезден жасалған тұяқ. # '''Аяққап''' - бүркітті саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін теріден жасалған саусаққап. # '''Балақ бау''' - құстың аяқтарына тағылатын қайыс бау. # '''Аяқ бау''' - құстың балақ бауына жалғанатын ұзындау жіңішке жіп. # '''Ірге бау''' - аяқ бауды ұзартуға арналған тиегі бар қайыс. # '''Тобаршық''' - ірге баудың бір ұшындағы ағаш тиек. # '''Шыжым''' - құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқан. # '''Биялай''' - бүркітшінің оң қолына киетін қолғап. # '''Балдақ''' - құсты ат үстінде алып жүруге арналған тіреу. # '''Тұғыр''' - құсты қондырып қоятын орын. # '''Жемаяқ''' - бүркітке жем беретін ыдыс. # '''Жемқалта''' - аңға шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. # '''Түтік''' - құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. # '''Ырғақ''' - асау құсты көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саятшылық]] ab6ber3uf86nv4w4iy0zszcm6am8v74 3635225 3635219 2026-07-26T16:48:04Z Sayatshy 54276 3635225 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Түлкі ілген бүркіт.jpg|thumb|Саятшылықта жиі орын табатын бүркіттің түлкі ілуі]] '''Саят (саятшылық)''', [[Жыртқыш құстар|жыртқыш құстарды]] аңға салу, қазақ халқындағы өте ерте замандардан келе жатқан спорттық өнер. Археологиялық қазба жұмыстары [[Ежелгі Тұран]]ды мекендеген тайпалар құс салуды тіпті қола дәуірі кезінде-ақ меңгергендігін көрсетеді. Тарих пен мәдениет тұрғысынан қарағанда саятшылықтың дамуы өте қызғылықты. Қазақ саятшылары [[бүркіт]], [[бидайық]], [[сұңқар]], [[қаршыға]], [[бөктергі]], [[ителгі]], [[сапсаң]] тағы с.с. көптеген алушы құстарды саятшылыққа баптап, оларды Саят құстары деп атаған. Мұндай өнер түркі халықтарында кеңінен дамып, крестшілер жорығынан кейін араб мәдениетімен танысқан еуропалықтар сұңқар салуды үйренген деген тұжырым бар. Саятшылықтың бұл түрі әсіресе XII-XIII ғасырда Еуропа елдерінде кең тарайды. Қазақ халқы саятшылықты тұрмыстық пайдасы бар өнер ретінде де, көңіл көтеретін табиғатпен етене араласатын спорт ретінде де қараған.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> ==Қазақ халқындағы дәстүр== [[Қыран]] [[құс]]тармен аңға шығады. Саятшылықта өнердің бір түрі. Құс салып аңға шығатын адам '''«құсбегі»''' -, деп аталады. Құсбегі де табиғаттан берілген сый. Ол қыран құсты тәрбиелеп, олардың табиғатын түсінеді, қай уақытта аңға шығу керек екендігін біледі. Мұндай адамдар қазір де бар, бірақ аз. Қолға үйрету үшін мына қыран құстар ыңғайлы: [[бүркіт]], [[сұңқар]], [[қаршыға]]. Негізінде аңшы адамдар – құсбегілер бүркітті қолға үйретіп, аңға салған. Түріне, аңға түсу қабылетіне қарап мына түрлерге бөліп, атаған: т'''астүлек, мұзбұлақ, көк түбіт, май түбіт, барқын, баршын''', т.б. Аңшы құстарды өте жоғары бағалаған. Мұндай құстардың өз жабдықтары болады: '''құндақ, томаға, тұғыр, балақ бау, желі бау –байлауыш.''' Қыран құстарды қолға ұстап, тәрбиелеу үшін өзі бір үлкен ғылыми әдістерді меңгеру керек. Әбден дайын болған бүркітті қыс түскен соң қасқырға, түлкіге, қарсаққа, сайғаққа салған. Жазда, күзде –қазға, үйрекке, қырғауылға, т.б. құстарға салған. Аңшылардың көптен күткен аңға салу күні «сонар» - деп аталған. Сонар – желсіз, ашық күндері. Бұл күндері аңның ізі қарда анық көрінеді. Сонар үшке бөлінеді: 1 – ұзақ сонар, 2- келте сонар, 3 – қан сонар. Қан сонарда аңшының жолы болып олжалы қайтқан. Аңшының аңнан табыспен қайтуы ауылы үшін мереке болған. Олар өздерінің аңшыларын мақтанышпен қарсы алып, оларды мақтан тұтқан. Саятшылық тек қызық үшін уақыт өткізу үшін емес. Ол үлкен өнер. == Саят маусымы == Саят уақыты онда пайдаланылатын қыран түріне байланысты әртүрлі болып келеді. Шағын қырандарды құс ілдіруге жыл құстары балапандарын қанаттандырғаннан кейін басталып, жыл құстары қайтқанға дейін жалғасады. Әсіресе алғашқы аяз түсіп, құстар көлге топ-тобымен жиналған кезде олжаны молынан түсіруге болады. Ителгімен жыл бойы саят құрады: жазда қаз, үйрек, дуадаққа, күз бен қыста ұсақ аң мен қоянға салады. Қазақтар бүркітті, қарашада теріскей мен Сібірден суык жел соғып, құстар жылы жаққа ауып, жан-жануар қысқы дайындыққа кіріскен кезде бастайды. Бүркітпен саятқа шығу қар түскеннен басталып, қыс аяқталғанға дейін жалғасады. Тәулік ішінде қырандардың ең шабытты кезеңі - таңертең ерте және кешқұрымғы уақыт. Саятқа қырандарды аштай алып шығады. == Саятқа дайындық == Саят атын суарып, егер күнұзақ жүретін немесе қонатындай жағдай болса, беретін жем (сұлы) ала шығады. Құрал-жабдық, арқан-жіп, қоржындары мен күнұзақ далада жүргенде талғажау ететін жолазық, ас-су дайындайтын ыдыс, оттықтарын қамдайды. == Саятшылықта қолданылатын құрал-жабдықтар == # '''Томаға''' - бүркіттің екі көзін саңылаусыз жауып тұратын бас киім. # '''Жезтұяқ''' - бүркіттің саусақ кемтарлығын толықтыру мақсатымен жезден жасалған тұяқ. # '''Аяққап''' - бүркітті саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін теріден жасалған саусаққап. # '''Балақ бау''' - құстың аяқтарына тағылатын қайыс бау. # '''Аяқ бау''' - құстың балақ бауына жалғанатын ұзындау жіңішке жіп. # '''Ірге бау''' - аяқ бауды ұзартуға арналған тиегі бар қайыс. # '''Тобаршық''' - ірге баудың бір ұшындағы ағаш тиек. # '''Шыжым''' - құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқан. # '''Биялай''' - бүркітшінің оң қолына киетін қолғап. # '''Балдақ''' - құсты ат үстінде алып жүруге арналған тіреу. # '''Тұғыр''' - құсты қондырып қоятын орын. # '''Жемаяқ''' - бүркітке жем беретін ыдыс. # '''Жемқалта''' - аңға шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. # '''Түтік''' - құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. # '''Ырғақ''' - асау құсты көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саятшылық]] is5fh6ej6xdfm3ku4yzbpfnvzgwf928 3635360 3635225 2026-07-27T00:42:26Z Sayatshy 54276 3635360 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Түлкі ілген бүркіт.jpg|thumb|Саятшылықта жиі орын табатын бүркіттің түлкі ілуі]] '''Саят (саятшылық)''', [[Жыртқыш құстар|жыртқыш құстарды]] аңға салу, қазақ халқындағы өте ерте замандардан келе жатқан спорттық өнер. Археологиялық қазба жұмыстары [[Ежелгі Тұран]]ды мекендеген тайпалар құс салуды тіпті қола дәуірі кезінде-ақ меңгергендігін көрсетеді. Тарих пен мәдениет тұрғысынан қарағанда саятшылықтың дамуы өте қызғылықты. Қазақ саятшылары [[бүркіт]], [[бидайық]], [[сұңқар]], [[қаршыға]], [[бөктергі]], [[ителгі]], [[лашын]] тағы с.с. көптеген алушы құстарды саятшылыққа баптап, оларды Саят құстары деп атаған. Мұндай өнер түркі халықтарында кеңінен дамып, крестшілер жорығынан кейін араб мәдениетімен танысқан еуропалықтар сұңқар салуды үйренген деген тұжырым бар. Саятшылықтың бұл түрі әсіресе XII-XIII ғасырда Еуропа елдерінде кең тарайды. Қазақ халқы саятшылықты тұрмыстық пайдасы бар өнер ретінде де, көңіл көтеретін табиғатпен етене араласатын спорт ретінде де қараған.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> ==Қазақ халқындағы дәстүр== [[Қыран]] [[құс]]тармен аңға шығады. Саятшылықта өнердің бір түрі. Құс салып аңға шығатын адам '''«құсбегі»''' -, деп аталады. Құсбегі де табиғаттан берілген сый. Ол қыран құсты тәрбиелеп, олардың табиғатын түсінеді, қай уақытта аңға шығу керек екендігін біледі. Мұндай адамдар қазір де бар, бірақ аз. Қолға үйрету үшін мына қыран құстар ыңғайлы: [[бүркіт]], [[сұңқар]], [[қаршыға]]. Негізінде аңшы адамдар – құсбегілер бүркітті қолға үйретіп, аңға салған. Түріне, аңға түсу қабылетіне қарап мына түрлерге бөліп, атаған: т'''астүлек, мұзбұлақ, көк түбіт, май түбіт, барқын, баршын''', т.б. Аңшы құстарды өте жоғары бағалаған. Мұндай құстардың өз жабдықтары болады: '''құндақ, томаға, тұғыр, балақ бау, желі бау –байлауыш.''' Қыран құстарды қолға ұстап, тәрбиелеу үшін өзі бір үлкен ғылыми әдістерді меңгеру керек. Әбден дайын болған бүркітті қыс түскен соң қасқырға, түлкіге, қарсаққа, сайғаққа салған. Жазда, күзде –қазға, үйрекке, қырғауылға, т.б. құстарға салған. Аңшылардың көптен күткен аңға салу күні «сонар» - деп аталған. Сонар – желсіз, ашық күндері. Бұл күндері аңның ізі қарда анық көрінеді. Сонар үшке бөлінеді: 1 – ұзақ сонар, 2- келте сонар, 3 – қан сонар. Қан сонарда аңшының жолы болып олжалы қайтқан. Аңшының аңнан табыспен қайтуы ауылы үшін мереке болған. Олар өздерінің аңшыларын мақтанышпен қарсы алып, оларды мақтан тұтқан. Саятшылық тек қызық үшін уақыт өткізу үшін емес. Ол үлкен өнер. == Саят маусымы == Саят уақыты онда пайдаланылатын қыран түріне байланысты әртүрлі болып келеді. Шағын қырандарды құс ілдіруге жыл құстары балапандарын қанаттандырғаннан кейін басталып, жыл құстары қайтқанға дейін жалғасады. Әсіресе алғашқы аяз түсіп, құстар көлге топ-тобымен жиналған кезде олжаны молынан түсіруге болады. Ителгімен жыл бойы саят құрады: жазда қаз, үйрек, дуадаққа, күз бен қыста ұсақ аң мен қоянға салады. Қазақтар бүркітті, қарашада теріскей мен Сібірден суык жел соғып, құстар жылы жаққа ауып, жан-жануар қысқы дайындыққа кіріскен кезде бастайды. Бүркітпен саятқа шығу қар түскеннен басталып, қыс аяқталғанға дейін жалғасады. Тәулік ішінде қырандардың ең шабытты кезеңі - таңертең ерте және кешқұрымғы уақыт. Саятқа қырандарды аштай алып шығады. == Саятқа дайындық == Саят атын суарып, егер күнұзақ жүретін немесе қонатындай жағдай болса, беретін жем (сұлы) ала шығады. Құрал-жабдық, арқан-жіп, қоржындары мен күнұзақ далада жүргенде талғажау ететін жолазық, ас-су дайындайтын ыдыс, оттықтарын қамдайды. == Саятшылықта қолданылатын құрал-жабдықтар == # '''Томаға''' - бүркіттің екі көзін саңылаусыз жауып тұратын бас киім. # '''Жезтұяқ''' - бүркіттің саусақ кемтарлығын толықтыру мақсатымен жезден жасалған тұяқ. # '''Аяққап''' - бүркітті саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін теріден жасалған саусаққап. # '''Балақ бау''' - құстың аяқтарына тағылатын қайыс бау. # '''Аяқ бау''' - құстың балақ бауына жалғанатын ұзындау жіңішке жіп. # '''Ірге бау''' - аяқ бауды ұзартуға арналған тиегі бар қайыс. # '''Тобаршық''' - ірге баудың бір ұшындағы ағаш тиек. # '''Шыжым''' - құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқан. # '''Биялай''' - бүркітшінің оң қолына киетін қолғап. # '''Балдақ''' - құсты ат үстінде алып жүруге арналған тіреу. # '''Тұғыр''' - құсты қондырып қоятын орын. # '''Жемаяқ''' - бүркітке жем беретін ыдыс. # '''Жемқалта''' - аңға шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. # '''Түтік''' - құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. # '''Ырғақ''' - асау құсты көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саятшылық]] 95kgw1vx1kqxhqdacajby7wxwvh1bee 0 268319 3635478 3339725 2026-07-27T08:10:26Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635478 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Ердос Жаңабергенов |Шынайы есімі = |Суреті = Ердос Жаңабергенов.jpg |Толық есімі = Ердос Үсенұлы Жаңабергенов |Лақап аты = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Туған күні = 17.01.1984 |Туған жері = Хожелі қаласы, [[Қарақалпақстан]], {{UZB}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = [[Ақтау қаласы]], [[Маңғыстау облысы]], {{KAZ}} |Салмағы = 81 кг |Тұрысы = |Бойы = 178 |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = [[Марат Жәкиев]] |Команда = |Алғашқы айқасы = |Соңғы айқасы = |Чемпион белдігі = |Айқастар = |Жеңістер саны = |Нокаут = |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = |Әуесқой айқастарда жеңгені = |Әуесқой айқастарда жеңілгені = |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = |Позиция1 = |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = |Позиция2 = |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = |Сайты = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{ОО-спорт|[[Бокс]]}} {{турнир|[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|China}} [[Бокстан әлем чемпионаты 2005|Мяньян 2005]]|81 кг дейін}} }} '''Ердос Үсенұлы Жаңабергенов''' (17.01.1984, Хожелі қаласы, [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]) - боксшы, әуесқой бокстан әлем чемпионы (2005), халықаралық дәрежедегі спорт шебері. ==Өмірбаяны== Ердос Жаңабергенов 17 қаңтар күні Қарақалпақстанның Хожелі қаласында дүниеге келеді. Ата-бабасы күштеп ұжымдастыру салдарынан болған аштықтан бас сауғалап алғашында Түркменстанға, сосын Қарақалпақстанға кетуге мәжбүр болады. 7 жастан бастап бокспен шұғылдана бастан Ердостың жанұясы 2001 жылы тарихи отаны Қазақстанға қоныс аударады. Бастапқы кезде Ақтөбеде тұрған Жаңабергеновтер отбасысы кейінрек Ақтау қаласына көшіп келеді. Ақтау қаласындағы білікті бапкер [[Марат Жәкиев]]тің қол астында жаттығады. Қазіргі таңда Ақтау қаласындағы Олимиада резервін дайындайтын жасөспірімдерге арналған мамандандырылған бокс мектебінің директоры қызметін атқарады. ===2005 Бокстан әлем кубогы=== *12 шілде; *14 шілде; *16 шілде. Ердос Жаңабергенов 81 кг дейінгі салмақ дәрежесінде [[Қазақстан]]ның бокстан ұлттық құрама сапында [[Мәскеу]]де өтетін [[Бокстан әлем кубогы]]на қатысады. Әлем кубогы сарапқа салынатын бәсекеде Қазақстан С тобына түседі. Бұл топта Қазақстаннан бөлек [[Грузия]] және құрама [[Африка]] командалары өнер көрсетті. Байрақты бәсекедегі Ердостың алғашқы қарсыласы грузин Торнике Ивелашвили болады. Ердос жойқын соққыларымен қарсыласын әбден састырып, 2-ші раундта нокаутқа жібереді. Келесі қарсыласы африкалық болуы тиіс болатын, алайда қарсыласы шаршы алаңға шықпай қояды. Өз тобынан 1-орыннан шыққан Қазақстан құрама командасы жартылай финалда азулы [[Куба]] командасына жолығады. Қарсыласқан кедесуде Кубалықтар 1 ұпай айырмашылығымен 5:6 есебімен жеңіске жетеді. Бұл кездесуде Міржан Рахымжанов, [[Серік Сәпиев]], Қанат Орақбаев, [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] және Ердос Жаңабергенов жеңіске жетеді. Финалға бір қадам жете алмай қалған Қазақстан ұлттық құрамасында енді көзге түсіп жүрген Ердос Жаңабергеновтің кубалық Юньер Дортикос Пао нокаутпен жеңгені бокс сүйер қауымның есінде көп уақытқа дейін сақталып қалды. Ердос Жаңабергенов ресейлік Алексей Тищенко, Роман Романчук, кубалық Ян Бартелеми Варела, Гильермо Ригондо Ортис, әзірбайжандық Эмиль Магеррамов секілді турнирдің үздік боксшыларының қатарына кірді.<ref>[http://fightnews.ru/lyubitelskiy_boks_kubok_mira_izlechenie_kubinskogo_sindroma Әлем кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015448/http://fightnews.ru/lyubitelskiy_boks_kubok_mira_izlechenie_kubinskogo_sindroma |date=2016-03-05 }}</ref> === [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2005|2005 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]] === [[Сурет:Ердос Жаңабергенов (2005 ж. Әлем чемпионатында).jpg|300px|нобай|right|Әлем чемпионатында]] *16 қараша *17 қараша *18 қараша *19 қараша *20 қараша Ердос көп уақыт ұлттық құрама команданың бапкерлерінің назарынан тыс қалып жүрді. Алайда [[Қытай Халық Республикасы|Аспан асты елінде]] өткелі жатқан Әуесқой бокстан әлем чемпионатынының қарсаңында бірнеше халықаралық турнирлерде жеңіске жеткен Ердос 81 кг дейінгі салмақ дәрежесінде өзіне тең келетін боксшы жоқ екенін дәлелдеп, бокстан ұлттық құрама команда сапында өзінің жұлдызды әлем чемпионатына жол тартты. {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "yellow" style="text-align:center"| '''Жартылай ауыр салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Ердос Жаңабергенов || 34:20 || {{flagicon|South Korea}} Хак Сун Сон |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Ердос Жаңабергенов || 36:24 || {{flagicon|AUS}} Бенжамин Макикрен |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Ердос Жаңабергенов || {{comment|ББТ|Бокстасудан бас тартты}} || {{flagicon|Tunisia}} Мұрад Шарауи |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Ердос Жаңабергенов || 36:31 || {{flagicon|UZB}} Өткірбек Хайдаров |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Ердос Жаңабергенов || 27:12 || {{flagicon|Croatia}} Марио Сиволич |}<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/WorldChamps2005.html Әуесқой бокстан әлем чемпионатының нәтижелері]</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Әуесқой бокстан әлем чемпиондары]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] gep92ueb7y761tdfokk83q8r7gtvx6u 0 288206 3635479 2545197 2026-07-27T08:10:40Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635479 wikitext text/x-wiki '''Бронислав Михайлович Кузеняткин'''(4.5.1946 жылы туған, [[Қарақалпақстан]], [[Шымбай]] қаласы) әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, I класты әскери ұшқыш. 1967 жылы Әскери-әуе күштері училищесін, 1977 жылы Ю.Гагарин атындағы Әскери-әуе академиясын бітірген. 1967-91 жылдары КСРО Әскери-әуе күштерінде ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, полк командирінің орынбасары, полк командирі, Орта Азия әскери округі Әскери-әуе күштері қолбасшысының орынбасары кызметтерін атқарған. 1991- 97 жылдары авиация корпусы командирінің орынбасары, ҚР Әскери-әуе күштері басқармасы қолбасшысының 1-орынбасары болды. Көптеген медальдармен және Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:4 мамырда туғандар]] [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Шымбайда туғандар]] [[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]] [[Санат:I сыныпты әскери ұшқыыштар]] [[Санат:Гагарин атындағы Әскери-әуе академиясы түлектері]] [[Санат:КСРО әскери ұшқыштары]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] jyzhg7jyem1mrdj4reww9sdpq7bkl4w 0 480918 3635312 2792280 2026-07-26T21:43:20Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Мекке тұлғалары]],[[Санат:Сахабалар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635312 wikitext text/x-wiki {{Сахаби |Есімі = Абдуррахман ибн Әбу Бәкір |Шынайы есімі = عبد الرحمن بن أبي بكر |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған уақыты = 675 |Қайтыс болған жері = |Ғылыми аясы = |Жерленген орны = |Әкесі = [[Әбу Бәкр]] |Анасы = Умм Руман |Жұбайы = |Ұлдары = |Қыздары = |Ұлты = Араб |Жұмыс орны = |Ислам тарихы = [[Әбу Бәкр]] |Шайқастары = Худайбия келісімі |Негізгі жетістіктері = |Ол тұралы айтылды = |Атақты шәкірттері = |Уикидәйек = |Уикиқайнар = }} '''Абдуррахман ибн Әбу Бәкір''' [[Әбу Бәкр]] рғ дың бірінші ұлы, шешесі Умм Руман, қарындасы [[Айша]] еді.<ref name=autogenerated2>SIDIQ-I-AKBAR HAZRAT ABU BAKR by PROF. MASUD-UL-HASAN Printed and published by A. Salam, Ferozsons Ltd 60, Shahrah-e-Quaid-e-Azam, Lahore {{OCLC|3478821}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сахабалар}} [[Санат:Мекке тұлғалары]] [[Санат:Сахабалар]] apby2s7mtek97bj0xwgezuiyagdtgl3 4 491233 3635508 3635134 2026-07-27T09:00:27Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3635508 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35510]||623||26||18||263||28||3||34365||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2885]||273||7||6||377||8||15||2185||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1182]||37||0||0||12||17||0||1105||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 472]||15||0||7||36||6||1||390||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] nwku4ague1oxjku36ic841nuvs07xaz 0 491366 3635480 2872713 2026-07-27T08:10:59Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635480 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құдайбергенов Өтеу |Шынайы есімі = |Сурет = Imgқұдайбергенов.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1901 |Туған жері ={{UZB}}, [[Қарақалпақстан]], Қайрат ауылы |Мансабы = [[колхоз]] құрылысын ұйымдастырушылардың бірі |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 1956 |Қайтыс болған жері = {{KAZ}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Ырғыз ауданы]],Құмтоғай ауылы |Әкесі = Құдайберген |Анасы = |Жұбайы = Бекзада (Әштай) |Балалары = Жанзила, Жәнима, Сәбит, Хамит, Нұрболат, Лиза |Марапаттары = * 2 мәрте [[Ленин ордені]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) * Медальдар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Құдайбергенов Өтеу'''<ref>ҚазССР. Қысқаша энциклопедия, 2-том. Өтеу Құдайбергенов Жұлдыз-Ғұмырының жарығы. Алматы - 1987.</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]), [[колхоз]] құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. [[1901]] жылы қазіргі [[Қарақалпақстан]], Қайрат ауылында туған. == Өмірбаяны == Бес жасында әкесінен, тоғызға толғанда анасынан айырылған Өтеу бала жасынан жетім қалады. Ата-анасынан айырылған оны әкесінің ағайындары мен таныстары паналатады. Он төрт жасында [[Қоңырат]]тың Мамыт деген байдың қарауына жұмысқа жалданады. Сол жерде 1930 жылға дейін қызметшісі болып жұмыс жасайды. *[[1930]] жылдары ашаршылық кездеріңде [[Ырғыз]] жеріне, өз ағайындарының ортасына келеді. *[[1932 жыл]]ы коммунистік партия қатарына қабылданады. Содан соң Ырғыздағы 8 айлық партия-кеңес мектебінде оқып, сауат ашады. *[[1931]]-[[1934]] жылдары [[Ырғыз]] аудандық тұтынушылар қоғамында жұмыс істейді. *[[1934 жыл]]ы Өтеу Құдайбергенов Жабасақ ауылдық Кеңесінің төрағасы болып сайланады. *[[1939]]-[[1942]] жылдары аудандық жоспарлау комиссиясының төрағасы; *[[1945]]-[[1946]] жылдары Ұзынкөл ауылдық кеңесінің төөрағасы қызметін атқарған.<ref>Жұлдыз-Ғұмыр, Рақымжан Өтеміс; Ақтөбе-2001 жыл</ref> == Еңбек жолы == * Еңбек жолын шопандықтан бастаған. * [[1932]] жылдан [[Коммунистік Партия|КОКП]] мүшесі. * [[1934]]-[[1946]] жылдары - [[Ақтөбе облысы]]ндағы Ұзынкөл, Шетрғыз ауылдық Советтері атқару комитеттерінде председатель. * [[1946]] жылы "Қарасай" [[ауыл шаруашылығы]] [[Артель|артелінің]] председателі болды. == Жетістігі == * 3-ші сайлауда - КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. * 4-ші сайлауда - КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. == Марапаттары == * 2 мәрте [[Ленин ордені]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) * Медальдар == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] nlnfrtf9bqnwdox7pw5xyz139wtokky 4 492279 3635139 3634702 2026-07-26T12:01:21Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3635139 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2729}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1810}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1268}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:360}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:279}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 7 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 8 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:176}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 9 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:176}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 10 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:140}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 11 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:137}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 12 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:109}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 13 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}} |- | 14 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}} |- | 15 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}} |- | 16 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}} |- | 17 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:92}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 18 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 19 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 20 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 21 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 22 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 23 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}} |- | 24 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 25 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 26 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 27 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 28 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 29 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 30 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 31 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 32 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 33 || [[User:Мейрамггүл Жүманбетова|Мейрамггүл Жүманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамггүл Жүманбетова|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Мейрамггүл Жүманбетова}} |- | 34 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 35 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 36 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 37 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 38 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 39 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 40 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 41 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}} |- | 42 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 43 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 44 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 45 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 46 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Nos9877}} |- | 47 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 48 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 49 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}} |- | 50 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 51 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}} |- | 52 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 53 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} {{/end}} gclca5pqpmpkfduhbykj3tpyi65rg34 10 493855 3635251 3632380 2026-07-26T17:50:12Z Nurken 111493 3635251 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |тақырыбы = [[Үлкен сегіздік]] басшылары |аты = Үлкен сегіздік басшылары |түс = {{түс|{{{мемлекет}}}}} |мазмұны = {{hlist |{{nobr|{{ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]}} |{{nobr|{{ту|Жапония}} [[Санаэ Такаити]]}} |{{nobr|{{ту|Германия}} [[Фридрих Мерц]]}} |{{nobr|{{ту|Италия}} [[Жоржиа Мелони]]}} |{{nobr|{{ту|Канада}} [[Марк Карни]]}} |{{nobr|{{ту|Ұлыбритания}} [[Энди Бёрнем]]}} |{{nobr|{{ту|Франция}} [[Эммануэль Макрон]]}} }} }}<includeonly>[[Санат:Үлкен сегіздік басшылары]]</includeonly><noinclude> [[Санат:Үлгілер:Басшылар тізімі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 074nuxmm84vu021rkklxvcik3di3vp1 0 501072 3635481 1960582 2026-07-27T08:13:52Z Kvazimodo 124458 3635481 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Ишанбай Қарақұлов}} '''Қарағұлов Ишанбай''' (1909 - 1992) - эпидемиолог, қоғам және мемлекет қайраткері. Медицина ғылымының докторы (1950), профессор (1950). === Жұмыстары мен зерттеулері === [[ҚазКСР]] Ғылым академиясының (1961) корреспондент мүшесі. [[Қазақстан]]ның (1961) және [[Қарақалпақстан]]ның (1965) еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Негізгі ғылыми еңбектері жұқпалы ауруларға қарсы күресу және Қазақстанда денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру мәселелеріне арналған. <ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы</ref> === Мұхтар Әуезовпен байланысы === 50-жылдары [[Мұхтар Әуезов]] Кеңес-үнді достығы қоғамының республикалық басқармасының төрағасы, Қарағұлов орынбасары болды. Осы кезде екеуінің арасынла достық қарым-қатынас орнап, көп уақыт аралас-құралас жүрді. Үндістанға 2 рет барған сапары нәтижесінде, Қарағұлов үнді елінің тарихы, экономикасы, этнографиясы мен медицинасы туралы "Индиялық достарға барғанда" атты кітап шығарды (1962, орыс тілінде). Мұхтар Әуезов бұл шығармаға алғы сөз жазып, өзінің жүрек жарды лебізі мен ыстық ықыласын білдірді. Ал Қарағұлов "Естен кетпес күндер" деген естелігінде ("Қазақ әдебиеті", 1977, 20 мамыр) ұлы жазушымен қатар тізе қосып, еңбек еткен, бірге өткізген қимас күндерін елжірей еске алған.<ref>Б. Қарағұлов</ref> === Дереккөздер === <references/> ct8jrqpp98ofnnytmumkpyb4hwwisji 0 503049 3635253 3632348 2026-07-26T17:50:43Z Nurken 111493 3635253 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Ұлыбритания премьер-министрі |шынайы атауы = ''Prime Minister of the United Kingdom'' |ел = Ұлыбритания |эмблема = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Энди Бёрнем]] |тағайындалған = 20 шілде 2026 |портреті = Official portrait of Andy Burnham MP.jpg |портреттің ені = 200px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Даунинг-стрит, 10 |ұсынылады = |тағайындалды = [[Британдық монархия|Британдық монарх]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = £142 000 |пайда болды = 4 сәуір 1721 |таратылды = |біріншісі = [[Роберт Уолпол]] |соңғысы = |сайты = {{URL|number10.gov.uk}} }} {{мағына|Ұлыбритания премьер-министрлерінің тізімі}} [[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия біріккен патшалығының]] премьер-министрі [[Ұлыбритания үкімет]]і басшысы болып табылады және атқару қызметінің көбісін орындайды — жоғарғы мемлекеттік лауазымды тұлғалардың комитеті. [[Үкімет басшысы]] ретінде, Ұлыбритания Премьер-Министрі, [[Британ монархиясы|Әміршісі]] атынан атқарушы функцияларын көптеген орындайды, ол [[Елбасы|мемлекет басшысы]] және атқарушы биліктің жоғарғы атқарушы мүшесі болып табылады, ол Кеңестің [[Ұлыбританияның жасырын кеңес|монархы ретінде]]. Дәстүр бойынша, және Премьер-министр, және Министрлер Кабинеті [[Ұлыбритания парламенті]]нің қазіргі мүшелерінен тұрады және оған өздерінің іс-әрекетіне жауапты болады. Аты-жөні лауазымы көрсетеді, Премьер - монархтың басты кеңесшісі. Тарихи, бірінші министр кез келген жоғары мемлекеттік лауазымдарға ие бола алады, [[Лорд Канцлері]]нің лауазымы сияқты, [[Кентербери архиепископы]], [[Лорд басқарушы]], [[Қазынашының канцлері]], Лорд сақтайтың мөрі немесе Мемлекеттік хатшы. XVIII ғасырда үкімет пайда болған кезде, Министрлер Кабинетінен тұратын, оның басшысы деп аталатын болды «Премьер-министрі» (кейде «Премьер» немесе «Бірінші министр»); Бүгінгі күні премьер-министр үнемі министрлік орындарының бірін алады (Сэр Роберт Уолпол Әдетте Қазынашылық бірінші лорд, Қазынашылық канцлері және [[Лорд қазынашысы]] қазынашылық міндеттемелерді парламенттік хатшысы бірге орындау). әдетте сөздің қазіргі заманғы мағынада бірінші Премьер-министрі ретінде қарастырылады. Премьер-Министрді Монарх тағайындайды, ол, конституциялық дәстүр бойынша адамды таңдау болып табылады, [[Қауым палатасы]]ның ең үлкен қолдауы бар (әдетте көпшіліктің қатысуымен көшбасшы). Бұл жағдайда, Егер Премьер-Министр Қауым палатасының сенімін жоғалтса (Міндеттеме туралы қаулы қабылданғанымен) ол отставкаға кетуге, не моральдық міндетті (бұл жағдайда, Әміршісі сеніміне ие басқа премьер-министрді табуға тырысады), немесе монархтан жаңа [[сайлау]]ды тағайындауды сұраңыз. Кейбір мағынада премьер-министрліктің бұрынғысынша бұрынғысынша қалады [[Де-факто]]. Премьер-Министр, негізінен, әдет-ғұрыптар, бірақ заңмен емес, Одан шықты, бұл лауазымға ие адам тағайындалуы мүмкін (Әмірші арқылы) олардың министрлер кабинетіндегі әріптестері мен корольдік прерогативтерді пайдаланады, бұл Премьер-Министрінің екі орындалуы мүмкін, және премьер-министрдің кеңесі бойынша Монархты қабылдады. Кейбір комментаторы көрсетеді, іс жүзінде премьер-министр Палатаға өте жауапты емес. == Тарихы == [[Сурет:Jean-Baptiste van Loo - Robert Walpole.jpg|нобай|солға|upright=0.8|Сэр [[Роберт Уолпол]] Потреті]] Тарихи жағынан, [[Британ монархиясы|Әмірші]] билігіне қатысты билік егемендікке жатады, Парламенттің және Партия Кеңесінің кеңестерінен жасырын алды. Министрлер кабинеті жасырын кеңестен бастап дамыды, Монарх бірнеше құпия кеңесшілермен кеңесуді бастаған кезде, бірақ барлық кеңес бірден емес. Алайда, бұл органдар заманауи министрлер кабинетіне ұқсас емес еді, олар бір адам басқарған емес, сондай-ақ, олар көбінесе келіспеушілікте әрекет етіп, парламенттік бақылаусыз монархтың еркі бойынша толығымен тағайындалды және таратылды. Британ премьер-министрлерінің тарихы заңнамалық актілерден тұрмайды, ал, керісінше, тарихшылар жорамалдар, өйткені. Терминнің шығу тегі Премьер-министр және мәселе, ол бірінші премьер-министр деп аталуы мүмкін, түсініксіз және академиялық және саяси пікірталастардың нысанасы. Сөздердің алғашқы есімі «Премьер-министрі» Ресми үкіметтік құжаттарда ол Бенджамин Дизраэли күндері болды. Содан бері атау құжаттарда, хаттарда және ауызша сөйлеуде қолданылған. 1905 жылы, Премьер-министрі лауазымына корольдік куәлікте тағайындалды, ең жоғары лауазымды тұлғалардың алдындағы тәртіпті көрсете отырып. Қызметкерлер тізімінде премьер-министр Йорк архиепископынан кейін бірден орналасты. Осы уақытқа дейін, Шамасы, атаудың заңды танылуы болды, Кейінірек 1917 жылғы заңда [[Ағылшын шашкасы|Чекерс]] мен 1937 жылғы корольдік министрлер туралы заң туралы айтылған. Көптеген дәлелдер бар, бұл лауазым «Премьер-министр» Парламент актісімен анық анықталмаған, ертен ойлап тапқан. 1741 жылы [[Жалпы Палатасы]] жарияланды, «Біздің мемлекеттік құрылымымызға сәйкес, бұл жалғыз немесе тіпті бірінші министр ресми, мемлекеттік жүйемен үйлеспейтін және кез келген үкіметтің еркіндігі үшін қауіпті». Дегенмен, бұл белгілі бір кезеңдегі партиялық бағалаулар болды. Басқа жақтан, 1803 жылы Лорд Мелвилл [[Кіші Уильям Питт]] әңгімесінде, 1803 жылы соңғы мәлімдеді, бұл «адам, әдетте бірінші министр деп аталады», үкіметтің қалыпты жұмысы үшін өте қажет болды және өз пікірін білдірді, мұндай тұлға министр болуы керек, қаржы мәселелеріне жауапты. 1806 жылы [[Жалпы Палатасы]] мәлімдеді, «мемлекеттік құрылым премьер-министрдің идеяларын қабылдамайды». Шығарылым Битсон ''Political Index of 1786'' бүгінгі күнге дейін [[Генри VIII|Генри VIII]] таққа кіргеннен кейін премьер-министрлер мен [[фаворит]] тізімін береді. 1714 жылдан бастап Битсон (Beatson) тек біреуін көрсетеді 'жалғыз министр'/'Sole Minister', [[Роберт Вальпол]] болды. Келесі кезеңде ол екі, үш немесе тіпті төрт адам тең министрлер ретінде, Корольді тыңдаған кеңеске, және сол арқылы елдің әкімшілігін басқарады. Бірінші акт [[Ұлыбритания парламенті]], жылжымайтын мүлік премьер-министрдің лауазымы, [[Чекерс]] актісі болды, ол 1917 жылғы 20 желтоқсанда Корольмен мақұлданды. Ол дүңгіршектердің үйін анықтады, Сэр Артур мен Леди Лидің ханына ұсынылған, болашақ премьер-министрлерге арналған үй ретінде қызмет ету үшін. Соңында, Корольдік министрлер туралы заң (корольдік министрлер), ол 1937 жылдың 1 шілдесінде Король мақұлдаған, премьер-министрдің лауазымына ресми түрде мойынсұнып, «Бірінші қазынашының және Премьер-Министрдің» алғашқы төленетін төлемін анықтады - екі лауазым, әдетте премьер-министрді айналдырды. Бұл акт арасындағы айырмашылықты жасады «Ережелер» («position») Премьер-Министр және «қызмет» («office») Қазынаның бірінші иесі, жағдайдың бірегей сипатын және [[Ұлыбритания үкіметінің кабинеті]] өмірін тануды) атап өтті. Дегенмен, премьер-министрдің есігінде белгі бар «Қазынашының алғашқы иесі». Премьер-Министрдің ұстанымын формальды танудың жеткіліксіздігі Ұлыбританияның тарихында премьер-министрлерді анықтауда проблемалар туғызады. Британ премьер-министрлерінің тізімі компилятор таңдалған критерийлерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Министрліктерді қалыптастырудың сәтсіз әрекеттері, осындай, 1746 жылы Лорд Гренвиллдің әрекеті ретінде, жиі елемейді. Әдетте бірінші премьер-министр болып саналады [[сэр Роберт Уолпол]], ол кабинетті 1721 жылы басқарған. Оның күші өсті, өйткені [[Георг I (Ұлыбритания королі)|Георг I]] ағылшын саясатына белсенді қатыспаған, өз отбасымен айналысады [[Ганновер]]мен. Уапполь премьер-министр болып саналады, ол үкіметке әсер етіп, сонымен қатар, Ол министрлерді бірлесіп жұмыс істеуге мәжбүр етті, және өздерінің күш-жігерін арттыру үшін бір-біріне қызығушылық танытпайды. Уапполдың ұстанымы Қазыналықтың бірінші иесі үкімет басшылығымен байланысып, әрдайым премьер-министрлердің қолында болды. Уапполды бірінші премьер деп санаса да, билік басында «премьер-министр» сөзі оның саяси оппоненттері тарапынан айыптау және соттау ретінде қолданылған. Оның билігі мен билігі корольдің пайдасына негізделген, Қауым палатасының қолдауымен емес. Одан кейінгі лауазым иелері ол сияқты ықпалды емес еді, Корольдің күші басым болды. Дегенмен, корольдің билігі бірте-бірте азайып, премьер-министр өсті. Өмірінің соңғы жылдары [[Георг II (Ұлыбритания королі)|Георг II]] саясатты негізінен министрлер анықтады, мысалы [[Уильям Элдер Питт|Уильям Питт аға]]. Үкімет кезеңі [[Георг III (Ұлыбритания королі)|Георг III]], ол Георг II қайтыс болғаннан кейін 1760 жылы басталған, әсіресе премьер-министрдің қызметін дамытуда айтарлықтай. Корольдің кезінде король кейде парламенттің қысымымен министрлерді тағайындауға тура келді, ол жеке өзі ұнаған жоқ. Дегенмен, ол [[Ұлыбритания министрлер кабинеті|Кабинеті]]н құрамы бойынша бақылауды толық жоғалтпады, Кейбір жағдайларда король саясаткерлерді тағайындауға кедергі келтірді, министрлері тағайындауға Парламент, ол оны жек көрді (мысалы, Чарльза Джеймса Фокса (Charles James Fox)). Дегенмен, Монархтың ықпалы бірте-бірте азайып келеді. Бұл үрдіс [[IV Вильгельм (Ұлыбритания патшасы)|Вильгелям IV]] тұсында айтарлықтай болды, премьер-министрді Парламенттің еркі бойынша тағайындаған соңғы король. Вильгельм 1834 жылы өз еркімен бас тартуға тырысты, ол вигов Уильям Тоқтысы жұмыстан босатылған және Роберт қабығы назар тори оны ауыстырды кезде. Пил, Бірақта, Ол Коммунистер үйінің қолдауын ала алмады, онда Виги басым болды, және бірнеше айдан кейін ол отставкаға кетті. Вильгелям IV уақытынан бері монархлар парламенттің еркіне қарсы премьер-министрді тағайындауға тырыспаған (бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басында [[Уинстон Черчилль]] премьер-министр болып тағайындалды, оның партиясы сол уақытта азшылықта парламентте болған). Монархтың министрлік тапсырмаларға ықпалын төмендетуімен Қауымдастықтың рөлі өсті. XX ғасырдың басында пікір түбегейлі басталды, Премьер-Министр Қауым палатасына есеп беріп, Лордтар Палатасының алдында емес, сондықтан теңшелетін, туындаған премьер-министр өзі Палатаға мүше болуға тиіс. Соңғы премьер-министр толықтай Лордтар палатасынан Роберт Артур Талбот Гаскойне-Сесил, Лордтар палатасының алдында әдеті, Солсберидің үшінші маркизі, лауазымын атқарған. 1895-1902 жж. 1962 жылы, Премьер-Министр, Лордтар Александр Дуглас-Хьюм палатасының мүшесі болып тағайындалды, бірақ, премьер болып, ол Хьюмнің 14-ші ертегінің [[Пэрксом атағы]]нан бас тартты ({{lang-el|14th Earl of Home, ол 1951 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін киінген}}), және ол депутат ретінде қауымдар палатасына қайта сайланды (Парламент тарихында ғана осындай іс-шара). == Қызметі == Соңғы жылдары бұл премьер-министрлердің өз жұмысын жүзеге асыруға кедергі келтірмегеніне қарамастан, премьер-министрдің ресми мәртебесі біршама емес. Ол іс жүзінде Министрлер [[Ұлыбритания министрлер кабинеті|Кабинетінің]] басқа мүшелеріне қатысты заңнамалық түрде анықталған билікке ие емес, елді реттейтін барлық жұмыс теориялық министрлерінің арқылы жүзеге асырылады, оның өкілеттігі [[Ұлыбритания Парламенті|Парламенттің]] актілері бойынша анық анықталған. Премьер-Министр бір мезгілде Қазынашының Бірінші Лагерінің министрлік қызметтерін атқарады, яғни [[лорд-қазынашы]]ның міндеттерін орындау жөніндегі комитетінің басшысы, және [[Азаматтық қызмет министрі]] {{iw5|Азаматтық қызмет министрі|азаматтық қызмет министр||Minister_for_the_Civil_Service}}. еңбек өтілін мақсатында, Корольдік билікпен анықталған, Премьер-министр, Корольдік отбасының мүшелерін жоққа шығаратын болсақ, Бұл жай ғана Кентерберий архиепископы төмен болып табылады, [[Йорк Архиепископы]] және [[Лорд Канцлері]]. [[Шотландия]]ның аймақтық үкіметтерінде, [[Уэльс]], және [[Солтүстік Ирландия]] Премьер-Министрге сәйкес лауазымы бірінші министр деп аталады. (Қараңыз. [[Шотландияның бірінші министрі]], [[Уэльстің бірінші министрі]] және Солтүстік Ирландияның бірінші министрі) == Бірінші арасында тең == === Үкімет кабинетінің пайда болуы === {{See also|Вестминстер жүйесі|Ұлыбритания министрлер кабинеті}} [[Сурет:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|нобай|солға|''Уильям Питт кенже қауымына үндеу тастады.'' Питттің 19 жастағы премьер-министрі Лорд Ливерпулдың 15 жасында, Тори партиясын конституция туралы конвенция ретінде офисті қабылдауға алып келді.]] Премьердың заңды түрде мойындамауға қарамастан, 1780 жылдарда оған қарсы амбулелиялылық пайда болды. таққа отырған алғашқы 20 жыл ішінде. Георг III (1760–1820) Өзі болуға тырысты "Премьер-Министр" саясатты Министрлер кабинетінің сыртынан бақылау арқылы, министрлерді тағайындау және қызметтен босату, жеке министрлерімен жеке кездесу, және оларға нұсқаулар беріңіз. Бұл тәжірибелер Кабинеттің отырыстарында шатасуы мен келіспеушілігін туғызды; Король Джорджтың жеке басқарудағы эксперименті әдетте сәтсіздікке ұшырады. 1782 жылдың наурыз айында [[Фредерик Норт|Лорд]] Солтүстік министрлігінің (1770-1782 жж.) [[Тәуелсіздік соғысы АҚШ|Американдық революциялық соғыста]] Ұлыбританияның жеңіліске ұшырауына байланысты [[Вотум|парламент тарапынан сенімсіздік]] және кейіннен сенімсіздік салдарынан, [[Чарльз Уотсон-Уэнтуорт 2-ші маркиз Рокингем|Рокингхемдің]] Маркстегі премьер-министрдің Министрлер кабинетінің бақылауы қайта бекітілді. Рокингхем премьер-министрді "ерлер де, ерлер де өзгеруі керек» деген түсінікті түсінді; және жаңа министрлік корольдік келісімін талап, ол үшін бұл шаралар, олар шаралар болды, ал оппозицияда, қорғаушы еді." Ол және оның кабинеті өз саясаттарында біріктіріліп, бір-біріне қарама-қарсы тұрып, бір-біріне түседі; Олар сондай-ақ келісесіз емес, Кабинетінің ешкімді қабылдаудан бас тартты. Король Георг [[Абдикация|бас тартты]] деп қорқытты, бірақ ақыр соңында қажеттіліксіз келісті: ол үкіметке ие болуы керек еді. Осы уақыттан бастап, Премьер-Министрдің ұстанымын қабылдаудың кеңеюі болды және атағы көбінесе қолданылды, бейресми жағдайда ғана. Вигов бар бастапқыда байланысты, Торы оны қабылдауға кірісті. Лорд Солтүстік, Мысалға, ол кеңсе деп айтқан "Конституцияға белгісіз", деді ол кезде 1783 жылы өзін қайта қалпына, "Бұл елде кейбір бір адам немесе Кабинетінің сияқты ерлер кейбір дене бүкіл реттейді және әр шара тікелей тиіс." 1803 жылы, [[Уильям Питт (Кіші)]]. Сондай-ақ, тори, Досыңызға ұсынды деп "бұл адам әдетте бірінші министрді шақырды" үкіметтің жұмыс істеуі үшін абсолютті қажеттілігі болды, және ол осы адамның қаржыны басқаратын министр болуы керек деген сенімін білдірді. Торидің көтерме саудасы 1784 жылғы сайлауда Питт премьер-министр ретінде бекітілген кезде басталды. Келесі 17 жыл ішінде 1801 жылға дейін (1804 жылдан 1806 жылға дейін) Питт, және Тори, сол мағынада, бұл Уаппол министр болды, Вигов, бұрын болды. Оларды 1810 жылдан кейін нығайтты. Сол жылы, Георг III, психикалық тұрақсыздықтан мезгіл зардап шеккен кім (Қазір [[порфирия]] ретінде белгілі бір қан ауруын байланысты), тұрақты невменяемым және өз міндеттерін орындау үшін алмайтын өз өмірінің қалған 10 жыл жұмсады. [[Ханзада Регент]]аның құруының толық өкілеттіктерін пайдалана отырып, кедергі болатын. 1820 жылы Регент [[Георг IV]] болды, бірақ 10 жылдық билігі кезінде жансыз және мазасыз болды. Демек, 20 жыл бойы тақта іс жүзінде бос болмады және Тори премьер-министрлерінің басшылығымен Тори Шабинеті толығымен толтырды, іс жүзінде өздері басқаратын. Тори шамамен 50 жыл бойы билік болды, 1806-1807 жылдардағы министрлік қызметін қоспағанда. [[Роберт Банкс Дженкинсон Ливерпул|Лорд Ливерпул]] 15 жылдан бері премьер-министр болған; Ол және Питт 34 жыл бойы қызмет атқарды. олардың ұзақ сәйкес, дәйекті көшбасшылық, Үкімет кабинеті Конституцияның конвенциясына айналды. Дұрыс емес мәселелер шешілуіне қарамастан, ол 1830 жылы болды, өйткені үкімет кабинеті жүйе мәні бүгін бірдей. Осы үкімет формасы бойынша, [[Вестминстер жүйесі]] деп аталатын, Егемен мемлекет - [[Елбасы|Мемлекет басшысы]] және Мәртебелі Үкіметтің титулдық басшысы. Ол өзінің премьер-министрі ретінде Қауым палатасында жұмысшы көпшілікті басқаруға қабілетті адам, және үкімет қалыптастыру оны шақырады. [[Үкімет басшысы]] ретінде, Премьер-министр өз кабинетін таңдап, парламент мүшелерінің ішінен өздерінің мүшелерін таңдап алған немесе оның әдеттегі саясатымен келіседі. Кабинет үкімет жасайды кез келген үшін ұжымдық жауапты болып табылады. Егеменді саясаты туралы жеке мүшелерімен қамтамасыз етпесе, Кабинет отырыстарына қатысуға емес. Нақты басқаруға қатысты, монархтың тек үш конституциялық құқығы бар: хабардар болуы керек, кеңес беру және ескерту. Практикада бұл Үкіметтің мемлекеттік құжаттарды қарап, премьер-министрмен үнемі кездесіп отыратындығын, әдетте апта сайын, ол оны немесе оның Оның Үкіметінің ұсынылған шешімдері мен әрекеттеріне қатысты кеңес және ескертуге мүмкін болған кезде.<ref>[[#Marriott|Marriott]], pp 78–83. Marriott enumerates five characteristics of modern Cabinet Government: 1. exclusion of the Sovereign, 2. close correspondence of party affiliation between the Cabinet and the majority in Parliament, 3. homogeneity of the Cabinet, 4. collective responsibility, and 5. ascendency of the Prime Minister.</ref> == Адал Оппозиция == Қазіргі заманғы британдық жүйе көпшілік партия құрған үкімет ғана емес қамтиды (немесе тараптардың коалициясы) Қауымдар палатасының, сонымен қатар басқарушы партияның мүшесі болып табылмайтын адамдарға қалыптастырған ұйымдасқан және ашық оппозициялық. Ұлы Мәртебелі ең адал Оппозиция деп аталатын, олар спикердің сол жағына орындықтар алады. Фронтқа отырғызылған, тікелей Қазынашылық қабырғасынан министрлерінің арқылы, оппозициялық нысаны А басшылары, "Көлеңкелі үкімет", бір жалдамалы толық "Көлеңкелі премьер-министр", Оппозиция көшбасшысы, егер үкімет келесі сайлауды жоғалтса немесе жоғалтса, офисті қабылдауға дайын. [[Сурет:House of Commons Microcosm.jpg|нобай|солға|''19 ғасырдың басындағы қауымдар палатасы.'' Әділдік оппозиция спикердің сол жағына орындықтар алады. Алдыңғы жағында отырды, оппозициялық нысаны А басшылары "Көлеңкелі үкімет", бір жалдамалы толық "Көлеңкелі премьер-министр" егер үкімет келесі сайлауды жоғалтса немесе жоғалтса, офисті қабылдауға дайын.]] Қарама-қарсы Король үкіметі жұрдай болып саналған, тіпті қулықсыз, XVII ғасырдың соңында. XVIII ғасырда бұл идея құлдырап, ақырында екі партиялық жүйе дамығандықтан жоғалып кетті. білдіру соны "Ұлы Мәртебелінің Оппозиция" [[Джон Хобхаус, 1-ші Барон Бротон]]. 1826 жылы, Бротон, а вигов, Коммонада ол Биллдің есебіне қарсы екенін жариялады. Әзіліс ретінде, ол айтты, "Бұл ұсынысы қарсылықтарын көтеруге Ұлы Мәртебелінің министрлерінің өте қиын деп еді. Өз тарапымнан, Менің ойымша, бұл осы курсты қабылдауға мәжбүр үшін Аса Мәртебелі оппозициялық қатты әлдеқайда деп ойлаймын." Содан бері қолданылған және қолданылған фраза. Кейде ретінде көрсетіледі "Адал Оппозиция", ол екі партиялық жүйенің заңды болуын мойындайды, және конституциялық маңызды тұжырымдаманы сипаттайды: үкіметке қарсылық білдірмеу - бұл шіркеу емес; ақылға қонымды ерлер адал өз саясатын қарсы және әлі күнге дейін егеменді және ұлт адал болуы мүмкін. Бейресми түрде ғасырдан астам уақыттан бері Конституция туралы конвенция ретінде танылған, оппозиция көшбасшысының позициясы 1937 жылы Корольдік актілер министрлерінің заңмен мойындалуы болды. == Ұлы реформаторлық акт және Премьер == Британ премьер-министрлері ешқашан тікелей қоғаммен сайланған емес. Премьер-министр партиялық көшбасшы болмауы керек; [[Дэвид Ллойд Джордж]] Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде премьер-министр ретінде қызмет еткен кезде партиялық көшбасшы емес, және 1931 жылдан 1935 жылға дейін Рамсай МакДональд болды<ref name="blake1993">{{cite book | title=Churchill | publisher=Clarendon Press | author=Blake, Robert | year=1993 | location=Oxford | pages=262–263 | chapter = How Churchill Became Prime Minister |editor1=Blake, Robert B. |editor2=Louis, William Roger | isbn=0-19-820626-7}}</ref>. Премьер-министрлер Коммерситет немесе Лордтың мүшелері болғандықтан, және жалпыға бірдей сайлауда оппозицияға қарағанда көпшілікті мұраға қалдырды немесе көп орын алды. [[Сурет:Charles Grey - 2nd Earl Grey - atop the Grey Momument - Newcastle upon Tyne - England - 140804.jpg|нобай|солға|[[Чарльз Грэй, 2-ші ерте сұр|Лорд Грэй]], жиі бірінші қазіргі премьер-министр деп аталады]] [[Сурет:Inscription Grey Monument.jpg|нобай|солға|Жазу [[Грей ескерткіші]], Ньюкасл - Тайн, Англия (ұлғайту үшін суретті басыңыз,)]] [[Сурет:PunchDizzyReformBill.png|нобай|солға|upright=0.8|''Дизраэли мен Гладстонның жарысы реформа туралы заң жобасын қабылдауға арналған, Соққы, 1867'' Дизраэли мен Гладстон арасындағы бәсекелестік премьер-министрдің ұстанымын нақты тұлғалармен анықтауға көмектесті. (Дизраэльи Гладстондағы өз иығына қарап отыр.)]] 1722 жылдан бастап, Көптеген премьер-министрлер Коммоның мүшелері болды; 1902 жылдан бастап,<ref group=note>Қоспағанда [[Алекс Дуглас-Хьюм|Лорд Хьюм]], ол премьер-министр болғаннан кейін көп ұзамай сайлауда тұруға өз әріптестерінен бас тартты</ref> Басқа мүшелер сияқты, олар бастапқыда тек сайлау округі болып табылады. Бұрынғы министр, [[Тони Блэр]], Мысалға, ұсынылған [[Sedgefield (Ұлыбритания парламенті сайлау округі)|Sedgefield]] 1983 жылдан 2007 жылға дейін Дюрем графтығында. Ол премьер-министр болды, себебі 1994 жылы ол партияның лидері болып сайланды, содан кейін партияны жеңіске жеткізді [[Біріккен Корольдіктің жалпы сайлауы, 1997|1997 жалпы сайлау]], Консерваторлар үшін 165-ке қарағанда 418 орынды иеленіп, Қауіпсіздік Палатасында көпшілікке ие болды. Егемен де, [[Лордтар үйі]] 1997 жылы Коммоның кімге сайланғанына немесе Блэрдің премьер-министр бола алатынын немесе шешілмейтінін шешуге қандай да бір маңызды әсер етті. Олардың сайлау процесіне қатысуы мен премьер-министрді іріктеуі Конституцияның 200 жылға жуық конвенциясы болды. XIX ғасырға дейін, алайда, олар елеулі ықпал, олардың басым көпшілігінің азаматтардың санатына жатқызылмағанын және Коммонада орын алмаудың тең дәрежеде бөлінбеу фактісін пайдаланды. Қорғаныс арқылы, жемқорлық пен парақорлық, Кроу және Лорд "меншік иесі" орындықтардың шамамен 30% -ы (шақырылды "Покер" немесе "шірік қалалар") оларға Мүшелерге және Премьер-Министрді іріктеуге айтарлықтай ықпалын тигізді<ref>[[#Smith|Smith]], pp. 37–38</ref><ref>[[#Marriott|Marriott]], pp. 219–222</ref>. 1830 жылы, [[Чарльз Грэй, 2-ші Эрл Грей|Чарльз Грэй]], 2-ші [[Эрль Грей]], және өмір бойы Вигов, премьер-министр болды және сайлау жүйесін реформалауға шешім қабылдады. Екі жыл бойы, ол және оның кабинеті ретінде танымал болған нәрсені өту үшін шайқасты [[1832 жылғы реформа туралы заң|1832 жылғы Ұлы реформаторлық заң]]<ref>[[#Pike|Pike]], pp. 188–194</ref><ref>Minney, p. 216. Contemporaries seemed to sense from the beginning that history was being made. Lord Creevey, for example, recorded in his diary, "I dined in Downing Street with Lady Grey.... After dinner the private secretary to the Prime Minister and myself being alone, I ascertained that although Lord Grey was gone to Brighton ostensibly to prick for Sheriffs for the year, his great object was to put his plan of reform before the King, previous... to its being proposed to the House of Commons. A ticklish operation, this! to propose to a Sovereign a plan for reducing his own power and patronage. However, there is the plan all cut and dry, and the Cabinet unanimous upon it.... Grey is determined to fight it out to a dissolution of Parliament, if his plan is beat in the Commons. My eye, what a crisis!"</ref> The greatness of the Great Reform Bill lay less in substance than in symbolism. As John Bright, a liberal statesman of the next generation, said, "It was not a good Bill, but it was a great Bill when it passed."<ref>Trevelyan, p.272</ref> Substantively, it increased the franchise by 65% to 717,000; with the [[middle class]] receiving most of the new votes. The representation of 56 rotten boroughs was eliminated completely, together with half the representation of 30 others; the freed up seats were distributed to boroughs created for previously disenfranchised areas. However, many rotten boroughs remained and it still excluded millions of working class men and all women.<ref>[[#Marriott|Marriott]], pp. 222–223</ref><ref>[[#Smith|Smith]], pp. 437–444</ref> Символдық, алайда, реформалар туралы заң күткеннен асып түсті. Ол қазір бар орында тұр [[Ұлы хартияның вольностейі]] және [[1689 жылғы құқықтар туралы заң]] Британдық конституциялық дәстүрдің ең маңызды құжаттарының бірі ретінде. Біріншіден, Заң егемендікті сайлау үдерісінен және Премьер-Министрді таңдаудан алып тастады. Баяу дамып келе жатқан 100 жыл, бұл конвенция Заңның қабылдануынан екі жыл өткен соң бекітілді. 1834 жыл, Король [[IV Вильгельм (Ұлыбритания патшасы)|IV Вильгельм]] Мельбурн премьер-министр лауазымынан босатылды, бірақ [[Роберт Пиль]] кезде, Корольдің таңдауы, жұмысшы көпшілікті құра алмады. Сол уақыттан бері, Егемен ешкім Парламенттің Премьер-Министрін таңуға тырысты. Екіншіден, Билл лордтардың күшін төмендетіп, көптеген қалта қалаларын жойып, оларға әсер етпейтін жаңа қалаларды құрды. Әлсіз, олар 1867 жылы көп кешенді сайлау реформалар өтуін болдырмау үшін алмады, 1884 жыл, 1918 және 1928 жылдары жалпыға бірдей сайлау құқығы орнатылды.<ref>[[#Marriott|Marriott]], pp. 222–223</ref><ref>[[#Smith|Smith]], pp. 437–444</ref> Сайып келгенде, биліктің бұл эрозиясы 1911 жылғы Парламент заңына алып келді, ол заң шығару процесінде Лордтардың рөлін маргиналандырды және өткен ғасырда қалыптасқан конвенцияға одан әрі салмақ берді премьер-министр Лордтар палатасында отыра алмайды. [[Роберт Гаскойн-Сесил]], Салисберидің 3-маркесі, 1895 жылдан 1902 жылға дейін. XIX ғасыр бойы, Лордтардан басқарылатын үкіметтер Коммунистердің сиқыршыларымен бірге жиі қиындықтарға тап болды. Сұр оның мұрагерлері үшін мысал мен прецедент қойды. Ол болды «бірінші арасында тең» (бірінші кезекте тең), Bagehot премьер-министрдің мәртебесі туралы 1867 жылы айтқан. Оның Вигов жеңісін реформаның мандаты ретінде қолдану арқылы, Сұр осы мақсатқа ұмтылған тынымсыз болды, оған қол жеткізу үшін әрбір парламенттік құрылғыны пайдалану. Корольге құрметпен қараса да, ол өзінің конституциялық міндеті халық пен Парламенттің еркіне сай болу екенін түсіндірді. Әділдік оппозициясы келісімге келді. Кейбір наразылық білдірген Тори, олар көпшілікті қайта алған соң, заңның күшін жоймақ деп мәлімдеді. Бірақ 1834 жылы, [[Роберт Пил]], жаңа Консервативтік көшбасшы, ол өзінің Тамворт манифестесінде Билл екенін айтқан кезде осы қауіпті жойды "бұл елдің бейбітшілігі мен әл-ауқатына ешкімнің кедергі жасамайтын үлкен конституциялық мәселені түпкілікті және қайтарымсыз шешуге"<ref>[[#Pike|Pike]], p. 219</ref>. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.number-10.gov.uk/output/Page123.asp 10 Downing Street. (2004). Official Website.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051208105814/http://www.number-10.gov.uk/output/Page123.asp |date=2005-12-08 }} * Farnborough, Thomas Erskine, 1st Baron. (1896). ''Constitutional History of England since the Accession of George the Third,'' 11th ed. London: Longmans, Green and Co. * [http://www.parliament.uk/ Parliament of the United Kingdom. (2004). Official Website.] * [http://www.pe-a.ru/UK/UK-ru.php Ұлыбритания премьер-министрлері Саяси атласта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017173048/http://www.pe-a.ru/UK/UK-ru.php |date=2010-10-17 }} * [http://www.archontology.org/nations/uk/bpm/ Principal Ministers of the Crown: 1730—2006] == Қосымша ақпарат == <references group="note"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері| ]] k8r96fyu0y9y9ba6rqdn82hwutnqqmq 0 503229 3635483 3077452 2026-07-27T08:14:25Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635483 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Жолмырза Аймырзаев |Шынайы есімі = {{lang-kaa|Jolmurza Aymurzaev / Жолмурза Аймурзаев}} |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 09.05.1910 |Туған жері = Шымбай округі (қазір [[Шымбай ауданы]], [[Қарақалпақстан]]) |Қайтыс болған күні = 1996 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}} <br /> {{UZB}} |Ұлты = |Мансабы = [[Проза|прозашы]], [[Ақын|ақын]], [[Драматургия|драматург]], аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қарақалпақ |Дебюті = 1935 |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!!}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев''' ({{lang-kaa|Jolmurza Aymurzaev / Жолмурза Аймурзаев}}; [[9 мамыр]] [[1910 жыл|1910]] — [[1996 жыл|1996]]) - қарақалпақ кеңес жазушысы, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1956 ж. Мәскеудегі Горький атындағы әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты бітірген. Шығармалары 1927 жылдан бастап жарық көре бастаған. Тұңғыш өлеңдер жинағы (қарақалпақ тілінде) 1935 ж. Мәскеуде басылды. Кейіннен бірнеше өлең, поэма, пьесалар жинақтары, соғыстан кейінгі қарақалпақ ауылының бейнелейтін ("Амудария бойыда") романы жарыққа шықты.<br /> Аймырзаев Жолмырза "Гурес" (1934-35), "Күресте біз жеңдік" (1938) поэмалары мен "Айгүл-Абат" (1959), пьесасында қарақалпақ жерінде Совет өкіметінің орнауы, коллективтендіру дәуіріндегі ауылдағы тап күресі суреттеледі. "Айдын жол" поэмасы Чарджоу-Қоңырат темір жолы құрылысына арналған. "Бердах"(1958) пьесасында қарақалпақтың классик ақына Бердахтың өмірі көрсетілген. == Дереккөздер == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Өзбекстан жазушылары]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] dc06sid40vkoj0gyc52v8f0e07tb8mj 3635485 3635483 2026-07-27T08:15:10Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақ ақындары|Қарақалпақ ақындары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635485 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Жолмырза Аймырзаев |Шынайы есімі = {{lang-kaa|Jolmurza Aymurzaev / Жолмурза Аймурзаев}} |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 09.05.1910 |Туған жері = Шымбай округі (қазір [[Шымбай ауданы]], [[Қарақалпақстан]]) |Қайтыс болған күні = 1996 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}} <br /> {{UZB}} |Ұлты = |Мансабы = [[Проза|прозашы]], [[Ақын|ақын]], [[Драматургия|драматург]], аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қарақалпақ |Дебюті = 1935 |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!!}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев''' ({{lang-kaa|Jolmurza Aymurzaev / Жолмурза Аймурзаев}}; [[9 мамыр]] [[1910 жыл|1910]] — [[1996 жыл|1996]]) - қарақалпақ кеңес жазушысы, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1956 ж. Мәскеудегі Горький атындағы әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты бітірген. Шығармалары 1927 жылдан бастап жарық көре бастаған. Тұңғыш өлеңдер жинағы (қарақалпақ тілінде) 1935 ж. Мәскеуде басылды. Кейіннен бірнеше өлең, поэма, пьесалар жинақтары, соғыстан кейінгі қарақалпақ ауылының бейнелейтін ("Амудария бойыда") романы жарыққа шықты.<br /> Аймырзаев Жолмырза "Гурес" (1934-35), "Күресте біз жеңдік" (1938) поэмалары мен "Айгүл-Абат" (1959), пьесасында қарақалпақ жерінде Совет өкіметінің орнауы, коллективтендіру дәуіріндегі ауылдағы тап күресі суреттеледі. "Айдын жол" поэмасы Чарджоу-Қоңырат темір жолы құрылысына арналған. "Бердах"(1958) пьесасында қарақалпақтың классик ақына Бердахтың өмірі көрсетілген. == Дереккөздер == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Өзбекстан жазушылары]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] [[Санат:Қарақалпақ ақындары]] j1770jatvu3v0bfkokkgasysf43d655 0 514353 3635484 3475724 2026-07-27T08:14:47Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635484 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Байнияз Қайыпназаров |Шынайы есімі = |Суреті =Qayıpnazarov Bayniyaz.jpg |Ені =200px |Суреттің аты = Байнияз Қайыпназаров |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.8.1916 |Туған жері = [[Шымбай ауданы]], [[Қарақалпақстан]] |Қайтыс болған күні = 21.1.2001 |Қайтыс болған жері = Нөкіс |Азаматтығы = Қарақалпақстан ССР, [[Өзбекстан]] |Ұлты = қарақалпақ |Мансабы = [[ақын]], [[аудармашы]] |Шығармашылық жылдары = 1935-2001 |Жұбайы = Бибижан Асанова (1926-2008) |Бағыты = |Жанры = поэзия |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = Қарақалпақстан халық ақыны<br/>Бердақ атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты<br/>Жасорат медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Қайыпназаров Байнияз''' (25. 08. [[1916]] жылы туған, қазіргі Қарақалпақ ACCP-i, Шымбай ауд.) — Қарақалпақ совет ақыны, [[1953]] жылдан КОКП мүшесi. == Өмір жолы== [[1932]]-[[1946]] жылы ауылдық мектептерде мұғалім, оқу iciнің меңгерушiсi, директор болып iстедi. [[1946]]-[[1967]] жылдары Қарақалпақстан Жазушылар одағында, баспа орындарында iстедi. 1967 жылдан «Қарақалпақстан» баспасының көркем әдебиет бөлiмiнде редактор. Шығармалары [[1935]] жылдан бері жариялана бастаған. Тұңғыш өлеңдер жинағы [[1940]] жылы жарық көрді. Ол - «Халыққа қызмет қыламын» ([[1947]]), «Алтын күз» ([[1950]]), «Қуаныш жыры» ([[1952]]), «Бозжап бойында» ([[1955]]) атты өлеңдер жинақтарының авторы. А. С. [[Пушкин]], Т. Г. Шевченко т. б. ақындардың шығармаларын қарақалпақ тiлiне аударды. Қайыпназаров шығармалары орыс, өзбек, қазақ тiлдерiнде де жарық көрді.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6</ref><ref name="әдебиет">Mámbetniyazov T., Bekbergenova Z., Mámbetniyazova Z. [https://www.scribd.com/document/784919487/A-debiyat-9-klass-2019 "Ádebiyat"]. [[Нүкіс|Nókis]], "Билим", 2019, 304 бет. ISBN 978-9943-445-1-2-3 ''[[қарақалпақ тілі|қарақалпақша]]''</ref> === Соғыс жылдарында === Жүрегінде жауға қаһары бар миллиондаған жауынгердің бірі қатардағы жауынгер Байнияз Қайыпназаров болды. '''1941 жылы соғыс бастала салысымен Байнияз соғысқа аттанады'''. Соғыстың қиын күндерінде Сталинград майданында '''Колючкин ауданын азат ету шайқасында ауыр жараланып''', госпитальда емделіп, жарасы жазылып, қайтадан соғысқа аттанады. Бұл жолы Байнияз миллиондаған батырлардың арасында жүріп, көптеген басқалармен бірге халық жауы болған фашистік басқыншыларды туған жерімізден қуып, жермен-жексен етеді. '''Берлинге қарай шайқастардың бірінде қайтадан ауыр жараланады'''. Ауыр жарақаттан кейін соғысқа жарамсыз болғандықтан, комиссияның соңғы шешімімен '''1944 жылы соғыстан оралды'''. === Отбасы === '''Анасы:''' Гүлжәмила '''Өмірлік жолдасы:''' Асанова Бибижан (1926 жыл, 5 июль - 2008 жыл, 20 сентябрь) '''Перзенттері:''' *Сәулехан *Ұлзада *Зира *Мақсет *Нұрзада (1960 не 1961 жылы қайтыс болған) *Гүлшат *Рано *Жанна Ақын 2001 жылы 21 қаңтарда дүниеден өтті. Денесі Нөкіс қаласындағы "Сәлмен ата" қойымшылығына қойылды. Өмірлік жолдасы Бибижан Асанова 2008 жылы 20 қыркүйекте дүниеден қайтты һәм ақынның қасына жерленді. == Шығармашылығы == Ақынның алғашқы өлеңдері 30-жылдардын орталарында жарыққа шықты. === Кітаптары === [[File:Bayniyaz_Qayıpnazarov,_1.jpg|180px|thumb|right|Таңламалы шығармалары (бир томлық) (қарақалпақ тілінде), 1981]] Қарақалпақ тілінде: *"Қосықтар" (1940); *"Халыққа қызмет қыламын" (1947); *"Алтын күз" (1950); *"Қуаныш қосықтары" (1950); *"Бозжап бойында" (1955); *"Көк емен" (1956); *"Қызыл гүл" (1958); *"Сүй достым" (1962); *"Менің Отаным" (1956); *"Менің бахтым" (1968); *"Екі аяз" (1970); *"Наруан" (1972); *"Ержан көк" (1974); *"Гүлдәсте" (1981); *"Мен сенің бир шақаңмын" (1977); *"Таңдалмалы шығармалары" (1974, 1981, 1985, 1993, 1996); *"Жарлы адам һәм ғарғалар патшасы" (1985) *"Таң гүлі" (1995); *"Жарлының кенже баласы" (1995); *"Мөлдір бұлақ" (1989); *Ақынның 100 жылдығы Қарақалпақстан Республикасы көлемінде кең түрде белгіленіп, 2017-жылы "Таңдалмалы шығармалары" басып шығарылды.<ref name="әдебиет"></ref> === Аударма === Б. Қайыпназаров туысқан халықтар поэзиясынан Твардовскийдің "Василий Тёркин", Ш. Рашидовтың "Кашмир өлеңі" поэмаларын, сондай-ақ, [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтов]], Мицкеевич, Ян Райнис, [[Тарас Григорьевич Шевченко|Шевченколардың]] өлеңдерін аударуға қатысты.<ref name="әдебиет"></ref> === Нама жазылған өлеңдері === *Гүлнара *Мен сенің бір шақаңмын *Еңбек ет *Сүй еңбекті *Бір гүл көрінді де кетті *Гүл артында тұрар сүйгенім *Көрдің бе *Шымбайым *Келші, жаным, күлімдеп *Мен сазенде, сен бақсы *Ана *Баһадырлар ерлігі *Сұлу қызға *Ділбар *Көңлімде барсың == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер== # [https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10000122/OTYHWhCaW0YfzLR.pdf «Менін Отаным» (1956)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123085506/https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10000122/OTYHWhCaW0YfzLR.pdf |date=2025-01-23 }} кітабын жүктеп алу ''([[Қарақалпақ тілі|қарақалпақша]])''; # [https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10000122/40AjuJLBFcMitNX.pdf «Мен сенің бір шакаңмын» (1977)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123085250/https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10000122/40AjuJLBFcMitNX.pdf |date=2025-01-23 }} кітабын жүктеп алу ''([[Қарақалпақ тілі|қарақалпақша]])''. [[Санат:1916 жылы туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Қарақалпақ ақындары]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] 26q3m4q91pvx81bkfobgg4v9a4v2nip 0 514437 3635486 3470328 2026-07-27T08:15:34Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар|Қарақалпақстанда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635486 wikitext text/x-wiki '''Қасым Әуезов''' ([[1897 жыл|1897]], қазіргі [[Қарақалпақстан]], [[Шымбай ауданы]], «Кеңес» с-зы — [[13 қазан]], [[1938 жыл|1938]], [[Ташкент]]) — қарақалпақ ақыны, драматург, сыншы, қоғам қайраткері. == Өмірбаяны == * Кедей шаруа семьясында туған. Ауыл мектебінде және Мақтым ақын медресесінде бiлiм алған. * 1920 жылдан ауылды советтендiру және жаңа қоғам орнату ісіне белсене қатысты. * 1921 жылдан бастап Шымбайда мектеп оқытушысы, директоры, округтық оқу бөлімінің меңгерушісі, Қарақалпақ автономомиялық облысының халық ағарту халкомы, * 1925 — 29 жылдары [[Қарақалпақстан]] ОАК-нің төрағасы * 1929 — 30 жылдары [[Қазақстан]] ОАК-і төрағасының орынбасары, [[Қазақ АКСР]] ішкі істер халкомы. * 1930 — 31 жылдары Қарақалпақстанның РКФСР ОАК-дегі тұрақты өкілі * 1932 — 34 жылдары Қарақалпақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы. * 1937 жылдары Қарақалпақ АКСР Халком Кеңесі жанындағы өнер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. * 1938 —Саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. == Шығармалары == * Тұңғыш қарақалпақ пьесасы — [[1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс]]ына арналған “Мақсат жолында” драмасын жазған. * «Ульянов-Ленин» * «Қайта сайлауда» т. б. өлеңдерi. * “Шахта” поэмасы * “Еңбек” * “Көктем келді” * “Намыс құлы” * “Күн” т.б. шығармалары [[қарақалпақ әдебиеті]]нің дамуына елеулі ықпал жасады. * [[Пушкин]], Мольер т.б. шығармаларын қарақалпақ тіліне аударды.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6</ref><ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:1897 жылы туғандар]] [[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:13 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Шымбай ауданында туғандар]] [[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:Қарақалпақ ақындары]] [[Санат:Қарақалпақ драматургтері]] [[Санат:Қарақалпақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қарақалпақстан білім министрлері]] [[Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері]] [[Санат:Қарақалпақстан премьер-министрлері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] o85mkjt37ofmng2osqljnd2vx2j4txz 0 522708 3635309 3258637 2026-07-26T21:42:30Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Севилья ФК ойыншылары]],[[Санат:Тірі тұлғалар]],[[Санат:Лас-Пальмас ФК ойыншылары]],[[Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635309 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Аднан Янузай |туған күні = 5.05.1995 |туған жері =Брюссель, [[Бельгия]] |азаматтығы ={{flagicon|Belgium}} [[Бельгия]] |қазіргі клуб ={{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Сосьедад]] |номері =11 |бойы = 180 |салмағы = 75 |позициясы = [[жартылай қорғаушы]] |сурет = Adnan Januzaj 24-11-13.jpg |клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2017|{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]|50 (5) |2015—2016|{{аренда}}{{flagicon|Германия|20px}} [[Боруссия Дортмунд]]|6 (0) |2016—2017|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Сандерленд (футбол клубы)|Сандерленд]]|25 (0) |2017—|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Сосьедад]]|56 (4)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—|{{flagicon|Belgium}} [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия]]|12 (1)}} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 31 желтоқсан 2019 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Аднан Янузай''' ([[Албан тілі|алб]]. ''Adnan Januzaj''; [[1995 жыл|1995 жылы]] [[5 ақпан|5 ақпанда]] [[Брюссель]] қаласында [[Бельгия]]да туылды) — бельгиялық футболшы, «[[Реал Сосьедад|Реал Сосьедад»]] футбол клубы мен [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия ұлттық құрамасының]] жартылай қорғаушысы. == Клубтағы мансабы == === Жастар клубы === Аднан Янузай [[Брюссель]] қаласында туылып, 5 жас аралығында «Брюссель» академиясына берілді. [[2005 жыл|2005 жылы]] оны «Андерлехт» академиясына шақырды. [[2011 жыл|2011 жылы]] наурызда, «Андерлехте» өткізген сәтті маусымынан кейін, 16-жасар Янузай [[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]] 300 мың фунтқа көшіп кетті. === Манчестер Юнайтед === 2012/13 маусымда «[[Манчестер Юнайтед]]тің» 21 жасқа дейінгі құрамында өнер көрсетті. Янузай қосалқы командалардың ішіндегі ең үздік футболшы атанып, ''Дензила Харуна'' жүлдесін алды. [[2013 жыл|2013 жылы]] [[19 мамыр|19 мамырда]] Аднан негізгі құрамның «Вест Бромвич» клубына қарсы ойынға шақырылды, бірақ алаңға шыққан жоқ. 2013/14 маусымы басталмас бұрын Янузай негізгі құрам тізіміне қосылып, жаттығу мачтарына Азияға барды. '''2013/14 маусымы''' [[13 шілде|13 шілдеде]] Янузай алғаш матчын «Сингх жұлыздарына» қарсы өткізіп, 90 минут бойы алаңда жүрді. [[29 шілде|29 шілдеде]] Аднан [[Манчестер Юнайтед|МЮ]] үшін алғаш голын «Китчи» командасына қарсы соқты. [[Сурет:Adnan Januzaj.JPG|нобай|солға]] Ресми алғашқы матчын Англия Суперкубогінде 84 минутта [[Робин ван Перси]]ді ауыстырып өткізді. [[2013 жыл|2013 жылы]] [[14 қыркүйек|14 қыркүейкте]] Аднан алғаш рет АПЛ-дағы матчын ауысып кіріп, «Кристал Пэласқа» қарсы өткізді. [[5 қараша|5 қарашада]] алғаш рет негізгі құраммен алаңға кіріп, «Сандерленд» клубына қарсы 2 гол соқты. [[2013 жыл|2013 жылы]] [[19 қазан|19 қазанда]] Аднан Янузай «[[Манчестер Юнайтед]]пен» 5 жылдық контракка қол қойды. == Ұлттық құрамада == Янузай Бельгияның азаматы болса да, оның Албания, Сербия, Косово, тіпті Түркия құрамаларына қатысуға құқығы бар еді. Бірақ [[2014 жыл]]ы Янузай Бельгия құрамасына ойнауды жөн көрді. [[13 мамыр]]да Бельгияның бас бапкері Марк Вильмотс оны әлем чемпионатына қосты. [[26 мамыр]]да Аднан алғаш ойының Люксембургқа қарсы жолдастық матч өткізді. Алайда [[ФИФА]] бұл матчты регламент бұзылғаны үшін жойып жіберді. Қайтадан алғашқы матчын Янузай [[7 маусым]]да Тунис құрамасына қарсы өткізді. [[26 маусым]]да Аднан алғаш рет әлем чемпионатындағы матчта [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Кореяға]] қарсы негізгі құраммен өткізді. == Жетістіктері == === Манчестер Юнайтед === * Англия Суперкубогінің иегері: 2013 === Жеке === * Дензила Харун жүлдесі: 2013 * Blue Stars/Fifa Youth Cup алтын добы: 2013 * Gazzetta Dello Sport журналы бойынша Еуропадағы үздік жас футболшы: 2014 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Adnan-Januzaj.aspx Манчестер Юнайтедтің ресми сайтында профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1995 жылы туғандар]] [[Санат:Бельгия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Бельгия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары]] [[Санат:Сандерленд ФК ойыншылары]] [[Санат:Севилья ФК ойыншылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Лас-Пальмас ФК ойыншылары]] [[Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары]] p0mgpj0l2829bnw3ckr4az0inbulr71 0 525961 3635487 3385272 2026-07-27T08:15:57Z Kvazimodo 124458 «[[Санат:Кегейлі ауданында туғандар|Кегейлі ауданында туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635487 wikitext text/x-wiki [[File:T. Mirmanov.jpg|thumb|Темірғали Мирманов]] '''Темірғали Нәренұлы Мирманов''' (рус. Мирманов Темиргали Наренович, 1 сәуір [[1932]] жылы — 5 ақпан [[2000]] жылы) — [[Қазақстан]]ның мемлекет және қоғам қайраткері. == Өмірбаяны == Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері Темірғали Нәренұлы Мирманов 1932 жылы 1 сәуір күні [[Қарақалпақстан]]ның [[Кегейлі ауданы]]нда дүниеге келді. Әкесі Нәрен Жаманбайұлы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Байғанин ауданы]]нда туып, большевиктер зорлықпен өткізілген коллективизация кезінде отбасы менен сол кездегі [[Қазақ АКСР]] оңтүстік аймағы Қарақалпақстан жеріне көшіп қонған. Сауатты финансист Нәрен Жаманбайұлы [[Орынбор]] мен [[Ленинград]] қалаларда жоғарғы оқу орындардан білім алған қазақтың сол дәуіріндегі интеллигенция өкілі болды. Әкесі Нәрен Қарақалпақстан өңірлердің қаржы бөлімдері бастығы болып қызмет жасап, анасы Ұрқия балаларды өсіріп тәрбиеледі. Темірғали Нәренұлы 1952 жылы Кегейліден оныншы сынып бітіріп, [[Алматы]]ға келіп [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] философско-экономический факультетіне түсіп, 1957 жылы осы факультетті алғашқы бітірушілер арасында болып "Кеңестік сауда экономист" мамандығы бойынша бітірді. [[File:T. Mirmanov 2.JPG|thumb|Темірғали Нәренұлы, 1950-ші жылдары]] Жұмыс жолын 1957 жылы [[Алматы облысы]]ның [[Шелек ауданы]]ның тұтынушылар одағының бөлім меңгерушілігі қызметінен бастады. 1959 жылы Ақтөбе облыстық тұтынушылар сауда басқармасының төрағасы болып ауыстырды. Ақтөбеде бес жыл істегесін Қазақстанның тұтынушылар одағының аппаратына ауысты. Ол жерде көп жыл жұмыс істеп, тұрмыстық тауарлар жөніндегі басқармасының төрағасы, кадр бөлімінің төрағасы, өндіріс тауарлары ұйымдастыру жөніндегі басқармасының төрағасы болды. Шет елдерге барып халықаралық жәрмеңкелер өткізген. 1971 жылы Қазақстанның тұтынушылар одағының (Казпотребсоюз) Басқарма мүшесі болып сайланды. Бірнеше рет Қазақстанның тұтынушылар одағынын Орталық одақтың съездеріне делегат болып сайланды. 1982 жылы Казтекстильторг ұйымының төрағасы болып ауысты. [[File:T. Mirmanov 3.JPG|thumb|Темірғали Нәренұлы]] 1992 жылы тәуелсіз Қазақстанның алғашқы жеке меншік бантердің бірі “Игілік банкінің” негізін салушылылардың бірі болды. 1992 жылы Республикалық дербес зейнеткерлікке шықты. == Марапаттары == Қазақ елінің асыл азаматы Темірғали Нәренұлы аса еңбекқор, иманжүзді, ұлтжанды, көпшіл, адал да ақкөңіл жан еді. «Құрмет белгісі» орденімен, [[Қазақ КСР]] Жоғарғы кеңесінің Құрмет грамотасымен, көптеген Орталық комитетінің және Қазтұтынушылар одағының құрмет грамоталырымен марапатталған. == Жеке өмірі == Жұбайы ардақты педагог-математик Раиса Жәллеқызы екеуі үш бала тәрбиеледі. Ұл балалары Қуат - физик, Айбек – экономика ғылымдарының кандидаты, қызы Шолпан – еңбек сіңген банкир.<ref>"Өмір Тарланы" кітабы, Алматы қ. 2004, ISBN 9965-550-71-7</ref><ref>"Қазақ елінің ардақты азаматтары", Алматы қ. 2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.temirgali.org Жандос Темірғали ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129103206/http://www.temirgali.org/ |date=2014-11-29 }} [[Санат:1932 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Кегейлі ауданында туғандар]] 4iprq6q4sd4rs1q89ak47mk020rroq9 0 530471 3635233 2427275 2026-07-26T17:37:42Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3635233 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Николя Леонар Сади Карно |Шынайы есімі = Otto Jespersen |Суреті = Otto Jespersen.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.6.1860 |Туған жері = Раннерс |Қайтыс болған күні = 30.4.1943 |Қайтыс болған жері = [[Копенгаген]] |Азаматтығы = [[Дания]] |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Есперсен Отто''' ({{lang-da|Jens Otto Harry Jespersen}}; {{туғанкүні|16|6|1860}}, Раннерс — {{қайтысболғанкүні|30|4|1943}}, [[Копенгаген]]) — [[дания]]лық [[лингвист]], тіл маманы. 1893 жылдан бастап Копенгаген университетінің ағылшын тіл профессоры. Есперсен сөйлеу тілінің негізінде жазылған ағылшын тілі оқулығының авторы (1895 жылы). Негізгі еңбектері: «Фонетиканың негізгі мәселелері» (1904), «Ағылшын тілінің құрылысы және оның дамуы» (1905), «Қазіргі ағылшын тілінің грамматикасы» (1909-1949), «Фонетика оқулығы» (1913), «Тіл» (1922), «Грамматика философиясы» (1924). Ол сонымен қатар жасанды тіл жайында 60-тан астам кітап жазып қалдырған.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,4 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дания тіл мамандары]] [[Санат:Новиаль]] iyutewt3j7exxqr2m3gx9csed6450q6 3635235 3635233 2026-07-26T17:41:52Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635235 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Николя Леонар Сади Карно |Шынайы есімі = Otto Jespersen |Суреті = Otto Jespersen.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.6.1860 |Туған жері = Раннерс |Қайтыс болған күні = 30.4.1943 |Қайтыс болған жері = [[Копенгаген]] |Азаматтығы = [[Дания]] |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Есперсен Отто''' ({{lang-da|Jens Otto Harry Jespersen}}; {{туғанкүні|16|6|1860}}, Раннерс — {{қайтысболғанкүні|30|4|1943}}, [[Копенгаген]]) — [[дания]]лық [[лингвист]], тіл маманы. 1893 жылдан бастап Копенгаген университетінің ағылшын тіл профессоры. Есперсен сөйлеу тілінің негізінде жазылған [[ағылшын тілі]] оқулығының авторы (1895 жылы). Негізгі еңбектері: «Фонетиканың негізгі мәселелері» (1904), «Ағылшын тілінің құрылысы және оның дамуы» (1905), «Қазіргі ағылшын тілінің грамматикасы» (1909-1949), «Фонетика оқулығы» (1913), «Тіл» (1922), «Грамматика философиясы» (1924). Ол сонымен қатар жасанды тіл жайында 60-тан астам кітап жазып қалдырған.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,4 том</ref> Есперсен — тілдегі «прогресс теориясының» авторы. Бұл теорияға сәйкес тілдегі барлық өзгерістер қарым-қатынас жағдайларын жеңілдетуге бағытталғандықтан, прогрессивті сипатқа ие болады. Ол халықаралық жасанды [[новиаль]] тілінің жобасын жасап, бұған дейін [[идо]] тілін әзірлеуге қатысқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дания тіл мамандары]] [[Санат:Новиаль]] 7kdsepxo76a2pngsi1z2oul3gz81wsn 4 537752 3635380 3635000 2026-07-27T05:00:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3635380 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96471" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 471] | data-sort-value="1101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1101] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="85681" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 681] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48901" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 901] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="32078" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 32 078] | data-sort-value="53" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 53] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22801" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 801] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="21915" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 21 915] | data-sort-value="199" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 199] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19641" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 641] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17236" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 236] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11327" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 327] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10144" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8337" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8337] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8197" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8197] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4429" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4429] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3746" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3746] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3285" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3285] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3136" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3136] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2112" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2112] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1609" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1609] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1534" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1534] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1173" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1173] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1079" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="899" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 899] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="727" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 727] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="592" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 592] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] d3pc3dn0j7cu1l1q9s8q5vr2uxyactl 10 566333 3635252 3632383 2026-07-26T17:50:23Z Nurken 111493 3635252 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Үлкен жиырмалық басшылары |түс = {{түс|{{{мемлекет}}}}} |сурет = |сурет2 = |жасыру = |тақырыбы = [[Үлкен жиырмалық]] басшылары |мазмұны = {{hlist |{{ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп|Трамп]] |{{ту|Аргентина}} [[Хавьер Милей|Милей]] |{{ту|Аустралия}} [[Энтони Албаниз|Албаниз]] |{{ту|Бразилия}} [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула да Силва]] |{{ту|Жапония}} [[Санаэ Такаити|Такаити]] |{{ту|Германия}} [[Фридрих Мерц|Мерц]] |{{ту|Еуропа одағы}} [[Антониу Кошта|Кошта]] / [[Урсула фон дер Ляйен|Ляйен]] |{{ту|Индонезия}} [[Джоко Видодо|Видодо]] |{{ту|Италия}} [[Жоржиа Мелони|Мелони]] |{{ту|Оңтүстік Корея}} [[Ли Чжэ Мён|Ли]] |{{ту|Канада}} [[Марк Карни|Карни]] |{{ту|Қытай}} [[Си Цзиньпин|Си]] |{{ту|Мексика}} [[Клаудия Шейнбаум|Шейнбаум]] |{{ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сирил Рамафоса|Рамафоса]] |{{ту|Ресей}} [[Владимир Владимирович Путин|Путин]] |{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |{{ту|Түркия}} [[Режеп Тайып Ердоған|Ердоған]] |{{ту|Ұлыбритания}} [[Энди Бёрнем|Бёрнем]] |{{ту|Үндістан}} [[Нарендра Моди|Моди]] |{{ту|Франция}} [[Эммануэль Макрон|Макрон]] }} }}<includeonly>[[Санат:Үлкен жиырмалық басшылары]]</includeonly> <noinclude> [[Санат:Үлгілер:Саясат]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Халықаралық ұйымдар]]</noinclude> 469k622yft6n3oqz4a3hpa79l89mm76 0 568221 3635168 3595734 2026-07-26T13:03:57Z Орын Толғанай 183532 3635168 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Теңіздің жартасты аймақтарын мекендейтін моллюскілердің миллиондаған түрлері бар.Олар жартастарда,тастарда және қайраңдарда кездеседі.Бақалшықтарының пішімі мен түсі керемет. == Хитон бақалшығы == Хитон бақалшығы — жартас бақалшықтарының ішіндегі ең әйгілісі. Хитон - жыртқыш молюскі. Ол,әдетте,баяу және тек тамақтану үшін ғана қозғалады. Хитондар қоршаған ортада дұрыс бағдар жасайды. Бұл олардың үйреншікті жартастарына қайтып оралуына мүмкіндік береді.Хитондардың көзі мен мұртшалары болмайды. Олар жақсы дамыған ерекше сезім мүшелері арқылы тіршілік етеді. Хитондардың бақалшығы (тас қабығы) қатпарланған 8 жалпақ тіліктен тұрады. Тіліктер шағын пілдің азу тістеріне ұқсайды. == Теңіз шаяны мен таңқы шаян == Теңіз шаяны (омар) мен таңқы шаян (краб) - [[шаянтәрізділер]] класына жатады. Шаянтәрізділердің денесін жауып тұратын,қаңқа қызметін атқаратын қатты сыртқы қабаты «карапакс» деп аталады. Ол қатты қабыршақ зат хитиннен тұрады. Карапакс қорқыныш қызметін атқарады. Теңіз шаяны мен таңқы шаян жартас үстінде жорғалайды. Қауіп төнгенде теңіз балдырларының арасына жасырынады. Таңқы шаянды оның «сауыт» деп аталатын үстіңгі қабығынан оңай ажыратуға болады. Шаянтәрізділердің келесі түріне балянустар (теңіз жаңғағы) жатады. Олардың денесін ізбесті бақалшық жауып тұрады. Бастапқы кезде бос өмір сүрген теңіз жаңғақтары кейін келе қалың сабағымен қатты заттарға бекітіліп, тіршілік ете бастады. Теңіз шаяндары уақыт өте келе түлеп,бақалшықтарын тастап шығады. Бұл олардың өсуіне ықпал етеді. Түлеген теңіз шаяндары ашқарақтана қоректенеді. == Оқшау-шаян == Оқшау-шаян (пагур)-қатты қабықсыз, бақалшықсыз краб түріне жатады.Әйтсе де ол қорғану үшін басқа жануарлардың ескі бақалшығын пайдаланады. Кардита моллюскісінің аяқтары қозғалыссыз тіршілік ететіндіктен кішірейіп кеткен. Қатты жерлерде өмір сүреді, қатты нәрселерге бекітіледі. Жағалаулық ұлуларды толқындар әсерінен өзгеріске ұшыраған жартастардан табуға болады. == Маржан жартастарының тұрғындары == Маржан жарлауыты (рифі) - су астындағы немесе су деңгейінен сәл шығып тұратын теңіздік жартастар. Тропиктік моллюскілердің ішінде, аты айтып тұрғандай, маржан тұрғындары болып табылатын әлемге таралған тұқымдастар бар. Бұл тұқымдастарға 300 белгілі түрі кіреді. Олардың көпшілігі терең суда өмір сүреді. Зерттеуге қажетті материалдардың жетіспеушілігі басқа түрлерді анықтау және оладың арасындағы қатынасты зерттеу жұмыстарын күрделендіріп жіберді. == Гипопус == Аттың тұяғына ұқсас гипопустар - алып тридактаның туысы. Көлемдері тридактадан кіші болғанымен,салмағы 10 кг дейін жетеді. Ерте кездері каури бақалшықтары кей елдерде тиын орнына пайдаланылған. == Жүрек тәріздес бақалшық == Махаббат нышанына айналған жүрек тәріздестер бақалшығы - ерекше маржан бақалшығы болып табылады. Оны «теңізшілер сезімінің белгісі» дегендер де болды. Олар - сары түстен күлгінге дейін әртүрлі түске ие. e8exn0hltfut2cd957rffprd1kpb0t7 0 577851 3635541 3574133 2026-07-27T09:39:42Z Marksscheider 183882 3635541 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ливон соғысы |бөлім = |сурет = Siege of Narva 1558.jpg |сурет атауы = ''1558 жылы орыстардың [[Нарва қамалы|Нарва]]ны қоршауы'', [[Борис Чориков]], 1836 ж. |дата = 22 қаңтар 1558 – 10 тамыз 1583 |орын = [[Солтүстік Еуропа]]: [[Эстония]], [[Ливония]], [[Ингрия]], [[Ресей патшалығы]] |себеп = |нәтиже = [[Дания-Норвегия]], [[Реч Посполитая]] және [[Швеция]] жеңісі |статусы = |өзгерістер = * Эстония [[Швеция корольдігіне]] өтті * Ливония, [[Курлянд және Семигалия герцогтығы|Курляндия мен Семигалия]] [[Реч Посполитаяға]] өтті * [[Сааремаа (арал)|Эзель]] [[Дания-Норвегияға]] өтті |қарсылас1 = [[Ливон конфедерациясы]]<br/> [[Реч Посполитая]]<br/>[[Дания-Норвегия]]<br/>[[Швеция]]<br/>[[Трансильвания княздігі]] (1577 жылдан кейін)|қарсылас2 = [[Ресей патшалығы]]<br/>[[Қасым хандығы]]<br/>[[Ливон корольдігі]]|қарсылас3 =|қарсылас4 =|командир1 = [[ІІ Сигизмунд Август]]<br/>[[Стефан Баторий]]<br/> <br/>[[ІІ Фредерик (Дания королі)|ІІ Фредерик]]<br/>[[XIV Эрик]]<br/>[[ІІІ Юхан]]<br/>[[Понтус Делагарди]]|командир2 = [[IV Иван|ІV Иван Грозный]]<br/>[[Шаһғали хан]]<br/>[[Сайынболат Бекболатұлы]]<br/>[[Магнус (Гольштейн герцогы)|Ливониялық Магнус]]|командир3 =|командир4 =|күштер1 =|күштер2 =|күштер3 =|күштер4 =|шығындар1 =|шығындар2 =|шығындар3 =|шығындар4 =|жалпы шығындар =|азаматтық шығындар =|ортаққор =|ескерту =}} '''Ливония соғысы''' (1558–1583) — Ресейдің Ливония мемлекеттері конфедерациясы территориясын жаулап алып, ''Балтық теңізіне'' шығу мақсатында жүргізген соғысы. Орыс үкіметі Балтық теңізі арқылы Еуропа елдерімен тікелей қатынас жасауға тырысты. Үкіметтің бұл саясатын орыс дворяндары мен көпестер қауымы қолдады. Ресей соғысты 1558 жылы қаңтарда бастады. Орыс әскері Нарва мен Дерптті басып алып, Ревельге дейін жетті. Бірақ А.Ф.Адашевтің маңайына топтасқан саяси қайраткерлердің әскерімен 1559 жылы келісім жасалды. Ливония феодалдары осы келісімді пайдаланып, 1559 жылы Польшаның королі ''Сигизмунд II Августпен'' келіс сөз жүргізді. Бұл келіс сөз бойынша ордендік жерлер мен Рига архиепископының иелігіндегі жерлер Польша королінің протекторатына көшті. 1560 жылы орыс әскері жаңа жеңіске жетіп, Мариенбург пен Феллинді алды.Эрмес түбінде орден армиясы қиратылды. Орыс әскерінің бұл жеңістеріне елде неміс феодалдарына қарсы өріс алған шаруалар көтерілісінің әсері болды. Ливон ордені тарап кетті. Солтүстік Эстониядағы неміс феодалдары Швецияның қол астына көшті. 1561 жылы 28 қарашадағы ''Виленск шарты'' бойынша Ливон орденінің иеліктері Польша-Литва мемлекетінің қармағына берілді.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 7 том. - 1975 жыл.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Орыс-швед соғысы]] [[Санат:XVI ғасыр соғыстары ]] 1hrlq1pqsbthn9eq5b37kfxzy1m4lvn 0 578131 3635488 3596712 2026-07-27T08:23:05Z Marksscheider 183882 3635488 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Карло Кривелли |шынайы есімі = {{lang-it|Carlo Crivelli}} |суреті = The Annunciation, with Saint Emidius - Carlo Crivelli - National Gallery.jpg |сурет ені = |сурет атауы = ''[[The Annunciation, with Saint Emidius|Хабарлау және Әулие Эмидий]]'', [[Ұлттық галерея]], Лондон (1486) |туған кездегі есімі = Карло Кривелли |туған күні = {{шамамен|1430}} |туған жері = [[Венеция]], [[Венеция республикасы]] |қайтыс болған күні = {{шамамен|1495}} (64–65 жасында) |қайтыс болған жері = [[Асколи-Пичено]], [[Папа облысы]] |шыққан жері = |азаматтығы = |жанры = [[Кескіндеме]], [[Темпера]] |мектебі = |өнер ағымы = [[Готика өнері|Кеш готика]], [[Қайта Өрлеу дәуірі]] |атақты қолөнерлері = |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = |ықпалы әсер етті = |марапаттары = |атақ-даңқы = |сыйлықтары = |сайты = |мұрағаты = |Commons = Carlo Crivelli }} '''Карло Кривелли''' ({{lang-it|Carlo Crivelli}}) — итальяндық суретші. 1430 жылы (немесе 1435 жылы) Венецияда дүниеге келген. 1495 жылы Асколи Пичено қаласында қайтыс болды. Ол суретшілер отбасынан шыққан болатын. Венеция және Падуи қалаларында білім алды. Өз өмірінің басым бөлігін: Марке, Асколи Пичено және Далмацияда өткізген. Кривелли әрқашан өз бастауын атап өткен - оның еңбектері «Карло Кривелли Венециандық» (Carolus Crivellus Venetus<ref>Neues allgemeines Künstler-Lexicon; oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher etc. Bearb. von Dr. G. K. Nagler. — München: E.A. Fleischmann, 1835—1852</ref>) деп қол қойылған. == Өмірбаяны == Қасиетті Мұса кезінде өмір сүрген, қазіргі уақытта жұмыстары белгілі, Венециандық суретші – Якопо Кривеллидің ұлы болып келеді. 1444 жылындағы құжаттарда Карлоның кіші інісі – Витторио Кривелли туралы ескертулер бар. Карлоның туған күні туралы мәліметтер жоқ. 1457 жылы ол кәмелетті жасқа толды, себебі Венецияда, матрос Франческо Кортезенің әйелі - Тарсиямен неке адалдығын бұзғаны үшін, 6 ай түрме жазасына және ақшалай айыппұлға сотталған. Кривеллидің оқуы туралы рас құжат деректері жоқ. Бірақ оның алғашқы жұмысына негізделсек, Карло қазіргі заманғы Падуа мектебі, әсіресе Скварчонемен танысуы мүмкін. Ол Карло Антонио Виварини, Джованни д’ Алеманья және Бартолемео Виваринидың оқушысы болуы мүмкін. Екі нотариальдық акт бойынша (23 маусым, 1463 және 11 қыркүйекте, 1465 жылғы) далматин қаласы Дзара азаматы – Кривелли суретшісі ескертіледі. Онымен бірге інісі Витторио тұрған және жұмыс істеген. 1468 жылы Марке регионына көшіп, өз өліміне дейін сол жақта жұмыс істеді. Готика стилі, діни тақырыптар бойынша картиналар авторы, зайырлы картиналар дерлік жазған жоқ. Кривелли еңбектері феодалдық және серілік мәдениет ерекшеліктерімен белгіленген болып табылады. Негізінен әсем киінген Мадонналар мен әулиелердің құрбандық шалатын бай безендірілген картиналар авторы. Кешенді символизм, құрамы толық мұқият бөлшектер, мұқият жасалған көркем хаттар, Кривеллидің суреттерін сипаттайды. Кривелли ұзақ ұмытылған. Тек 19 ғ. Екі итальяндық зертеушілер - аббату Ланци (Abbot Lanzi) и Амико Риччи (Amico Ricci) арқасында жаңадан ашылған. Оның жұмысының үлкен коллекциясы Лондонның Ұлттық галереясында орын алған. Өзінің жұмыстарында кеш гот және Ренессанс кескіндеме негізгі белгілері біріктірді. Перспективаны шебер игерді. Сарқылмас қиялға ие болған. Оның жұмыстары әрқашан түсініксіз таңбаларға толы болған. == Әдебиет == * Арсенишвили И.В. Карло Кривелли. — М.: Искусство, 2000. — 144 с. — ISBN 5-210-02546-2. * Дзуффи С. Возрождение. XV век. Кватроченто. — М.: Омега-пресс, 2008. — С. 260—261. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01772-5. * Милюгина Е. Г. Карло Кривелли. — М.: Белый город, Редакция «Воскресный день», 2012. — 226 с.: 200 ил. с. — (Шедевры живописи). — ISBN 978–5–7793–4204–9. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.artcyclopedia.com/artists/crivelli_carlo.html<br /> * http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/c/crivelli/carlo/index.html<br /> * http://www.bibliotekar.ru/muzeumLondon/9.htm<br /> * http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172041/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html |date=2017-09-05 }} [[Санат:Венецияда туғандар]] [[Санат:1430 жж. туғандар]] sutqe1pgh94orha3da51v96o5ilvxmm 3635489 3635488 2026-07-27T08:25:58Z Marksscheider 183882 3635489 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Карло Кривелли |шынайы есімі = {{lang-it|Carlo Crivelli}} |суреті = The Annunciation, with Saint Emidius - Carlo Crivelli - National Gallery.jpg |сурет ені = |сурет атауы = ''[[The Annunciation, with Saint Emidius|Хабарлау және Әулие Эмидий]]'', [[Ұлттық галерея]], Лондон (1486) |туған кездегі есімі = Карло Кривелли |туған күні = {{шамамен|1430}} |туған жері = [[Венеция]], [[Венеция республикасы]] |қайтыс болған күні = {{шамамен|1495}} (64–65 жасында) |қайтыс болған жері = [[Асколи-Пичено]], [[Папа облысы]] |шыққан жері = |азаматтығы = |жанры = [[Кескіндеме]], [[Темпера]] |мектебі = |өнер ағымы = [[Готика өнері|Кеш готика]], [[Қайта Өрлеу дәуірі]] |атақты қолөнерлері = |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = |ықпалы әсер етті = |марапаттары = |атақ-даңқы = |сыйлықтары = |сайты = |мұрағаты = |Commons = Carlo Crivelli }} '''Карло Кривелли''' ({{lang-it|Carlo Crivelli}}) — итальяндық суретші. 1430 жылы (немесе 1435 жылы) Венецияда дүниеге келген. 1495 жылы Асколи Пичено қаласында қайтыс болды. Ол суретшілер отбасынан шыққан болатын. Венеция және Падуи қалаларында білім алды. Өз өмірінің басым бөлігін: Марке, Асколи Пичено және Далмацияда өткізген. Кривелли әрқашан өз бастауын атап өткен - оның еңбектері «Карло Кривелли Венециандық» (Carolus Crivellus Venetus<ref>Neues allgemeines Künstler-Lexicon; oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher etc. Bearb. von Dr. G. K. Nagler. — München: E.A. Fleischmann, 1835—1852</ref>) деп қол қойылған. == Өмірбаяны == Қасиетті Мұса кезінде өмір сүрген, қазіргі уақытта жұмыстары белгілі, Венециандық суретші – Якопо Кривеллидің ұлы болып келеді. 1444 жылындағы құжаттарда Карлоның кіші інісі – Витторио Кривелли туралы ескертулер бар. Карлоның туған күні туралы мәліметтер жоқ. 1457 жылы ол кәмелетті жасқа толды, себебі Венецияда, матрос Франческо Кортезенің әйелі - Тарсиямен неке адалдығын бұзғаны үшін, 6 ай түрме жазасына және ақшалай айыппұлға сотталған. Кривеллидің оқуы туралы рас құжат деректері жоқ. Бірақ оның алғашқы жұмысына негізделсек, Карло қазіргі заманғы Падуа мектебі, әсіресе Скварчонемен танысуы мүмкін. Ол Карло Антонио Виварини, Джованни д’ Алеманья және Бартолемео Виваринидың оқушысы болуы мүмкін. Екі нотариальдық акт бойынша (23 маусым, 1463 және 11 қыркүйекте, 1465 жылғы) далматин қаласы Дзара азаматы – Кривелли суретшісі ескертіледі. Онымен бірге інісі Витторио тұрған және жұмыс істеген. 1468 жылы Марке регионына көшіп, өз өліміне дейін сол жақта жұмыс істеді. Готика стилі, діни тақырыптар бойынша картиналар авторы, зайырлы картиналар дерлік жазған жоқ. Кривелли еңбектері феодалдық және серілік мәдениет ерекшеліктерімен белгіленген болып табылады. Негізінен әсем киінген Мадонналар мен әулиелердің құрбандық шалатын бай безендірілген картиналар авторы. Кешенді символизм, құрамы толық мұқият бөлшектер, мұқият жасалған көркем хаттар, Кривеллидің суреттерін сипаттайды. Кривелли ұзақ ұмытылған. Тек 19 ғ. Екі итальяндық зертеушілер - аббату Ланци (Abbot Lanzi) и Амико Риччи (Amico Ricci) арқасында жаңадан ашылған. Оның жұмысының үлкен коллекциясы Лондонның Ұлттық галереясында орын алған. Өзінің жұмыстарында кеш гот және Ренессанс кескіндеме негізгі белгілері біріктірді. Перспективаны шебер игерді. Сарқылмас қиялға ие болған. Оның жұмыстары әрқашан түсініксіз таңбаларға толы болған. == Әдебиет == * Арсенишвили И.В. Карло Кривелли. — М.: Искусство, 2000. — 144 с. — ISBN 5-210-02546-2. * Дзуффи С. Возрождение. XV век. Кватроченто. — М.: Омега-пресс, 2008. — С. 260—261. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01772-5. * Милюгина Е. Г. Карло Кривелли. — М.: Белый город, Редакция «Воскресный день», 2012. — 226 с.: 200 ил. с. — (Шедевры живописи). — ISBN 978–5–7793–4204–9. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.artcyclopedia.com/artists/crivelli_carlo.html<br /> * http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/c/crivelli/carlo/index.html<br /> * http://www.bibliotekar.ru/muzeumLondon/9.htm<br /> * http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172041/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html |date=2017-09-05 }} [[Санат:Венецияда туғандар]] [[Санат:1430 жж. туғандар]] [[Санат:Италия суретшілері]] fyu8s6m2ucvx1fe92pvw1kao00n10k0 3635490 3635489 2026-07-27T08:29:44Z Marksscheider 183882 3635490 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Карло Кривелли |шынайы есімі = {{lang-it|Carlo Crivelli}} |суреті = The Annunciation, with Saint Emidius - Carlo Crivelli - National Gallery.jpg |сурет ені = |сурет атауы = ''[[The Annunciation, with Saint Emidius|Хабарлау және Әулие Эмидий]]'', [[Ұлттық галерея]], Лондон (1486) |туған кездегі есімі = Карло Кривелли |туған күні = {{шамамен|1430}} |туған жері = [[Венеция]], [[Венеция республикасы]] |қайтыс болған күні = {{шамамен|1495}} (64–65 жасында) |қайтыс болған жері = [[Асколи-Пичено]], [[Папа облысы]] |шыққан жері = |азаматтығы = |жанры = [[Кескіндеме]], [[Темпера]] |мектебі = |өнер ағымы = [[Готика|Кеш готика]], [[Ренессанс]] |атақты қолөнерлері = |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = |ықпалы әсер етті = |марапаттары = |атақ-даңқы = |сыйлықтары = |сайты = |мұрағаты = |Commons = Carlo Crivelli }} '''Карло Кривелли''' ({{lang-it|Carlo Crivelli}}) — итальяндық суретші. 1430 жылы (немесе 1435 жылы) [[Венеция]]да дүниеге келген. 1495 жылы [[Асколи-Пичено]] қаласында қайтыс болды. Ол суретшілер отбасынан шыққан болатын. Венеция және [[Падуя]] қалаларында білім алды. Өз өмірінің басым бөлігін: Марке, Асколи Пичено және [[Далмация]]да өткізген. Кривелли әрқашан өз бастауын атап өткен - оның еңбектері «Карло Кривелли Венециандық» (Carolus Crivellus Venetus<ref>Neues allgemeines Künstler-Lexicon; oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher etc. Bearb. von Dr. G. K. Nagler. — München: E.A. Fleischmann, 1835—1852</ref>) деп қол қойылған. == Өмірбаяны == Қасиетті Мұса кезінде өмір сүрген, қазіргі уақытта жұмыстары белгілі, Венециандық суретші – Якопо Кривеллидің ұлы болып келеді. 1444 жылындағы құжаттарда Карлоның кіші інісі – Витторио Кривелли туралы ескертулер бар. Карлоның туған күні туралы мәліметтер жоқ. 1457 жылы ол кәмелетті жасқа толды, себебі Венецияда, матрос Франческо Кортезенің әйелі - Тарсиямен неке адалдығын бұзғаны үшін, 6 ай түрме жазасына және ақшалай айыппұлға сотталған. Кривеллидің оқуы туралы рас құжат деректері жоқ. Бірақ оның алғашқы жұмысына негізделсек, Карло қазіргі заманғы Падуа мектебі, әсіресе Скварчонемен танысуы мүмкін. Ол Карло Антонио Виварини, Джованни д’ Алеманья және Бартолемео Виваринидың оқушысы болуы мүмкін. Екі нотариальдық акт бойынша (23 маусым, 1463 және 11 қыркүйекте, 1465 жылғы) далматин қаласы Дзара азаматы – Кривелли суретшісі ескертіледі. Онымен бірге інісі Витторио тұрған және жұмыс істеген. 1468 жылы Марке регионына көшіп, өз өліміне дейін сол жақта жұмыс істеді. Готика стилі, діни тақырыптар бойынша картиналар авторы, зайырлы картиналар дерлік жазған жоқ. Кривелли еңбектері феодалдық және серілік мәдениет ерекшеліктерімен белгіленген болып табылады. Негізінен әсем киінген Мадонналар мен әулиелердің құрбандық шалатын бай безендірілген картиналар авторы. Кешенді символизм, құрамы толық мұқият бөлшектер, мұқият жасалған көркем хаттар, Кривеллидің суреттерін сипаттайды. Кривелли ұзақ ұмытылған. Тек 19 ғ. Екі итальяндық зертеушілер - аббату Ланци (Abbot Lanzi) и Амико Риччи (Amico Ricci) арқасында жаңадан ашылған. Оның жұмысының үлкен коллекциясы Лондонның Ұлттық галереясында орын алған. Өзінің жұмыстарында кеш гот және Ренессанс кескіндеме негізгі белгілері біріктірді. Перспективаны шебер игерді. Сарқылмас қиялға ие болған. Оның жұмыстары әрқашан түсініксіз таңбаларға толы болған. == Әдебиет == * Арсенишвили И.В. Карло Кривелли. — М.: Искусство, 2000. — 144 с. — ISBN 5-210-02546-2. * Дзуффи С. Возрождение. XV век. Кватроченто. — М.: Омега-пресс, 2008. — С. 260—261. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01772-5. * Милюгина Е. Г. Карло Кривелли. — М.: Белый город, Редакция «Воскресный день», 2012. — 226 с.: 200 ил. с. — (Шедевры живописи). — ISBN 978–5–7793–4204–9. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.artcyclopedia.com/artists/crivelli_carlo.html<br /> * http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/c/crivelli/carlo/index.html<br /> * http://www.bibliotekar.ru/muzeumLondon/9.htm<br /> * http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172041/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html |date=2017-09-05 }} [[Санат:Венецияда туғандар]] [[Санат:1430 жж. туғандар]] [[Санат:Италия суретшілері]] dacafvj3mh14jdbnesu34rp0nh4ww7p 0 578417 3635304 3255090 2026-07-26T21:41:20Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Франция кинорежиссёрлері]],[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635304 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ағайынды Люмьер |шынайы есімі = {{lang-fr|frères Lumière}} |сурет = Fratelli_Lumiere.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Огюст сол жақта, Луи оң жақта |туған кездегі есімі = Луи Жан Люмьер<hr />Огюст Мари Луи Николя Люмьер |туған күні = '''Огюст''': {{Birth date and age|1862|11|19}}<hr />'''Луи''': {{Birth date and age|1864|11|05}} |туған жері = [[Безансон]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = '''Огюст''':{{Death date and age|df=yes|1954|4|10|1862|10|19}}<hr />'''Луи''':{{Death date and age|df=yes|1948|6|6|1864|10|5}} |қайтыс болған жері ='''Огюст''': [[Лион]] <hr />'''Луи''': [[Бандоль]] |мамандығы = [[Кинематография]] |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = |сайты = |ортаққор = Frères Lumière }} '''Ағайынды Люмьер''' — кино құрылтайшылары: * '''Луи Жан Люмьер''' (1864-1948) — інісі өнертапқыш ("Синематограф" аппаратын ойлап тапқан). * '''Огюст Мари Луи Николя Люмьер''' (1862-1954) ағасы (ұйымдастырушы). == Кинематографтың құрылуы == [[1883 жыл]]дан бастап Луи және Огюст өздерінің әкесі Антуанмен бірге Луидің дамыған технологиясы негізінде [[күміс бромиді]]н қолданып, [[Лион]]да [[желатин]]ді фотопластинкалар өндіру зауытын ашты. Бірінші жылы олардың фабрикасы 216 мың фотопластинкаларды өндірді, ал 1890 фабрикада 200 жұмысшы жұмыс жасап, жыл сайын 4 миллион пластинка өндірді. [[1892 жыл]]ы Люмьерлер компаниясы бромидті қағаз өндірді және ол кезде бұл капитал 3 миллион франкті құрады. «Синематограф» (фр. Cinématographe, грек тілінен аударғанда - қозғалыс және жазу) техникасын ойлап тапқан кіші інісі Луиға сол сәтте отбасылық фабрика ресми түрде тиесілі болды. Оның жобасы Огюстті ішінара қаржыландырып отырды, бірақ түсіру апаратын ойлап тапқаннан кейін екі ағайынды алғашқы фильмді түсіруге белсенді ат салысты. Ағайынды Люмьерлер жаңа апаратты жасау барысында олармен бірге Жюль Карпантье көмектесті. == Таңдаулы фильмдері == {| class="wikitable" |+ 1895 жылы 28 желтоқсанда Капуцинок бульварындағы алғашқы киносеанста көрсетілген фильмдер |- ! Фильм !! Атауы !! Түсірілім күні мен орны |- | [[Сурет:La voltige.webm|140px]] || La Voltige<hr /> Вольтаждау || Пар-Дьё казармасы, Лион (көктем 1895) |- | [[Сурет:La Sortie de l'Usine Lumière à Lyon (le Premier Film) (1895).webm|140px]] || La sortie de l’usine Lumière à Lyon <hr />Лиондағы Люмьер зауытынан шығу || 26 мамыр 1895, Лион |- | [[Сурет:Repas de bébé.webm|140px]] || Repas de bébé <hr />Балалар тағамы || 1895, Лион |- | [[Сурет:Pêche aux poissons rouges.webm|140px]] || Pêche aux poissons rouges <hr />Алтын балық аулау || 1895, Лион |- | [[Сурет:Place des Cordeliers.webm|140px]] || La place des Cordeliers à Lyon <hr />Лиондағы Кордельерлер алаңы || 10 мамыр 1895, Лион |- | [[Сурет:Le Jardinier (l'Arroseur arrosé) (1895).webm|140px]] || Le jardinier (l’Arroseur arrosé)<hr />Бағбан|| 1895, Лион |- | [[Сурет:Le débarquement du Congrès de photographie à Lyon.webm|140px]] || Le débarquement du Congrès de photographie à Lyon <hr />Лиондағы фотоконгреске делегаттардың келуі|| 11 маусым 1895, Лион |- | [[Сурет:Le saut à la couverture.webm|140px]] || Le saut à la couverture<hr />Көрпе арқылы секіру|| көктем 1895, Лион |- | [[Сурет:Baignade en mer.webm|140px]] || La mer (Baignade en mer)<hr />Теңіз (Теңізде жүзу) || 1895, Ла-Сьота |- | [[Сурет:Les Forgerons (1895).webm|140px]] || Forgerons<hr />Ұсталар|| 1895, Лион |} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция өнертапқыштары]] [[Санат:Ағайындар]] [[Санат:Франция кинорежиссёрлері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] fuysc3cpdwfk22u7idb6fuwx82psqea 0 582734 3635422 3613035 2026-07-27T06:04:45Z Бақтыгүл 181563 3635422 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Әбіқай ақын Нұртазаұлы''' (1871, бұрынғы Торғай оязы, Тосын құмы - 11.1932,сонда) - ақын. Өлкедегі Жұмабай ақын мектебіндегі ақындар тобынан саналады. Кезінде ауызша айтқан өлеңдері қағазға түспей, ел аузында сақталған. Бірқатар шығармаларын Қ.Жармағанбетов 1957 ж. ақынның баласы Ахметқанның айтуы бойынша жазып алған. Олардың ішінде "Тас мешін" дастаны, "Абайды оқығанда", "Мешін толғаулары" сияқты шығармалары бар. [[Өмірбаяны мен шығармашылығыТуған жері: Бұрынғы Торғай оязы, Тосын құмы (қазіргі Қостанай облысы).Әдеби орта: Жұмабай ақын мектебінен тәлім алып, өлкедегі ақындар тобында танылды.Мұрасы: Көптеген өлеңдері мен толғаулары ел аузында сақталды. Шығармашылығын зерттеуге Қайнекей Жармағамбетов, Сырбай Мәуленов сынды тұлғалар үлес қосты.Ұрпағы: Өнер жолын баласы, халық ақыны әрі шежіреші Ахметхан Әбіқайұлы жалғастырды.]] <ref>ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл</ref> '''Дереккөз''' <references/> s8jlg5ue2ni0v8f5yul7i05xggmejuj 3635423 3635422 2026-07-27T06:05:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2996182 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Әбіқай ақын Нұртазаұлы''' (1871, бұрынғы Торғай оязы, Тосын құмы - 11.1932,сонда) - ақын. Өлкедегі Жұмабай ақын мектебіндегі ақындар тобынан саналады. Кезінде ауызша айтқан өлеңдері қағазға түспей, ел аузында сақталған. Бірқатар шығармаларын Қ.Жармағанбетов 1957 ж. ақынның баласы Ахметқанның айтуы бойынша жазып алған. Олардың ішінде "Тас мешін" дастаны, "Абайды оқығанда", "Мешін толғаулары" сияқты шығармалары бар. <ref>ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл</ref> '''Дереккөз''' <references/> ahfltz9fw8sy6z05ccb092em2gwuzao 0 584941 3635376 3598193 2026-07-27T03:22:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635376 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Санжар Мұстафин |Шынайы есімі = Санжар Анатолийұлы Мұстафин |Сурет = Мустафин Санжар Анатольевич 2.jpg |Сурет ені = 300 px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 03.04.1978 |Туған жері = [[Қазақстан]] {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |Мансабы =продюсер, кәсіпкер |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Толқын Мұстафина |Балалары = Іңкәр Мұстафина, Әлішер Мұстафин |Марапаттары = {{Құрмет ордені}}, {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Санжар Анатолийұлы Мұстафин''' ([[3 сәуір]], [[1978]] жыл, [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]]) — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], продюсер, кәсіпкер<ref name="Досье редакции: Мустафин Санжар Анатольевич">[https://kapital.kz/dossier/mustafin-sanzhar/ Досье редакции: Мустафин Санжар Анатольевич]</ref>. == Өмірбаяны == Санжар Мустафин [[1978]] жылғы [[3 сәуір]]де [[Алматы]] қаласында туды<ref>[http://www.inform.kz/ru/3-aprelya-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2888346 3 апреля. КАЛЕНДАРЬ КАЗИНФОРМА «ДАТЫ. СОБЫТИЯ. ИМЕНА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801203602/http://www.inform.kz/ru/3-aprelya-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2888346 |date=2017-08-01 }} // Казинформ</ref>. [[1984]]-[[1994]] жылдар аралығында [[Алматы]] қаласының №25 орта мектебінде оқып, онымен бірге [[1992]]-[[1994]] жылдары мектеп жанындағы бизнес-лицейде білім алды. [[1998]] жылы [[Тұран (университет)|«Тұран» университетін]] [[Құқықтану|«Юриспруденция»]] мамандығы бойынша аяқтады. Санжар Мұстафин — «Musan Group» холдингінің негізін салушы және басшысы. [[2015]] жылы [[Қазақстан]] эстрадасының антологиясын құрудағы шығармашылық іздестіру үшін [[Қазақстан журналистер одағы]] сыйлығының иегері болып танылды<ref>[http://www.kaztag.kz/news/detail.php?ID=378612&sphrase_id=2529256 Лауреатами премии Союза журналистов Казахстана 2015 года стали 16 представителей СМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801204724/http://www.kaztag.kz/news/detail.php?ID=378612&sphrase_id=2529256 |date=2017-08-01 }} // КазТАГ</ref><ref>[https://forbes.kz/news/2015/06/23/newsid_90095 Лауреаты ежегодной премии Союза журналистов РК] // [[Forbes]]</ref><ref>[http://www.kazpravda.kz/articles/view/nagradi-souza-zhurnalistov-kazahstana/ Награды Союза журналистов Казахстана] // [[Казахстанская правда]]</ref>. [[2016 жыл]]ы «Hackett London» журналының нұсқасы бойынша Қазақстанның [[ғаламтор]]дағы 50 табысты ерлерінің қатарына кірді<ref>[http://lofficiel.kz/blog/2016/05/24/lofficiel-hommes-sovmestno-s-hackett-london-predstavlyayut-50-uspeshnyh-muzhchin-v-seti/ HACKETT LONDON ПРЕДСТАВЛЯЕТ "50 УСПЕШНЫХ МУЖЧИН В СЕТИ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801195019/http://lofficiel.kz/blog/2016/05/24/lofficiel-hommes-sovmestno-s-hackett-london-predstavlyayut-50-uspeshnyh-muzhchin-v-seti/ |date=2017-08-01 }} // L’Officiel</ref>. [[2005 жыл]]ы Қазақстан [[бұқаралық ақпарат құралдары]]н дамытудағы үлесі үшін «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен<ref>[https://www.kt.kz/rus/society/v_svjazi_so_smenoj_sobstvennika_vozmozhno_pomenjaetsja_format_radio_31_gendirektor_1153508196.html В связи со сменой собственника, возможно, поменяется формат "Радио 31" - гендиректор] // [https://www.kt.kz Kazakhstan Today]</ref>, сондай-ақ, отандық ақпараттық кеңістікті дамытуға үлес қосқаны үшін [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды<ref name="Досье редакции: Мустафин Санжар Анатольевич" />. 2021 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағы берілді.<ref name="Досье редакции: Мустафин Санжар Анатольевич" /> === Отбасы === Жұбайы — Толқын Мұстафина (қыз күніндегі тегі — Жүнісбаева), қазақстандық [[Тележурналистика|тележүргізуші]]. Балалары: қызы — Іңкәр Мұстафина (2006 жыл)<ref name="”Звездный бэби-бум”">[http://old.express-k.kz/show_article.php?art_id=7127 Звездный бэби-бум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202116/http://old.express-k.kz/show_article.php?art_id=7127 |date=2018-11-30 }} // [http://old.express-k.kz/ Экспресс-К] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816053458/http://old.express-k.kz/ |date=2017-08-16 }}</ref>, ұлы — Әлішер Мұстафин (2009 жыл). == Еңбек өтілі == [[1998]]-[[2002]] жылдары — [[31 арна (Қазақстан)|«31 арна»]] телеарнасындағы «Эгоист» бағдарламасының директоры әрі жүргізушісі<ref name="Досье редакции: Мустафин Санжар Анатольевич" />. [[2001]]-[[2004]] жылдары — «Радио 31» [[радио]]станциясының директоры. [[Сурет:Мустафин Санжар Анатольевич 1.jpg|нобай]] [[2004]]-[[2008]] жылдары — «Алматы» телеарнасының бас директоры<ref>[https://tengrinews.kz/news/telekanal-almatyi-vozglavil-evgeniy-gryunberg-30246/ Телеканал "Алматы" возглавил Евгений Грюнберг] // Tengrinews.kz</ref>. [[2007]]-[[2012]] жылдары — [[Алматы]] қаласы [[Мәслихат депутаты|Мәслихатының депутаты]]<ref>[https://www.zakon.kz/92028-reshenie-izbiratelnojj-komissii-goroda.html Решение избирательной комиссии города Алматы от 23 августа 2007 года «Об установлении и опубликовании итогов выборов депутатов маслихата г. Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801205156/https://www.zakon.kz/92028-reshenie-izbiratelnojj-komissii-goroda.html |date=2017-08-01 }} // [https://www.zakon.kz/ zakon.kz]</ref>. [[2008]]-[[2013]] жылдары — «Елорда Жарнама» [[жарнама агенттігі]]нің директоры<ref>[https://dfo.kz/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30768?ReportNodeId=11&PluginId=9b9be0e602084339b22ed1007a3c219b&ReportId=7800 Депозитарий финансовой отчетности Министерства финансов Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801194847/https://dfo.kz/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30768?ReportNodeId=11&PluginId=9b9be0e602084339b22ed1007a3c219b&ReportId=7800 |date=2017-08-01 }}</ref>. [[2014]] жылдан бастап — құрамына «[[Гәкку (телеарна)|Gakku TV]]»<ref>[http://forbes.kz/life/afisha/v_kazahstane_nachal_veschanie_novyiy_muzyikalnyiy_kanal_gakku В Казахстане начал вещание новый музыкальный канал Gakku] // [[Forbes]]</ref><ref>[https://radiotochka.kz/4035-.html Санжар Мустафин: Gakku tv - это первый канал со стопроцентно казахстанским контентом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801194412/https://radiotochka.kz/4035-.html |date=2017-08-01 }} // [https://radiotochka.kz/ Radiotochka.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013220116/https://radiotochka.kz/16762-osuzhden-esche-odin-soldat-v-otarskoy-tankovoy-divizii.html |date=2016-10-13 }}</ref><ref>[http://www.kaztag.kz/interview/detail.php?ID=321388 Санжар Мустафин: Телеканал Gakku становится антологией казахстанской эстрады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801193055/http://www.kaztag.kz/interview/detail.php?ID=321388 |date=2017-08-01 }} // КазТАГ</ref><ref>[http://total.kz/culture/music/2014/09/09/gakku_tv_telekanal_nastroennyy_patriotichno Gakku TV - телеканал настроенный патриотично] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928002608/http://total.kz/culture/music/2014/09/09/gakku_tv_telekanal_nastroennyy_patriotichno |date=2014-09-28 }} // [http://total.kz total.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613190324/http://total.kz/ |date=2017-06-13 }}</ref> <ref>[http://www.inform.kz/ru/kazahstanskuyu-estradnuyu-muzyku-budut-prodvigat-za-rubezhom_a2695200 Казахстанскую эстрадную музыку будут продвигать за рубежом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801205855/http://www.inform.kz/ru/kazahstanskuyu-estradnuyu-muzyku-budut-prodvigat-za-rubezhom_a2695200 |date=2017-08-01 }} // Казинформ</ref> және «Той Думан»<ref>[https://tengrinews.kz/music/v-kazahstane-zapuskayut-novyiy-muzyikalnyiy-kanal-toy-duman-299504/ В Казахстане запускают новый музыкальный канал "Той Думан"] // Tengrinews.kz</ref> телеарналары, «Love Radio Kazakhstan»<ref>[http://yvision.kz/post/77502 Love Radio в Алматы 103.5 FM] // Yvision</ref> және «Gakku FM»<ref>[http://tunein.com/radio/Gakku-FM-s283709/ Gakku FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712002152/http://tunein.com/radio/Gakku-FM-s283709/ |date=2017-07-12 }} // [http://tunein.com TuneIn]</ref> радиостанциялары, «Капитал» баспа ұйі («Капитал» іскерлік апталығы және «Капитал іскерлік ақпарат орталығы» веб-порталы) мен «Gakku Entertainment» продюсерлік орталығы кіретін «Musan» компаниялар тобының негізін қалаушысы және басшысы<ref name="Досье редакции: Мустафин Санжар Анатольевич" />. == Дереккөздер == [[Сурет:Санжар Мустафин 2.jpg|нобай]] == Сілтемелер == * [http://hommes.kz/blog/2016/12/09/sanzhar-mustafin-v-proekte-extraordinaries-pod-egidoj-chivas-regal/ L’Officiel Hommes сайтына берілген сұхбат, 2016 жыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807151952/http://hommes.kz/blog/2016/12/09/sanzhar-mustafin-v-proekte-extraordinaries-pod-egidoj-chivas-regal/ |date=2017-08-07 }}{{ref-ru}} * [http://hommes.kz/blog/2017/06/21/sanzhar-mustafin-ob-istorii-uspeha-filosofii-zhizni-i-cennostyah-dlya-cover-story-lofficiel-hommes/ L’Officiel Hommes сайтына берілген сұхбат, 2017 жыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726172844/http://hommes.kz/blog/2017/06/21/sanzhar-mustafin-ob-istorii-uspeha-filosofii-zhizni-i-cennostyah-dlya-cover-story-lofficiel-hommes/ |date=2017-07-26 }}{{ref-ru}} [[Санат:Қазақстан продюсерлері]] [[Санат:Тележүргізушілер]] [[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақстан депутаттары]] gv8np1mdrxrxof3mm3hri122we07x8n 0 610507 3635561 3634385 2026-07-27T11:01:55Z Marksscheider 183882 3635561 wikitext text/x-wiki {{Теннисші |Есімі = Лори Макнил |Шынайы есімі = Лори Макнил |Суреті = |Сурет тақырыбы = Лори Макнил |Туған күні = 18.12.1963 |Туған жері = [[Сан-Диего]], [[Калифорния]], {{USA}} |Азаматтығы = {{USA}} |Тұрғылықты жері = [[Хьюстон]], [[Техас]], {{USA}} |Бойы = 170 см |Салмағы = 61 кг |Мансабының басталуы = 1983 |Мансабының аяқталуы = 2002 |Жұмыс қолы = Оң қолмен |Бэкхенд = Екі қолмен |Бапкері = |Ақшалай сыйлық = 3 779 458 АҚШ доллары |Жеке нәтижелері = 524–300 |Жеке атақтары = 10 |Үздік рейтингісі = №9 (1988 жылғы 4 шілде) |Қазіргі позициясы = Мансабын аяқтаған |Аустралиядағы рейтингі = Жартылай финал (1987) |Франциядағы рейтингі = 4-айналым (1988) |Уимблдондағы рейтингі = Жартылай финал (1994) |АҚШ-тағы рейтингі = Жартылай финал (1987) |Жұп нәтижелері = 570–223 |Жұп атақтары = 33 |Үздік жұп позициясы = №4 (1987 жылғы 21 қыркүйек) |Қазіргі жұп позициясы = Мансабын аяқтаған |Аустралиядағы рейтингі 2 = Финал (1987) |Франциядағы рейтингі 2 = Чемпион (аралас жұп, 1988) |Уимблдондағы рейтингі 2 = Ширек финал |АҚШ-тағы рейтингі 2 = Жартылай финал |Ортаққор = Lori McNeil |Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 23 шілде }} '''Лори Макнил''' ({{lang-en|Lori McNeil}}; [[1963 жыл]]ғы [[18 желтоқсан]]) — америкалық теннис жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіпқой теннисші.<ref>{{cite web |url=https://www.wtatennis.com/players/140003/lori-mcneil |title=Lori McNeil |website=WTA Tour |access-date=2026-07-23}}</ref> Ол 1987 жылғы [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі |АҚШ ашық чемпионаты]]ның және 1994 жылғы [[Уимблдон жарысы|Уимблдон турнирі]]нің жекелей сындағы жартылай финалисі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.itftennis.com/en/players/lori-mcneil/800179190/usa/wt/s/overview/ |title=Lori McNeil |website=International Tennis Federation |access-date=2026-07-23}}</ref> Сонымен қатар 1987 жылғы [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Аустралия ашық чемпионаты]]нда Зина Гаррисонмен бірге әйелдер арасындағы жұптық сында финалға шықты және 1988 жылғы [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Франция ашық чемпионаты]]нда Хорхе Лосаномен бірге аралас жұптық сында чемпион атанды.<ref>{{cite web |url=https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/lori-mcneil |title=Lori McNeil |website=International Tennis Hall of Fame |access-date=2026-07-23}}</ref> == Жеке өмірі == Макнил анасы Дороти мен әкесі Чарли Макнилдің төрт баласының кенжесі болып дүниеге келген.<ref>{{cite book |last=Collins |first=Bud |title=The Bud Collins History of Tennis |publisher=New Chapter Press |year=2010}}</ref> Әкесі Чарли Макнил 1960 жылдары [[San Diego Chargers]] клубының құрамында америкалық футболдан кәсіпқой ойыншы болған.<ref>{{cite web |url=https://www.pro-football-reference.com/ |title=Charlie McNeil |website=Pro Football Reference |access-date=2026-07-23}}</ref> Отбасы [[Сан-Диего]]дан [[Хьюстон]]ға көшкеннен кейін, Лори Макнил қаланың Үшінші ауданындағы MacGregor Park қоғамдық спорт алаңында тенниспен айналыса бастады.<ref>{{cite book |last=Collins |first=Bud |title=The Bud Collins History of Tennis |publisher=New Chapter Press |year=2010}}</ref> Сол жерде ол болашақ кәсіпқой теннисші [[Зина Гаррисон]]мен жақын дос болды.<ref>{{cite web |url=https://www.tennis.com/ |title=Lori McNeil profile |website=Tennis.com |access-date=2026-07-23}}</ref> == Мансабы == Лори Макнил екі жыл бойы [[Оклахома мемлекеттік университеті]]нде оқып, университеттің ''Cowgirls'' командасы сапында өнер көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://okstate.com/ |title=Oklahoma State Cowgirls Tennis History |website=Oklahoma State University |access-date=2026-07-23}}</ref> 1983 жылы NCAA чемпионатының ширек финалына дейін жетіп, кейін турнир жеңімпазы атанған USC университетінің өкілі Бет Херрден жеңілді.<ref>{{cite book |last=Collins |first=Bud |title=The Bud Collins History of Tennis |publisher=New Chapter Press |year=2010}}</ref> Макнил 1983–2002 жылдар аралығында 19 маусым бойы [[Әйелдер теннисі қауымдастығы|WTA турнирлерінде]] өнер көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.wtatennis.com/ |title=Lori McNeil Statistics |website=WTA Tour |access-date=2026-07-23}}</ref> Осы уақыт ішінде ол жекелей сында 10, ал жұптық сында 33 турнирдің жеңімпазы атанды.<ref>{{cite web |url=https://www.itftennis.com/ |title=Lori McNeil Results |website=International Tennis Federation |access-date=2026-07-23}}</ref> Оның мансаптағы ең жоғары рейтингі жекелей сында әлемнің 9-ракеткасы (1988), ал жұптық сында 4-ракеткасы (1987) болды.<ref>{{cite web |url=https://www.wtatennis.com/players/140003/lori-mcneil |title=Lori McNeil Rankings |website=WTA Tour |access-date=2026-07-23}}</ref> 1987 жылы Макнил WTA нұсқасы бойынша «Жылдың ең көп прогреске қол жеткізген ойыншысы» атанды.<ref>{{cite book |last=Collins |first=Bud |title=The Bud Collins History of Tennis |publisher=New Chapter Press |year=2010}}</ref> Макнил көбіне [[Штеффи Граф]]қа қарсы жеңістерімен есте қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.wtatennis.com/ |title=Lori McNeil vs. Steffi Graf |website=WTA Tour |access-date=2026-07-23}}</ref> 1992 жылы ол WTA турының қорытынды чемпионатының алғашқы айналымында Графты 7:6, 6:4 есебімен жеңіп, Графтың 1985 жылдан бері алғаш рет турнирдің алғашқы матчында жеңілуіне себепкер болды.<ref>{{cite book |last=Collins |first=Bud |title=The Bud Collins History of Tennis |publisher=New Chapter Press |year=2010}}</ref> 1994 жылғы Уимблдон турнирінің бірінші айналымында Макнил қазіргі чемпион Штеффи Графты 7:5, 7:6 (7:5) есебімен жеңді.<ref>{{cite web |url=https://www.wimbledon.com/ |title=1994 Wimbledon Championships |website=The Championships, Wimbledon |access-date=2026-07-23}}</ref> Бұл Үлкен дулыға турнирлері тарихында әйелдер арасындағы жекелей сында қазіргі чемпионның алғашқы айналымда алғаш рет жеңілуі болды және теннис тарихындағы ең ірі сенсациялардың бірі ретінде бағаланады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/sports/Wimbledon-tennis-tournament |title=Wimbledon Championships |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-23}}</ref> Сол жылы Макнил Уимблдонның жартылай финалына дейін жетіп, кейін чемпион атанған [[Кончита Мартинес]]ке 3:6, 6:2, 10:8 есебімен жол берді.<ref>{{cite web |url=https://www.itftennis.com/ |title=1994 Wimbledon Results |website=International Tennis Federation |access-date=2026-07-23}}</ref> Бұл оның «Үлкен дулыға» турнирлеріндегі ең үздік нәтижесін қайталады. Бұған дейін ол 1987 жылғы АҚШ ашық чемпионатының жартылай финалына дейін жетіп, ширек финалда алты дүркін чемпион [[Крис Эверт]]ті жеңген болатын. Алайда жартылай финалда Штеффи Графтан 4:6, 6:2, 6:4 есебімен жеңілді.<ref>{{cite book |last=Collins |first=Bud |title=The Bud Collins History of Tennis |publisher=New Chapter Press |year=2010}}</ref> Лори Макнил (ағылш. Lori McNeil; туған. 18 желтоқсан 1963, Сан-Диего, АҚШ) - американдық теннисші және теннис жаттықтырушысы, бұрынғы 9-шы әлем ракеткасы жеке және 4-ші жұптық разрядта; миксте Үлкен шлем турнирінің бір жеңімпазы (Roland Garros-1988), Үлкен Шлем турнирлерінің төрт дүркін финалисті (бір рет — әйелдер жұбы, үш рет — миксте); WTA Кубогының 42 турнирінің жеңімпазы (9 — жеке разрядта); Федерацияда және Уайтмен Кубогында АҚШ құрамасының мүшесі. == «Үлкен дулыға» турнирлерінің финалдары == === Жұптық разряд: 1 (1 финалист) === {| class="wikitable sortable" ! Нәтиже ! Жылы ! Турнир ! Жабыны ! Серіктесі ! Қарсыластары ! Есеп |- | Финалист | 1987 | [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Аустралия ашық чемпионаты]] | Шөп | [[Зина Гаррисон]] | [[Мартина Навратилова]] / [[Пэм Шрайвер]] | 6–1, 6–0 |} === Аралас жұптық разряд: 4 (1 чемпион, 3 финалист) === {| class="wikitable sortable" ! Нәтиже ! Жылы ! Турнир ! Жабыны ! Серіктесі ! Қарсыластары ! Есеп |- | Финалист | 1987 | [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Франция ашық чемпионаты]] | Топырақ | [[Шервуд Стюарт]] | [[Пэм Шрайвер]] / [[Эмилио Санчес]] | 6–3, 7–6^(7–4) |- | '''Чемпион''' | 1988 | [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Франция ашық чемпионаты]] | Топырақ | [[Хорхе Лосано]] | [[Бренда Шульц]] / [[Михил Схаперс]] | 7–5, 6–2 |- | Финалист | 1992 | [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Франция ашық чемпионаты]] | Топырақ | [[Брайан Шелтон]] | [[Аранча Санчес Викарио]] / [[Марк Вудфорд]] | 6–2, 6–3 |- | Финалист | 1994 | [[Уимблдон]] | Шөп | [[Т. Дж. Миддлтон]] | [[Хелена Сукова]] / [[Тодд Вудбридж]] | 3–6, 7–5, 6–3 |} === Жекелей разряд: 21 (10 чемпиондық, 11 финал) === {| class="wikitable sortable" ! Нәтиже ! Ж/Ж ! Күні ! Турнир ! Жабыны ! Қарсыласы ! Есеп |- | Финалист | 0–1 | 1986 жылғы ақпан | Оклахома-Сити, АҚШ | Кілем (ғимарат ішінде) | Марселла Мескер | 4–6, 6–4, 3–6 |- | Финалист | 0–2 | 1986 жылғы шілде | Ньюпорт, АҚШ | Шөп | Пэм Шрайвер | 4–6, 2–6 |- | '''Чемпион''' | 1–2 | 1986 жылғы қыркүйек | Тампа, АҚШ | Қатты жабын | Зина Гаррисон | 2–6, 7–5, 6–2 |- | '''Чемпион''' | 2–2 | 1986 жылғы қыркүйек | Талса, АҚШ | Қатты жабын | Бет Херр | 6–0, 6–1 |- | Финалист | 2–3 | 1987 жылғы ақпан | Оклахома-Сити, АҚШ | Қатты жабын | Элизабет Смайли | 6–4, 3–6, 5–7 |- | Финалист | 2–4 | 1987 жылғы наурыз | Пискатавей, АҚШ | Кілем (ғимарат ішінде) | Хелена Сукова | 0–6, 3–6 |- | Финалист | 2–5 | 1987 жылғы қыркүйек | Нью-Орлеан, АҚШ | Кілем (ғимарат ішінде) | Крис Эверт | 3–6, 5–7 |- | '''Чемпион''' | 3–5 | 1988 жылғы ақпан | Оклахома-Сити, АҚШ | Кілем (ғимарат ішінде) | Бренда Шульц | 6–3, 6–2 |- | Финалист | 3–6 | 1988 жылғы мамыр | Женева, Швейцария | Топырақ | Барбара Паулюс | 4–6, 7–5, 1–6 |- | '''Чемпион''' | 4–6 | 1988 жылғы шілде | Ньюпорт, АҚШ | Шөп | Барбара Поттер | 6–4, 4–6, 6–3 |- | Финалист | 4–7 | 1989 жылғы қаңтар | Токио, Жапония | Кілем (ғимарат ішінде) | Мартина Навратилова | 7–6^(7–3), 3–6, 6–7^(5–7) |- | '''Чемпион''' | 5–7 | 1989 жылғы тамыз | Альбукерке, АҚШ | Қатты жабын | Эльна Райнах | 6–1, 6–3 |- | '''Чемпион''' | 6–7 | 1991 жылғы ақпан | Денвер, АҚШ | Кілем (ғимарат ішінде) | Манон Боллеграф | 6–3, 6–4 |- | '''Чемпион''' | 7–7 | 1991 жылғы сәуір | Токио, Жапония | Қатты жабын | Сабина Аппельманс | 2–6, 6–2, 6–1 |- | Финалист | 7–8 | 1991 жылғы шілде | Уэстчестер, АҚШ | Қатты жабын | Изабель Демонжо | 4–6, 4–6 |- | Финалист | 7–9 | 1992 жылғы ақпан | Оклахома-Сити, АҚШ | Қатты жабын (ғимарат ішінде) | Зина Гаррисон | 5–7, 6–3, 5–7⁽¹⁰⁾ |- | '''Чемпион''' | 8–9 | 1992 жылғы маусым | Истборн, Ұлыбритания | Шөп | Линда Уайлд | 6–4, 6–4 |- | '''Чемпион''' | 9–9 | 1993 жылғы маусым | Бирмингем, Ұлыбритания | Шөп | Зина Гаррисон | 6–4, 2–6, 6–3 |- | '''Чемпион''' | 10–9 | 1994 жылғы маусым | Бирмингем, Ұлыбритания | Шөп | Зина Гаррисон | 6–2, 6–2 |- | Финалист | 10–10 | 1995 жылғы маусым | Бирмингем, Ұлыбритания | Шөп | Зина Гаррисон | 3–6, 3–6 |- | Финалист | 10–11 | 1995 жылғы қараша | Филадельфия, АҚШ | Кілем (ғимарат ішінде) | Штеффи Граф | 1–6, 6–4, 3–6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ теннисшілері]] f3ir6cwhc61ulva3clx0nlk2gpvb5fr 0 615469 3635342 3595490 2026-07-26T21:57:55Z Sagzhan 29953 3635342 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], жануарлар, саңырауқұлақтар және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың физикалық, химиялық, биохимиялық және биологиялық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} '''Фармакогнозия''' (ежелгі грек тілінен φάρμακον – дәрі, у және γνῶσις – білім) – өсімдік және жануар текті дәрілік шикізатты және осындай шикізатты өңдеу өнімдерін зерттейтін негізгі фармацевтикалық ғылымдардың бірі. Фармакогнозия жеке ғылым ретінде XIX ғасырда Materia medica (латынша) дәрілік заттар туралы ғылымнан пайда болған. == Фармакогнозияның міндеттері == * Дәрілік өсімдіктерді фармакологиялық белсенді заттардың көздері ретінде зерттеу. Өсімдіктердің морфологиялық белгілері, олардың тіршілік ету ортасының географиясы, химиялық құрамы (фитохимиясы), шикізатты дайындау әдістері мен мерзімдері, заттардың фармакологиялық әсері, олардың сақтау тәсілдері мен мерзімдері зерттеледі. * Дәрілік өсімдіктердің ресурстық және тауартанулық зерттеулері. Табиғатта олардың мекендейтін жерлерін анықтау. Тоғайларды, ықтимал қорларды, жылдық өнім көлемін анықтау. * Дәрілік өсімдік шикізатын нормалау және стандарттау, нормативтік-техникалық құжаттардың жобаларын (НТҚ) әзірлеу, дәрілік препараттарды талдау және оларды стандарттаудың жаңа әдістерін әзірлеу. * Ассортиментті кеңейту және өте тиімді дәрілерді жасау мақсатында жаңа өсімдік тектес дәрілік заттарды іздестіру. Фармакогнозияда органикалық және аналитикалық химияның, сонымен қатар ботаниканың әдістері қолданылады. ==Тарихы== Фармакогнозия тарихында қазақтығы жөнінен әртүрлі екі периодтарды бөліп қарастыруға болады: біріншісі: - XIX ғасырға дейін, екіншісі- XIX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін. Егер фармакогнозияны дәрілер туралы кешенді ғылым ретінде қарастыратын болсақ, бұлай бөлу орынды болар еді. Оңтүстік Шығыс Азияның халықтарына ежелден-ақ көптеген дәрілік өсімдіктер белгілі болғаню әсіресе, Қытай медицинасы өте ертеден дамыған. Мәліметтерге қарағанда біздің эрамызға дейінгі 3000 жыл бұрын Қытайда 230 дәрілік және улы өсімдіктер, 65 жануар тектес дәрмектер және 48 емдік минералдар белгілі болған. Тибет медицинасы Индиядан буддизммен бірге (б.э.д VII-VII ғ.) енгізілген Индия медицинасының негізінде дамыған. Көптеген санскритсиялық кітаптар тибет тіліне аударылып, олар осы күнге дейін қолданылып келеді. Әсіресе, “Аюр-ведтер” негізінде құрылған “Джуд-ши” (“Емнің маңызы”) кітабы көбірек танымал. Медицина және фармация тарихында араб елінің ғалым- медиктері үлкен үлесін қалдырды. Арабтар басқа да ежелгі мәдени қазыналарды сақтап және дамыта отырып медицинаны дұрыс жолға қоя білді. Джундишапурдағы, Александриядағы және басқа қалалардағы медицина мектептері өркендеп өсті. Бұл мектептерде грек және римдік медициналық кітаптарды араб тіліне аударды. Араб елінің көптеген ғалымдарының өздерінен кейінгі тамаша еңбектері және тәжірибиелері мен жасаған жұмыстарының нәтижелерін сипаттаған жазбалары қалдырылды. Солардың ішінде Абу Манзур Мувафик өзінің 977 жылғы жазған фармакогнозия кітабында 466 өсімдік пен 44 жануар тектес дәрмектерді сипаттаған. Әсіресе, 980-1037 жылдары өмір сүрген тәжік халқының ұлы ғалымы Абу Али ибн-Синаның (Авиценна) аты әлемге әйгілі болды. Оның атақты “Канон врачебной науки”(1954), Еуропада ұзақ жылдар бойы Диоскорида мен Галеннің еңбектерімен бірдей беделге ие болды. “Канонның” екі томы (2-ші және 5-ші) толық фармацияға арналған. Ибн Синаның замандасы энциклопедист Абу Райхан Бируни 973-1048 жылы Хорезмде туылып, өзінің өмірінің екінші жартысын Индияда түруға мәжбүр болған. Орта ғасырларда Еуропада медицина білімдерінің деңгейі онша жоғары болмаған. Араб медицинасы XII ғасырдан бастап Испания мен Сицилия арқылы Еуропаға ене бастады. Аурухана мен дәріханалар Араб үлгісі бойынша салына бастады. Араб медициналық кітаптары латын тіліне аударылды. Шығыс- Араб дәрілік шикізат ассортименттерін көптеп әкеле бастады. Фармакогнозияның дамуына орасан зор үлес қосқан Ғылым Академиясы (1724) Ресейде ертеден қолданылып келе жатқан дәрілік өсімдіктердің систематикасын құрып, бұдан әрі дәрілік өсімдік шикізаттарын жоспарлы түрде ққып зерттеуді жолға қойды. Сібірдің өсімдіктері бойынша үлкен және түрлі мәліметтерді Витус Берингтің 1732 жылдан 1743 жылға дейінгі Ұлы Солтүстік экспедициясы кезінде жиналды. Академик П.С Паллас (1741- 1811) Батыс және Шығыс Сібірді, Заволжьені және басқа да аудандарды зерттеді. Экспедиция мәліметтері бойынша “Описание Российского государства с их изображениями” еібегі жарық көріпб онда дәрілік өсімдіктер туралы көптеген мәліметтер жиналды. 1783-1788 жылдары жарық көрген проф. Максимович- Амбодиктің көп томдық “Врачебное веществословие или описание целительных растений” еңбегінің маңызы өте зор. Мәскеу университетінің профессоры И.А. Двигубский “Изображение растений, преимущественно российских, употребляемых и таких, которые наружным видом с ними сходны и часто за них принимаются, но лекарственной силы не имеют” (1828) атты алғашқы атластың авторы болды. И.А. Двигубский сонымен қатар орыс тілінде алғаш шыққан “Московская флора” еңбегінің авторы. XIX ғасырдың екінші жартысында дәрілік өсімдік шикізаты бойынша Юрьев (қазіргі Тарту) университетінің профессоры Г. Драгендорфтың (1836- 1898) жұмыстары белгілі. Г. Драгенфордтың “Лекарственные растения разных народов и временб их применениеб важнейшие химические вещества и история” (1890) атты еңбегі мұра болып қалды. Бұл кітапта дәрілік өсімдіктердің 12000 түрі туралы мәліметтер келтірілген және осы уақытқа дейін барлық елдердің осы саладағы негізгі қайнар көзі ретінде қолданылады. Г. Драгендорф Түркістанның өсімдітеріне қызығушылық танытып, көп көңіл бөлген. Фармакогнозияны оқытуды дамыту жөнінде профессорлар А.Ф. Гаммерман, Д.М. Щербачев, А.Я. Томингас көп еңбек еткен. А.Ф. Гаммерман 6 бөлімнен тұратын фармакогнозия кітабының авторы (6-шы басылымы 1967 жылы жарық көрген). Фармакогнозиядан көрнекті ғалым В.А. Тихомировтың шәкірті Дмитрий Михайлович Щербачев Москва фармацевтикалық институтының профессоры алғашқы кеңестік фармакогнозия кітабының авторы, химиялық жіктелуіне қарай жасалған алғашқы кітап. Тарту университетінде кеңес үкіметі кезінде фармакогнозияның дамуына үлкен үлес қосқан Г. Драгендорфтың шәкірті Альма Якобовна Томингас болды. Қазіргі кезде бұл мектепті И.К. Таммеорг басқарып отыр. Орта Азияда фармацевтикалық мектеп Ташкент фармацевтикалық университетінің профессоры Р.Л. Хазанович пен оның шәкірті фарм. ғ.д. Х.Х. Халматовтың басқаруымен құрылған. Сібірдегі ірі фармакогностикалық мектеп ретінде Томскінің Л.Н. Березовская басқарған университеті ең ертеден келе жатқан ірі университет орталығы ретінде бұрыннан келе жатқан дәстүрді ұқыптап сақтаушысы болып саналады. Фармакогнозия химиялық, биологиялық және медициналық ғылымдар мен дәрілік өсімдіктердің зерттеу обьектісі ретінде күрделі және қорының көп болуына тығыз байланыста дамыды. Бүкілодақтық ғылыми зерттеу химия-фармацевтік институтында (ВНИХФИ) 30- жылдары алкалоидты бөлім жұмыс істеп онда академик А.П. Ореховтың басқаруымен (1881-1939) П.С. Массагетов, Л.А. Уткин және М.Н. Варлаковтардың экспедициясы алып келген дәрілік өсімдіктермен зерттеу жүргізілді. Әдістемелік жағынан түрлі жүйелер мен жіктеулер сынамалардан өтіліп, содан соң бүкіл фармакогностар шикізаттағы негізгі әсер етуші заттар бойынша бірегей жіктеу – химиялық жіктеуге келіп тоқталды. Қазіргі таңда фармакогнозия өзінің мәселелерін ботаниктермен, химиктермен және фармакологтармен біріге отырып шешетін көп қырлы, көп салалы ғылым. Қазіргі кезде фармакогностар өсімдікті тек шикізат көзі ретінде ғана біліп қоймай ондағы қажетті фармакологиялық белсенді заттардың биосинтезін жеделдету мақсатында дала жағдайынан бастап ресурстық, фитохимиялық және инструменталдық зерттеулерге дейінгі зерттеулердің кең әдістерін меңгеруде. [[Дәрілік өсімдіктер]] бойынша ғылыми зерттеу жұмыстары фармацияның мәселелік комиссиясының қатысуымен координацияланады. Бұл жұмыстардың қорытындысы кезеңдік басылымдарды “Фармация”, “Фармацевтический журнал” – Киев, және “Химико-фармацевтический” журналдарда жарыққа шығарылып отырады. Сонымен қатар, фармацевтік ғылыми зерттеу институттарының, жоғары оқу орындарының, фармацевтік съездер мен конференциялар еңбектерінде көрсетіледі. 7uteesj362afdglj9gq2rtvrwqlgyiz 3635343 3635342 2026-07-26T21:58:39Z Sagzhan 29953 3635343 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], жануарлар, саңырауқұлақтар және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың физикалық, химиялық, биохимиялық және биологиялық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 40ws8vhf97huz0lvzofrz5x8qiya7xj 3635344 3635343 2026-07-26T22:00:12Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Фармакогнозия|Фармакогнозия]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635344 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], жануарлар, саңырауқұлақтар және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың физикалық, химиялық, биохимиялық және биологиялық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] gkj1ii5vgklsxtxnfmqh5br70qf6tdc 3635346 3635344 2026-07-26T22:01:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635346 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], жануарлар, саңырауқұлақтар және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың физикалық, химиялық, биохимиялық және биологиялық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] oqgzhtc4per5x7wevoezjho9oklt2gh 3635347 3635346 2026-07-26T22:02:11Z Sagzhan 29953 3635347 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], [[жануарлар]], саңырауқұлақтар және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың физикалық, химиялық, биохимиялық және биологиялық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] 0ykj9pd2at3166rz145d5tro7zo0cm7 3635348 3635347 2026-07-26T22:02:24Z Sagzhan 29953 3635348 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], [[жануарлар]], [[саңырауқұлақтар]] және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың физикалық, химиялық, биохимиялық және биологиялық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] di588yjt1s7pr95vffemvpo3d9a10kb 3635349 3635348 2026-07-26T22:03:03Z Sagzhan 29953 3635349 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], [[жануарлар]], [[саңырауқұлақтар]] және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың [[физика]]лық, [[химия]]лық, биохимиялық және [[биология]]лық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> XIX ғасырда және XX ғасырдың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда молекулалық биология, биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, микробиология, фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * фитотерапия — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * фитохимия — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * зоофармакогнозия — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] 973ewdojwa8lgj8j1s0mg5iz3qt3nl5 3635350 3635349 2026-07-26T22:04:30Z Sagzhan 29953 /* Сипаттамасы */ 3635350 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], [[жануарлар]], [[саңырауқұлақтар]] және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың [[физика]]лық, [[химия]]лық, биохимиялық және [[биология]]лық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> [[XIX ғасыр]]да және [[XX ғасыр]]дың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда [[молекула]]лық [[биология]], биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, [[микробиология]], фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * [[фитотерапия]] — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * [[фитохимия]] — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * [[зоофармакогнозия]] — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] 9zgnvhtij90xcw5shqx3np1s9eru2mf 3635390 3635350 2026-07-27T05:32:58Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Фармация]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635390 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] '''Фармакогнозия''' — [[дәрілік өсімдіктер]], [[жануарлар]], [[саңырауқұлақтар]] және табиғи текті басқа да көздерден алынатын табиғи дәрілік шикізатты зерттейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=What is Pharmacognosy? |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамының анықтамасы бойынша, фармакогнозия — табиғи текті дәрілік заттардың немесе әлеуетті дәрілік қосылыстардың [[физика]]лық, [[химия]]лық, биохимиялық және [[биология]]лық қасиеттерін зерттейтін, сондай-ақ табиғи көздерден жаңа дәрілік заттарды іздейтін ғылым.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> == Сипаттамасы == «Фармакогнозия» термині гректің ''pharmakon'' («дәрі») және ''gnosis'' («білім») сөздерінен шыққан.<ref>{{cite book |title=Oxford Dictionary of English Etymology |publisher=Oxford University Press}}</ref> Бұл атауды алғаш рет 1811 жылы неміс дәрігері Иоганн Адам Шмидт өзінің ''Lehrbuch der Materia Medica'' еңбегінде қолданды. Кейін 1815 жылы Анотеус Зайдлер бұл терминді ''Analecta Pharmacognostica'' атты еңбегінде пайдаланды.<ref>{{cite book |last=Seydler |first=Anotheus |title=Analecta Pharmacognostica |year=1815}}</ref> [[XIX ғасыр]]да және [[XX ғасыр]]дың басында фармакогнозия негізінен өсімдік, жануар және минерал текті өңделмеген дәрілік шикізатты зерттеумен айналысты. Ол кезде ғылым дәрілік шикізатты сипаттау, анықтау және сапасын бағалауға бағытталды.<ref>{{cite journal |title=History of Pharmacognosy |journal=Journal of Ethnopharmacology}}</ref> XXI ғасырда [[молекула]]лық [[биология]], биотехнология және метаболомика салаларының дамуына байланысты фармакогнозияның зерттеу аясы айтарлықтай кеңейді. Қазіргі таңда ол табиғи өнімдердің химиялық құрамын, биологиялық белсенділігін және дәрілік мақсатта қолданылу мүмкіндіктерін жан-жақты зерттейді.<ref>{{cite journal |title=Pharmacognosy in the 21st Century |journal=Phytochemistry Reviews}}</ref> Америкалық фармакогнозия қоғамы бұл ғылымды дәрілік, экологиялық, тағамдық немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар табиғи өнім молекулаларын (көбіне екіншілік метаболиттерді) зерттейтін сала ретінде де анықтайды.<ref>{{cite web |url=https://www.pharmacognosy.us/ |title=Mission of the American Society of Pharmacognosy |publisher=American Society of Pharmacognosy |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозия көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына ботаника, этноботаника, теңіз биологиясы, [[микробиология]], фитохимия, фармакология, фармацевтика және клиникалық фармация жатады.<ref>{{cite web |url=https://pharmacy.uic.edu/ |title=Institute for Tuberculosis Research and Pharmacognosy |publisher=University of Illinois Chicago |access-date=27 July 2026}}</ref> Фармакогнозияның негізгі бағыттарына мыналар кіреді: * медициналық этноботаника — өсімдіктердің халық медицинасындағы қолданылуын зерттеу; * этнофармакология — дәстүрлі дәрілік заттардың фармакологиялық қасиеттерін зерттеу; * [[фитотерапия]] — өсімдік сығындыларымен емдеуді зерттеу; * [[фитохимия]] — өсімдіктердегі химиялық қосылыстарды және жаңа дәрілік заттарды анықтау; * [[зоофармакогнозия]] — жануарлардың өзін-өзі емдеу мақсатында өсімдіктер мен табиғи заттарды пайдалануын зерттеу; * теңіз фармакогнозиясы — теңіз организмдерінен алынатын биологиялық белсенді заттарды зерттеу.<ref>{{cite journal |title=Natural Products and Pharmacognosy |journal=Natural Product Reports}}</ref> == Биологиялық негіздері == Барлық өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында әртүрлі химиялық қосылыстар түзеді. Олар екі негізгі топқа бөлінеді: біріншілік және екіншілік метаболиттер.<ref>{{cite book |title=Biochemistry of Plant Secondary Metabolism |publisher=Blackwell Publishing}}</ref> Біріншілік метаболиттерге қанттар, майлар және барлық өсімдіктерге ортақ басқа қосылыстар жатады. Ал екіншілік метаболиттер өсімдіктердің белгілі бір түрлерінде ғана кездесіп, қорғаныс, тозаңдандырғыштарды тарту немесе басқа да арнайы қызметтер атқарады.<ref>{{cite journal |title=Plant Secondary Metabolites |journal=Annual Review of Plant Biology}}</ref> Көптеген екіншілік метаболиттер медицинада кеңінен қолданылады. Олардың қатарына георгин тамырынан алынатын инулин, хин ағашынан алынатын хинин, қарасора гүлінен бөлінетін THC мен CBD, көкнәрден алынатын морфин мен кодеин, сондай-ақ оймақгүлден алынатын дигоксин жатады.<ref>{{cite book |title=Trease and Evans Pharmacognosy |publisher=Elsevier}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фармакогнозия]] [[Санат:Фармация]] r314dja9lbiqz01e928hz97ejz5eg5i 0 615786 3635305 3610977 2026-07-26T21:41:36Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635305 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот 1855 жылғы 28 желтоқсанда Германия одағының Бранденбург өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі [[Берлин университеті]]нде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' (28 желтоқсан, Люббен, Бранденбург, Германия Одағы – 15 мамыр 1931, Каледон, Оңтүстік Африка Одағы) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, химик және фармацевт. Ғылым докторы. == Өмірбаяны == 1873 жылдан бастап 1876 жылға дейін Люббендегі фармацевтикалық өнімдерді зерттеді. Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеген соң Берлин университетінде оқыды. 1883 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Достарының бірі Марлотқа 1883 жылдың соңына келген Кейптаун қаласында өз фармациясын сатып алуға ақша ұсынды. Кейінірек ол Германияға оралып, аналитикалық химия мамандығы бойынша оқып, практикаға рұқсат берді. Стелленбос қаласында Марлот аналитикалық химия және фармацевтикалық зерттеулер зертханасын ашты, ол өз кезегінде жануарлардың барлық өсімдік құбылыстарын мұқият зерттеген, ол тәжірибелі фотограф және тәжірибелі альпинсте болды. Сол жерде, Стелленбошта, ботаника бойынша лекция оқу кезінде Марлот Г. C. Нельмен кездесті. Ол Wentzel-Schleswig фармацевтикалық компаниясында жұмыс істеді. Уақыт өте келе Кейптаунда өз бизнесін ашты. 1885-1886 жылдары Солтүстік Каспий мен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше сапарлар жасады. 1888 жылы Виктория колледжінің химия факультетінде дәріс оқыды (қазіргі Стелленбос университеті). 1889-1892 жылдары профессор болды. Содан кейін Эльзберг ауылшаруашылық мектебінде дәріс оқып, сонымен қатар Кейптаун қаласында кеңесші және аналитикалық химик болды. 1898 жылы Ол Африканың оңтүстігінде бірнеше экспедицияларды жүргізіп, танымал ботаник және фитогеограф Андреас Шимпермен танысып, достасып кетті. == Ғылыми қызмет == Көптеген өсімдіктерді анықтады және сипаттады, атап айтқанда Titanopsis(Titanopsis calcarea), Алоэ Марлотта. 1913-1932 жылдардағы 6 томдық Оңтүстік Африка флорасы (Оңтүстік Африка флорасы) фундаменталды жұмысының авторы. 1917 жылы ол Оңтүстік Африка флорасы үшін қосымша ретінде өсімдіктердің жалпы атауларының сөздігін жариялады. == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] [[Санат:Германия ботаниктері]] hpn7zvcd8r0azzi511r5glrp054niyh 3635310 3635305 2026-07-26T21:42:32Z Sagzhan 29953 3635310 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот 1855 жылғы 28 желтоқсанда Германия одағының Бранденбург өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі [[Берлин университеті]]нде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] mdmupf8aeb6erfrundb3ruftz4jwmd4 3635313 3635310 2026-07-26T21:43:39Z Sagzhan 29953 3635313 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының Бранденбург өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі [[Берлин университеті]]нде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] j9pc6ncyjhovehrpeztfu633yy8em3j 3635315 3635313 2026-07-26T21:43:56Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3635315 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі [[Берлин университеті]]нде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] 49h27b0sdz7oejxm5h0vqwrsupq19co 3635318 3635315 2026-07-26T21:44:30Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3635318 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] 2v9a96z36yhym63daqwgwvmz0x4zsps 3635319 3635318 2026-07-26T21:44:37Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]],[[Санат:1855 жылы туғандар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635319 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] 0vvrm396sgksgyll1es0fbauagan0nr 3635320 3635319 2026-07-26T21:44:48Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3635320 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] a76u1viqb4pp3zmcst2rukd5htmec7f 3635321 3635320 2026-07-26T21:45:06Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3635321 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] fkc2tz7wqth0alsyvelzgw1rdkc9ezk 3635322 3635321 2026-07-26T21:45:22Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]],[[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]],[[Санат:28 желтоқсанда туғандар]],[[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]],[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]],[[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635322 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; 28 желтоқсан 1855 жыл, [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] pcvht5o4oox6z5ol0ahi8hqxyaexv9w 3635323 3635322 2026-07-26T21:45:51Z Sagzhan 29953 3635323 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — 15 мамыр 1931 жыл, [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] bld13qlf558plgkgke3hgr1jloyfjj8 3635325 3635323 2026-07-26T21:46:54Z Sagzhan 29953 3635325 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], [[Люббен]], [[Бранденбург]], [[Германия одағы]] — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] kjrex5gfdkf6s3d27z099ihjusw0zz3 3635327 3635325 2026-07-26T21:47:17Z Sagzhan 29953 3635327 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], [[Каледон]], [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық [[ботаник]], [[химик]] және [[фармацевт]]. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] lx7zsxc8a8zp6yzqlqho267niy0b6p5 3635330 3635327 2026-07-26T21:47:48Z Sagzhan 29953 3635330 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] kfleb0msu5rwuvp1civntudbs3084ch 3635334 3635330 2026-07-26T21:49:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635334 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} {{Ғалым |Есімі = Рудольф Марлот |Шынайы есімі = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |Суреті = Rudolf Marloth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Рудольф Марлот |Туған күні = 28 желтоқсан 1855 |Туған жері = Люббен, Бранденбург, Пруссия корольдігі |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 1931 |Қайтыс болған жері = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы |Азаматтығы = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}} |Жұбайы = |Балалары = Раймунд Хильмар Марлот |Ғылыми аясы = Ботаника, аналитикалық химия, фармация |Жұмыс орны = Стелленбос университеті |Ғылыми дәрежесі = Ғылым докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Берлин университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Rudolf Marloth }} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] 24rqhhispabqyjr61w53f7e5ztdjtxj 3635335 3635334 2026-07-26T21:50:12Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635335 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рудольф Марлот |Шынайы есімі = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |Суреті = Rudolf Marloth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Рудольф Марлот |Туған күні = 28 желтоқсан 1855 |Туған жері = Люббен, Бранденбург, Пруссия корольдігі |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 1931 |Қайтыс болған жері = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы |Азаматтығы = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}} |Жұбайы = |Балалары = Раймунд Хильмар Марлот |Ғылыми аясы = Ботаника, аналитикалық химия, фармация |Жұмыс орны = Стелленбос университеті |Ғылыми дәрежесі = Ғылым докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Берлин университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Rudolf Marloth }} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] ovcc8dumoxahyabq11u54mdlef7m4bg 3635337 3635335 2026-07-26T21:50:41Z Sagzhan 29953 3635337 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рудольф Марлот |Шынайы есімі = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |Суреті = Rudolf Marloth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Рудольф Марлот |Туған күні = 28.12.1855 |Туған жері = Люббен, Бранденбург, Пруссия корольдігі |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 1931 |Қайтыс болған жері = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы |Азаматтығы = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}} |Жұбайы = |Балалары = Раймунд Хильмар Марлот |Ғылыми аясы = Ботаника, аналитикалық химия, фармация |Жұмыс орны = Стелленбос университеті |Ғылыми дәрежесі = Ғылым докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Берлин университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Rudolf Marloth }} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] o19ins6gior4jvsdyjohmbnqwemjtok 3635339 3635337 2026-07-26T21:50:57Z Sagzhan 29953 3635339 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рудольф Марлот |Шынайы есімі = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |Суреті = Rudolf Marloth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Рудольф Марлот |Туған күні = 28.12.1855 |Туған жері = Люббен, Бранденбург, Пруссия корольдігі |Қайтыс болған күні = 15.05.1931 |Қайтыс болған жері = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы |Азаматтығы = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}} |Жұбайы = |Балалары = Раймунд Хильмар Марлот |Ғылыми аясы = Ботаника, аналитикалық химия, фармация |Жұмыс орны = Стелленбос университеті |Ғылыми дәрежесі = Ғылым докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Берлин университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Rudolf Marloth }} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] jbm4ycktdzfkhj8pn4ka5ddxxpkcp3t 3635340 3635339 2026-07-26T21:51:29Z Sagzhan 29953 3635340 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рудольф Марлот |Шынайы есімі = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |Суреті = Rudolf Marloth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Рудольф Марлот |Туған күні = 28.12.1855 |Туған жері = Люббен, Бранденбург, Пруссия корольдігі |Қайтыс болған күні = 15.05.1931 |Қайтыс болған жері = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы |Азаматтығы = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}} |Жұбайы = |Балалары = Раймунд Хильмар Марлот |Ғылыми аясы = Ботаника, аналитикалық химия, фармация |Жұмыс орны = Стелленбос университеті |Ғылыми дәрежесі = Ғылым докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Альма-матер = Берлин университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Rudolf Marloth }} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] oa4rm17xfhnvelxkjrmwip3tngps6z9 3635341 3635340 2026-07-26T21:51:53Z Sagzhan 29953 3635341 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рудольф Марлот |Шынайы есімі = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |Суреті = Rudolf Marloth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Рудольф Марлот |Туған күні = 28.12.1855 |Туған жері = Люббен, [[Бранденбург]], Пруссия корольдігі |Қайтыс болған күні = 15.05.1931 |Қайтыс болған жері = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы |Азаматтығы = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}} |Жұбайы = |Балалары = Раймунд Хильмар Марлот |Ғылыми аясы = Ботаника, аналитикалық химия, фармация |Жұмыс орны = Стелленбос университеті |Ғылыми дәрежесі = Ғылым докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Альма-матер = Берлин университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Rudolf Marloth }} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.<ref>{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны == Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}</ref> 1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> 1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}</ref> Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}</ref> 1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}</ref> Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}</ref> == Ғылыми қызметі == Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}</ref> 1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}</ref> == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == * [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1855 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:15 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] sx2ymws9houa3zx4878uyjj1eyv59cv 0 616354 3635279 3633210 2026-07-26T21:27:27Z Sagzhan 29953 3635279 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарманы алғаш орындаған әнші [[Нағима Есқалиева]] болғанымен, әннің кеңінен танылуына [[Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} '''«Әлия» әні''' — қазақтың «100 әні» тізіміне енген әуендердің бірі. Бұл ән – сұлулық пен қайсарлықтың белгісіне айналған ән. «Әлия» — қазақ қызының асқан қайсарлығын, өжет мінезін көрсеткен ән. Әрбір тыңдаушының жүрегін тебірентіп және әрбірі көзіне жас алары анық. [[Ұлы Отан соғысы]]нда жауқазын ғұмыры қиылған қазақтың батыр қызы [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]] (1925-1944) рухына арнап көше аты да берілді, ескеркіш те қойылды, өлең де жазылды. Ал қаһарман қызға жасалған тағзымдардың ішіндегі ең ерекшесі [[Сейдолла Бәйтереков]]тің «Әлия» әні еді. == Тарихы == «Әлия» әні дүниеге 1975 жылы келген екен. Көзі тірісінде сазгер былай деген екен: «Ән ойымда біраз жүрді. Күрделі әуен жадымды баурай жөнелді. Басында ыңылдап қана жүрдім. Бірде Бәкір Тәжібаевтың жыр жинағын қолыма алып, аша бергенім мұң екен, көзіме ақынның Әлия Молдағұловаға арналған өлең жолдары түсті. Жадымда жүрген әуенге салып едім, құйып қойғандай дәл келді. Бұл ән арнау емес, бұл ән - жоқтау. Балғын қыздың ерлігін ұлықтау, ел жадында қалдыру үшін осындай ән қажет-ақ». Біреуі біліп, бірі білмес, Сейдолла Бәйтерековтың алғашқы нұсқасында "Әлия" деп айтылатын жерінде мүлдем басқа әуен болушы еді. Алайда композитор, қазақтан шыққан тұңғыш саксафонист Еркін Слетдинов сол жерін дұрыстап, құлағымызда қалған, бәрімізге таныс әуенмен өзгертті. Композитордың айтуынша, бұл жерде бұндай қатты дыбыстың шығуы мүлдем керек жоқ. Дайын ән жас әнші Нағима Есқалиеваға ұсынылады. Алайда, ән кеңінен сол кезде 17 жасар әнші Роза Рымбаеваның орындауында танылды. 1976 жылы «Золотой Орфей» байқауында ән шырқалып, бірінші орынды иеленді. Мәскеуліктер «Әлия» әнін «Ең үздік жыл әні» деп бағалап, марапаттаған болатын. «Әлия» әні арқылы жас әнші Роза Рымбаева көпшіліктің көзайымына айналып, өнер көгінде кеңінен қанат қағуына жол ашты. Сондай-ақ, «Әлия» әні көпшілікке сазгер Сейдолла Бәйтерековты де таныстырды. == Әннің орындаушылары == Ән авторы белгілі композитор Сейдолла Бәйтерековтің жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекова Бәкір Тәжібаевтың сөзіне жазылған «Әлия» әнінің алғаш рет қалай орындалғанын әрі қалай әлемдік сахнаға жол тартқанын есіне алды. «''Әлия әнін қанша адам айтты. Бірақ Роза Рымбаеваның орындауындағы баллада сарыны ғана Әлия Молдағұлованың ерлігін паш ететін сияқты. Роза мен Әлияның образдары біте қайнасып кеткен сияқты көрінеді маған. Концерттердің бәрінде тыңдарман қауымның тұрып қол соғатыны да содан деп ойлаймын''», - деді Ләззат Аханова-Бәйтерекова. Атақты «Әлияны» үлкен сахнаға алып шығып, әлемге танытқан [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]] екені рас. Бір қызығы оны ең алғаш басқа әнші орындаған екен. Ең алғашқы рет оны Нағима Есқалиева орындаған. 1977 жылы студенттер арасындағы ән байқауында «Жетіген» ансамблімен айтып шықты. Әлия әні Бәкір Тәжібаевқа «Песня года-1977» фестивалінің лауреаты атағын әперді. Бұл ән Сейдолла Бәйтерековтің, Роза Рымбаеваның да тағдыры іспеттес. Белгілі продюсер Мұрат Ирғалиев те өзінің естеліктерімен бөлісті. «''Мен сол кезде құрылыс отрядтары жастарының студенттік конкурсын әзірлеп жатқанмын. 1977 жыл болатын. Сол жылы Әлияны Нағима Есқалиева «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен айтты. Ал Розаның орындауында мен әнді Мәскеуде өткен «Песня года» фестивалінде тыңдадым. Роза Рымбаева Алматыға келген кезде қаланың көшелерінде клип түсіріп жатқан едік. Мен бұл әнді «Астана» байқауында филиппиндік әншіге бергем. Бұл конкурста 50 шетелдік әнші қазақ әндерін орындауы тиіс болатын. Филиппиндік Ладин Роксас «Әлияны» лирикалық жанрда орындап шықты. Ладиннің елінде әнді тыңдарман түсінуі үшін сөзін өзгерттік. Филиппин тіліндегі нұсқасында бір қыз гүлдер арасында жүгіріп жүреді. Сол кезде қара құстар келіп, айналаны өртей бастайды. Жаңағы қыз жер бетіндегі гүлдерді сақтап қалу үшін жанын береді. Әнде Әлияның аты сақталды. Мұндай интерпретацияда филиппиндік Әлия сол елде хитке айналды''», - деді Мұрат Ирғалиев. Әлияны елге танытқан Роза Қуанышқызы әннің өз тағдырына қалай әсер еткенін айтып берді. «''Негізі бұл әнді ең алғаш орындаған «Гүлдер» ансамблінің сүйемелдеуімен Тілектес Нұрмағамбетов болатын. Ол кісі өзінің аранжировкасымен өз тонында айтты. Ал менің нұсқамды өзімнің жолдасым Тасқын Оқапов дайындап берген болатын. Әннің әуені, көлемі басқаша болып шықты. Мен Әлияның арқасында танымал болдым. Әлия әнінің шыққанына 40 жылдан асып кетті''», - деді Роза Қуанышқызы. «Әлия» әні қазақтың алтын қорына енген әндердің бірі және ел есінде, жүрегінде сақталары анық.<ref> https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/4047/</ref><ref>https://www.inform.kz/kz/aliya-anine-40-zhyl-ony-en-algash-kim-oryndagan_a3039290 </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] ih9ahp6z89dkpdgl744e17dx2thfpnz 3635280 3635279 2026-07-26T21:28:48Z Sagzhan 29953 3635280 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарманы алғаш орындаған әнші [[Нағима Есқалиева]] болғанымен, әннің кеңінен танылуына [[Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 5798gnbipiicxtakpnj8u5l26vv7qi7 3635281 3635280 2026-07-26T21:29:34Z Sagzhan 29953 3635281 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарманы алғаш орындаған әнші [[Нағима Есқалиева]] болғанымен, әннің кеңінен танылуына [[Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] qixqx7li7vml0jwaaaqvu0rffbo74d3 3635282 3635281 2026-07-26T21:30:13Z Sagzhan 29953 3635282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарманы алғаш орындаған әнші [[Нағима Есқалиева]] болғанымен, әннің кеңінен танылуына [[Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] ll59ohn2vrlcuruov2nxk59jsgzwa03 3635283 3635282 2026-07-26T21:30:57Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3635283 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарманы алғаш орындаған әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]] болғанымен, әннің кеңінен танылуына [[Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] m1kks1vyxm8vtc717299c5be2qsbjk3 3635284 3635283 2026-07-26T21:32:02Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3635284 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] qae7zoythyu6rfjey8oh9xutqlbzldk 3635285 3635284 2026-07-26T21:32:36Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3635285 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] frkjrx6u3ksmzcfvcxi1id3kh3o7jxl 3635286 3635285 2026-07-26T21:33:16Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3635286 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін Мәскеуде өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] kqw92svpwq96s2kov9hezahqyxaxvik 3635287 3635286 2026-07-26T21:33:41Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3635287 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы Болгариядағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] c9heqvrsgmdui2g4e6kq50cvnqhej9r 3635288 3635287 2026-07-26T21:34:09Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3635288 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор [[Тасқын Оқапов]] әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 0h63ed6lwduvg1dowy8i60511jk5mgw 3635289 3635288 2026-07-26T21:34:40Z Sagzhan 29953 /* Әннің орындаушылары */ 3635289 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні Қазақстанның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және [[Әлия Молдағұлова]]ны еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 6mzjvbri3vrmt19p14k70nfai7yp2mm 3635290 3635289 2026-07-26T21:35:07Z Sagzhan 29953 /* Әннің орындаушылары */ 3635290 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] rdfcyxqhrkb71kr46se5oafguuablin 3635291 3635290 2026-07-26T21:37:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635291 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = қазақ тілі |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 4ck7hwed815ryx0taogzaql4pga2tjy 3635293 3635291 2026-07-26T21:37:36Z Sagzhan 29953 3635293 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = қазақ тілі |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 5atgl2geiruiea32ef1ykxk7at9oy3n 3635294 3635293 2026-07-26T21:37:50Z Sagzhan 29953 3635294 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = [[қазақ тілі]] |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 50uv6cbzi3xxc1grdbwm0kuuwctya8d 3635296 3635294 2026-07-26T21:38:21Z Sagzhan 29953 3635296 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = [[қазақ тілі]] |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] 6n013odriqyrt6o0dtwh7yrf5u0of8r 3635297 3635296 2026-07-26T21:38:48Z Sagzhan 29953 3635297 wikitext text/x-wiki {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = [[қазақ тілі]] |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, Қазақстанның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] t20tuvoh78a90b97d0wvevmqyn44y2c 3635299 3635297 2026-07-26T21:39:33Z Sagzhan 29953 3635299 wikitext text/x-wiki {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = [[қазақ тілі]] |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, [[Қазақстан]]ның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] gfnw502ton53y8ogajayzy7tyhbh8ey 3635430 3635299 2026-07-27T06:08:30Z 1nter pares 146705 3635430 wikitext text/x-wiki {{Ән |Шынайы атауы = Әлия |Қазақша атауы = Әлия |Мұқабасы = |Сурет атауы = |Орындаушы = [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]] |Альбом = |Шығарылды = 1977 |Формат = Грампластинка |Түрі = Ән |Жазылды = 1977 |Жанры = Патриоттық ән |Тілі = [[қазақ тілі]] |Ұзақтығы = |Лейблі = «Мелодия» |Сөзі = [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] |Әні = [[Сейдолла Бәйтереков]] |Продюсері = |Сертификация = |алдыңғы_атауы = |алдыңғы_жыл = |келесі_атауы = |келесі_жыл = }} '''«Әлия»''' әні — қазақ музыка өнерінің алтын қорына енген, қазақтың «100 әні» қатарына кіретін әйгілі патриоттық әндердің бірі.<ref>{{cite web |url=https://100esim.el.kz/ |title=Қазақтың 100 әні |website=100esim.el.kz |language=kk}}</ref> Әннің музыкасын [[Сейдолла Бәйтереков]], сөзін [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев|Бәкір Тәжібаев]] жазған.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Шығарма [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]]ның ерлігіне арналып жазылған және қазақ қыздарының қайсарлығы мен Отанға деген адалдығын бейнелейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлова |website=Қазақстан тарихы |language=kk}}</ref> Ән ондаған жылдар бойы концерттік сахналарда орындалып, [[Қазақстан]]ның музыкалық мәдениетінің көрнекті туындыларының біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> == Тарихы == «Әлия» әні [[1975 жыл]]ы дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Әдебиет порталы |language=kk}}</ref> Композитор Сейдолла Бәйтерековтің айтуынша, әннің әуені оның санасында ұзақ уақыт сақталып жүрген. Кейін Бәкір Тәжібаевтың Әлия Молдағұловаға арналған өлеңін оқыған кезде әуен мен мәтін табиғи үйлесіп, шығарма бірден дүниеге келген. Композитор бұл туындыны батыр қыздың ерлігіне арналған жоқтау әрі тағзым деп бағалаған.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің шығу тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы нұсқасында «Әлия» сөзі айтылатын тұстағы әуен қазіргі нұсқадан өзгеше болған. Кейін қазақтың тұңғыш кәсіби саксафонистерінің бірі Еркін Слетдинов осы бөлігін өзгертіп, бүгінгі тыңдарманға кеңінен таныс әуендік шешімді ұсынған.<ref>{{cite web |url=https://kazpravda.kz |title=Композитор Сейдолла Бәйтереков жайлы |website=Казахстанская правда}}</ref> Шығарма алғаш жас әнші [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]]ға ұсынылады, алайда әннің кеңінен танылуына [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]]ның орындауы ықпал етті.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=BAQ.kz}}</ref> 1976 жылы [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» халықаралық ән байқауында Роза Рымбаева осы әнді орындап, бірінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=https://inform.kz |title=Роза Рымбаеваның шығармашылығы |website=ҚазАқпарат}}</ref> Кейін [[Мәскеу]]де өткен музыкалық байқауларда «Әлия» «Жылдың үздік әні» ретінде жоғары бағаланып, Роза Рымбаеваның шығармашылық жолындағы ең маңызды туындылардың біріне айналды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Egemen Qazaqstan}}</ref> == Әннің орындаушылары == Композитордың жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекованың айтуынша, «Әлия» әнін көптеген әншілер орындағанымен, Роза Рымбаеваның орындауындағы нұсқа халық жадында ерекше сақталған. Оның пікірінше, Роза Рымбаеваның орындауындағы балладалық сипат Әлия Молдағұлованың ерлігін барынша әсерлі жеткізеді.<ref>{{cite web |url=https://massaget.kz |title=«Әлия» әнінің тарихы |website=Massaget.kz}}</ref> Әннің алғашқы орындаушыларының бірі Нағима Есқалиева болды. Ол бұл шығарманы 1977 жылы студенттік ән байқауында «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен орындады. Осы жылы Бәкір Тәжібаев «Песня года – 1977» фестивалінің лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz |title=Бәкір Тәжібаев шығармашылығы |website=Әдебиет порталы}}</ref> Продюсер Мұрат Ирғалиевтің естелігі бойынша, кейін ән халықаралық деңгейде де орындалды. Оның бастамасымен филиппиндік әнші Ладин Роксас «Әлия» әнінің бейімделген нұсқасын орындап, шығарма Филиппинде де танымал болды. Бұл нұсқада Әлия бейнесі бейбітшілік жолында жанын қиған батыр қыздың символы ретінде сақталған.<ref>{{cite web |url=https://kazislam.kz |title=«Әлия» әнінің әлемге таралуы |website=Kazislam.kz}}</ref> Роза Рымбаеваның айтуынша, әннің өзінің шығармашылық тағдырына әсері зор болды. Оның орындауына арналған жаңа музыкалық өңдеуді композитор Тасқын Оқапов әзірлеген. Әннің жаңа аранжировкасы халық арасында кеңінен тарап, Роза Рымбаеваның өнердегі визит карточкасына айналды.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=Роза Рымбаева туралы деректі фильм |website=Qazaqstan телеарнасы}}</ref> Бүгінде «Әлия» әні [[Қазақстан]]ның музыкалық мұрасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ол патриоттық концерттерде, мемлекеттік мерекелерде және Әлия Молдағұлованы еске алу шараларында тұрақты орындалып келеді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz |title=Әлия Молдағұлованы еске алу |website=Қазақстан тарихы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] [[Санат:Әлия Молдағұлова]] aca9nfa6vvw45m1vvd82bi495paabsu 0 620494 3635301 3258600 2026-07-26T21:40:07Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Тірі тұлғалар]],[[Санат:Персеполис ФК ойыншылары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635301 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Абделькарим Хассан |толық аты = Абделькарим Хассан Фадлалла |туған күні = 28.08.1993 |туған жері = [[Доһа]], [[Катар]] |бойы = 181 |салмағы = 77 |азаматтығы = {{flagicon|Катар|20px}} [[Катар]] |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Катар|20px}} [[Әл-Садд (футбол клубы)|Әл-Садд]] |номері = 14 |клубтары = {{футбол карьерасы |2010—|{{flagicon|Катар|20px}} [[Әл-Садд (футбол клубы)|Әл-Садд]]|119 (20) |2017—2018|{{аренда}}{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Эйпен (футбол клубы)|Эйпен]]|10 (1) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2010—|{{Футбол|Катар}} |70 (10) }} |Commons=Abdelkarim Hassan|сурет=Abdelkarim Hassan Al Sadd.jpg}} '''Абделькарим Хассан Фадлалла''' ({{lang-ar|عبد الكريم حسن}}, [[28 тамыз]] [[1993 жыл]], [[Доһа]], [[Катар]]) — катарлық футболшы, "Әл-Садд" клубы мен [[Катар Ұлттық футбол құрамасы]]ның қорғаушысы. 2019 жылғы Азия чемпионы. == Жетістіктері == === Командалық === *АФК Чемпиондар Лигасының жеңімпазы: 2011 *Катар кубогы 2014 === Халықаралық === *Азия чемпионы 2019 == Қатысқан турнирлері == *Азия кубогы 2015 *Азия кубогы 2019 == Сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Доһада туғандар]] [[Санат:Катар футболшылары]] [[Санат:Катар Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Әл-Садд ФК ойыншылары]] [[Санат:Эйпен ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Азия чемпиондары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Персеполис ФК ойыншылары]] mfgb7xybcbgvt6iy1qh7jk3cqvkjlt6 0 620746 3635551 3624541 2026-07-27T10:45:28Z Marksscheider 183882 3635551 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кәсіпкер |Есімі = Джефф Безос |Шынайы есімі = Jeffrey Preston Jorgensen |Сурет = 260202-D-PM193-2205 SECWAR Arsenal of Freedom Tour - Florida (3x4 cropped on Bezos and rotated).jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = Джефф Безос 2026 жылы |Туған кездегі есімі = Джеффри Престон Йоргенсен |Туған күні = 17.01.1964 |Туған жері = [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Компания 1 = [[Amazon.com|Amazon]] |Лауазымы 1 = Негізін қалаушы және атқарушы төраға |Компания 2 = [[Blue Origin]] |Лауазымы 2 = Негізін қалаушы |Компания 3 = [[The Washington Post]] |Лауазымы 3 = Иесі |Компания 4 = [[Bezos Expeditions]] |Лауазымы 4 = Негізін қалаушы |Білімі = [[Принстон университеті]] (BSE) |Марапаттары = |Commons = Jeff Bezos }} '''Джеффри Престон «Джефф» Безос''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''Jeffrey Preston «Jeff» Bezos''; [[12 қаңтар]] [[1964 жыл|1964]], [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық кәсіпкер, әлемдегі ең ірі электронды коммерция және бұлтты есептеулер компаниясы — [[Amazon.com|Amazon]]-ның негізін қалаушы, атқарушы төрағасы, сондай-ақ бұрынғы президенті мен бас директоры (CEO). [[Bloomberg Billionaires Index]] пен [[Forbes]] мәліметтері бойынша, ол 2017–2021 жылдар аралығында [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең дәулетті адам]] атанып,<ref>{{Cite magazine|title=Jeff Bezos|url=https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos/?list=rtb |magazine=Forbes|access-date=January 10, 2022|archive-date=January 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110184214/https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos/?list=rtb |url-status=live}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша оның таза капиталы шамамен 284 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref name="Forbes">{{Cite magazine|title=Jeff Bezos|url=https://www.forbes.com/real-time-billionaires/ |magazine=Forbes|access-date=May 19, 2026}}</ref> ==Өмірбаяны== Джефф туылған кезде оның анасы мен әкесі 17 жаста ғана болған. Жас әкесі баланың өміріне араласпауға шешім қабылдады, сондықтан Джефф оның есімін алған жоқ. Бала 4 жаста болған кезде, анасы болашақ миллиардерді қабылдаған және көтерген мексикалық Майк Безосқа үйленді. Мектепте Джефф жақсы оқушы болған. Ол әрдайым инжинирингке және физикаға тартылып, кейін информатика және инжинирингке қызығушылық танытты. Джефф Принстон университетін 1986 жылы электротехника және информатика мамандығы бойынша бітірді. 1994 жылдың басына дейін Уолл-стритте түрлі лауазымдарда жұмыс істеді. Кейін D. E. Shaw & Co компаниясының вице-президенті қызметін атқарды. Бұл лауазымды 1994 жылдың жазында босатты. 1995 жылы шілде айында Джефф Безос 300 мың доллар көлемінде инвестицияларды алып, Amazon.com сайтын іске қосты. Бірнеше жылдан соң Джефф бизнес-мүдделерін кеңейтіп, Blue Origin аэроғарыштық компанияны құрды. 1992 жылы Безос Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі D.E.Shaw компаниясында ғылыми қызметкер болған Маккензи Таттлді кездестірді. Жұп бір жылдан кейін үйленді. Олар төрт баланың ата-анасы болған: үш ұл және бір қызы. 2019 жылдың 9 қаңтарында Джефф Безос әйелімен 25 жыл некеден кейін ажырасу туралы жариялады. ==Amazon== 1993 жылдың соңында Безос онлайн-кітап дүкенін бастау туралы шешім қабылдады. Ол D. E. Shaw & Co компаниядағы жұмысын тастап, 1994 жылғы 5 шілдеде бизнес-жоспарын жазған соң гаражында Амазонды құрды. Бастапқыда Безос өзінің жаңа компаниясын Cadabra деп атады, бірақ кейінірек Оңтүстік Американың Амазон өзеніне арнап, Amazon атауына өзгертті, себебі оның аты әліпбидің басында тұрған А әрпінен басталады. Ол ата-анасынан шамамен 300 000 АҚШ долларын қабылдап, Amazon-ға инвестициялады. Амазон бастапқыда онлайн-кітап дүкені болғанымен, Безос әрқашан басқа өнімдерді де қосып, дүкенін кеңейтуді жоспарлаған. Безос Amazon негізін қалағаннан үш жыл өткен соң, компанияның акцияларын IPO-ға шығарды. ==Джефф Безостың қағидалары== 1)Көбірек ұйықтаңыз. 2)Таңертең шырынбаңыз және дәмді таңғы ас алыңыз. 3)Іскерлік және жеке нәрселерді араластырмаңыз. 4)Ең жақсы әйелге үйленіңдер. 5)Көп тапсырмаларды бір уақытта жасаудан бас тартыңыз. 6)Өз идеяларыңызды қорғаңыз. 7)Ақшаны үнемдеңіз. 8)Жаңа жобалар жасаңыз. 9)Көп оқыңыз. 10)Кейін өкінбеу үшін тәуекелге бел буыңыз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == <references/>https://www.mk.ru/economics/2019/01/05/10-pravil-zhizni-samogo-bogatogo-cheloveka-mira-dzheffa-bezosa.html <references/>https://www.iphones.ru/iNotes/773076 <references/>https://www.shopolog.ru/metodichka/other/20-vyskazyvaniy-dzheffa-bezosa-glavy-amazon-com/ <references/>https://24smi.org/celebrity/28321-dzheff-bezos.html {{Үлгі:Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Интернет-кәсіпкерлер]] 942nxoamlxfhb2cciqx9ljy2m6vd51w 10 622316 3635362 3623991 2026-07-27T01:11:53Z Casserium 68287 3635362 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists |name = Қазақстан саясаты |bodyclass = vcard hlist |pretitle= Бұл мақала келесі [[:Санат:Қазақстан саясаты|топтама]] бөлігі: |title = [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы|Қазақстан Республикасының<br />саяси жүйесі]] |image = [[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|135px]] |listtitlestyle = text-align:center; background:lavender; | pretitle    = '''[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы|Қазақстан Республикасының<br> саяси жүйесі]]''' <br> мақалалар жинағынан | list1title = [[Конституция|Ата Заң]] | list1 =[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Ата Заңы]] *[[Қазақстандағы адам құқықтары|Адам құқығы]] *[[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] | list2title = [[Заң шығарушы билік]] | list2 = [[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|30px]] * '''[[Қазақстан Құрылтайы|Қазақстан Республикасының Құрылтайы]]''' | list3title = [[Атқарушы билік]] | list3 = * '''[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]''' ---- [[Сурет:Flag of the President of Kazakhstan.svg|80px]] '''[[Қазақстан Республикасының Президенті]]''' [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] '''[[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Республикасының Вице-Президенті]]''' * '''[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі]]''' [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | list4title = [[Сот жүйесі]] | list4 = *'''[[Қазақстан Республикасындағы Сот жүйесі|Қазақстанның Сот жүйесі]]''' * [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сот]] | list5title = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Сайлау жүйесі]] | list5 = *Президент сайлауы: [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] *Парламент сайлауы: [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] | list6title = [[Қазақстандағы саяси партиялар|Саяси партиялар]] | list6 = * [[Әділет (партия)|Әділет]] * [[Ауыл (партия)|Ауыл]] * [[Respublica]] * [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] * [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] * [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] * [[Байтақ (партия)|Байтақ]] | list7title = [[Сыртқы саясат]] | list7 = * [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] * [[Қазақстанның визалық саясаты|Визалық саясаты]] | below = {{Портал суреті/Қазақстан}} '''[[Портал: Қазақстан|Қазақстан порталы]]''' }}<includeonly>{{#if: {{{nocat|}}}||[[Санат:Қазақстан саясаты]]}}</includeonly><noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Саясат|Қазақстан саясаты]][[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан|Қазақстан саясаты]] </noinclude> s2lnjbi4lwg5xao2ogafdoada9pka4s 0 622615 3635338 3536213 2026-07-26T21:50:48Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Қостанай облысында туғандар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635338 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Александр Марочкин |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 14.07.1990 |туған жері = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 189 |салмағы = 85 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2013| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Іле-Сәулет (футбол клубы)|Іле-Сәулет]]|42 (5) |2014|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|22 (1) |2015|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|9 (0) |2016| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|18 (1) |2017|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|29 (3) |2018—2019|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|50 (3) |2020—2023|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|57 (1) |2020|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|19 (1) |2023—|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|0 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2019—2025|{{футбол|Қазақстан}} |51 (1)| }} }} '''Александр Николаевич Марочкин''' ([[14 шілде]] [[1990 жыл]]) — қазақстандық футболшы, "[[Астана (футбол клубы)|Астана]]" клубының қорғаушысы. == Карьерасы == === Клубтық === [[Іле ауданы|Іле ауданының]] орталығы [[Өтеген батыр]] ауылындағы "[[Іле-Сәулет (футбол клубы)|Іле-Сәулет]]" клубының түлегі. 2011, 2012 жылғы маусымдарды осы клуб сапында бірінші лигада өткізді де, 2014 жылы "[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]" клубына барып қосылды. 2015 жылы "Оқжетпеске" ауысқан соң тұңғыш рет Премьер-Лигада ойнады. Бір маусымнан соң "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]" футболшысы атанды. 2017 жылды тағы да "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]" сапында өткізді де, 2018 жылы "Қайсарға" оралды. 2020 жылы 1 қаңтарда "Тобылға" ауысты. === Ұлттық құрама === 2019 жылы 8 маусымда құрама бапкері [[Михал Билек]] Марочкинді [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|ЕУРО-2020 іріктеуіндегі]] [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия]] — [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] матчына шақырды. Екінші ойынын 2019 жылы 6 қыркүйек күні сырт алаңда [[Кипр Ұлттық футбол құрамасы|Кипрге]] қарсы өткізді. == Жетістіктері == *Қазақстан кубогы: 2019 == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/players/583515-marochkin Профилі] {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Іле-Сәулет ФК ойыншылары]] [[Санат:Каспий ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Арқалық тұлғалары]] [[Санат:Қостанай облысында туғандар]] 12t2w8uh0xe6pbhu638t9lvb2wrhnx3 0 624489 3635189 3631220 2026-07-26T16:13:37Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635189 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26 мамыр 1959 |Туған жері = Кировский кенті, Талдықорған облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. [[Сурет:Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg|нобай]] == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == niafwrpm9htbt83qsk39gx3c2rhtk4t 3635190 3635189 2026-07-26T16:14:21Z Sagzhan 29953 3635190 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26 мамыр 1959 |Туған жері = Кировский кенті, Талдықорған облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. [[Сурет:Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg|нобай]] == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == 96j9ca9dld37metz1elw46gxaiaxubc 3635191 3635190 2026-07-26T16:14:45Z Sagzhan 29953 3635191 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26 мамыр 1959 |Туған жері = Кировский кенті, Талдықорған облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == 8nbvodc0lcehtigrhso3vwvbxt1k08m 3635192 3635191 2026-07-26T16:15:04Z Sagzhan 29953 3635192 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, Талдықорған облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == ge58x3xsyhl76vjj6jaqci5z7e6k9o5 3635193 3635192 2026-07-26T16:15:23Z Sagzhan 29953 3635193 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == guxy3hkgtf7eqa7dxyi5cipdrzmdfyy 3635194 3635193 2026-07-26T16:15:46Z Sagzhan 29953 3635194 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == 3leu6jin6myps0x7vhgxzp0bl8sc0ko 3635195 3635194 2026-07-26T16:16:14Z Sagzhan 29953 3635195 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == doo6cmh1yb930r8kfvbewdkl7irnjij 3635196 3635195 2026-07-26T16:16:28Z Sagzhan 29953 3635196 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], доцент |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == il6lm1cn0vr3i0ppf53y6qknlh8vfa8 3635197 3635196 2026-07-26T16:16:45Z Sagzhan 29953 3635197 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == gk4bdzpzf6mqfhdq7ejen2doweq1t44 3635198 3635197 2026-07-26T16:17:11Z Sagzhan 29953 3635198 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == e0uon04j8c7vsleybjc53qzp344t4iv 3635199 3635198 2026-07-26T16:17:35Z Sagzhan 29953 3635199 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == 8iv8zprrg9985oy7peo5u66gkqviva7 3635200 3635199 2026-07-26T16:18:06Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қоғам қайраткерлері|Қоғам қайраткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635200 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Саясаттану, этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] 7wv0lgg86atmbj4ks5b8pza5nin46jc 3635201 3635200 2026-07-26T16:18:30Z Sagzhan 29953 3635201 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] oou502af5epjp15pwv4mg4si3450zmh 3635202 3635201 2026-07-26T16:20:41Z Sagzhan 29953 3635202 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] psoikwr0tasnomijrirgcr3c2xmdkba 3635203 3635202 2026-07-26T16:21:09Z Sagzhan 29953 3635203 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] j21ew4fau6ry6746dxeau36mkhy75js 3635204 3635203 2026-07-26T16:21:55Z Sagzhan 29953 3635204 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] mg0cxw82rrv983dmfnk2l9erosxlb29 3635205 3635204 2026-07-26T16:22:14Z Sagzhan 29953 3635205 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] 443oucpbwissr603ki1avstcvs997tr 3635206 3635205 2026-07-26T16:22:35Z Sagzhan 29953 3635206 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі [[қоғам қайраткері]], саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] e31n8fk9he5u2fsaerx98oaj238y1i1 3635207 3635206 2026-07-26T16:22:56Z Sagzhan 29953 /* Білімі */ 3635207 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі [[қоғам қайраткері]], саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === [[1980 жыл]]ы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] 6soyy4bgscktc2vj2zhce6epgvkqolt 3635208 3635207 2026-07-26T16:23:29Z Sagzhan 29953 /* Білімі */ 3635208 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі [[қоғам қайраткері]], саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === [[1980 жыл]]ы [[Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты]]ның «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] gb7yxvl547hx73b5lia44py2s4lhhi8 3635209 3635208 2026-07-26T16:24:12Z Sagzhan 29953 /* Білімі */ 3635209 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Наталья Павловна Калашникова |Шынайы есімі = Наталья Павловна Калашникова |Суреті = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.05.1959 |Туған жері = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = [[Профессор]], [[доцент]] |Альма-матер = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Калашникова Наталья Павловна''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі [[қоғам қайраткері]], саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. == Өмірбаяны == === Білімі === [[1980 жыл]]ы Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] c1w8tn3neutycoq4688dbghb10vttmv 0 625096 3635311 3258639 2026-07-26T21:43:07Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Тірі тұлғалар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635311 wikitext text/x-wiki {{Футболшы|есімі=Адриан|толық аты=Адриан Сан-Мигель дель Кастильо|сурет=Adrián of West Ham United July 2015.jpg|туған күні=3.1.1987|туған жері={{туғанжері|Севилья|Севилья}}, [[Испания]]|азаматтығы={{flagicon|Испания|20px}} [[Испания]]|бойы=190<ref name=profile>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4852/Adri%C3%A1n/overview |title=Adrián Profile |publisher=Premier League |lang=en}}</ref>|салмағы=80<ref name=profile />|позиция=қақпашы|қазіргі клуб={{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|номер=13|клубтары={{футбол карьерасы |2008—2013|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]|32 (-46) |2006—2008|{{flagicon|Испания|20px}} Реал Бетис C|23 (-?) |2007—2012|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис Б|Реал Бетис B]]|62 (-78) |2008|{{аренда}}{{flagicon|Испания|20px}} [[Алькала (футбол клубы, Алькала-де-Гвадаира)|Алькала]]|5 (-?) |2009|{{аренда}}{{flagicon| Испания|20px}} [[Утрера (футбол клубы)|Утрера]]|13 (-?) |2013—2019|{{flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|123 (-126) |2019—|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|2 (-2) }}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |2013|{{Футбол|Андалусия}} |1 (-?)}}}}'''Адриан Сан-Мигель дель Кастильо''' ({{lang-es|Adrián San Miguel del Castillo}}; [[3 қаңтар]] [[1987 жыл]]<ref>https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=65514</ref>), қысқаша '''Адриан''' ({{lang-es|Adrián}}) — испаниялық футболшы, "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]" клубының қақпашысы. == Карьерасы == Карьерасында Испанияның бірнеше клубтары мен Англияның клубтарында доп тепті. "Ливерпуль" сапына 2019 жылы жазда "Вест Хэм Юнайтедтен" ауысты. [[УЕФА Суперкубогы 2019|2019 жылғы УЕФА Суперкубогында]] "[[Челси (футбол клубы)|Челсимен]]" ойында матчтан кейінгі пенальтилер сериясында бір соққыны қайтарып, матч қаһармандарының бірі атанды. {{Толықтыру}} == Жетістіктері == {{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|'''Ливерпуль''']] * [[УЕФА Суперкубогы]]: [[УЕФА Суперкубогы 2019|2019]] * Англия чемпионы: 2019/20 * Клубтар әлем чемпионаты: 2019 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.whufc.com/teams/first-team/squad/adrian#Profile Профилі] {{ref-en}} {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Реал Бетис ФК ойыншылары]] [[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] 0iat18gywzrlfp91m49lo215c3g8zfn 0 626883 3635326 2867014 2026-07-26T21:47:08Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:5 наурызда туғандар]],[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]],[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]],[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635326 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ақай_Оңғарбайұлы.jpg | Сурет ені = 300 | Атауы = | Титулы = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Мемлекеттік бақылау халкомы (министрі) | Ту = Flag of the Kazakh SSR.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[қаңтар]] [[1943 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[маусым]] [[1955 жыл]] | Ізашары = Орехов Пётр Григорьевич | Титулы_2 = [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] (халкомкеңесі) төрағасының орынбасары | Ту_2 = Flag of the Kazakh SSR.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[қаңтар]] [[1943 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[маусым]] [[1955 жыл]] | Титулы_3 = Семей облысы облыстық атқару комитетінің төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Kazakh SSR.svg | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[1955 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[1960 жыл]] | Титулы_4 = Қазақ КСР Орталық статистика басқармасы бастығы | Ту_4 = Flag of the Kazakh SSR.svg | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = [[1960 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = [[1971 жыл]] | Туған күні = 1909 | Туған жері = [[Жамбыл облысы|Сырдария облысы]] [[Сарысу ауданы]] №5 ауылы | Қайтыс болған күні = 1974 | Қайтыс болған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]] | Жерленді = [[Кеңсай зираты]], [[Алматы]], [[Қазақстан]] | Діні = | Әкесі =Қондыбайұлы Оңғарбай | Анасы =Кержағалова Тоғжан | Жұбайы = Спасская Глафира Александровна | Балалары = Даулбаева Галина Акаевна | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!}}} }} '''Ақай Оңғарбайұлы''' ([[1909]]—[[1974]])&nbsp;— [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Мемлекеттік бақылау халкомы (министрі), Қазақ КСР партиялық, саяси және мемлекет қайраткері. [[1938]] жылдан бастап [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] мүшесі.<ref>''М.Х.Жакыпов, А.С. Зулкашева, А.Н. Ипмаганбетова, Е.В. Чиликова'', Наркомы Казахстана. 1920-1946 гг. Биографический справочник. - Алматы: Издательство "Арыс", 2007. - 400 с. ISBN 9965172536</ref> == Өмірбаяны == Оңғарбаев Ақай [[Сарысу ауданы|Сарысу ауданының]] №5 ауылында 1909 жылдың наурыз айында дүниеге келді. [[Кіші жүз]]дің [[Жетіру]] бірлестігінің [[Тама]] руынан шыққан. Әкесі Қондыбаев Оңғарбай, анасы Кержағалова Тоғжан күнкөрістік ғана бірер жандығы бар, жоқ-жұқа жандар еді. Мал өрісінің ыңғайымен [[Бетпақдала|Бетпақ дала]] өңірінде көшіп-қонып жүріп тіршілік етті. [[Қазан төңкерісі]]нен кейін отбасы малдарын ұжымдастырудың нәтижесінде «Түгіскен» (Жеңіс) ұжымшары құрамына кірді. Ақай анадан тым жас қалды. 1924 жылға дейін әкесінің қамқорлығында болды. == Еңбек жолдары == * 1928 жылы әкесі қайтыс болды, енді оған алдағы өмірі жолын өзі таңдап, өзі шешуіне тура келді. Орта мектептің 5 сыныбын бітіріп, бастауыш білім алған ол еңбек жолын қаржы қызметкері болудан бастауға тоқтам жасады. Осы мақсатта алғашқыда [[Шымкент]]тегі, содан соң [[Алматы]]дағы есеп қызметкерлерін даярлайтын курстарға түсті. * 1931 жылы жолдамамен [[Атырау|Гурьев]] қаласына келіп, [[КСРО]] Мемлекеттік банк бөлімшесінің бухгалтері болды. Жарты жыл жұмыс істегеннен кейін [[Атырау облысы|Гурьев облысы]] [[Исатай ауданы|Нарын ауданындағы]] Мемлекеттік банк бөлімшесінің аға экономисі болып істеді. * 1932 жылы келешегі бар қызметкер ретінде оны [[Мәскеу]] қаласына [[КСРО]] Мемлекеттік банкінің Оқу комбинатындағы жұмысшылар факультетіне оқуға жібереді. 1934 жылғы шілдеде ол оны үздік бітірді. [[File:Ақай Оңғарбайұлы қызы Ғалиямен.jpg|thumb|Ақай Оңғарбайұлы қызы Ғалиямен]] Білуге, білімге аса құштар, мақсаткер жан Оңғарбаев, әсіресе, қоғамдық-экономикалық және саяси білімдер саласында өз бетінше оқып-үйренуге көп уақытын бөлді. Осы кезеңде студент жастар арасында оның жетекшілік қабілеті көрінген еді. Ол [[комсомол]], партия және басқа қоғамдық ұйымдар жұмысына белсене атсалысты. * 1932 жылдан бастап [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|ВКП(б)]] мүшелігіне кандидат болған Оңғарбаев Мәскеу қаласының бастауыш партия ұйымдарының хатшысы және аудандық партия комитетінің пленум мүшесі болып бірнеше рет сайланады. * 1934 жылдың тамыз айында Мәскеудің Н. Нариманов атындағы Шығыстану институтының бірінші курсына түседі, бірақ екі жыл оқығаннан кейін «Правда» атындағы Бүкілодақтық Коммунистік журналистика институтына ауысуға мәжбүр болды, себебі сталиндік қуғын-сүргінге байланысты Шығыстану институты таратылған болатын. * 1938 жылы наурызда партия мүшесі ретінде [[КСРО]] Ішкі істер халық коммисариатының мемлекеттік қауіпсіздік Бас басқармасының Мәскеудегі облысаралық мектебіне шақырылуына байланысты журналистика институтындағы оқуын тоқтатуына тура келді. Оңғарбаев «Газет қызметкері» мамандығы бойынша дипломды Қазақ Коммунистік Журналистика институтына мемлекеттік емтихандар тапсырып, 1940 жылдың желтоқсан айында алды. * 1939 жылы Ақай Оңғарбайұлы Қазақстанға Қазақ КСР Ішкі істер халық комисариатының қарамағына оперативті тергеуші қызметіне жіберілді. * 1940 жылғы ақпанда Ішкі істер халық коммисариаты партия ұйымының тағайындалып қойылған хатшысы болып сайланады. * 1941 жылы шілдеде [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Қазақстан КП(б)]] Орталық Комитеті партия алқасының хатшысы болады. Сол кездегі кадр құжаттарында, анкеталар мен мінездемелерде кәсіби білімі бойынша – журналист, жұмыс тәжірибесі бойынша партия қызметкері деп көрсетілген. * 1943 жылы ақпан айында Оңғарбаев Ақай Қазақ КСР Мемлекеттік бақылау халкомы (1946 жылдан бастап министрі) және бір мезгілде [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің (халкомкеңесі) төрағасының орынбасары лауазымына ұсынылады. Ол осы қызметтерде он екі жылдан аса уақыт жұмыс істеді. [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Компартиясының]] алты съезінде (екінші, үшінші, төртінші, бесінші, алтыншы және жетінші) Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің мүшесі және [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] депутаты болып сайланады. Ақай Оңғарбаев соғыс жылдарында қалыптасып, соғыстан кейінгі жылдардағы қиындық тезінен өтіп, шыңдалған қазақтың партия-совет қызметкерлерінің өкілі болып табылады. Республика партия басшылығының өзгеруіне байланысты [[1954]]-[[1955]] жылдарда «қазақ ұлтшылдығына» тілеулес болды деген сылтаумен министрліктер мен ведомстволардың бірінші басшыларын түгелдей ауыстыру науқаны жүрді. Бұл ұлттық мүдделер мен құндылықтар жоққа шығарылған тың және тыңайған жерлерді игеру жылдары болатын. Осындай жаңа саясаттың салдарынан қазақ кадрлары биліктен аластатылып, олардың орнын Орталықтан келген кадрлар басты. * 1955 жылы маусымда Оңғарбаевты [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]на облыстық атқару комитетінің төрағасының орынбасары етіп жіберді. Тарих пен мәдениеттің маңыздылығын түсінген Ақай Оңғарбайұлы Семей облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары бола отырып, [[Абай Құнанбаев]]тың бейітіне ескерткіш орнатуға бастама көтеріп, қол жеткізді. [[File:Ақай Оңғарбаев және Мұхтар Әуезов.jpg|thumb|Ақай Оңғарбайұлы және [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]]] * 1960 жылы Алматы қаласындағы Қазақ КСР Орталық статистика басқармасы бастығының бірінші орынбасары болып тағайындалады. * 1963 жылы [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]]ндағы [[Еңбекші (Алакөл ауданы)|Еңбекші ауылы]] Ильич атындағы совхоз директоры қызметін атқарады. * 1965 жылы қыркүйек айынан бастап зейнеткерлікке шыққанға дейін Алматы қаласындағы Қазақ КСР Орталық статистика басқармасы бастығы және бірінші орынбасары болып еңбек етті. ==Өмірінің соңғы жылдары== 1971 жылы зейнетке шықты. Өмірінің соңғы жылдарында [[Жаңа экономикалық университеті|Халық шаруашылығы институтында]] «Ауыл шарушылығындағы бухгалтерлік есеп» курсынан сабақ берді. 1974 жылдың қыркүйегінде Алматы қаласында қайтыс болды. Алматы қаласы [[Кеңсай зираты]]нда жерленген. ==Марапаттары== * Отан алдында сіңірген еңбегі үшін [[Еңбек Қызыл Ту]] * екі «Құрмет белгісі» ордендерімен * Кеңес Одағының медальдерімен * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен және басқа да наградалармен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * ''М.Х.Жакыпов, А.С. Зулкашева, А.Н. Ипмаганбетова, Е.В. Чиликова'', Наркомы Казахстана. 1920-1946 гг. Биографический справочник. - Алматы: Издательство "Арыс", 2007. - 400 с. ISBN 9965172536 * ''Пернебай Дуйсенбин'', Сарысунама. - Алматы: ЖШС "Литера-М", 2008. - 544 с. ISBN 9965988587 [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] [[Санат:5 наурызда туғандар]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] idtlqklawxsg564jwyrrh0dcka2hvts 0 628569 3635544 3515847 2026-07-27T10:00:23Z Marksscheider 183882 3635544 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2019}} {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Чита |шынайы атауы = Чита |сурет = {{Photomontage | photo1a = Buildings in Chita (June 2026) - 0 12.jpg | photo2a = Chita Kadala Airport (2026-06-12) - 0 1.jpg | photo2b = Buildings in Chita (June 2026) - 0 23.jpg | photo3a = Church of Luke (Voyno-Yasenetsky) in Chita (2026-06-11) - 0.jpg | photo3b = Kazan Cathedral in Chita (2026-06-10) - 0 5.jpg | photo4a = St. Alexander Nevsky Chapel in Chita (2026-06-10) - 0 1.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 340 | foot_montage = }} |елтаңба = Coat of arms of Chita (Zabaykalsky Krai).svg |ту = Flag of Chita (Chita oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 52 | lat_min = 2 |lat_sec = |lon_deg = 113 | lon_min = 30 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(309000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Забайкалье өлкесі |кестедегі аймақ = Забайкалье өлкесі |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Чита қалалық округі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 4 аудан |басшының түрi = Қалалық округ басшысы |басшысы = Евгений Ярилов |құрылған уақыты = 1653 |алғашқы дерек = 1687 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1851 |жер аумағы = 534 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 650 |климаты = қатаң континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 349 983<ref>[https://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года]</ref> |санақ жылы = 2019 |тығыздығы = 655,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 3022 |пошта индексі = 672000 |пошта индекстері = |сандық идентификаторы = 76401 |ортаққордағы санаты = Chita, Zabaykalsky Krai |сайты = http://admin.msuchita.ru }} '''Чита''' ({{lang-ru|Чита}}, {{lang-bua|Шэтэ}}) — [[Ресей]]дегі қала, [[Забайкалье өлкесі]]нің және [[Читинск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Географиясы == [[Читинка]] өзенінің [[Ингода]] өзеніне құятын жерінде орналасқан. == Тарихы == Алғаш рет [[Пётр Иванович Бекетов|Бекетов]] бастаған орыс [[казактар]]ы болашақ қаланың төңірегінде [[1653 жыл]]ы келді. Олар уақытша қыстақты салды, ол кейінірек тасталды. Осы аумақта тұрақты елді мекен жөніндегі ең алғашқы дерек [[Головин Фёдор Алексеевич|Головин]] [[1687 жыл]]ғы хатында кездеседі<ref>[https://www.proza.ru/2013/11/30/355 О дате основания Читы]</ref>. [[1827 жыл]]ы мұнда [[декабристер]] жіберілді. [[1897 жыл]]ы Чита арқылы [[Сібір темір жол]] салынды. == Халқы == {| class="wikitable" |- ! 1820 !!1851 !!1853 !!1856 !!1860 !!1863 !!1890 !!1897 !!1900 !!1902 !!1908 |- |300 |659 |727 |900 |3 019 |3 140 |7 049 |12 000 |11 520 |11 520 |43 000 |} {| class="wikitable" |- ! 1913 !!1923 !!1926 !!1931 !!1933 !!1939 !!1956 !!1959 !!1962 !!1967 !!1970 |- |77 400 |57 000 |61 526 |59 979 |81 900 |102 620 |162 000 |171 816 |185 000 |203 000 |241 364 |} {| class="wikitable" |- ! 1973 !!1975 !!1976 !!1979 !!1982 !!1985 !!1986 !!1987 !!1989 !!1990 !!1991 |- |267 000 |290 000 |290 000 |302 577 |321 000 |344 000 |347 000 |349 000 |365 754 |327 000 |376 000 |} {| class="wikitable" |- ! 1992 !!1993 !!1994 !!1995 !!1996 !!1997 !!1998 !!1999 !!2000 !!2001 !!2002 |- |377 000 |369 000 |367 000 |319 000 |318 000 |320 000 |313 000 |314 000 |309 900 |303 300 |316 643 |} {| class="wikitable" |- ! 2003 !!2004 !!2005 !!2006 !!2007 !!2008 !!2009 !!2010 !!2011 !!2012 !!2013 |- |316 600 |312 100 |308 500 |306 200 |305 800 |306 100 |307 081 |324 444 |323 900 |327 423 |331 346 |} {| class="wikitable" |- ! 2014 !!2015 !!2016 !!2017 !!2018 !!2019 |- |335 760 |339 453 |343 511 |347 088 |349 005 |349 983 |} == Бауырлас қалалар == * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Маньчжурия (қала)|Маньчжурия]], [[Қытай]] * {{flagicon|USA}} [[Абилин (Техас)]], [[АҚШ]] * {{flagicon|Mongolia}} [[Чойбалсан (қала)|Чойбалсан]], [[Моңғолия]] * {{flagicon|Japan}} [[Чита (Айчи)]], [[Жапония]] * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Хайлар (қала)|Хайлар]], [[Қытай]]<ref>[http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=5246 Энциклопедия Забайкалья]</ref> === Серіктес қалалар === * {{flagicon|Russia}} [[Улан-Удэ]], [[Ресей]] {{бастама}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ресей қалалары]] eos38dsufp42puc3yzr7lgr42ucfijo 0 631527 3635542 3007675 2026-07-27T09:52:21Z Marksscheider 183882 3635542 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әдеби шығарма |Атауы = |Шынайы атауы = |Сурет = Edda.jpg |Сурет сипаттамасы = Кіші Эдда. XVIII ғасыр қолжазбасының мұқабасы |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = {{шамамен|1270}} |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''Эдда''' (ежелгі исландиялық ''Edda'', көпше ''Eddur'') — [[Скандинавия мифологиясы|неміс-скандинавиялық мифология]]ның негізгі шығармасы. Бұл — грек [[ода]]ларының баламасы. == «Эдда» терминінің пайда болуы == Снорри Стурлусон кітабының Эдда деп аталуының себебі белгісіз. Сөздің үш этимологиясы бар. 1.«Эдда» - «Одди» сөзінен шыққан, Стурлусон өскен ферманың атауы және сол жерде кітабына материалдар тапқан болуы мүмкін. Бұл жағдайда атаудың мағынасы - «Одди кітабы». 2.«Эдда» «поэзия» дегенді білдіреді. Демек «Эдда» «поэтика» деген мағынаны білдіреді. 3.«Эдда» сөзі ескі исландиялық әнде кездеседі, мұнда «үлкен-әже» дегенді білдіреді. == Үлкен және кіші Эдда == Скандинавия эпосы бірнеше бөліктен тұрады. Оған Үлкен Эдда мен Кіші Эдда кіреді. Епископ Бриньольв Свейнссон 1643 жылы Стурлусон кітабында айтылған құдайлар мен батырлар туралы көптеген әндерден тұратын пергамент кодексін тапты. Бриньольв орта ғасырларда халық арасында мықты соғыс құралы ретінде танымал болған Дана Сэмунд еңбегін тапты деп шешті. Сэмунд әмбебап даналыққа ие болды және оның «Эддадағы» Стурлусон Сэмундтың жұмысына негізделді деген пікір қалыптасқан. Бригноль тапқан кодтың тізіміне былай деп жазды: «„Edda“ Saemundi multiscii», яғни «Дана Сэмундтың „Эддасы“» Осы сәттен бастап «Эдда» сөзі жаңа мәнге ие болды. Ол көп ұзамай баспа түрінде қолданыла бастады. Кейіннен Бриньольв тапқан жазбалардың «Эдда» немесе Сэмунд деген атпен ешқандай қатысы жоқ екендігі анықталды, бірақ бұл атау оларға берілген. Олар «Сэммунд Эддасы», «Әнді Эдда» немесе «Үлкен Эдда» ретінде танымал болды. Снорри Стурлусонның кітабы «Снори Эддасы» немесе «Кіші Эдда» деп аталды. == Астрономияда == 1908 жылы ашылған [[(673) Эдда]] [[астероид]]і<nowiki/>і Эдда құрметіне аталған. == Сілтемелер == https://web.archive.org/web/20030425001335/http://www/.. https://web.archive.org/web/20090416205602/http://nor/.. [[Санат:Ортағасыр әдебиеті]] 2xdx0mjqoyqmdzo75jm0ev8jp2fi8uk 3635543 3635542 2026-07-27T09:53:44Z Marksscheider 183882 3635543 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әдеби шығарма |Атауы = |Шынайы атауы = |Сурет = Edda.jpg |Сурет сипаттамасы = Кіші Эдда. XVIII ғасыр қолжазбасының мұқабасы |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = {{шамамен|1270}} |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''Эдда''' (ежелгі исландиялық ''Edda'', көпше ''Eddur'') — [[Скандинавия мифологиясы|неміс-скандинавиялық мифология]]ның негізгі шығармасы. Бұл — грек [[ода]]ларының баламасы. == «Эдда» терминінің пайда болуы == Снорри Стурлусон кітабының Эдда деп аталуының себебі белгісіз. Сөздің үш этимологиясы бар. 1.«Эдда» - «Одди» сөзінен шыққан, Стурлусон өскен ферманың атауы және сол жерде кітабына материалдар тапқан болуы мүмкін. Бұл жағдайда атаудың мағынасы - «Одди кітабы». 2.«Эдда» «поэзия» дегенді білдіреді. Демек «Эдда» «поэтика» деген мағынаны білдіреді. 3.«Эдда» сөзі ескі исландиялық әнде кездеседі, мұнда «үлкен-әже» дегенді білдіреді. == Үлкен және кіші Эдда == Скандинавия эпосы бірнеше бөліктен тұрады. Оған Үлкен Эдда мен Кіші Эдда кіреді. Епископ Бриньольв Свейнссон 1643 жылы Стурлусон кітабында айтылған құдайлар мен батырлар туралы көптеген әндерден тұратын пергамент кодексін тапты. Бриньольв орта ғасырларда халық арасында мықты соғыс құралы ретінде танымал болған Дана Сэмунд еңбегін тапты деп шешті. Сэмунд әмбебап даналыққа ие болды және оның «Эддадағы» Стурлусон Сэмундтың жұмысына негізделді деген пікір қалыптасқан. Бригноль тапқан кодтың тізіміне былай деп жазды: «„Edda“ Saemundi multiscii», яғни «Дана Сэмундтың „Эддасы“» Осы сәттен бастап «Эдда» сөзі жаңа мәнге ие болды. Ол көп ұзамай баспа түрінде қолданыла бастады. Кейіннен Бриньольв тапқан жазбалардың «Эдда» немесе Сэмунд деген атпен ешқандай қатысы жоқ екендігі анықталды, бірақ бұл атау оларға берілген. Олар «Сэммунд Эддасы», «Әнді Эдда» немесе «Үлкен Эдда» ретінде танымал болды. Снорри Стурлусонның кітабы «Снори Эддасы» немесе «Кіші Эдда» деп аталды. == Астрономияда == 1908 жылы ашылған [[(673) Эдда]] [[астероид]]<nowiki/>і Эдда құрметіне аталған. == Сілтемелер == https://web.archive.org/web/20030425001335/http://www/.. https://web.archive.org/web/20090416205602/http://nor/.. [[Санат:Ортағасыр әдебиеті]] 6yxkwshesr7o7k8o789530clgefr01s 0 632391 3635372 3632051 2026-07-27T02:38:28Z Stephan1000000 88032 91 3635372 wikitext text/x-wiki {{Мультсериал |Атауы = Рик және Морти |Түпнұсқа = {{Lang-en|Rick and Morty}} |Сурет = Rick and Morty.svg |Сурет атауы = |Түрі = |Форматы = |Жанры = [[сатира]], [[ғылыми фантастика]], [[трагикомедия]], [[қара әзіл]] |Режиссері = |Продюсері = Дж. Майкл Мендель (1–4 маусым)<br>Кенни Мика (пилот) |Жасаушы = Дэн Хармон<br>Джастин Ройланд<br>Джеймс А. Фино<br>Джо Руссо II |Сценарист = |Рөлдер = Джастин Ройланд<br>Крис Парнелл<br>Спенсер Граммер<br>Сара Чок<br>Кари Уолгрен |Композиторы = Райан Элдер |Аниматорлар = |Студия = * Williams Street * Harmonious Claptrap * Starburns Industries (1–2 маусым) * Justin Roiland's Solo Vanity Card Productions! * Rick and Morty, LLC. (2–3 маусым)<ref>{{cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/rick-and-morty-co-creator-justin-roiland-fuck-the-union-103723.html|title=Rick and Morty co-creator Justin Roiland: "F*** the union"|work=CartoonBrew.com|date=2014-09-15|accessdate=March 24, 2018|archive-date=March 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324102500/https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/rick-and-morty-co-creator-justin-roiland-fuck-the-union-103723.html|url-status=live}}</ref> * Green Portal Productions (4–5 маусым) |Ел = |Маусымдар саны = 9 |Сериялар саны = 91 |Сериялар тізімі = |Ұзақтығы = ~22 мин. |Телеарна = [[Adult Swim]] |Премьера = 2 желтоқсан 2013 жыл |Аяқталуы = |ҚазТелеарна = |ҚазПремьера = |ҚазОкончание = |Сиквелдар = |Приквелдар = |Дубляж = |imdb_id = 2861424 }} '''«Рик және Морти»''' ({{Lang-en|Rick and Morty}}) — ересектерге арналған америкалық [[комедия]]лық [[ғылыми фантастика]]лық анимациялық сериал. Сериалды Джастин Ройланд пен Дэн Хармон [[Cartoon Network]]-тегі «Adult Swim» блогының бөлігі ретінде жасаған. Сериалдың премьерасы 2013 жылы желтоқсанда өтті. Екінші маусымы 2015 жылы шықты. Үшінші маусым 2017 жылдың 1 қазанында аяқталды және 2018 жылдың мамыр айында тағы 70 эпизод шығару жаңалығы жарияланды. Сериал ақымақ ғалым Рик Санчес пен оның ақжүрек, бірақ ашулы және өзіне сенімсіз немересі Морти Смиттің сәтсіз оқиғаларын баяндайды. Олар өз уақыттарын үй өмірі мен шексіз санды шындықтарда орын алатын өлшемаралық шытырман оқиғалар арасында бөледі, олар көбінесе порталдар арқылы және Риктің ұшатын кемесінде басқа планеталар мен өлшемдерге саяхаттайды. Рик пен Мортидің жалпы тұжырымдамасы екі қарама-қайшы сценарийге сүйенеді: үйдегі отбасылық драма және немересін шытырман оқиғаларға сүйреп бара жатқан мизантроптық ата. «Болашаққа оралу» фильмдер сериясына бұзақылық анимациялық пародиядан өскен сериал сыншылардың өте жоғары пікіріне ие болды, олар оның бірегейлігін, креативтілігін және әзіл сезімін ерекше атап өтті. [[2023 жыл]]дың қаңтарында «Adult Swim» Роландпен отбасылық зорлық-зомбылық туралы айыптауларға байланысты қарым-қатынасын үзді. Жетінші маусым басты кейіпкерлерді Джастин Ройланд дыбыстамаған бірінші маусым болды.<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/proisshestviya/16878081 |title=Создателя "Рика и Морти" отстранили от нового сезона из-за обвинений в домашнем насилии<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-10-22 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127145623/https://tass.ru/proisshestviya/16878081 |deadlink=no }}</ref> Жетінші маусымның премьерасы 2023 жылдың 15 қазанында өтті.<ref>{{cite web|author=Никита Ентус|title=На Adult Swim стартовал седьмой сезон «Рика и Морти» — это первые серии без Джастина Ройланда|url=https://dtf.ru/cinema/2198673-na-adult-swim-startoval-sedmoy-sezon-rika-i-morti-eto-pervye-serii-bez-dzhastina-roylanda|website=[[DTF]]|date=2023-10-16|accessdate=2023-10-16|lang=ru|archive-date=2023-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231016110025/https://dtf.ru/cinema/2198673-na-adult-swim-startoval-sedmoy-sezon-rika-i-morti-eto-pervye-serii-bez-dzhastina-roylanda|deadlink=no}}</ref> == Кейіпкерлер == === Негізгі кейіпкерлер === * '''Рик Санчез''' (дыбыстаған Джастин Ройланд) ({{Lang-en|Rick Sanchez}}) — екі басты кейіпкердің бірі, гениальді және ішімдіктен бас тарта алмайтын қарт ғалым. Скептик, ессіз, қарғысшыл, өзімшіл, бірақ әзіл сезімі бар адам. Өз даналығына байланысты бүкіл әлемде көптеген жаулары бар. Жақында қызына Смиттер отбасына көшіп, содан бері барлық саяхатқа немересі Мортимен аттанады. * '''Морти Смит''' (дыбыстаған Джастин Ройланд) ({{Lang-en|Marty Smith}}) — екінші басты кейіпкер, Рик Санчездың немересі, 14 жастағы бала (3 маусымы 15 жас), қарапайым жасөспірім. Атамен саяхат кезінде жиі не болып жатқанын түсінбейді, бірақ үнемі тапқырлық танытады. Джессикаға ғашық. "Кроненбергтің" нәтижесінде туған Жер ғаламшарының халқы жойылғаннан кейін, Рикпен бірге бірнеше өлшемдерге көшті. Басқа өлшемдерге тағы бірнеше көшу болды, бұл туралы Морти жазылған естеліктер айтады. Олар "кроненбергизации" оқиғаларына дейін белгісіз болғаны — белгісіз. * '''Бэт Смит (Санчез)''' (дыбыстаған Сара Чок) ({{Lang-en|Beth Smith (Sanchez)}}) Рик Санчездың қызы, Морти және Саммердің анасы, Джерридің әйелі, 34 жаста. Кардиохирург — ветеринар болып жұмыс істейді. Саммерді&nbsp; 17 жаста туды, сол себептен, өзінің айтуынша, Саммер — "үнемі мәселе тудырушы". Ішімдікпенен мәселелері бар, өзін құнсыз деп санайды және әкесі оны қайтадан тастайды деп қорқады.&nbsp; Үшінші маусымның соңғы серияларында оны клон алмастырды деген ойлар бар. * '''Джерри Смит''' ( дыбыстаған Крис Парнелл) ({{Lang-en|Jerry Smith}}) — Морти мен Саммердің әкесі, Бэт Смит күйеуі, &nbsp;34-35 жыл. Морти сияқты, ақылсыз және ақымақ. Әйеліне ол "нағыз хирург емес" тиіседі. "Титаник "фильмін өте жақсы көреді. Жұмыссыз, бұл туралы "жұмыс тауып ал "фразаларының барлық отбасы мүшелері оған мезгіл-мезгіл еске салады. Біраз уақыт жарнама агенті болып жұмыс істейді. Азаматтық құқықпен қызығады. Рикті ұнатпайды және бұл сезім Рик те оны ұнатпайды. * '''Саммер Смит''' (дыбыстаған Спенсер Грэммер) ({{Lang-en|Summer Smith}}) — Мортидің үлкен әпкесі, 17 жаста. Тиісті қызығушылықтары бар әдеттегі жасөспірім. Кейде атамен және кіші ағасымен саяхаттап, оларды жиі күтеді. Өз отбасының шығуын "ақымақ"деп санайды. Біраз уақыт шайтан дүкенінде жұмыс істеді. Итанға ғашық болды, 3 маусымның екінші сериясында Кровотекпен, постапокалиптикалық өлшемнің тұрғындарының көшбасшысымен кездеседі. Телефонға өте байланған. Өз денесін ұсқынсыз деп санайды. === Қосымша кейіпкерлер === * '''Джессика''' (дыбыстаған Кэри Уолгрен) ({{Lang-en|Jessica}}) — математикалық сыныпта Мортимен бірге оқитын тартымды қыз. Жиі Мортиді байқамайды. * '''Стэн Голденфолд мырза''' (дыбыстаған Брэндон Джонс) ({{Lang-en|Mr. Stan Goldenfold}}) — математикалық сыныптағы Морти мұғалімі. * '''Coach Feratu''' — көзге көрінбейтін дене шынықтыру мұғалімі. * '''Вагина директоры''' (Фил Хендри айтты) ({{Lang-en|Principal Vagina}}) — Гарри-Херсон жоғары мектебінің директоры. * '''Брэд''' (Эхо Келлум) ({{Lang-en|Brad}}) — Гарри-Херсон жоғары мектебінің оқушысы. Джессикамен кездескен, бірақ олар 3 маусымда айырылысқан. * '''Тэмми''' (дыбыстаған Кэсси Стил) ({{Lang-en|Tammy}}) — Галактикалық Федерацияның агенті. * '''Итан''' (Дэниел Бенсон) ({{Lang-en|Ethan}}) — Саммердің экс-жігіті. * '''Нэнси''' (айтты Эйслинн Жынысы) ({{Lang-en|Nancy}}) — мектепте белгісіз қыз. Флейтада ойнайды. * '''Тоби Мэтьюз''' (Алекс Хирш айтты) ({{Lang-en|Tony Matthews}}) — мектепте танымал жігіт. * '''Фрэнк Паликки ('''айтты Райан Ридли) ({{Lang-en|Frank Palicki}}) — студент, Рикпен&nbsp; мұздатылған. * '''MC Haos''' (Дэн Хармон айтты) ({{Lang-en|MC Chips}}) — рэпер. * '''Қорқынышты Тэрри''' (дыбыстаған Джесс Харнелл) ({{Lang-en|Scary Terry}}) — Фредди Крюгер ғаламның Рик және Морти, батыр. Әрбір сөз тіркестен кейін баласына және әйеліне сөйлескенде былапыт сөйлейді. * '''Снаффлз (Снежок)''' (дыбыстаған Роб Полсен) ({{Lang-en|Snuffles (Snowball)}}) — Смит отбасының иті, Риктың арқасында ақылға ие болды және ит көтерілісін ұйымдастырды. Снаффлз портретін Смит үйінде көруге болады. * '''Джастин Ройланд''' ({{Lang-en|Mr. Poopybutthole}}) — 2 маусымының 4 сериясында пайда болды. Мүмкін, бөтен паразит болды, бірақ соңында бұл олай емес. Екінші маусымның аяғында да пайда болады (бірақ бірінші маусымда ол "Яйцелюба" шоуында, сондай-ақ бірнеше жарнамада түсірілетіндігі көрінеді), үшінші маусым туралы айтып. 3 маусымының соңында ол үйленіп, ұлы дүниеге келді және төртінші маусым жақында шықпайды дейді. * '''Құс тұлғасы''' (дыбыстаған Дэн Хармон) ({{Lang-en|Birdperson}}) – Риктың ең жақсы досы. Бірінші маусымның соңғы сериясында екінші маусымда екі рет пайда болды. Екінші маусымның соңында өледі. 1 сериясының соңында 3 маусымы Феникс тұлға атты киборг болады. * '''Юнити''' (дыбыстаған Кристина Хендрикс айтқан) ({{Lang-en|Unity}}) — бүкіл ғаламшарды таңдайтын ұжымдық ақыл,Риктің бұрынғы сүйіктісі. * '''Сквончи''' (дыбыстаған Оның Kenny) ({{Lang-en|Squanchy}}) — 11 сериясы 1 маусымы пайда болды. Ол мысық, Рика досы. Өте жиі әр түрлі нұсқаларда "сквонч" сөзін қолданады. 2 маусымның 10 сериясында ол үйлену тойында Рика отбасын қорғайды, сонымен Рика мен оның отбасына қашып кетуге мүмкіндік береді,бірақ ол тірі қалды деген ақпарат жоқ. * '''Жаман Морти''' ({{Lang-en|Evil Morty}}) — бірінші маусымың 10 сериясында пайда болды. Риктерді жойып, билікке ұмтылатын көптеген Мортидің бірі. 7 сериясының соңында 3 маусымы Рик және Морти цитаделінің президенті бола алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Official website|https://www.adultswim.com/videos/rick-and-morty/|Рик және Морти}} * {{Imdb title|2861424}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:АҚШ мультсериалдары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] 3kd1jjic1isdeg15bfofwe7lvbhxqte 0 635492 3635566 3633945 2026-07-27T11:10:52Z Marksscheider 183882 3635566 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Басқару формалары}} '''Өкілдік демократия''' — [[демократия]] типіндегі [[саяси режим]], онда [[халық]] [[билік]]<nowiki/>тің негізгі көзі ретінде танылады, бірақ мемлекетті басқару мүшелерін азаматтар сайлайтын әртүрлі өкілді органдарға беріледі. Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Өкілдік демократияда халықтың еркі [[депутат]]тарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Қазіргі [[Қазақстан Республикасы]]нда демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. Қазақстан Республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. Қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі [[құқық]]тары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. Әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. [[Сөз бостандығы|Сөз және баспасөз бостандығы]], соның ішінде сынау құқығы да [[заң]] жүзінде бекітілген. Экономика саласында жеке мешікке үлкен жол ашылды. Халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. Дамыған батыс Еуропа елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал.<ref>https://kitaphana.kz/refkaz/238-sayasattanu/3272-demokratia.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Демократия]] [[Санат:Конституциялық құқық]] psvdu8xuflcoihwv5zlg3k8m9pb0gck 0 635755 3635173 3580510 2026-07-26T13:07:37Z Орын Толғанай 183532 3635173 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Масура Сармурзина |Шынайы есімі = Масура Ғайсақызы Сармурзина |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1924 |Туған жері = [[Семей облысы(Қазақстан)|Семей облысы]], Абай ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = филология ғылымының кандидаты, [[доцент]] |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Масура Ғайсақызы Сармурзина''' ([[1924 жыл]]ы, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], Абай ауданы). == Өмірбаяны == Орта мектепті бітірген соң С.М. Киров атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] тарих-филология факультетін бітіріп, [[аспирантура]]ға қалдырылады. == Еңбек жолы == [[1951 жыл]]ы филология ғылымының кандидаты атағын алу үшін диссертация қорғайды және [[доцент]] атағын алады. Өзін­дік ғылыми тұжырымы мен азаматтық ұстанымы ерте танылған М. Сар­мур­зи­наның ғылыми жетекшісі қазақтың ғұ­лама жазушысы [[Мұхтар Әуезов]] болуы – өзінше бір ғанибет. Ұлы Абай арқылы қазақты күллі әлемге танытқан Мұхтар Әуезов­тың тікелей өзінен тәлім-тағылым алып, сұңғыла білімді игеруі баға жетпес бай­лық, кез келгеннің маңдайына бұйырма­ған бақыт еді. Қыздар университеті құрыл­ған кезде «Қазақтың шамшырағы» деп баға берген [[Мұхтар Әуезов|Мұхтар Әуезовтің шәкірті]] М. Сармурзинаның осы қара­шаңы­рақ­қа ректор болуы да тарихи сәйкестік шығар деп ойлаймын. [[1962 жыл|1962–]][[1968 жыл]]дары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның ректоры болып тағайындалады.<ref>http://www.elarna.net/koru_kk.php?tur=15&id=349339{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Педагогикалық қызметімен қоса Қазақстанның көрнекті жазушыларының шығармашылығы туралы ғылыми еңбегі жарияланды. Жоғары оқу орындары оқытушылары мен студенттеріне оқу-әдістемелік көмекші құралдарын, орта мектеп пен училищеге арналған қазақ әдебиеті хрестоматиясын жазды. 60-тан аса ғылыми еңбектердің авторы. Педагогика саласына жоғары дәрежелі ғылыми кадрлар даярлау ісінде 10-нан аса филология ғылымының кандидаты атағын алуға қорғалған диссертацияларға ғылыми жетекшілік жасады. Институтта ректор болған, 1962-1968 жылдары М. Сармурзина педаго­ги­калық жоғарғы оқу орнындағы түбе­гейлі реформаларды жасауға талпынып, жаңартып, тіпті одан ары дамыта түсті. == Жетістіктері == М. Ғайсақызының басшылығы кезін­де институтта заман талабына сай жаңа мамандықтар мен факультеттер ашылып, ауыл жастарының жоғары білім алумен қатар әлеуметтік жағдайын кө­теру ісі де қолға алынды. [[Филология]] фа­культетінде жоғары сапалы мамандар дайындау, шет тілдерді үйретуді жақсарту жолында шет тілдері кафедрасы құрылды. Ән-музыка факультеті жанынан [[Музыкалық аспаптар|музы­ка­лық аспаптар]] кафедрасы ашылып, музыка бөлімінің өсіп-өркендеуіне демеу болды. [[Кітапханатану]] бөлімі факультет бо­лып құрылды. Сондай-ақ, басшылық тізгіні Масура ханымның қолында тұрған тұста, дәлірек айтсақ, [[1964 жыл]]ы институт өміріндегі елеулі оқиғалардың бірі – [[Германия]] (ГДР) мен [[Венгрия]] журналистерінің арнайы келіп, қонақта болуы. Олардың институт ансамблі орындаған бірнеше әнді жазып алып, Англияның тапсырысы бойынша білім ошағы туралы қысқа метражды фильм түсіруі институт мәртебесін асқақ­тата түскені сол уақытта айрықша құ­былыс еді. Сонымен бірге институт студенттерінің тәжірибе алмасу, білім жетілдіру бағы­тын­да шетелдік оқу орындарымен тығыз байланыс орнату жұмысы да қарқынды дамыды. М.Сармурзина басшылық еткен кезеңде бүкіл Кеңестер одағына әйгілі «Айгүл» вокальды-аспаптар ансамблі квартет болып құрылды. Құрамында Құрманай Әжібаева, Дина Ерғалиева, Марфуға Жүнісова, Ағайша Шермұхам­бе­товалар болып, кейіннен вокальды-эстрадалық ансамбль дәрежесіне көтерілді. Ансамблдің өмірге келуіне ұйытқы болуы – қазақ өнерінің кемесін өрге жүздіріп, дүйім жұртты дүр сілкін­дірді. Қазақстан Жастар Одағының бірін­ші хатшысы [[Өзбекәлі Жәнібеков]] инс­ти­тут­қа арнайы келген кездесуінде, «Айгүл» – аспандағы айдай сұлу, жердегі гүлдей нәзік болсын», – деп квартетке әдемі есім беріп кеткен екен. Өнер айдынындағы бұл тың серпін бар­ша қазақстандықтар үшін оқ бойы озық тұратын олжа болды. Дәл осы жерде «кеше» және «бүгін» деп екіге бөліп қарауымызға әбден болады. Өйткені, ол заманда қазіргідей «ақшаң болса, яки ұялмаған әнші болады» деген қағида мүлде жоқ болғаны бесенеден белгілі. Ғұмырлық өнер мен тасты жаратын шынайы талант болса ғана, сол сәтте жар­қырап шыға келетін. Сөйтіп, тарих бет­терінде алтын әріптермен жазылып қалған «Айгүл» ансамблінің іргетасы 1968 жылы білім ордасында Масура Сармурзина басшы болып тұрған кезде қаланды. Міне, «Айгүлдің» қол жеткізген толағай табыстары оқу орнының білім мен өнер саласындағы жетістіктерінің айқын айғағы болды.<ref>Қазақ қыздарының парасат мектебі: Фотоальбом. – Алматы: Өнер, 2004 – 160 бет.</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы білім саласында көп жыл еңбек еткені үшін Кеңестер Одағының медальдарымен, * КазССР Жоғарғы Советі грамоталарымен, * бүкілодақтық және республикалық қоғамдық ұйыидардың грамоталарымен марапатталды. == Дереккөздер == hfvso7uneku4e36o2crr19bqlkq0sfk 0 639909 3635406 3631212 2026-07-27T05:50:12Z Бақтыгүл 181563 3635406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Озерная''' өзеніне құятын екі бастау [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] негізгі жотасы мен еріген мұздықтардан ағады. == Сипаттамасы == Бірінші және негізгі бастау тікелей Озерный асуынан, [https://ru.wikipedia.org/wiki/Пики_Алматинской_области_Заилийского_Алатау#Пик_Серго_Орджоникидзе| Перевальный (№84) және Қара (# 85) мұздықтарынан]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} басталады. Екінші бастау Қызылсай шатқалындағы [https://kk.wikipedia.org/wiki/Тимофеев_мұз_айдыны|Тимофеев мұздығының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} айналасынан басталады. Туристер Грязный (# 91), Тимофеев (# 90) және Мутный (# 92) мұздықтары арқылы өтеді. Озерная өзенінің алқабы үлкен аумақты алып жатыр және шығыстан батысқа қарай ендік бағытта созылған. Алқап оңтүстіктен, жоғарыда айтылғандай, Іле Алатауының негізгі жотасынан басталады. Шығыста ол Кіші Алматы шоқысы мен [http://gvardiya.ru/authors/timofeev-aleksey-viktorovich Тимофеев] және [https://kk.wikipedia.org/wiki/Городецкий мұз айдыны алқабы [Городецкий мұздықтарының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} алқабымен шектеледі, батыстан Аршалы алқабына дейін, Үлкен Алматы сілемімен шектеледі, солтүстіктен үлкен Алматы көлініӊ қазаншұӊқырынан Алағыр тауларына дейін. Алағыр таулары Үлкен Алматы шыңына жатады. Бұл шоқының ұзындығы шамамен 14 км, Жосалы кезеңі асуымен, Үлкен Алматы шыңымен аяқталады. Бүгінгі күні Кіші Алматы шоқысы бұрынғыдай болып саналмайды. Алғашқы 6 шақырым шыңы Озерная және [[Талғар (өзен)|Сол Талғар]] өзендерінің жоғарғы ағысы арасында орналасқан. Осыдан кейін Озерный шатқалының шекарасы Кұмбел сілеміне өтіп, сол жерде аяқталады. Негізгі жотадан және [[Іле Алатауы]] мұздықтарының еруінен ағатын екі бастау Озерный өзеніне тиесілі.[[Су көзі: Өзен бастаулары мұздықтардан еріген сулардан қоректенеді.Маңындағы нысандар: Проходное шатқалымен ұласып, "Турист" және "Үлкен Алматы" шыңдарына жақын жатады.]] == Сілтемелер == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [http://kaz.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] * [http://avia.lib.ru/bibl/1043/title.html Тимофеев Алексей Викторович] sv9hmkwkbuz342ow6r77ctpn1qob4to 3635426 3635406 2026-07-27T06:05:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3582102 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Озерная''' өзеніне құятын екі бастау [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] негізгі жотасы мен еріген мұздықтардан ағады. == Сипаттамасы == Бірінші және негізгі бастау тікелей Озерный асуынан, [https://ru.wikipedia.org/wiki/Пики_Алматинской_области_Заилийского_Алатау#Пик_Серго_Орджоникидзе| Перевальный (№84) және Қара (# 85) мұздықтарынан]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} басталады. Екінші бастау Қызылсай шатқалындағы [https://kk.wikipedia.org/wiki/Тимофеев_мұз_айдыны|Тимофеев мұздығының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} айналасынан басталады. Туристер Грязный (# 91), Тимофеев (# 90) және Мутный (# 92) мұздықтары арқылы өтеді. Озерная өзенінің алқабы үлкен аумақты алып жатыр және шығыстан батысқа қарай ендік бағытта созылған. Алқап оңтүстіктен, жоғарыда айтылғандай, Іле Алатауының негізгі жотасынан басталады. Шығыста ол Кіші Алматы шоқысы мен [http://gvardiya.ru/authors/timofeev-aleksey-viktorovich Тимофеев] және [https://kk.wikipedia.org/wiki/Городецкий мұз айдыны алқабы [Городецкий мұздықтарының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} алқабымен шектеледі, батыстан Аршалы алқабына дейін, Үлкен Алматы сілемімен шектеледі, солтүстіктен үлкен Алматы көлініӊ қазаншұӊқырынан Алағыр тауларына дейін. Алағыр таулары Үлкен Алматы шыңына жатады. Бұл шоқының ұзындығы шамамен 14 км, Жосалы кезеңі асуымен, Үлкен Алматы шыңымен аяқталады. Бүгінгі күні Кіші Алматы шоқысы бұрынғыдай болып саналмайды. Алғашқы 6 шақырым шыңы Озерная және [[Талғар (өзен)|Сол Талғар]] өзендерінің жоғарғы ағысы арасында орналасқан. Осыдан кейін Озерный шатқалының шекарасы Кұмбел сілеміне өтіп, сол жерде аяқталады. Негізгі жотадан және [[Іле Алатауы]] мұздықтарының еруінен ағатын екі бастау Озерный өзеніне тиесілі. == Сілтемелер == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [http://kaz.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] * [http://avia.lib.ru/bibl/1043/title.html Тимофеев Алексей Викторович] fba1urrrg82svkwllekg43bep4mlffw 0 640019 3635412 3595304 2026-07-27T05:54:06Z Бақтыгүл 181563 3635412 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Сипаттамасы == '''Қарғалы''' ауылынан алыс емес жерде (Фабричное) [[Ұзынқарғалы|Ұзын Қарғалы]] деген шатқал [[Тянь-Шань]] [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] батыс бөлігінде орналасқан. [[Бұл жер табиғатының сұлулығымен, тарихи ескерткіштерімен және туризмге қолайлылығымен танымал.]] Шатқалдың жотасы [[Қастек]] шатқалына өтеді. Шатқалдың ландшафты әртүрлі таулы ландшафт басым болады<ref>https://massaget.kz/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/196/</ref>. Шатқалдың төменгі аймағында өрік, бөріқарақат, жабайы раушан және тікенді бұталар өседі. Шатқалда 3 сарқырама және мұзды-тасты белгісіз шың бар. Алғашқы сарқырама, оның саласы — [[Шымбұлақ|Кіші Шымбұлақ]], 1400 метр биіктікте орналасқан. Екінші сарқырама - [[Шымбұлақ|Үлкен Шымбұлақ]] 1450 метр биіктікте, үш шатқалы сарқыраманың ең биік, қол жетімді және терең сарқырамасы. Үшінші сарқырама 1700 метр биіктікте орналасқан. Атаусыз шың үш шыңнан тұрады. Оның биіктігі 460 метрге жетеді. Солтүстікте шыңы 400 метр тік қабырғалармен бұзылады. Шың - шатқалдың ең биік нүктесі. == Көздері == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423233557/https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ |date=2020-04-23 }} * [http://www.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406051400/http://www.ile-alatau.kz/ |date=2022-04-06 }} j9bk58zm4gm59igrmjphm5vlubipkf4 3635425 3635412 2026-07-27T06:05:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595304 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Сипаттамасы == '''Қарғалы''' ауылынан алыс емес жерде (Фабричное) [[Ұзынқарғалы|Ұзын Қарғалы]] деген шатқал [[Тянь-Шань]] [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] батыс бөлігінде орналасқан. Шатқалдың жотасы [[Қастек]] шатқалына өтеді. Шатқалдың ландшафты әртүрлі таулы ландшафт басым болады<ref>https://massaget.kz/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/196/</ref>. Шатқалдың төменгі аймағында өрік, бөріқарақат, жабайы раушан және тікенді бұталар өседі. Шатқалда 3 сарқырама және мұзды-тасты белгісіз шың бар. Алғашқы сарқырама, оның саласы — [[Шымбұлақ|Кіші Шымбұлақ]], 1400 метр биіктікте орналасқан. Екінші сарқырама - [[Шымбұлақ|Үлкен Шымбұлақ]] 1450 метр биіктікте, үш шатқалы сарқыраманың ең биік, қол жетімді және терең сарқырамасы. Үшінші сарқырама 1700 метр биіктікте орналасқан. Атаусыз шың үш шыңнан тұрады. Оның биіктігі 460 метрге жетеді. Солтүстікте шыңы 400 метр тік қабырғалармен бұзылады. Шың - шатқалдың ең биік нүктесі. == Көздері == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423233557/https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ |date=2020-04-23 }} * [http://www.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406051400/http://www.ile-alatau.kz/ |date=2022-04-06 }} 1k218cmuvrlpnspz3rzjg23hm4rbzic 0 643580 3635446 3612711 2026-07-27T06:57:04Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 ағымдағы сөзін нарықтағы сөзіне өзгерттім 3635446 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Экрем Имамоглу | Шынайы есімі = Ekrem İmamoğlu | Суреті =Ekrem İmamoğlu June 8 2022.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Ыстанбұл]] Митрополит әкімі | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = 27 Маусым 2019 | Басқаруын аяқтады = 2025 жыл 23 наурыз | Ізашары = Али Ерликая <small>(сенімхат бойынша)</small> | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 17 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 мамыр 2019 | Ізашары_2 = Мевлют Уйсал | Ізбасары_2 = Али Ерликая <small>(сенімхат бойынша)</small> | Титулы_3 = [[Бейликдүзү]] әкім | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 3 сәуір 2014 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 сәуір 2019 | Ізашары_3 = Юсуф Узун | Ізбасары_3 = Мехмет Мұрат Чалык | Титулы_4 = Республикалық халық партия Бейликдүзү Аудан президенті | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 16 қыркүйек 2009 | Басқаруын аяқтады_4 = 15 шілде 2013 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.06.1970 | Туған жері = [[Трабзон]], [[Түркия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Ислам]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Дилек Имамоғлы | Балалары = 3 | Партиясы = [[Отан партиясы]] (1992)<br/>Республикалық халықтық партия (2008-бүгін) | Білімі = [[Ыстанбұл университеті]] | Мамандығы = [[Саясаткер]] | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|https://www.ekremimamoglu.com/}} | Commons = | Марапаттары = }} '''Экрем Имамоглу'''<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/turkiyada-yistambul-mer-ustaldyi-365842/|title=Түркияда Ыстамбұл мэрі ұсталды|author=|date=2025-03-19|work=|publisher=Tengrinews.kz|accessdate=2025-03-19|lang=kk}}</ref> ({{lang-tr|Ekrem İmamoğlu}}, 4 маусым 1970; [[Трабзон]], [[Түркия]]) — [[Түркия]] cаяcаткері және [[Ыстанбұл]] Митрополит әкімі. 2014-2019 жылдар аралығында, Бейликдүзү қаласының әкімі қызметін атқарды. 2019 жылы жергілікті сайлауда сайланған Ыстанбұл елордалық әкімі 2019 жылғы 1 жұмыс істей бастады тағайындалды Республикалық Халық партиясы.<ref>https://www.haberturk.com/son-dakika-chp-li-kaynaklar-imamoglu-mazbatasini-alacak-2435782</ref> Алайда, 2019 жылдың 6 мамырында қызметінен босатылды, өйткені Жоғарғы сайлау кеңесі қарсылықтардың нәтижесінде Ыстанбұлдағы сайлауды болдырмады. 23 маусымда жаңартылған сайлауда да жеңіске жеткен Имамоглу 2019 жылғы 27 маусымда өз міндетін бастады.<ref>https://www.birgun.net/haber/ibb-baskani-ekrem-imamoglu-goreve-basladi-demokrasiyi-hice-sayanlari-milletce-yok-saydik-260044</ref><ref>https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi</ref> == Өмірлік жолы == Экрем Имамоглу 1970 жылы 4 маусымда [[Трабзон]]да дүниеге келді.<ref>https://www.milliyet.com.tr/siyaset/anap-li-ailenin-chp-li-cocugu-2798083</ref> Имамоглу отбасы 1987 жылы Ыстанбұлға көшіп келді. 1994 жылы Дилек Каямен танысып, оған 1995 жылы 18 қарашада үйленеді. Имамоглуның Мехмет Селим (1997 ж.), Семих (2005 ж.) және Берен (2011 ж.) атты үш баласы бар.<ref>https://www.cumhuriyet.com.tr/foto/foto_galeri/1326649/1/Ekrem_imamoglu_ailesi_ile_birlikte_Anitkabir_de.html</ref> == Саяси мансабы == Әкесінің әсерімен Имамоглу 1990 жылдардың басында Отан партиясының жастар филиалдарында бір жыл жұмыс істеді.<ref>https://t24.com.tr/haber/ekrem-imamoglu-merkel-beni-tanisa-cok-sever,789460</ref> Ол ТЭЦ-ке саяси көзқарас ретінде 2000 жылдардың басында келді. === Бейликдузу қаласының әкімі === 2013 жылдың 15 шілдесінде Бейликдузу ауданының CHP президенті Имамоглу міндетінен босатылды, 2014 жылы Түркиядағы жергілікті сайлауда Бейликдузү CHP мэрге үміткер ретінде қосылды және алдыңғы сайлауда Бейликдүзу әкімінің 30 пайызын алып тастау арқылы 50,8 пайыз дауыс жинады. === Ыстанбұл Митрополит әкімі === Ыстанбұл митрополитінің мэрі Кадир Топбас 2017 жылдың 23<ref>https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kadir-topbas-istifa-etti-40587764</ref> қыркүйегінде отставкаға кететінін мәлімдегеннен кейін Имамоғлы CHP тарапынан бұл лауазымға ұсынылды. Имамоглу Ыстанбұл қалалық муниципалитетінің кеңесінде 2017 жылдың 28 қыркүйегінде өткен дауыс беруде 125 дауыс алды, онда АК партиясының кандидаты Мевлүт Уйсал 179 дауыспен Ыстанбұл қалалық муниципалитетінің басшысы болып сайланды.<ref>https://www.sabah.com.tr/gundem/2017/09/28/ibb-baskani-mevlut-uysal-secildi</ref> === 2019 жылғы әкім сайлауы === [[Сурет:İmamoğluJune2019CampaignSilivri (47).jpg|thumb|upright|Экрем Имамоглу және оның жұбайы Дилек 2019 жылдың маусым айында Силивридегі Ыстанбұл мэрі сайлау науқаны кезінде.]] Республикалық халық партия (CHP) 2018 жылдың 18 желтоқсанында 2019 жылғы Ыстанбұл мэр сайлауына қайтадан Имамоглуны ұсынды.<ref>{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-chpnin-istanbul-adayi-ekrem-imamoglu-oldu-41056209 |title=Son dakika... CHP'nin İstanbul adayı Ekrem İmamoğlu oldu |newspaper=Hürriyet Daily News |language=tr |date=18 December 2018 |access-date=7 April 2019}}</ref> CHP-мен одақ құрған Жақсы партия да, Халықтардың Демократиялық партиясы (HDP) кандидаттарды ұсынудан бас тартты, бұл Имамоглуға қолдауды арттыруы мүмкін.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-election-campaign/losing-its-luster-how-erdogan-partys-campaign-put-off-istanbul-voters-idUSKCN1RH1DA |title=Losing its luster – how Erdogan party's campaign put off Istanbul voters |first1=Ali |last1=Kucukgocmen |first2=Orhan |last2=Coskun |agency=Reuters |date=5 April 2019 |access-date=7 April 2019}}</ref> Сайлау қарсаңында оның сайлауалды науқаны жұмсақ мінезді және біріктіруші көзқарасымен бүкіл әлемде назар аударды, нәтижесінде оның бәсекелесі, «Халық альянсы» кандидаты Бинали Йылдырымға қарсы сауалнамалар қысқарды.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/6cbae702f4d747ab9e76f611ae639cd7 |title=The Latest: Opposition candidate says he won Istanbul |date=1 April 2019 |agency=Associated Press |access-date=1 April 2019}}</ref> Сайлау 2019 жылы 31 наурызда өтті, Имамоглу АК партиясының кандидаты Бинали Йылдырымды Жоғарғы сайлау кеңесі жариялаған сайлау күні жалпы саны бойынша шамамен 25 000 дауыспен жеңді. Биліктегі AKP өзінен айтарлықтай асып түсіп, БАҚ-та көбірек хабар алған оның ренжіген жеңісінен кейін Имамоглу түрік саясатындағы өсіп келе жатқан жұлдыз және 2023 жылғы Түркия президенттік сайлауында [[Режеп Тайып Ердоған|Режеп Тайып Ердоғанмен]] бәсекелесетін ықтимал үміткер деп аталды.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/voices/ekrem-imamoglu-election-istanbul-erdogan-turkey-ankara-a8849836.html |title=Analysis: Turkey's elections show Erdogan's power is finally waning&nbsp;– and a new political star is born in Istanbul |date=1 April 2019 |website=The Independent |language=en |access-date=1 April 2019}}</ref> АК партия өз кандидаты атынан сайлау нәтижелерін даулап, жарамсыз дауыстардың сайлауға кедергі келтіруі мүмкін екенін алға тартып, қалада Йылдырымды сайлаудың жеңімпазы деп жариялаған үлкен плакаттар ілінді.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-47785095 |title=Turkey election: Erdogan disputes results in major cities |website=BBC News |date=2 April 2019 |access-date=7 April 2019}}</ref> Имамоглу өз кезегінде АК партиясын «жаман жеңілгендер» деп айыптады.<ref name=losers>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-47799291 |title=Turkey AK party rulers are bad losers, says election 'winner' Imamoglu |first=Mark |last=Lowen |website=BBC News |date=4 April 2019 |access-date=8 April 2019}}</ref> Үкімет қолдаған қайта санаудан кейін Имамоглудың басымдығы шамамен 16 000 дауысқа дейін қысқарды.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-election/turkeys-ak-party-to-seek-recount-of-all-istanbul-votes-idUSKCN1RJ0FA |title=Erdogan's AK Party to seek recount of all Istanbul votes |agency=Reuters |first=Tuvan |last=Gumrukcu |date=7 April 2019 |access-date=7 April 2019}}</ref> == Ыстанбұл мэрі (2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін) == Имамоглу 17 сәуірде, сайлаудан 17 күн өткен соң, барлық дауыстарды қайта санау аяқталғаннан кейін Ыстанбұл мэрі ретінде ант берді. Оның мэрлік қызметі 2019 жылдың 6 мамырында Жоғарғы сайлау кеңесі сайлау нәтижелерін жойып, Ыстанбұл мэрі қызметінен алып тастаған кезде аяқталды. YSK (Түркия Сайлау кеңесі) мәліметінше, мұндай шешім кейбір төрағалар мен сайлау учаскелерінің қызметкерлері мемлекеттік қызметші болмағандықтан қабылданған. Түрік заңы олардың мемлекеттік қызметші болуын талап етеді. Дегенмен, көпшілік бұл әрекетті оппозициялық кандидатқа тар, бірақ қызу тартысты жеңіске қол жеткізген сайлаушылардың еркін жою әрекеті деп атады. 2019 жылы 7 мамырда Түркияның Ішкі істер министрлігі Али Йерликаяны уақытша мэр етіп тағайындады.<ref>{{Cite web |url=https://www.ibb.istanbul/en/News/Detail/1322 |title=Istanbul Governor Ali Yerlikaya Appointed as Acting Mayor |work=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |access-date=7 May 2019 |date=7 May 2019 |archive-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607032619/https://www.ibb.istanbul/en/News/Detail/1322 |url-status=dead}}</ref> 2019 жылдың 23 маусымында жаңа сайлау өтті, онда Имамоглу бұл жолы 800 мыңнан астам дауыс жинап, Ыстанбұл мэрі болып қайта сайланды. Имамоглудан екінші жеңілісінен кейін Йылдырым жеңілгенін мойындады, сонымен қатар Имамоглуды Ыстанбұл мэрі болып қайта сайлануымен құттықтады.<ref>{{cite web |title=Binali Yıldırım'dan açıklama |url=https://www.haberturk.com/son-dakika-ak-parti-istanbul-buyuksehir-belediye-baskan-adayi-binali-yildirim-aciklama-yapiyor-2497829 |website=haberturk.com |access-date=23 June 2019 |language=tr}}</ref><ref>{{cite news |url=https://ahvalnews.com/istanbul-election-rerun/akps-yildirim-concedes-defeat-istanbul-rerun |title=AKP's Yıldırım concedes defeat in Istanbul rerun |website=Ahval |date=24 June 2019 |access-date=23 June 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703130420/https://ahvalnews.com/istanbul-election-rerun/akps-yildirim-concedes-defeat-istanbul-rerun |url-status=dead}}</ref> Ердоған да Имамоглуды құттықтап, сайлауда жеңіске жеткенін мойындады.<ref>{{cite web |last1=Lowen |first1=Mark |title=Turkey's ruling party loses Istanbul election |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48739256 |website=BBC News |date=23 June 2019}}</ref> Содан кейін Имамоглу 2019 жылы 27 маусымда ант берді.<ref>{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/huge-crowd-cheers-istanbul-mayor-inauguration/ |title=Huge crowd cheers Istanbul mayor inauguration |last=Ozerkan |first=Fulya |website=The Times of Israel |date=27 June 2019 |language=en |access-date=2019-08-05}}</ref> Сол күні екінші рет мэрлік куәлігін алды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/ekrem-imamoglu-becomes-istanbul-mayor-after-rerun-polls-144532 |title=Ekrem İmamoğlu becomes Istanbul mayor after rerun polls – Turkey News |website=Hürriyet Daily News |date=28 June 2019 |language=en |access-date=2019-08-05}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-politics-funds-idUSKCN1VH1MW |title=Istanbul's new opposition mayor cuts funding to some pro-government... |date=2019-08-27 |agency=Reuters |access-date=2019-08-28 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.france24.com/en/20190404-turkey-imamoglu-opposition-underdog-istanbul-mayor |title=Ekrem Imamoglu: From opposition underdog to Istanbul mayor |date=2019-04-04 |publisher=France 24 |language=en |access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.euronews.com/2019/06/24/could-imamoglu-victory-in-istanbul-be-beginning-of-the-end-for-erdogan |title=Could Istanbul defeat be 'beginning of the end' for Erdogan? |date=2019-06-24 |website=euronews |language=en |access-date=2019-08-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.pri.org/stories/2019-06-25/new-istanbul-mayors-star-power-could-be-challenge-erdo |title=New Istanbul mayor's star power could be a challenge for Erdoğan |website=Public Radio International |language=en |access-date=2019-08-19}}</ref> === Қоршаған ортаны қорғау шаралары === Имамоглу [[Су айдынын ластау|судың ластануымен]] жиі күн тәртібінде тұрған Алтын мүйізде үздіксіз төменгі балшық тазалауды бастады. Ұзақ уақыт өткеннен кейін Алтын мүйіз өзінің табиғи тіршілігін қалпына келтірді, балықтар жүзіп, дельфиндер жарысады.<ref>{{cite web |title=Ekrem İmamoğlu: 'The Mud of the Golden Horn Will Be Dried, Water Will Flow From the 3rd Ahmet Fountain' |url=https://en.rayhaber.com/2020/05/ekrem-imamoglu-halicin-camuru-kurutulacak-3-ahmet-cesmesinden-su-akacak/ |website=Railly News |date=17 May 2020 |access-date=24 October 2021}}</ref> Бірде жылқы жағдайымен, әрі халық денсаулығына кері әсер ететін жұқпалы аурулармен Ханзада аралдарында ұзақ жылдар бойы талқыға түскен фаэтон тасымалы «Ханзада аралдары көлік шеберханасы» нәтижесінде орнын табиғатқа қолайлы электрлі көліктерге қалдырды.<ref>{{cite web |title=Electric vehicles replace horse drawn carriages in Istanbul An Animal Rights Article from All-Creatures.org |url=https://www.all-creatures.org/articles2/ar-electric-vehicles-istanbul.html |website=All-Creatures |access-date=24 October 2021}}</ref> Ыстанбұлдың басты басымдығы болып табылатын [[Жер сілкіну|жер сілкінісі]] қаупіне қарсы, қаланың түкпір-түкпірінде анықтау сканерлерімен қауіпті аймақтар мен шіріген ғимараттар анықталады.<ref>{{cite web |title=Ekrem İmamoğlu drew attention to the danger that awaits Istanbul |url=https://www.livik.net/2021/08/17/ekrem-imamoglu-drew-attention-to-the-danger-that-awaits-istanbul/ |website=Livik |date=17 August 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> Имамоглу Түркия үкіметінің [[Мәрмәр теңізі]] мен [[Қара теңіз|Қара теңізді]] табиғи [[Босфор бұғазы|Босфордың]] жанындағы екінші [[Кеме қатынайтын су жолдары|су жолы]] арқылы байланыстыратын Ыстанбұл каналын салу жоспарына сын айтты.<ref>{{cite news |date=2011-04-27 |title=Turkey to build waterway to bypass Bosphorus Straits |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-13207304 |access-date=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 December 2020 |title=Mayor İmamoğlu: Whomever you made a promise for Canal İstanbul, give it up |url=https://www.bianet.org/english/politics/236572-mayor-imamoglu-whomever-you-made-a-promise-for-canal-istanbul-give-it-up |access-date=2021-01-14 |website=[[Bianet]]}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=The Multibillion Dollar Canal Carving a Rift Through Erdogan's Turkey |url=https://time.com/5783560/canal-istanbul-erdogan-imamoglu-infrastructure/ |magazine=Time |first=Joseph |last=Hincks |date=14 February 2020 |language=en |access-date=2021-06-08}}</ref> === Әлеуметтік-экономикалық әрекеттері === [[Сурет:Ekrem İmamoğlu 20190403.jpg|нобай|Экрем Имамоглу 2019 жылы сөз сөйлейді]] Балалардың сүтке қол жеткізуі үшін басталған «Халық сүті» жобасы 130 мыңнан астам баланы қамтыды. «Халық сүті» жобасы қалалық кедейліктің ең маңызды қауіптерінің бірі болып табылатын дұрыс тамақтанбаудың алдын алу және отбасыларға экономикалық және психологиялық қолдау көрсету, сонымен қатар жергілікті сүт өндірушілерді қолдау үшін басталды. [[Чаталджа]] мен Силивридегі өндірушілерден сатып алынған және жергілікті экономикаға 3 миллион лирадан астам бюджетті қамтамасыз ететін сүт Ыстанбұлдағы балаларға сенімді және сау тамақ көзі ретінде жеткізіледі.<ref>{{cite web |title=Feed Support From IMM From Halk Dairy Producer |url=https://www.raillynews.com/2021/06/yem-destegi-ibbden-halk-sut-ureticiden/ |website=Railly News |date=7 June 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> Мектепке дейінгі білім беруден айырылған балалар мен олардың отбасыларына тең мүмкіндіктер беретін «Ыстанбұл – біздің үй» [[Балабақша|балабақшалары]] балалардың физикалық және әлеуметтік қажеттіліктеріне сәйкес мұқият жоспарланған орталықтар ретінде құрылды. Түркияның жетекші университеттері орналасқан Ыстанбұлда Ыстанбұл тарихында алғаш рет 63 мың студентке білім беруді қолдау стипендиясы берілді. Ай сайынғы студенттік абоненттік төлем 80 лирадан 50 лираға дейін төмендегеннен кейін Ыстанбұл Түркиядағы студенттерді ең арзан тасымалдауды қамтамасыз ететін қала болды. IMM жүзеге асырған маңызды жобалардың бірі болып табылатын Аймақтық жұмыспен қамту кеңселері 2021 жылдың маусым айындағы жағдай бойынша 17 мыңнан астам азаматқа жұмысқа қатысуға мүмкіндік берді. Ыстанбұлда тұратын 0-4 жас аралығындағы балалары бар аналарға Ыстанбұлда тегін қоғамдық көлікпен жүру құқығы берілді. Аналардың қоғамдық өмірге қатысуын арттырып, отбасы экономикасына үлес қосатын Ана картасы бүгінге дейін 8 миллионнан астам рет қолданылған. Коронавирустық пандемия Түркияның ең үлкен қаласында көптеген үй шаруашылықтарын қиындатқандықтан, жағдайы жақсы тұрғындарды қаржылық жағдайы қиын тұрғындарға төленбеген шоттарын төлеуге көмектесуге шақыратын онлайн көмек науқаны басталды. Көмек бергісі келетін адамдар мұқтаж жандарға жеткізу үшін IMM дайындаған Отбасын қолдау, Ана-Бала және Студенттік қолдау пакеттерінен қалағандарын беру арқылы сенімді платформа арқылы ынтымақтастыққа қатыса алады. Имамоглу мобильді Halk Ekmek дүңгіршегіндегі барлық нанның ақысы төленіп, мұқтаж жандарға жеткізілуін талап еткен қайырымды Ыстанбұл тұрғынына алғыс айтқаннан кейін «Халық наны» жобасы өздігінен әлеуметтік көмек науқанына айналды. Қайырымдылардың мұқтаж отбасыларға жеткізуге берген қолдауы жалпы сомасы 1 миллион лирадан асты.<ref>{{cite web |title='People's Bread' spurs criticism against Erdogan |url=https://www.ekathimerini.com/society/1155677/people-s-bread-spurs-criticism-against-erdogan/ |website=Ekathimerini |access-date=24 October 2021}}</ref> Ыстанбұл тұрғындарының су ақысы 34%-ға дейін қысқартылды және әрбір Ыстанбұлдық үшін суға адам құқығы енгізілді. Сәйкесінше, қазір тұрғын үйлерде тұтынылатын әрбір 2,5 текше метр судың 0,5 текше метрі немесе 500 литрі «адамның суға деген құқығы» болып саналады. Бұл құқық БҰҰ-ның Адам құқықтары кеңесінде қабылданғаннан кейін 9 жыл өткен соң Ыстанбұл тұрғындары алғаш рет өз құқықтарын ала бастады. IMM әйелдердің өндіріске қатысуы және әйелдер еңбегін бағалау үшін Түркияның түкпір-түкпірінде, әсіресе Ыстанбұлда басталған қозғалыспен мұқтаж отбасыларға жеткізілетін өнімдерде әйелдер кооперативтеріне басымдық береді.<ref>{{cite web |title=Istanbul municipality approves water price cuts |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-municipality-approves-water-price-cuts-143486 |website=Hürriyet Daily News |date=16 May 2019 |access-date=24 October 2021}}</ref> Жаңа туған нәрестелерді қолдау пакеті мұқтаж отбасыларды қолдау үшін іске қосылды.<ref>{{cite web |title=Products of women's cooperatives to be handed out to İstanbulites in need |url=https://m.bianet.org/english/women/239498-products-of-women-s-cooperatives-to-be-handed-out-to-istanbulites-in-need |website=Bianet |access-date=24 October 2021}}</ref> Бөтелкелерден термометрге, бәтеңкеден пижамаға, балалар сусабынынан жаялық пен отбасылық оқу кітаптарына дейін нәресте мен анаға алғашқы 4 айда қажет нәрсенің барлығын қамтитын пакеттер алғашқы отбасыларға жетіп, жаңаларын тарату жалғасуда. Сонымен қатар, пакет жеткен отбасыларды бір жыл бойы мамандар аралап, мұқтаждықтары анықталады.<ref>{{cite web |title=Aid Campaigns in Istanbul Grow with Philanthropists |url=https://raillynews.com/2021/01/charity-campaigns-in-Istanbul-are-growing-with-charity-lovers/ |website=Railly News |date=31 January 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> === Құрылыстар мен инфрақұрылым === Ыстанбұлға көптеген жаңадан келгендерді алғаш рет қарсы алған және ұзақ жылдар бойы қараусыз қалған және қауіпті жағдайымен күн тәртібінде болған Эсенлер вагон терминалы егжей-тегжейлі жоба дизайны нәтижесінде қауіпсіз және ыңғайлы терминалға айналды.<ref>{{cite web |title=A New Era Has Begun at the Grand Istanbul Bus Station |url=https://en.rayhaber.com/2021/02/buyuk-istanbul-otogarinda-yeni-donem-basladi/ |website=Ray Haber |date=13 February 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> Қаланың басым бөлігінде жаңбырдан кейін орын алған және Ыстанбұлдықтарға үлкен қаржылық шығын әкелген су тасқыны негізінен жойылды. 2020 жылдың желтоқсан айындағы жағдай бойынша Ыстанбұлдағы созылмалы су басқан 104 жердің 63-інде IMM үйлестіруімен жұмыстар аяқталды.<ref>{{cite web |title=İmamoğlu vows to solve Istanbul's infrastructure problems after fatal flooding |url=https://ahvalnews.com/istanbul/imamoglu-vows-solve-istanbuls-infrastructure-problems-after-fatal-flooding |website=Ahval News |access-date=24 October 2021}}</ref> Көптеген жылдар бойы жұмыс істемеген және жабылу алдында тұрған Халич кеме жасау зауыты IMM жасаған мұқият жұмысымен тарихи және функционалдық тұрғыдан өмірге ие болды. Кеме жасау зауыты жақын арада IMM пайдалануға беретін теңіз таксилерін шығаруды да өз мойнына алады.<ref>{{cite web |title=On its 170th anniversary of establishment, IMM City Lines started to build Sea Taxis. |url=https://istanbulinvestmentagency.istanbul/imm-city-lines-started-to-build-sea-taxis/ |publisher=Istanbul Investment Agency |access-date=24 October 2021}}</ref> IMM жаңа кезеңде рельстік жүйелерге назар аудару және рельстік жүйелерді қоғамдық көліктің негізіне айналдыру мақсатында басталған жұмыстардың нәтижесінде Имамоглу Twitter-де Ыстанбұлдың бір уақытта ең көп метро құрылысы жүргізілген қала болғанын мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Did you know that Istanbul has more metro lines under construction than any other city in the world? |url=https://mobile.twitter.com/imamoglu_int/status/1382405263198654468 |website=Twitter, Ekrem Imamoglu (International) |access-date=24 October 2021}}</ref> Ұзақ уақыт бойы қаржы тапшылығына байланысты 10 метро желісіндегі 103,4 шақырымдық метро құрылысының көп бөлігі аяқталмаған немесе басталмаған. 11 миллиард лираны ысырап етуді тоқтатқан қадам үшін Ыстанбұлдағы ашықтық пен еңбекке негізделген басқару тәсілінің сеніміне ие болған қаржы институттарынан қаражат берілді.<ref>{{cite web |title=Golden Horn tram partially opens, to serve Istanbulites free for 10 days |url=https://www.dailysabah.com/turkey/istanbul/golden-horn-tram-partially-opens-to-serve-istanbulites-free-for-10-days |website=Daily Sabah |date=2 January 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> Қаржыландыру мәселелеріне байланысты тоқтатылған Eminönü-Alibeyköy трамвай желісі IMM-тің жаңа кезеңінде аяқталып, стамбұлдықтардың қызметіне ашылды.<ref>{{cite web |title=Golden Horn tram partially opens, to serve Istanbulites free for 10 days |url=https://www.dailysabah.com/turkey/istanbul/golden-horn-tram-partially-opens-to-serve-istanbulites-free-for-10-days |website=Daily Sabah |date=2 January 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> === Мәдени жобалары === [[Сурет:Mehmed II Doppelbildnis.jpg|нобай|''Сұлтан II Мехмед-тің жас құрметті Гентиль Беллинимен бірге суреті'']] IMM Лондон ұлттық галереясы ашқан [[Аукцион|аукционда]] жаулап алушы [[II Мехмет|Мехмедтің]] 540 жылдық портретін сатып алды.<ref>{{cite web |title=Mayor Imamoğlu unveils iconic portrait of Istanbul's Ottoman conqueror Mehmed II |url=https://www.dailysabah.com/turkey/istanbul/mayor-imamoglu-unveils-iconic-portrait-of-istanbuls-ottoman-conqueror-mehmed-ii |website=Daily Sabah |date=28 August 2020 |access-date=24 October 2021}}</ref> Мәдени-көркемөнер іс-шараларының толық тоқтап қалуына әкеліп соқтырған [[COVID-19 пандемиясы|пандемия]] салдарынан қиын үдеріске ұшыраған музыканттар мен театрларды қолдау мақсатында екі түрлі жоба жүзеге асырылды.<ref>{{cite web |title=Istanbul Municipality to provide open-air concerts to support musicians amid COVID-19 pandemic |url=https://www.duvarenglish.com/istanbul-municipality-to-provide-open-air-concerts-to-support-musicians-amid-covid-19-pandemic-news-56871 |website=duvaR English |date=30 March 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> === Ауыл шаруашылығы және егіншілік === Шаруаларға қолдау көрсету үшін IMM 474 өндірушіге мал азығы мен көшеттерін берді. 2020 жылы бос жатқан ауыл шаруашылығы алқаптарын қайта игеріп, 16 380 тонна өнім алынды.<ref>{{cite web |title=İmamoğlu Donned His Cap, Made the First Harvest of the Year Together with the Villagers of Silivri! |url=https://en.rayhaber.com/2021/07/imamoglu-kasketini-takti-yilin-ilk-hasadini-silivrili-koylulerle-birlikte-yapti/ |website=Ray Haber |date=31 July 2021 |access-date=24 October 2021}}</ref> === Болжалды қастандық === 2020 жылдың 1 желтоқсанында OdaTV ИМ Имамоглуды өлтіруді жоспарлағанын хабарлады. [[Ирак және Шам Ислам мемлекеті|ДАИШ]] содырларының бір тобы ұсталғаны хабарланды. Сондай-ақ, Имамоглудың күзетшілеріне 2020 жылдың 23 қарашасында «сақ болыңдар» деген нұсқау берілді.<ref>{{Cite news |date=1 December 2020 |title=İmamoğlu'na suikast |publisher=OdaTV |url=https://www.odatv4.com/guncel/imamogluna-suikast-01122040-197100 |access-date=20 December 2022}}</ref> Ішкі істер министрі Сулейман Сойлу: «Бізге осындай барлау мәліметтері оқтын-оқтын келіп тұр, бірақ олар жұртшылыққа жария етілмейді», - деді, бірақ түрік полициясы қастандық әрекет болғанын жоққа шығарды. Сондай-ақ өлтірушілер ұсталды деген мәлімдемелерді жоққа шығарды.<ref>{{Cite news |date=1 December 2020 |title=Claims of an assassination attempt against Istanbul Mayor Ekrem İmamoğlu raise confusion |work=Duvar English |url=https://www.duvarenglish.com/claims-of-an-assassination-attempt-against-istanbul-mayor-ekrem-imamoglu-raise-confusion-news-55286 |access-date=20 December 2022}}</ref> === Сынақ === 2022 жылы 14 желтоқсанда Экрем Имамоглу үш жыл бұрын Түркия Жоғарғы сайлау кеңесін «ақымақ» деп атағаны үшін екі жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2022/dec/14/istanbul-mayor-ekrem-imamoglu-sentenced-to-jail-over-fools-insult |title=Istanbul mayor Ekrem İmamoğlu sentenced to jail over 'fools' insult |date=14 December 2022 |website=The Guardian}}</ref> Бұл шешім Ердоған үкіметінің билікті халықтық оппозицияға қарсы орталықтандыру және әлеуетті саяси бәсекелесті жою әрекеті ретінде қарастырылды.<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/turkish-court-orders-jail-time-political-ban-erdogan-rival-imamoglu-rcna61709 |title=Turkish court orders jail time and political ban for Erdoğan rival |publisher=NBC News |date=14 December 2022 |access-date=10 January 2023}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.politico.eu/article/ekrem-imamoglu-istanbul-mayor-jailed-insulting-election-officials-recep-tayyip-erdogan/ |title=Istanbul mayor sentenced to jail for insulting election officials |work=Politico |first=Nektaria |last=Stamouli |date=14 December 2022 |access-date=10 January 2023}}</ref> Сот процесі халықаралық деңгейде кеңінен айыпталып, оған жауап ретінде Ыстанбұл муниципалитетінің алдында наразылық акциялары ұйымдастырылды.<ref>{{Cite web |url=https://balkaninsight.com/2022/12/15/istanbul-mayor-receives-wide-international-support-amid-jail-sentence-and-political-ban/ |title=Istanbul Mayor Receives Wide International Support Amid Jail Sentence and Political Ban |website=Balkan Insight |language=English |date=15 December 2022 |access-date=4 January 2023}}</ref> Сонымен қатар, еуропалық мэрлер қолдау көрсету үшін Ыстамбұлда жиналды.<ref>{{Cite web |url=https://www.ekathimerini.com/news/1201072/european-mayors-to-meet-in-istanbul-in-show-of-support-for-imamoglu |title=European mayors to meet in Istanbul in support of Imamoglu |website=Kathimerini |language=English |date=27 December 2022 |access-date=4 January 2023}}</ref> === 2023 жылғы президент сайлауы === [[Сурет:Ben uzun bir yolculuktan geldim. Yol boyunca heybemi, bu güzel ülkenin insanlarının öyküleriyle.png|нобай|[[Кемал Кылычдароглу]] Экрем Имамоглу мен Мансур Явашты вице-президенттікке кандидат ретінде жариялауы]] [[Түркиядағы президент сайлауы (2023)|Түркияда 2023 жылы өтетін президенттік сайлауға]] Республикалық Халық партияның жетекшісі Кемал Кылычдароглу өз кандидатурасын жариялады.<ref name=":4">{{Cite web |title=Son Dakika: Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/son-dakika-millet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kemal-kilicdaroglu-2058318 |access-date=2023-03-06 |website=cumhuriyet.com.tr |language=tr}}</ref> Экрем Имамоглу, Мансур Яваш және Ұлттық альянстағы бес партияның жетекшілері вице-президенттікке кандидаттар ретінде аталды.<ref>{{Cite news |last1=Kucukgocmen |first1=Ali |last2=Coskun |first2=Orhan |date=2023-03-06 |title=Turkey's opposition names Kilicdaroglu to take on Erdogan in election |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-iyi-party-wants-ankara-istanbul-mayors-be-vice-presidents-2023-03-06/ |access-date=2023-03-06}}</ref> 7 мамырда [[Ерзурум|Ерзурумда]] [[Кемал Кылычдароглу|Кылычдароглуды]] жақтаған шеру кезінде Экрем Имамоглу шабуылға ұшырады. Оның митингісі үзіліп, 200-ге жуық адам тас лақтырылды,<ref>{{Cite web |date=8 May 2023 |title=Protesters arrested for violence at Turkish opposition rally |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/protesters-arrested-for-violence-against-turkish-opposition-rally |access-date=8 May 2023 |publisher=Al Jazeera}}</ref> митингке жиналған адамдарға да, Имамоглуға да шабуыл жасады.<ref>{{Cite web |date=2023-07-05 |title=Erzurum'da İmamoğlu mitingi sonrası otobüse taşlı saldırı |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/erzurumda-imamoglu-mitingi-sonrasi-otobuse-tasli-saldiri-haber-1617052 |access-date=2023-05-07 |website=Gazete DuvaR |language=tr-TR}}</ref> Имамоглу шабуылшылар лақтырған тастардан митингке жиналған кем дегенде 9 адамның жараланғанын айтты.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=QbzBX-2YFZE |title=Bugün yaşanan olayların Erzurumlu hemşehrilerimle ilgisi yoktur. Yaralı vatandaşlarımızla konuşuy… |date=7 May 2023 |via=[[YouTube]]}}</ref> Кейінірек 17 адамның ауыр жараланып, ауруханаға жеткізілгені хабарланды.<ref>{{Cite web |url=https://haber.sol.org.tr/haber/erzurumdaki-mitingde-yaralanan-17-kisi-taburcu-edildi-373833 |title=Erzurum'daki mitingde yaralanan 17 kişi taburcu edildi &#124; soL haber |date=8 May 2023 |accessdate=26 June 2023}}</ref> Үкімет шенеуніктері мен жетекші партияның мүшелері шабуылшыларды мақтап, Ерзурумдағы шеру өткізуге Имамоглуды айыптады.<ref>{{cite news |title=Erzurum saldırısı sonrası AKP'li Öz'den tepki çeken paylaşım: 'Sen her övgüye layıksın Erzurum' |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/erzurum-saldirisi-sonrasi-akpli-ozden-tepki-ceken-paylasim-sen-her-ovguye-layiksin-erzurum-2078741 |access-date=7 May 2023 |agency=Cumhuriyet |language=tr}}</ref> Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанның 2023 жылғы 28 мамырда өткен президенттік сайлаудың екінші турындағы жеңісінен кейін Имамоглу негізгі оппозициялық Республикалық Халық партиясының (CHP) ішінде елеулі өзгерістерге шақырды.<ref>{{Cite web |title=Istanbul mayor Imamoglu targets Kilicdaroglu following electoral defeat |url=https://www.middleeasteye.net/news/turkey-istanbul-mayor-targets-kilicdaroglu-following-electoral-defeat |access-date=2023-08-28 |website=Middle East Eye |language=en}}</ref> 7 маусымда өткен баспасөз мәслихатында Имамоглу CHP басшысы Кемал Киличдароглуға қарсы шығып, партияның орталық басқару комитетін тарату және жаңарту сияқты өзгерістер шынайы трансформацияны жүзеге асыру үшін жеткіліксіз болады деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-07-06 |title=İmamoğlu publicly says radical change needed within CHP after election loss |url=https://www.duvarenglish.com/imamoglu-publicly-says-radical-change-needed-within-chp-after-election-loss-news-62530 |access-date=2023-08-28 |website=Duvar |language=tr-TR}}</ref> 28 шілдеде ''Оксижен'' газетіне хат жазып, «партиядағы өзгеріс» дегенді түсіндірді.<ref>{{Cite web |date=2023-07-28 |title=İmamoğlu pens detailed letter on change within CHP for first time |url=https://www.duvarenglish.com/imamoglu-pens-detailed-letter-on-change-within-chp-for-first-time-news-62819 |access-date=2023-08-28 |website=Duvar |language=tr-TR}}</ref> Оның хаты қоғамның CHP басшылығы мен әкімшілігін өзгертуді талап ететінін мәлімдегеннен кейін бір күннен кейін келді. Имамоглу толық хатында қазіргі саяси партия құрылымдары «Түркияның қажеттіліктерін қанағаттандырмайды» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-07-21 |title=CHP leader says he is disturbed by İmamoğlu's meeting – Türkiye News |url=https://www.hurriyetdailynews.com/chp-leader-says-he-is-disturbed-by-imamoglus-meeting-184893 |access-date=2023-08-28 |website=Hürriyet Daily News |language=en}}</ref> === 2025 жылғы қамауға алынуы === {{Негізгі мақала|Экрем Имамоглудың тұтқындалуы}} 2025 жылы 19 наурызда Имамоглу 100-ден астам адаммен бірге сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деген айыппен түрік полициясы тарапынан қамауға алынды.<ref>{{Cite web |date=2025-03-19 |title=Police arrest Istanbul mayor, a key Erdogan rival, over alleged corruption and terror links |url=https://apnews.com/article/turkey-istanbul-mayor-police-search-ead3dd38aa547ecd13bc336e7d6c4d58 |access-date=2025-03-19 |website=BBC News Türkçe |language=tr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-19 |title=Police arrest Istanbul mayor, a key Erdogan rival, over alleged corruption and terror links |url=https://apnews.com/article/turkey-istanbul-mayor-police-search-ead3dd38aa547ecd13bc336e7d6c4d58?utm_source=copy&utm_medium=share |access-date=2025-03-19 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 19, 2025 |title=Turkey detains Erdogan's main rival in what opposition calls 'coup' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |access-date=March 19, 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref> {{Cite web |date=2025-03-19 |title=Ekrem Imamoglu: Istanbul mayor and Erdogan presidential rival arrested |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yren8mxp8o |access-date=2025-03-19 |website=www.bbc.com |language=en-GB}} </ref> Сондай-ақ Күрдістан жұмысшы партиясына (PKK) көмектесті деген айып тағылды.<ref>{{Cite web |title=Who is Ekrem Imamoglu, Erdogan's main rival, and why was he arrested? |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ekrem-imamoglu-erdogans-main-rival-arrested-119945559 |access-date=2025-03-19 |website=ABC News |language=en}}</ref> 2025 жылдың 18 наурызында [[Ыстанбұл университеті]] президенттік сайлауға түсуге кедергі келтіретін заң бұзушылықтарды алға тартып, Имамоглудың дәрежесін жойды. Бұл шешім оппозиция оны 2028 жылғы сайлауға президенттікке кандидат ретінде ұсынуға бірнеше күн қалғанда қабылданды.<ref name=":0">{{Cite web |date=March 19, 2025 |title=Turkish university annuls Erdogan rival's degree, preventing run for president |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/istanbul-university-annuls-istanbul-mayor-imamoglus-diploma-over-irregularities-2025-03-18/ |access-date=March 19, 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Istanbul Mayor Ekrem Imamoglu Detained Amid Corruption and Terror Probes Ahead of Presidential Nomination |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/19/istanbul-mayor-ekrem-imamoglu-detained-amid-corruption-and-terror-probes-ahead-of-presidential-nomination/ |access-date=2025-03-19 |website=Greek City Times}}</ref> Оның қамауға алынуынан кейін Имамоглудың партиясы CHP оны «азаматтық төңкеріс» деп атады және жалпыұлттық наразылықтарға шақырды. Артынша Ыстанбұл губернаторы Давут Гүл қаладағы наразылық акцияларын өткізуге 4 күндік тыйым салды.<ref>{{Cite news |date=2025-03-19 |title=Protesters say Istanbul mayor's detention is a blow to democracy |url=https://www.straitstimes.com/world/europe/protesters-say-istanbul-mayors-detention-is-a-blow-to-democracy |access-date=2025-03-19 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-19 |title=Police arrest Istanbul mayor and key Erdogan rival over alleged corruption and terror links |url=https://www.nbcnews.com/news/world/turkey-istanbul-mayor-arrest-corruption-terror-erdogan-rival-rcna197014 |access-date=2025-03-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> Шектеулерге қарамастан, наразылық білдірушілер Шишли муниципалитетінің алдына жиналып, Имамоглуды қолдайтын ұрандар көтерді.<ref>{{Cite web |title=Protests erupt in Istanbul following Mayor İmamoğlu arrest |url=https://shafaq.com/en/World/Protests-erupt-in-Istanbul-following-Mayor-mamo-lu-arrest |access-date=2025-03-19 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> == Саяси ұстанымдары == [[Сурет:Istanbul Metropolitan Municipality 30 August 2022 celebration at Yenikapı (9).jpg|нобай|30 тамызда Йеникапыда Экрем Имамоглумен бірге мемлекеттік мерекелер]] Имамоглу өзін [[Социал-демократия|социал-демократ]] ретінде сипаттайды және достарының ықпалынан кейін [[Кипр|Кипрде]] білім алған кезде социал-демократ болды.<ref>{{Cite news |date=3 January 2019 |title=CHP'nin İstanbul adayıyla ilk tanışma, Ekrem İmamoğlu nasıl bir aday? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/yazarlar/sirin-payzin/chpnin-istanbul-adayi-ekrem-imamoglu-ile-tanisma,21246 |access-date=20 December 2022}}</ref> Кемалистік ұйым Ататүрікшіл ойлар бірлестігінің мүшесі.<ref>{{Cite web |title=Ekrem İmamoğlu – Üyesi olduğum Atatürkçü Düşünce Derneği Beylikdüzü Şubesi tarafından düzenlenen etkinlikte vatandaşlarımızla bir araya geldik. ''Yurtta Sulh Cihanda Sulh'' sözlerinin değerini fazlasıyla anladığımız bu günlerde Mustafa Kemal Atatürk'ün fikirlerini genç nesillere aktarmamız daha da önemli hale gelmiştir. Bu da benim en önemli görevlerimin başında yer almaktadır. {{!}} Facebook |url=https://www.facebook.com/imamogluekrem/photos/a.215609418593596/594530574034810/ |access-date=17 November 2022 |via=Facebook |language=en}}</ref> Сыбайлас жемқорлыққа қарсылық ретінде қарастырылған әрекетте ол табысқа жеткен әкімшілік жалға алған Йеникапы алаңында жүздеген көліктері бар бағандарды көрсетті. Имамоглу сонымен бірге үкіметтің Күрдістан жұмысшылар партиясын (PKK) қолдады деген күдікпен [[Дарио Фо|Дарио Фоның]] кернейлері мен таңқурайларының күрд тіліне бейімделуіне тыйым салуын айыптады.<ref>{{Cite web |title=Turkey Bans Kurdish Rendition of Italian Play, Saying It Promotes PKK {{!}} Voice of America – English|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/turkey-bans-kurdish-rendition-italian-play-saying-it-promotes-pkk|access-date=14 January 2021|publisher=Voice of America|date=17 October 2020 |language=en}}</ref> Копенгагенде ([[Дания]]) өткен мэрлер саммитінде басқа мэрлермен күш біріктіріп, өз қалаларын климаттың өзгеруіне қалай жақсырақ дайындау керектігін талқылады.<ref>{{Cite web |last=Soldati |first=Camilla |date=5 November 2019 |title=Ekrem Imamoglu, mayor of Istanbul: the world needs people to take responsibility for change |url=https://www.lifegate.com/ekrem-imamoglu-istanbul-interview |access-date=8 June 2021 |website=LifeGate |language=en-US}}</ref> Имамоглу 2019 жылдың қараша айында Кибеле неміс-түрік достығы сыйлығымен марапатталды. Имамоғлуға сыйлықты [[Германия Федералдық президенті|Германияның бұрынғы президенті]] Кристиан Вульф табыс етті.<ref>{{cite web |title=I Received the Kybele German-Turkish Friendship Award |url=https://www.ekremimamoglu.com/en/i-received-the-kybele-german-turkish-friendship-award/ |website=Ekrem İmamoğlu Official Website |access-date=3 August 2022 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803090815/https://www.ekremimamoglu.com/en/i-received-the-kybele-german-turkish-friendship-award/ |url-status=dead}}</ref> Айя София мұражайының қайтадан мешітке айналуына байланысты Имамоглу «бұл мен үшін 1453 жылдан бері мешіт болды» деді.<ref>{{Cite web |title=İstanbul Mayor backs Hagia Sophia conversion: 'For me, it's been a mosque since 1453' |url=https://bianet.org/haber/istanbul-mayor-backs-hagia-sophia-conversion-for-me-it-s-been-a-mosque-since-1453-227362 |access-date=12 July 2024 |website=bianet.org |language=en}}</ref> === Хамас пен Израильді сынау === 2024 жылы сәуірде [[Газадағы соғыс|Газа секторындағы соғыс]] кезінде Имамоглу [[Хамас]]ты ашық түрде айыптап, оны «террорлық ұйым» деп атады. Имамоглу CNN арнасына берген сұхбатында 7 қазанда Хамастың Израильде жасаған шабуылдарына қайғырып, ұйымдасқан лаңкестік шабуылдар мен жаппай өлтірулерге жауапты кез келген топты террористік ұйым деп санау керектігін айтты. Сонымен бірге Имамоглу тек Израильдегі палестиналықтардың «аяусыз қысымын» немесе геноцидті сынап, жазықсыз палестиналықтарға, соның ішінде әйелдер мен балаларға қатысты зорлық-зомбылықты тоқтатуға шақырды.<ref name="TOI">{{cite web |title=Top Erdogan rival: October 7 'deeply saddening,' Hamas a 'terrorist organization' |url=https://www.timesofisrael.com/top-erdogan-rival-october-7-deeply-saddening-hamas-a-terrorist-organization/ |website=The Times of Israel |date=29 April 2024 |accessdate=5 August 2024}}</ref> === ЛГБТ құқықтары === Имамоглу алғаш қызметке кіріскеннен екі күн өткен соң, 27-ші Ыстанбұл мақтаныш шеруіне орталық үкіметке бағынатын аймақтық әкімшілік орган Ыстанбұл губернаторлығы тағы да тыйым салды.<ref>{{Cite news |title=İstanbul'da Onur Yürüyüşü 5 yıldır neden yapılamıyor? |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-48810564 |access-date=20 December 2024 |work=BBC News Türkçe |language=tr}}</ref> Содан кейін халықаралық тілшілер оның пікірін сұрады, онда ешқашан өмірді, форманы, сенімді немесе өмір философиясын ажырататын немесе күмән келтіретін мэр болмайтынын айтты.<ref>{{Cite web |date=28 June 2019 |title=İmamoğlu: Onur Yürüyüşü yasağının İBB ile ilgisi yok ama konuşacağız |url=https://tr.euronews.com/2019/06/28/ekrem-imamoglu-lgbti-onur-yuruyusu-yasaginin-belediye-ile-ilgisi-yok-ama-konusacagiz |access-date=20 December 2024 |website=euronews |language=tr}}</ref> 2020 жылы кейбір газеттердің бір жынысты некені заңдастыру жобасын әзірлейді деген айыптауларына күмән келтіру үшін Имамоглу ЛГБТ азаматтарының азаматтық құқықтарын қорғауға жауапты екенін айтты, бірақ сонымен бірге «қоғам [[Бір жынысты неке|бір жынысты некені]] заңдастыруға дайын емес» деді.<ref>{{Cite web |title=İmamoğlu, Mayor of İstanbul responded to the "gay marriage" question |url=https://kaosgl.org/en/single-news/imamoglu-mayor-of-istanbul-responded-to-the-gay-marriage-question |access-date=20 December 2024 |website=Kaos GL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 May 2020 |title=İmamoğlu: Eşcinsel evliliğe izin verilmesine toplum hazır değil |url=https://www.indyturk.com/node/183526/haber/imamo%C4%9Flu-e%C5%9Fcinsel-evlili%C4%9Fe-izin-verilmesine-toplum-haz%C4%B1r-de%C4%9Fil |access-date=20 December 2024 |website=Independent Türkçe |language=tr}}</ref> Оның әкімшілігі кезінде Түркиядағы танымал ЛГБТ зерттеу ұйымының SPoD қызметкері Ыстанбұл қалалық кеңесінің Атқарушы кеңесіне сайланды, бұл оларды қызмет атқарған алғашқы ЛГБТ тұлғасына айналдырды.<ref>{{Cite web |title=SPoD, İstanbul Kent Konseyi yeni dönem Yürütme Kurulu'nda |url=https://bianet.org/haber/spod-istanbul-kent-konseyi-yeni-donem-yurutme-kurulu-nda-257501 |access-date=20 December 2024 |website=bianet.org |language=tr}}</ref> == Сайлау тарихы == === Жергілікті сайлау === {| class="wikitable" text-align:center;" |- ! Сайлау ! Партия ! Дауыстар ! % ! Нәтиже ! Карта |- ! {{nowrap|'''Байликдузу 2014 наурыз'''}} | rowspan=4 | {{nowrap|Республикалық халықтық партия}} | 76 034<ref name=ht>{{cite web |url=https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |title=Beylikdüzü GENEL DURUM |publisher=Habertürk |language=Turkish}}</ref> | 50,83%<ref name=ht /> | {{yes|1}} | {{n/a}} |- ! '''Ыстанбұл 2019 наурыз''' | 4 169 765 | 48,77% | {{yes|1}} | [[File:March 2019 Istanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! '''Ыстанбұл 2019 маусым''' | 4 742 082 | 54,22% | {{yes|1}} | [[File:June 2019 İstanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! '''Ыстанбұл 2024 наурыз''' | 4 438 727 | 51,21% | {{yes|1}} | [[File:2024 Istanbul Metropolitan Municipality mayoral election.svg|200px]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Акчаабатта туғандар]] [[Санат:Түркия саясаткерлері]] [[Санат:Республикалық халық партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Отан партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Ыстанбұл мэрлері]] [[Санат:Ыстанбұл университеті түлектері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] c06eilgrp9nvnlg4mo0g7fd18xqzz00 0 645353 3635180 3610517 2026-07-26T13:21:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635180 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Руслан Тұржанұлы Қуатов |Шынайы есімі = |Сурет = Ruslan T. Kuatov.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 22.02.1962 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Мансабы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Қазақстанның Еңбек Ері}} {{!}}- {{!}} {{Отан ордені}} {{!!}} {{Құрмет ордені}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Руслан Тұржанұлы Қуатов''' (22 ақпан 1962, [[Атырау]]) — мұнай саласының қазақстандық қызметкері, Қазақстанның Еңбек Ері. == Өмірбаяны == Руслан Тұржанұлы Қуатов 1962 жылдың 22 ақпанында Гурьев қаласында дүниеге келген Гурьев политехникалық техникумын, [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И.Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын]] "тау-кен инженері" мамандығы бойынша бітірген 1984-1988 жылдары "Гурьевмұнайгазгеология" ӨБ Балықшы ұңғыларды сынау бойынша мұнай-газ барлау экспедициясының операторы, инженері, жетекші инженері 1988-1993 жылдары "Тенізмұнайгаз" ӨБ "Тенізмұнай" мұнай-газ өндіру басқармасының ұңғыларды сынау бойынша жетекші инженері 1993-2000 жылдары "[[Теңізшевройл]]" ЖШС-нің мұнай өндіру технологиясы бөлімнің жетекші маманы 2000-2004 жылдары "Тенізшевройл" ЖШС-нің өндірісті оңтайландыру бойынша өндірістік тобының жетекшісі 2004-2005 жылдары "Шеврон" корпорациясы (АҚШ) технологиялық қамтамасыз ету бөлімнің кенесшісі 2005-қазіргі уақытқа дейін "Тенізшевройл" ЖШС-нің мұнай өндіру технологиясы бөлімнің менеджері == Марапаттары == 2009 жылы Құрмет орденімен марапатталды 2017 жылы Қазақстанның Еңбек Ері атағы берілді <ref>https://kaz.zakon.kz/4894305-sh-aza-standy-a-aza-stanny-e-bek-er-ata.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703025035/https://kaz.zakon.kz/4894305-sh-aza-standy-a-aza-stanny-e-bek-er-ata.html |date=2022-07-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] c54defgx4mmb0r4yvitxny4q180qeow 0 650106 3635336 2818524 2026-07-26T21:50:13Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Ресей футболшылары]],[[Санат:Кишиневте туғандар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635336 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | сурет = Alexandru Epureanu Başakşehir.jpg | туған күні = 27.09.1986 | азаматтығы = {{байрақ|Молдова}} <br> {{байрақ|Ресей}} | бойы = 187 | салмағы = 87 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Түркия}} [[Ыстанбұл Башахшехир]] | номері = 6 | клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2004|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбольный клуб)|Зимбру]]|29 (2) |2004—2007|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Шериф]]|66 (3) |2007—2009|{{ту|Ресей}} [[Мәскеу (футбол клубы)|Мәскеу]]|72 (3) |2010—2013|{{ту|Ресей}} [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо (М)]]|43 (3) |2012|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|Крылья Советов]]|17 (1) |2013|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Анжи]]|7 (0) |2014|{{ту|Ресей}} [[Анжи]]|10 (2) |2014—|{{ту|Түркия}} [[Ыстанбұл Башахшехир]]|151 (13) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2006—|{{Футбол|Молдова}} |97 (7)}} | }} '''Александр Иванович Епуряну''' ([[Молдовандар|мол]]. ''Alexandru Epureanu''; [[27 қыркүйек]] [[1986 жыл|1986]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/45340</ref>, [[Кишинев|Кишинёв]]) — молдовалық футболшы, [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Ыстанбұл Башахшехир|Ыстанбұл Башакшехир]]" клубының қорғаушысы. == Карьерасы == Ағасы [[Сергей Иванович Епуряну|Сергей Епуряну]] да футболшы. Карьерасында Молдова, Ресей, Түркия чемпионаттарында ойнады. Ресейде ойнаған жылдары Ресей азаматтығын алды. Және 2009 жылы "Ресей спорт шебері" атағымен марапатталды. Сол жылы "Молдова спорт шебері" атағын да алды. Молдованың үш дүркін чемпионы, Молдованың бес дүркін үздік футболшысы. Соңғысын 2018 жылы 32 жасында иеленді. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Зимбру» * Молдова чемпионатының күміс жүлдегері: 2003 * Молдова чемпионатының қола жүлдегері: 2004 * Молдова кубогы: 2003, 2004 ; «Шериф» * Молдова чемпионы: 2005; 2006; 2007 * Молдова кубогы: 2006 * Молдова суперкубогы: 2006 ; «Ыстанбұл Башакшехир» * Түркия чемпионы: 2019/20 === Жеке === * Молдовадағы жыл футболшысы: 2007, 2009, 2010, 2012, 2018 * Молдованың үздік қорғаушысы: 2005 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/17433 Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] [[Санат:Шериф ФК ойыншылары]] [[Санат:Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Крылья Советов Самара ФК ойыншылары]] [[Санат:Анжи ФК ойыншылары]] [[Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Кишиневте туғандар]] enl0gh0lmoe5auzwc4qv67n32bi2uz1 0 654712 3635569 3628339 2026-07-27T11:15:08Z Tilaqtobe 183640 3635569 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — Қазақ халқында келін түсіру дәстүрі ерекше мәнге ие. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. Жаушы – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Ол қыздың ата-анасымен келіссөз жүргізіп, «қыз айттыру» рәсімін орындайды. Егер екі жақтың келісімі болса, құда түсу уақыты белгіленіп, екі әулет құдандалы болады. Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды. Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады. Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады. <ref>http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] 9g2sh6bkb6fr3o2zejjjqochabtqahd 0 654824 3635463 3608319 2026-07-27T07:26:25Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Brontë_sisters'_signatures_as_Currer,_Ellis_and_Acton_Bell_(cropped).jpg]]» деген «[[:File:Brontë_sisters'_signatures_as_Currer,_Ellis_and_Acton_Bell_(cropped)_(transparent).png]]» дегенмен алмастырылды. 3635463 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Эмили Бронте |Шынайы есімі = {{lang-en|Emily Brontë}} |Суреті = Emily_Brontë_by_Patrick_Branwell_Brontë_restored.jpg |Суреттің аты = Ағасы Бренуэлл салған суреттің бір тұсы |Лақап аты =Эллис Белл |Туған күні = 30.07.1818 |Туған жері = [[Торнтон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 19.12.1848 |Қайтыс болған жері = [[Хоэрт]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{UK}} |Мансабы = [[ақын]], [[романист]] |Жанры =[[поэзия]], [[ғылыми-көркем әдебиет]] |Шығармалардың тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Қолтаңбасы =Brontë sisters' signatures as Currer, Ellis and Acton Bell (cropped) (transparent).png |Commons = Emily Brontë }} '''Эмили Джейн Бронте''' ({{lang-en|Emily Jane Brontë}}) ([[30 шілде]] [[1818 жыл|1818]], [[Торнтон]], [[Уэст-Йоркшир]], [[Ұлыбритания]] — [[19 желтоқсан]] [[1848 жыл|1848]], [[Хоэрт]]) — ағылшын жазушысы және ақыны, Бронте апалы-сіңлілерінің ортаншысы. «[[Найзағайлы асу|Найзағайлы асу»]] романының, сонымен қатар бірқатар өлеңдердің авторы. == Өмірбаяны == Эмили Ирландиядан шыққан кедей діни қызметкер [[Патрик Бронте]] мен оның әйелі Мария Бренуэллдің отбасында бесінші бала болды. Эмили үш жаста болғанда анасы қайтыс болды. Эмили өмірінің көп бөлігін Хоэрт (Уэст-Йоркшир) ауылында өткізді. Біраз уақыт ол үлкен әпкелерімен бірге Кован-Бридж қайырымдылық мектебінде оқыды. Мектепте басталған және оның екі қарындасы Мария мен Элизабеттің өмірін қиған індет алты жасар Эмилиді дүр сілкіндірді және оның бүкіл өмірі мен жұмысына әсер етті. Әсіресе жақын туыстық және шығармашылық қатынастар Эмилиді кіші сіңлісі [[Энн Бронте|Эннмен]] байланыстырды. «Ангрия циклінің» романтикалық романдарын жазған [[Бренуэлл Бронте|Бренуэлл]] мен [[Шарлотта Бронте|Шарлотта]] сияқты, Эмили мен [[Энн Бронте|Энн]] өздерінің қиял әлемін, гондалды, поэтикалық шабыттың қайнар көзін жасады. 1835 жылы бірнеше ай бойы Эмили Роухед мектебінде оқыды, бірақ көп ұзамай үйді сағынғандықтан Хоэртке оралды. 1837 жылы ол Галифакс Лоу-Хиллдің маңында мұғалім болып қызмет етеді, ал 1842 жылы Шарлоттамен бірге білімін жалғастыру үшін [[Брюссель]]ге кетеді. Брюссельден оралғаннан кейін Эмили Хоэрттен бір рет кетеді — 1845 жылы Энн ол үшін және өзі үшін Йоркке қысқа сапар ұйымдастырады. 1846 жылы «Каррер, Эллис және Эктон Беллдердің өлеңдері» атты жинақ жарық көрді. Эмилидің өлеңдері — "Эллис" - өте жоғары бағаланады. 1847 жылы оның «[[Найзағайлы асу|Найзағайлы асу»]] романы жарық көрді, ол кейіннен оған даңқ әкелді. Эмилидің көзі тірісінде бұл роман іс жүзінде байқалмады, тек XIX ғасырдың аяғында ол әдеби ортада жалпыға танымал болды. Өмірбаяндық анықтамада Шарлотта Йоркширдегі Эрншо мен Линтондардың екі отбасы және олардың зұлым данышпаны Хитклиф туралы баяндайтын "қорқынышты, үлкен мұңды" атап өтті. Кэтрин Эрншо мен Хитклифті қатты, жын-перілер, бүлікшіл құмарлық байланыстырады. Олардың махаббаты қайғылы. Өлгеннен кейін ғана олар керемет түрде біріктіріледі. Әйгілі ағылшын жазушысы Элизабет Гаскелл «Найзағайлы асу» романы көптеген оқырмандардың үрейін тудырды және "жаман... кейіпкерлер бейнеленген мәнерлілікке деген жеккөрінішті" деп жазды. Алайда романға моральдық күш пен даналық, қатыгездік, алдау мен ақылсыздық тән, ақыл мен әділеттілік берілген. Оның әпкесі Энн сияқты, Эмили Бронте де отбасылық шеңберден тыс адамдармен тығыз қарым-қатынаста болмады. Оның хат-хабарлары толығымен жоғалды. Сонымен қатар, Эллен Нассиге жазған хатында ол "өмірде ешқашан қалыпты хаттар жазбаған сияқты" деп мысқылмен байқады. Қазіргі уақытта оның поэзиясы ерекше жоғары бағаланады. «Жады» (Remembrance), «Тұтқын» (The Prisoner) өлеңдері және басқалары оған [[Уильям Блейк|Блейк]], Шелли және [[Джордж Байрон|Байроннан]] кем емес талантты ақынның даңқын әкелді. 1848 жылдың қыркүйегінде Эмили ағасының жерлеу рәсімінде суық тиді және екі айдан кейін тез тұтынудан қайтыс болды. Бронте апалы-сіңлілері мен олардың ағасы Бренуэллдің құрметіне Меркурий кратері аталған. Эмилия Бронте 1980 жылғы Британдық пошта маркасында бейнеленген. == Кітабы және өлеңдері == #''[[Найзағайлы асу]]'', 1847 жыл #''Эмили Бронте өлеңдерінің толық жинағы'', 1941 ж. Ч.У.Хэтфилд өңдеген. == Хаттар, эсселер, күнделіктер == Брюссельде [[Шарлотта Бронте|Шарлоттамен]] бірге француз тілін үйреніп, Эмили осы күнге дейін сақталған бірнеше шағын шығармалар (бельгиялық эсселер) жазды. Олардан басқа, төрт "күнделік қағаздары" сақталған. Эмилидің отбасылық шеңберден тыс достары болмағандықтан, оның хат-хабарлары мүлдем жоғалып кетті (Шарлоттың досы Эллен Нассиге бірнеше қысқа жазбаларды қоспағанда). Бронте апалы-сіңлілер мұражайында сақталған кейбір құжаттар бар. == Дереккөздер == * http://www.wuthering-heights.co.uk/ {{Бронте апалы-сіңлілілер}} [[Санат:Ұлыбритания жазушылары]] [[Санат:Ұлыбритания ақындары]] [[Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар]] d3gmh2gd375e9n2kopapfcuvv1ivat9 0 656785 3635375 3623667 2026-07-27T03:09:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635375 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі=Сандра Дэй О'Коннор |Шынайы есімі=Sandra Day O'Connor |Суреті=Sandra Day O'Connor.jpg |Сурет ені=300 |Титулы = АҚШ Жоғарғы сот мүшесі |Ту = Seal of the United States Supreme Court.svg |Ту2 = Flag of the United States.svg |Басқарған кезеңі=[[21 қыркүйек]] [[1981]] — [[31 қаңтар]] [[2006]] | Ізашары = Поттер Стюарт | Ізбасары = Сэмуэль Алито |Партиясы=[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]] |Білімі=[[Стэнфорд университеті]] |Мансабы=[[Заңгер]], [[Саясаткер]], [[Төреші]] |Азаматтығы={{USA}} |Туған жері=[[Эл Пасо]], [[Техас]], [[АҚШ]] |Діні=[[Епископ|Епископті шіркеу]] |Әкесі=Гарри Альфред Дэй |Анасы=Ада Мэйден (Уилки) |Жұбайы=Джон Джей О'Коннор III (1952 жылы үйленді, 2009 жылы өмірден озды) |Балалары=Скотт, Брайан, Джей |Туған күні=26.03.1930 |Қолтаңбасы=Oconnorsig.svg }} '''Сандра Дэй О'Коннор''' ({{lang-en|Sandra Day O'Connor}}) ([[26 наурыз|26 Наурыз]] [[1930]]) — зейнеткер [[заңгер]], [[саясаткер]] және ''Америка Құрама Штаттарының Жоғарғы Сотының'' алғашқы сот төрешісінің көмекшісі, [[1981 жыл|1981 жылдан]] бастап [[2006 жыл|2006 жылы]] зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметті атқарды. Ол алғашқы әйел тағайындалды және расталды. [[Президент]] [[Рональд Рейган]] ұсынған ол ''Ренквист Сотында'' және ''Робертс Сотының'' басталуында шешуші дауыс болып саналды. Сотта қызметіне кіріскенге дейін О'Коннор [[Аризона|Аризонада]] [[төреші]] және сайланған [[шенеунік]] болған, штат сенатындағы бірінші әйел көпшілік көшбасшысы ретінде ''Аризона Сенатында'' республикашыл лидер ретінде қызмет еткен. Сотқа тағайындалғаннан кейін О'Коннорды Сенат бірауыздан мақұлдады. [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[1 шілде|1 шілдесінде]] ол мұрагерді растағаннан кейін зейнетке шығуға ниет білдірді. ''Самуэль Алито'' өзінің орнына [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[Қазан|қазан айында]] тағайындалды және [[2006 жыл|2006 жылдың]] [[31 қаңтар|31 қаңтарында]] сот құрамына кірді. О'Коннор қалыпты республикашыл ретінде әр жағдайға кеңінен жүгінуге бейім, кең прецеденттер құруға ұмтылмады. Көбіне ол соттың консервативті блогының жағында болған. Ол көбіне көпшіліктің қолын шектейтін қатар пікірлер жазды. Оның маңызды пікірлерінің көпшілігі ''Граттер мен Боллинджер'' және ''Хамди мен Рамсфелд'' істерінде сақталған болатын. Ол сондай-ақ ''Буш пен Гордың'' пікірлерінде көптеген пікірлердің бір бөлігін жазды және ''Кейсидің ППФА-ға қарсы'' негізгі пікірінің үш авторларының бірі болды. Сотта болған кезде бірнеше жарияланымдар О'Коннорды әлемдегі ең қуатты әйелдердің қатарына қосты. [[2009 жыл|2009 жылы]] [[12 тамыз|12 тамызда]] ол [[президент]] [[Барак Обама|Барак Обаманың]] ''Президенттік Бостандық Медалімен'' марапатталды. ==Ерте өмірі және білімі== Сандра Дэй [[Техас]] штатындағы [[Эл Пасо]] қаласында фермер ''Гарри Альфред Дэй'' мен ''Ада Мэйден'' иелегінде дүниеге келді. Ол [[Аризона|Аризона штатындағы]] Дунканның сыртындағы 198000 акр шамасында фермада өскен болатын. Ферма ең жақын төселген жолдан тоғыз миль қашықтықта орналасқан батын. Отбасылық үйде Сандра жеті жасқа толғанға дейін су немесе электр жарығы болмаған. Жасөспірім кезінде 22 калибрлі мылтығы бар еді және қасқырлар мен қояндарға оқ атып, аң аумақшы болған. Ол басқару тақтасының артына қараған бойда машинаны басқара бастады және көліктің дөңгелектерін қалай өзгерту керектігін өзі білуге тиіс болды. Сандраның өзінен сегіз және он жас кіші екі інісі мен қарындасы, әпкесі мен інісі болған. Оның әпкесі ''Аризонаның Заң Шығарушы Органында'' қызмет еткен ''Энн Дэй'' болды. Кейінірек ол өзінің балалық шағындағы фермерлік тәжірибесі туралы ''Лэйзи Би: Американың Батысында мал өсіру фермасында өсу'' ([[2002]]) деген кітапты атты інісімен ''Х. Алан Дэймен'' бірге жазған. Алғашқы білімінің көп бөлігі О'Коннор [[Эл Пасо|Эл-Пасода]] анасы жағынан, әжесімен бірге тұрған болатын және жеке ''Радфорд Қыздарға арналған Мектебінде'' оқыды. Отбасылық мал фермасы мектептерден тым алыс болды, дегенмен О'Коннор демалыс уақытында жазда фермасына қайта оралып тұрды. Сегізінші сыныпта О'Коннор ранчода тұрып, мектепке 32 мильдік қашықтықта автобуспен барады. [[1946 жыл|1946 жылы]] ол [[Эл Пасо|Эл Пасодағы]] ''Остин Орта Мектебін'' алтыншы нәтижемен болып бітірді. 16 жасында Дэй [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд Университетіне]] оқуға түсті. Ол бакалавр дәрежесін үздік бітірді. [[Экономика]] бойынша [[1950 жыл|1950 жылы]] бітірді. [[1952 жыл|1952 жылы]] ол ''Стэнфорд Заң Мектебінде'' оқуын жалғастырып, заңгер дәрежесін алды. Онда ол ''Stanford Law Review''-де оның бас редакторы, болашақ бас сот төрешісі ''Уильям Ренквистпен'' бірге жұмыс істеді. Дэй мен Ренквист [[1950 жыл|1950 жылы]] бірге болған. Дэй мен Ренквист арасында қарым-қатынас ерте бітіп, Ренквист оқуын тез бітіріп [[Вашингтон|Вашингтонға]] көшкен болатын. [[1951 жыл|1951 жылы]] ол Сандра Дэйге хат жазып, үйленуді ұсынды Дэй Ренквисттің ұсынысын қабылдамады. Дэй ''Чойф Орденнің'' мүшесі болған, бұл оның сыныптағы ең жақсы оқушыларының 10% қатарына кірген болатын. 2008 жылы У''ильям мен Мэри колледжі'' ''Phi Beta Kappa'' құрметті мүшесі ретінде қабылданды. ==Ерте мансабы және неке== Дэй ''Стэнфорд Заң Мектебінде'' соңғы жылында, ''Джон Джей О'Коннор III''-мен кездесе бастады, ол одан бір жыл төмен оқыды. Оқуды бітіргеннен кейін, алты ай өткен соң, [[1952 жыл|1952 жылы]] [[20 желтоқсан]] күні, Дэй мен Джон өз отбасыларының фермасында үйленді. О'Коннор заң факультетін бітіргеннен кейін жынысына байланысты [[адвокат]] ретінде ақылы жұмыс таба алмады. О'Коннор [[Калифорния|Калифорниядағы]] Сан-Матеода аудандық адвокаттың көмекшісі ретінде жұмысқа орналасты, ол ақысыз және кеңсесіз жұмыс істеп, жұмысты хатшымен бөлісуді ұсынды. Бірнеше айдан кейін ол заңдық зерттеулер жүргізіп, жадынамалар жазған кезде аз ғана жалақы ала бастады. Ол Сан-Матео округінің округ прокуроры ''Луис Дематтиспен'' және аудан прокурорының орынбасары ''Кит Соренсенмен'' жұмыс істеді. Күйеуі әскер қатарына шақырылған кезде, О'Коннор оны алып, онымен бірге [[Германия|Германиядағы]] армия Квартирлер Корпусында азаматтық [[адвокат]] ретінде жұмыс істеуге баруға шешім қабылдады. Олар отбасыларын құру үшін [[Аризона|Аризонаның]] Марикопа округіне қоныстанған штаттарға оралғанға дейін үш жыл сол жерде болды. Олардың үш ұлы болды: Скотт (1958 ж.т.), Брайан (1960 ж.т.) және Джей (1962 ж.т.). Брайанды туғаннан кейін О'Коннор заң практикасынан бес жылдық үзіліс алды... Ол Марикопа Округінің Жас Республикашылары сияқты түрлі саяси ұйымдарға ерікті болып, [[1964 жыл|1964 жылы]] Аризона Сенаторы Барри М.Голдуотер үшін үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. О'Коннор [[Аризона|Аризонаның]] [[1965]]-[[1969]] жылдар арасында бас прокурордың көмекшісі болып істеді. 1969 жылы [[Аризона]] губернаторы О'Коннорды Аризона Сенатындағы бос орынға тағайындады. Келесі жылы ол сайлауға түсіп, жеңіске жетті. [[1973 жыл|1973 жылға]] қарай ол [[Аризона|Аризонада]] немесе басқа штатта көпшілік көшбасшы болған алғашқы әйел болды. Ол шебер келіссөз жүргізуші және орташа деңгейдегі беделге ие болды. Екі толық мерзім өткеннен кейін О'Коннор Сенаттан кетуге шешім қабылдады. [[1974 жыл|1974 жылы]] О'Коннор Марикопа Округінің Жоғарғы Сотына сайланды, [[1975 жыл|1975 жылдан]] [[1979 жыл|1979 жылға]] дейін Аризонаның Апелляциялық Сотына көтерілген кезде қызмет етті. Ол бірінші апелляциялық сотта [[1981 жыл|1981 жылға]] дейін жұмыс істеді, содан кейін [[Президент]] [[Рональд Рейган]] оны Жоғарғы Сотқа тағайындады. ==Номинация және растау== [[Сурет:President Reagan and Sandra Day O'Connor.jpg|thumb|right|200px|Жоғарғы Соттың Әділдікке үміткері Сандра Дэй О'Коннор Ақ үйдің жанында, президент Рональд Рейганмен, 15 шілде, 1981 ж.]] [[1981 жыл|1981 жылы]] [[7 шілде|7 шілдеде]] [[Рональд Рейган|Рейган]] - өзінің [[1980 жыл|1980 жылғы]] президенттік науқанында сотқа бірінші әйелді тағайындауға уәде берген - О'Коннорды зейнетке шыққан Поттер Стюарттың орнына Жоғарғы Соттың сот төрелігі ретінде тағайындайтынын мәлімдеді. О'Коннор [[Рональд Рейган|президент Рейганнан]] өзінің кандидатурасы туралы хабарлама жарияланғаннан бір күн бұрын алған және оның осы лауазымға финалист болғанын білмеген. [[Рональд Рейган|Рейган]] өзінің күнделігінде [[1981 жыл|1981 жылы]] [[6 шілде|6 шілдеде]] былай деп жазды: "Төреші О'Коннорға қоңырау шалып, ол менің жоғарғы сотқа менің үміткерім екенін айтты. Қазірдің өзіндеменің жақтастарым жағынан үміткерлер басталып жатыр." Адам құқығы бойынша, адамдар оның түсік жасатуды жақтайтынын айтады. Бірақта, ол түсік жасату оған жеккөрінішті деп санайды. Менің ойымша, ол әділеттілікке жетеді". О'Коннор [[Рональд Рейган|Рейганға]] [[Аризона|Аризонаның]] түсік жасатуға тыйым салу заңының күшін жою туралы пікірін қолдайтын-қолдамағанын есінде жоқ екенін айтты. Алайда, ол [[1970 жыл|1970 жылы]] [[Аризона]] штатының сенатында штаттың қылмыстық түсік жасату туралы заңының күшін жою туралы заң жобасын қолдап дауыс берді. [[1974 жыл|1974 жылы]] О'Коннор [[Аризона|Аризонаның]] кейбір ауруханаларында түсік жасатуға тыйым салу шарасына қарсы болды.Өмірді Қорғаушылар және діни топтар О'Коннордың ұсынылуына қарсы болды, өйткені олар ''Рой қарсы Уэйдті'' қайтару мүмкін деп шешті.[[АҚШ|АҚШ-тың]] Сенат республикашылдары, оның ішінде Дон Никлс [[Оклахома|Оклахомадан]], Стив Симс [[Айдахо|Айдаходан]], және Джесси Хелмс [[Солтүстік Каролина|Солтүстік Каролинадан]] [[Ақ Үй|Ақ Үйге]] қоңырау шалып, өздерінің наразылығын білдіруді дұрыс шешім деп шещкен; Никлс және Сенатордың басқа республикашылар О'Коннорды қолдамайтынын» айтты. Хелмс, Никлс және Симс соған қарамастан растау үшін дауыс берді. [[1981 жыл|1981 жылы]] [[19 тамыз|19-шы тамызда]] [[Рональд Рейган|Рейган]] ресми түрде О'Коннорды тағайындады. [[Сурет:Photograph of Sandra Day O'Connor Being Sworn in a Supreme Court Justice by Chief Justice Warren Burger, Her Husband John O'Connor Looks On - DPLA - 665569b1d53851ea0946961f5fcc5083.jpg|thumb|left|200px|О'Коннор төреші Уоррен Бургер ант беруде, оның күйеуі Джон О'Коннор қарап тұр]] Консервативті белсенділер, мысалы, мәртебелі Джерри Фэлуэлл, Ховард Филлипс және Питер Джемма да бұл номинацияға қарсы болды. Джемма бұл номинацияны «Республикалық платформаның кандидат Рейганның, тіпті [[Рональд Рейган|президент Рейганның]] әлеуметтік мәселелерге қатысты айтқандарының бәріне тікелей қайшылығы» деп атады. Джемма, Ұлттық өмірлік саяси іс-қимыл комитетінің атқарушы директоры, О'Коннордың растауын кейінге қалдыруға тырысып, оның жазбаларына, соның ішінде тең құқықтар түзетулерін қолдауға қарсы болды. Сенаттың Сот комитеті алдындағы О'Коннордың растау жөніндегі тыңдауы [[1981 жыл|1981 жылы]] [[9 қыркүйек|9 қыркүйекте]] басталды. Бұл Жоғарғы Соттың сот төрелігін растаған алғашқы теледидарлық растау тыңдауы болды. Растау бойынша тыңдау үш күнге созылды және көбінесе түсік жасатумәселесіне арналды. Сұраққа О'Коннор түсік жасату туралы өзінің көзқарасын телеграфтан бас тартты және ол түсік жасату құқығын қолдайтындай әсер қалдырудан сақтанды. Сот комитеті О'Коннорды он жеті дауыс қолдаумен және бір дауыспен қолдады. [[21 қыркүйек|21 қыркүйекте]] О'Коннорды [[АҚШ]] Сенаты 99 қарсы емес және 0 қарсы дауыспен растады; Монтаналық сенатор Макс Баукус дауыс беруге қатыспады және О'Коннорға "Ол арқылы ағып жатқан өзен" кітабының көшірмесін жіберіп, кешірім сұрады. Сот ішінде, бірінші жылы ол халықтан 60 000-нан астам хат алды, бұл тарихтағы барлық әділеттіліктерге қарағанда көп болды. ==Өкілеттік мерзімі== О'Коннор әйелдердің әділеттілік жұмысын орындай алатынын көрсету жауапкершілігін сезінетінін айтты. Ол кейбір практикалық мәселелермен, соның ішінде Сот залы жанында әйелдің дәретханасының жоқтық мәселесімен кездесті. ''Нью-Йорк Таймс'' О'Коннор Сотқа кіргеннен кейін екі жылдан кейін ''SCOTUS'' немесе АҚШ Жоғарғы Сотының "тоғыз адамы" туралы бас мақаласын жариялады. О'Коннор ''Times-тың'' редакторына еске түсіре отырып, соттың енді тоғыз адамның қатарында тұрмайтынын және өзін FWOTSC (Жоғарғы Соттағы бірінші әйел) деп атайтынын ескертумен жауап берді. О'Коннор соттағы төрешілер арасындағы алқалылықтың жақтаушысы болды, көбінесе төрешілер түскі асты бірге жеуін талап етті. [[1993 жыл|1993 жылы]] Рут Бадер Гинсбург Жоғарғы Соттың екінші әйел төрешісіболды. О'Коннор соттағы жалғыз әйел болмай қалған кезде ол медиа-шулыдан құтылғанын айтты. [[2010 жыл|2010 жылы]] мамырда О'Коннор Жоғарғы Соттың әйел кандидатты Елена Каганды растау тыңдауларының ''жағымсыз'' процесі өтетіні туралы ескертті. ==Жоғарғы Сот практикасы== [[Сурет:O'ConnorGonzalesCloseUp.jpg|thumb|right|200px|Әділетті О'Коннор Альберто Гонсалес, Бекки Гонсалесті АҚШ Бас прокуроры ретінде ант бергеннен кейін көрермендерге ұсынады.]] Бастапқыда О'Коннордың дауыс беру жазбалары консервативті Уильям Ренквистпен тығыз байланыста болды (оның сотта болған алғашқы үш жыл аралығында Уильямға 87% дауыс берді). Сол уақыттан бері [[1998 жыл|1998 жылға]] дейін О'Коннордың Ренквистпен үйлесуі 93,4% -дан 63,2% -ке дейін болды, сол үш жылдың ішінде 90% -дан жоғары болды. Соттағы алғашқы он алты жылының тоғызында О'Коннор Ренквистпен басқа әділеттілікке қарағанда көп дауыс берді. Кейінірек, соттың құрамы консервативті бола бастаған кезде (мысалы, Льюис Пауэллдің орнына Энтони Кеннеди, Тюргуд Маршаллдың орнына Кларенс Томас), О'Коннор Сотта жиі дауыс беретін болды. Алайда ол, әдетте, Соттың неғұрлым либералды блогының даулы 5-4 шешімінде көңілін қалдырды: [[1994 жыл|1994 жылдан]] [[2004 жыл|2004 жылға]] дейін Ренквист, Антонин Скалия, Энтони Кеннеди және Томастың дәстүрлі консервативті блогына 82 рет қосылды; ол Джон Пол Стивенс, Дэвид Саутер, Рут Бадер Гинсбург және Стивен Брайердің либералды блогына тек 28 рет қосылды. О'Коннордың соттағы консерваторлардан салыстырмалы түрде кішігірім кетуі, кем дегенде, ішінара Томастың көзқарасымен байланысты болған сияқты. Томас пен О'Коннор бір жағы үшін дауыс бергенде, ол әдетте жеке пікірін жазып, оған қосылудан бас тартады. [[1992 жыл|1992 жылы]] О'Коннор Томастың бірде-бір келіспеушілігіне қосылмады. Мінекей, О'Коннор 5–4 шешім қабылдағанда көпшілікке қосылған кейбір белгілі жағдайлар: * ''МакКоннелл FEC-ке қарсы'' (2003), Маккейн-Фингольдтің ''жұмсақ ақша'' жарналарын реттейтін кампания-қаржыландыру туралы заң жобасының көпшілігінің конституциялылығын қолдайды. * ''Груттер Боллингерге қарсы'' (2003) және ''Гратц Боллингерге қарсы'' (2003), О'Коннор жылы Сотының пікірін жазды Груттер және көпшілік Гратцқа қосылды. Бұл жұп жағдайда [[Мичиган штатының университеті|Мичиган Университетінің]] бакалавриатқа қабылдау бағдарламасы конституциялық емес кері дискриминациямен айналысты, бірақ [[Мичиган штатының университеті|Мичиган Университетінің заң мектебінің]] қабылдау бағдарламасындағы шектеулі оң әрекеттің конституциялық болып табылды. * ''Локьер Андрадеге қарсы'' (2003): О'Коннор көп адамның пікірлерін білдіріп, төрт консервативті төрешілер келісе отырып, [[Калифорния|Калифорнияның]] үш ереуіл туралы заңына сәйкес бірнеше баланың видеотаспаларын ұсақ ұрлағаны үшін шартты түрде мерзімінен бұрын шартты түрде әкелерін 50 жылға бас бостандығынан айыру туралы пікір жазды. Сегізінші түзету бойынша қатыгез және әдеттен тыс жаза емес деп білдірген болатын, өйткені бұл туралы «нақты бекітілген» заң болмаған. Латино армиясының тоғыз жылдық ардагері және үш баланың әкесі Леандро Андраде [[2046 жыл|2046 жылы]] сексен жеті жасында шартты түрде мерзімінен бұрын босатыла алады. * ''Зельманға Симмонс-Харрисқа қарсы'' (2002), О'Коннор көпшілік холдингке кіріп, діни мектептер үшін мектеп жолдамаларын пайдалану Бірінші Бүзету енгізу туралы Ережені бұзбайтынын білдірді. * ''Америка Құрама Штаттары Лопеске қарсы'' (1995): О'Коннор дауыстың көпшілігіне қосылып, өйткені Қарусыз аймақ туралы заңның көпшілігіне Конституцияға қайшы келеді, сол себептен бұл Конгресстегі сауда мандатынан асып түседі. * ''Буш Горға қарсы'' (2000), О'Коннор [[2000 жыл|2000 ж]]. [[12 желтоқсан|12 желтоқсанында]] басқа төрт төрешілермен бірігіп, [[2000 жыл|2000 ж.]] Президенттік сайлаудың нәтижелеріне қиындықтарды тоқтатқан Буш пен Горға қатысты іс бойынша шешім қабылдады (тоқтату туралы шешім) жалғасып жатқан Флоридадағы сайлауды қайта санау және бұдан әрі қайта санауға жол бермеу). Бұл жағдай Гордың президент боламын деген үмітін тиімді аяқтады. Кейбір заңгер ғалымдар оны бұл істен бас тартуы керек деп, БАҚ бастапқыда Гордың Флоридада жеңіске жеткенін жариялаған кезде, оның күйеуі Аризонада зейнеткерлікке шыққанға дейін тағы төрт жыл күту керек екенін түсіндіріп, ренжігені туралы бірнеше мәліметтерді келтіре отырып, оны алға тартты деп сендірді..О'Коннор шешімнің дау-дамайға айналғанына таңданысын білдірді. Вашингтондағы кейбір адамдар бұл шешімнен кейін оның қолын беруді тоқтатты, ал Артур Миллер бұл туралы оған Кеннеди орталығында қарсы тұрды. О'Коннор басқа маңызды жағдайларда маңызды рөл атқарды, мысалы: * ''Вебстер Репродуктивті Денсаулық Сақтау Қызметіне қарсы'' (1989): Бұл шешім екінші триместрдегі түсік жасатуға қатысты аналық денсаулықты қорғау үшін қажет емес конституциялық мемлекеттік шектеулер ретінде сақталды, ''Роу мен Уэйдтің'' алғашқы триместр талаптарына қайшы. О'Коннор, сондай-ақ Ренквист, Скалия, Кеннеди және Байрон Уайт қосылды. Бірдей көзқарас арқасында Роға қарсы іс-қимылдарын тоқтатуға шешім қабылдады. [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[22 ақпан|22 ақпанында]] Ренквист пен Стивенстің (олар өзінен үлкен болған) жоқтығынан ол ''Кело Нью-Лондон Қаласына қарсы'' ісі бойынша ауызша дәлелдерге төрағалық ететін аға сот төрайымы болды және сот алдында мұны жасаған алғашқы әйел болды. ==Бірінші түзету== Сот О'Коннор өзінің сот шешімдерінің көпшілігінде, әсіресе бірінші түзету енгізу себептеріне қатысты, болжамсыз болды. Идеологиядан аулақ бола отырып, ол әр жағдайға байланысты маңызды шешім қабылдады және жеке құқықтар мен Конституцияға пайда әкелетіндей етіп мұқият ойлана отырып дауыс берді (ол ''үнемі өзгеріп жатқан жұмыс'' деп санайды.) Барри Линн, атқарушы Американдықтардың шіркеу мен мемлекетті бөлу жөніндегі директоры ''О'Коннор консервативті болды, бірақ ол шіркеу-мемлекет мәселелерінің күрделілігін көріп, елдің діни әртүрлілігін құрметтейтін бағыт таңдауға тырысты'' (Хадсон 2005). О'Коннор діни мекемелерге дауыс берді, ''Зельман Симмонс-Харриске қарсы'', ''Митчелл Хельмске қарсы'' және ''Розенбергер Вирджиния университетіне қарсы'' қатысты. Керісінше, ''Ли мен Уайсманға'' қатысты ол діни дұға мен дипломды бітіру рәсімінде үнсіз тұруға қысым жасауды адамдарды дінді қолдауға немесе оған қатысуға мәжбүрлейтін діни әрекеттің бөлігі ретінде көрді, яғни бұл дінге қатаң түрде қатысты Құру туралы ережемен тыйым салынған. Бұл ұқсас жағдайға сәйкес келеді, ''Санта-Фе тәуелсіз мектеп округі Доға қарсы'', мектеп футболындағы дұға ету. Бұл жағдайда О'Коннор көпшіліктің пікіріне қосылып, мектептегі футбол ойындарындағы дұға ''Құру туралы'' ережені бұзу туралы пікірге қосылды. О'Коннор ''Құрылым туралы'' баптың ''мақұлдануына жол берілмейді'' стандартын тұжырымдаған алғашқы әділеттілік болды. ''Линч Доннеллиге қарсы'', О'Коннор қоғамдық Рождество дисплейде бір Рождество сахна Бірінші түзету бұзатын жоқ екенін. Бес әділет көпшілігі пікірі өткізу үстіне қол қойды Ол бұл жағдайда келісімнің негізін қалап, «Құру керек туралы» ережені бұзбайды, өйткені ол кез-келген дінді мақұлдауын немесе жақтамауын білдірмейді. ==Төртінші түзету== Заң профессоры Джеффри Розеннің айтуынша, ''О'Коннор қауіпсіздікті арттырмай, жеке өмірге қауіп төндіретін интрузивтік топтық іздеудің шешен қарсыласы болған. [[1983 жыл|1983 ж.]] Есірткі иісі бар иттердің іздеуін қолдай отырып, ол тінту конституциялық жолмен қарастырылуы мүмкін ақылға қонымды екенін мойындады, бұл ашу өте тиімді болып табылады, егер контрабанданы ашпай жазықсыз, бірақ ыңғайсыз ақпарат болып келеді.'' Вашингтон Заң колледжі О'Коннордың сілтеме құқық профессоры Эндрю Таслитз, былай деді: ''О'Коннор жеке тұлғаны қорлау төртінші түзетудің ақылға қонымдылығын анықтайтын маңызды фактор деп санайды.'' О'Коннор бір кездері Джон Локктың үкіметтің іс-әрекетінің ақылға қонымдылығы мен конституциялылығы туралы көзқарасына әсер еткен әлеуметтік келісім теориясын келтірді. ==Нәсілге қатысты істер== [[1990 жыл|1990 жылы]] және [[1995 жыл|1995 жылы]] ''Миссури мен Дженкинске'' қатысты қаулыларда О'Коннор көпшілікпен дауыс берді, округтік соттар Миссури штатынан нәсілдік теңсіздікке қарсы тұру үшін мектеп қаржыландыруды көбейтуді талап етуге құқығы жоқ деп дауыс берді. [[1991 жыл|1991 жылы]] Фриманға қарсы Питтс ісінде О'Коннор көпшіліктің пікірімен келісіп, бұрын нәсілдік сегрегация бойынша соттың қарауында болған мектеп округі бұл шолу рәсімінен босатылуы мүмкін деген пікірге келді, дегенмен деегрегациялаудың барлық мақсаттары толықтай болмаған. Заң профессоры Герман Шварц бұл шешімдерді сынға алып, екі жағдайда да «бөлу фактісі де, салдары да болған» деп жазды. [[1987 жыл|1987 жылы]] ''Макклски Кемпке қарсы'' О'Коннор қара нәсілді айыпталушылардың ықтималдығы жоғары болғандығының статистикалық дәлелдеріне қарамастан, ақ полиция қызметкерін өлтіргені үшін сотталған афроамерикалық Уоррен Макклскиге өлім жазасын қолдап, дауыс берген 5–4 көпшілікке қосылды. [[Грузия|Грузияда]] да, жалпы [[АҚШ|АҚШ-та]] да басқаларға қарағанда өлім жазасын алу өте оңай болды. [[1996 жыл|1996 жылы]] Шоу Хантқа қарсы және ''Шоу Реноға қарсы'' О'Коннор [[1993 жыл|1993 жылы]] жазған пікірінен бұрынғы прецеденттен кейін Ренквист пікіріне қосылды, онда Сот екі қара нәсілді сайлауды жеңілдету үшін жасалған сайлау бойынша саралау жоспарын бұзды. [[Солтүстік Каролина|Солтүстік Каролинаның]] он екі өкілі, шамамен 20 пайызы қара болғанына қарамастан, қайта құрудан бері бірде-бір қара өкілі болмаған штат - Сот аудандардың қолайсыз германименді болғанын және О'Коннор ауданның тақ пішінін атады. Заң профессоры Герман Шварц О'Коннорды ''соттың нәсілдік-бағдарланған іс-әрекетке шабуыл жасауының жетекшісі'' деп атады, дегенмен ол сотпен бірге университеттерге нәсілдік негізде түсудің конституциялылығын қолдады. [[2003 жыл|2003 жылы]] ол Жоғарғы Соттың көпшілігінің пікірін жаздып ''(Груттер Боллинджерге қарсы)'', нәсілдік жағымды іс-қимылдарға конституция көп мән бермеуі керек, бірақ өткен кемсітушілікті түзету үшін жеткілікті ұзақ уақыт берілу керек деп пайымдады. Шамамен 25 жыл уақытында. ==Аборт== Рейган коалициясындағы христиандардың оң жағы оны Роу мен Уэйдті құлату үшін Жоғарғы Сот төрешілерін тағайындайтынына сеніп, оны [[1980 жыл|1980 жылы]] қатты қолдады. Оның алғашқы тағайындалуы Оконнор болған кезде, олар түсік жасатуға шыдамды деп қорқып, таңғалды және қорықты. Олар оның растауын жеңу үшін көп жұмыс істеді, бірақ нәтижесіз болды. Өзінің растау тыңдауларында және Сотта алғашқы күндері О'Коннор түсік жасату мәселесінде мұқият екі ұшты болды, өйткені кейбір консерваторлар Аризонаның заң шығарушы органында берген кейбір дауыстарының негізінде оның өмірлік куәліктерін сұрады. О'Коннор 1980-ші жылдардан бастап ''Рой мен Уэйдке'' кеңінен қарайтын пікірлермен келіспеді; ол [[1983 жыл|1983 жылғы]] ''Акрон қаласы мен Акронға қарсы репродуктивті денсаулық орталығына қарсы'' пікірінде бұл шешімнің ''триместрлік тәсілін'' қатты сынға алды. Ол ''Торнбургке қарсы американдық акушер-гинекологтар колледжінде'' Роуды сынға алды: ''... Мен сотты түсік жасату мемлекеттік реттеудің мүдделеріне және әсеріне қарамастан, оның беделін түсіруге және алдын-ала жасамауға тырысуының даналығымен ғана емес, заңдылығымен дауласамын.'' 1989 жылы О'Коннор Вебстер ісі бойынша талқылау кезінде Роудан бас тартпайтынын мәлімдеді. Сотта болған кезде О'Коннор [[1990 жыл|1990 жылы]] ''Ходжсон Миннесотаға қарсы'' түсік жасатуға қатысты шектеулерді жоюға дауыс берген жоқ. О'Коннор түсік жасатуға қол жеткізуге белгілі бір шектеулер қоюға рұқсат берді, бірақ он төртінші түзетудің тиісті процедурасымен қорғалған түсік жасатуға негізгі құқықты қолдады. Жоспарланған ата-ана болуға Кэйсиге қарсы О'Коннор бастапқыда Акрон қаласы мен Акронның репродуктивті денсаулығын қорғау орталығында жасаған тестін қолданып, Роу мен Уэйдті ұстауды шектеп, мемлекет осындай шаралар қолдана алатын заңнамалық портал ашты. Егер олар әйелдің түсік жасату құқығына ''артық ауыртпалық'' салмаса. Кэйси федералдық соттардың бақылау стандарттарын төмен қарай қайта қарап, түсік жасаушыларға қойылатын шектеулерге қатысты қолданды, бұл Роудан сәл ауытқу. Алайда, бұл Роудың негізгі конституциялық ережесін сақтады: он төртінші түзету әйелдің репродуктивті әрекеттерінің нәтижелерін бақылауға негізгі құқығын білдіреді және қорғайды деп санады. Сот үшін көпшілік пікірін жаза отырып, О'Коннор, Кеннеди мен Сауттер әділқазыларымен бірге әйгілі: ''Бостандықтың негізінде өз болмысын, мәні, ғалам және құпия туралы өз тұжырымдамасын анықтау құқығы жатыр. Бұл мәселелерге деген наным-сенімдер жеке тұлғаның атрибуттарын анықтай алмады, егер олар мемлекет мәжбүрлеп құрған болса.'' ==Шетел құқығы== О'Коннор сот шешімдерінде шетелдік заңдарға сілтеме жасаудың белсенді қорғаушысы болды. [[2003 жыл|2003 жылы]] [[28 қазан|28 қазанда]] О'Коннор Оңтүстік Халықаралық зерттеу орталығында: {{!}}Біздің осы әлемде алған әсерлеріміз маңызды және із қалдыруы мүмкін... Бүгін олар ''құқықтық қатынастардың интернационалдануы'' туралы айтады. Біз бұны қазірдің өзінде американдық соттарда көріп жүрміз және болашақта оны көбірек көруіміз керек. Бұл, әрине, біздің соттар ұлттық институттар ретінде өз сипатынан бас тарта алады немесе одан бас тартуы керек дегенді білдірмейді. Бірақ басқа елдер мен халықаралық қоғамдастық жасаған тұжырымдар, біздің шешімдеріміз үшін формальды түрде міндеттелмегенімен, кейде американдық соттарда сенімді беделге ие болуы керек - мұны кейде ''трансудицализм'' деп те атайды. Ол өз презентациясында Аткинс Вирджинияға қарсы, онда көпшілік Еуропадағы өлім жазасының келісілмегендігін олардың дәлелдерінің бөлігі ретінде көрсетті. Бұл сөз және шетелдік заңдар мен пікірлерге сүйенудің жалпы тұжырымдамасы консерваторлар тарапынан көп сынға алынды. [[2004 жыл|2004 жылы]] мамырда Америка Құрама Штаттарындағы комитет жауап ретінде Өкілдер палатасы Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігі туралы міндетті емес растау қаулысын қабылдады, онда ''АҚШ үкімдері қандай да бір шетелдік заңдарға, сот бұйрықтарына негізделмеуі керек, немесе егер олар анықтамаға қатысы жоқ болса, шетелдік үкіметтің мәлімдемесі американдық конституциялық және заңдық құқықтың маңыздылығын білдіреді.'' Бір кездері О'Коннор Таяу Шығыстағы [[Бахрейн]] елінің конституциясына сілтеме жасап, онда ''төрешінің үкімінен ешқандай күш басым емес және ешқандай жағдайда ол сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі болмауы керек'' деген. Сонымен қатар, ''заңның эволюциясына үлес қосу үшін барлығының мүддесі үшін'' деген болатын. О'Коннор мұндай идеяларды американдық заң мектептерінде, орта мектептер мен университеттерде оқытуды ұсынды. Сыншылар мұндай ойлау американдық ойлауға қайшы келеді деп сендіреді. Конституция заң емес, адамның үстемдігін орнатады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол сөз сөйлеп, соттардың тәуелсіздігі туралы конференциялар ұйымдастыруды жалғастырды. ==Түсініктеме және талдау== О'Коннордың жеке-жеке көзқарасы оны үнемі соттың орталығына орналастырды және сынға да, мақтауға да ие болды. Мысалы, [[The Washington Post]] газетінің шолушысы Чарльз Краутхаммер оны сот философиясы жетіспейтін және оның орнына ''әлеуметтік күн тәртібіне енген саяси позицияны'' көрсететін деп сипаттады. Консервативті комментатор Рамеш Поннуру, О'Коннор ''ақылға қонымды дауыс бергенімен'', оның іс бойынша ерекше шешімдер шығаруға бейімділігі ''заңның болжамдылығын бұзады және сот рөлін жоғарылатады'' деп жазды. [[2000 жыл|2000 жылы]] сотта қызмет еткен заң қызметшілері оның шешімі Буш Горға қарсы қандай-да бір заңды негізге емес, әділеттілікке ұмтылуға негізделген, оның алдыңғы түні жіберген жазбасын көрсетіп, сот шешімі толығымен қолданылған деп санайды. Бірдей нәтижеге жету үшін әр түрлі логика. Олар сонымен қатар оның бизнеске деген көзқарасын «интуитивті» шешім қабылдау ретінде сипаттады. ==Сотта қызмет ету кезіндегі басқа әрекеттер== [[2003 жыл|2003 жылы]] ол ''Заңның ұлылығы : Жоғарғы сот төрешісінің рефлексиялары'' атты кітап жазды. [[2005 жыл|2005 жылы]] ол өзінің сүйікті атына арналған ''Чико'' атты балалар кітабын жазды, онда балалық шақтың автобиографиялық бейнесі ұсынылды. ==Зейнетақы== [[2000 жыл|2000 жылы]] [[12 желтоқсан|12 желтоқсанда]] [[The Wall Street Journal]] О'Коннордың демократ ретінде президенттен кеткісі келмейтіндігі туралы хабарлады: ''Вашингтондағы сайлау түнгі кешінде, бұрынғы Уолтер Стессель елшінің жесірі Мэри Энн Стессельдің үйінде болатын. Төрешінің күйеуі Джон О'Коннор басқаларға оның босатылғысы келетіндігі туралы айтып берді, дейді куәгерлерге. Бірақ О'Коннор мырза, егер Ақ үйде демократ болған болса, оның әйелі қызметінен кеткісі келмейді және оны таңдайды деп мәлімдеді. Төреші О'Коннор түсініктеме беруден бас тартты''. [[Сурет:SandraOconnor and GeorgeWBush May2004.jpg|thumb|right|200px|Әділетті О'Коннор және оның күйеуі Джон О'Коннор 2004 жылы мамырда президент Джордж Бушпен бірге.]] [[Сурет:Oconnor070105 0001.jpg|thumb|left|200px|Әділетті О'Коннордың 2005 жылдың 1 шілдесінде Бушқа зейнеткерлікке шыққандығы туралы жазған хаты]] [[2005 жыл|2005 жылға]] қарай сот құрамы он бір жыл бойы өзгеріссіз қалды, бұл Америка тарихындағы ең ұзақ екінші өзгеріссіз кезең болды. Көпшілік Ренквист Буштың президенттігі кезінде оның жасына және онкологиялық аурумен күресуіне байланысты отставкаға кететін алғашқы төреші болады деп күтті, дегенмен О'Коннордың отставкаға кетуі мүмкін деген қауесет болған. Зейнеткерлікке шықпас бұрын О'Коннор Ренквистпен екі жоспардан бірден аулақ болуға тырысып, жоспарлары туралы кеңес берді. [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[1 шілде|1 шілдесінде]] О'Коннор зейнетке шығуға ниет білдірді. Бушқа жазған хатында ол өзінің белсенді қызметтен кетуі мұрагері бекітілгеннен кейін күшіне енетінін айтқан. Оның хатында оның кету себебі көрсетілмеген; дегенмен, Жоғарғы Соттың өкілі О'Коннордың [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер ауруымен]] ауыратын күйеуімен уақыт өткізуге кететіндігін растады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін оның денсаулығы жақсы болған, бұл әдеттегідей, төрешілер қайтыс болғанға дейін немесе дерлік еңбекке жарамсыз болғанға дейін қызмет еткен кездегі әдеттен тыс жағдай. [[19 шілде|19 шілдеде]] Буш О'Коннордың орнына Колумбия округінің аудандық төрешісі Джон Робертсті тағайындады. О'Коннор бұл жаңалықты балық аулауға оралғанда өзінің радиосынан естіді. Ол оны керемет және біліктілігі жоғары үміткер деп санайды - ол қызмет барысында болған кезде көптеген істер бойынша сотқа келді. Алайда, ол әйелді оның орнына алмастырмағанына көңілі қалды. О'Коннор соттан келесі мерзім басталғанға дейін, [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[3 қазан|3 қазанында]] кетеді деп күткен. Алайда Ренквист [[3 қыркүйек|3 қыркүйекте]] қайтыс болды,, бірден сотта бос орын ашты. Екі күннен кейін Буш Робертсті өз орнына үміткерден шығарып, орнына оны бас төрешінің бос орнына тағайындады. О ' Коннор оны ауыстыру аталғанға дейін және расталғанға дейін сотта қалуға келісті. Ол марқұм бас төрешінің жерлеу рәсімінде сөйледі. [[3 қазан|3 қазанда]] Буш о ' Коннордың орнына Ақ үйдің кеңесшісі Харриет Майерсті тағайындады. Ұзақ сын мен дау-дамайдан кейін, [[27 қазан|27 қазанда]] Майерс Буштан кандидатурасына байланысты оның кандидатурасын қайтарып алуды өтінді. Буш о ' Коннордың ізбасарын іздеуді қайта бастауға келісті. Мұрагерді мақұлдаудағы кідірістер О'Коннордың сотта уақытын одан әрі ұзартты. Олістер бойынша ауызша дәлелдерді, соның ішінде дәрігердің өзін-өзі өлтіруі және түсік жасату сияқты даулы мәселелерді естуді жалғастырды. [О'Коннор сотының соңғы тұжырымы, ''Айотте Жаңа Англиядағы Жоспарланған Ата-анасы қарсы'', бірауыздан сот үшін жазылған, Нью-Гэмпширдің түсік жасатутуралы заңына қарсы шығуды қамтитын процедуралық шешім болды. [[31 қазан|31 қазанда]] Буш О'Коннордың орнына Сэмюэл Алитоның үшінші округінің төрешісі болып тағайындалды; Алито 58-42 дауыспен расталды және [[2006 жыл|2006 жылдың]] [[31 қаңтар|31 қаңтарында]] ант берді. Зейнетке шыққаннан кейін ол істерді қарауды жалғастырды және бүкіл ел бойынша Федералды апелляциялық соттарда оннан астам қорытынды шығарды. Еңбек демалысы немесе бос жұмыс орындары салдарынан олардың үш мүшеден тұратын комиссиялары жеткіліксіз болған кезде төрешіні ауыстыруды жөн көрді. ==Жоғарғы Соттан кейінгі мансабы== [[Сурет:O'Connor and Kagan.jpg|thumb|right|200px|О'Коннор 2008 жылы Гарвард заң факультетінің деканы Елена Каганмен бірге. Қаған Соттағы төртінші әйел сот төрелігі болды.]] [[2006 жыл|2006 жылы]] наурызда Джорджтаун университетінде сөйлеген сөзінде О'Коннор Соттардың тәуелсіздігіне қатысты кейбір саяси шабуылдар американдықтардың конституциялық бостандықтарына тікелей қауіп төндіреді деп айтқан болатын. Оның айтуынша, ''кез-келген жүйені реформалау, тек егер, ''жалаң партиялық ой қозғаудан'' туындамаса, пікірталас тудырады деп шешкен, өйткені конгрессмендер немесе сенаторлар істердің нәтижесін ұнатпайды. Соттар заңды конгрессмендердің ойынша емес, қалай жазылған болса, солай түсіндіреді. Егер ол жазылған болса'' және ''ел диктатураға тап болғанға дейін азғындауды қажет ететінін білдірді, бірақ біз бұл бастамалардан аулақ болуымыз керек''. Ол Элон Университетінің Заң мектебіндегі арнау сөзі кезінде тәуелсіз сот корпусына қатысты мәселелерімен сол жылдың қыркүйегінде бөлісті. [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[19 қараша|19 қарашада]] О'Коннор Денвер университетінің заң шолуында соттың есептілігі туралы тақырыптық мәселеге кіріспе эссе жариялады. Ол соттардың есеп беруін қоғамда жақсылап түсінуге шақырады. [[2007 жыл|2007 жылдың]] [[7 қараша|7 қарашасында]] өзінің маңызды пікірі туралы конференцияда Стрикленд ісі Вашингтонға қарсы ([[1984]]) Конституция жобасын қаржыландырды, көптеген кедей сотталушылар үшін тиісті заңды өкілдердің жоқтығына назар аударды. О'Коннор сонымен қатар «төрешілерге лайықты таңдау» жүйесін құруға шақырды, оның себебі ол өз-өзін жиі жақтайтын. [[2008 жыл|2008 жылдың]] [[7 тамыз|7 тамызда]] О'Коннор мен Индонезияның бұрынғы президенті Абдуррахман Вахид ''Financial Times'' газетіне редакциялық мақала жазып, Малайзия оппозициясының жетекшісі Анвар Ибрагимнің түрмеге жабылу қаупі туралы алаңдаушылық білдірді. Соттың азаматтары Біріккен Федералды сайлау комиссиясының корпоративті саяси шығындар туралы шешімінен кейін О'Коннор Джорджтаун заң студенттері мен адвокаттарына ''Сот бай мүдделер үшін ықпал ету үшін жағымсыз жаңа жол жасады» деп, шешімге сот сайлауы үлкен сын айтты''. О'Коннор президент [[Барак Обама]] Антонин Скалиядың орнына [[2016 жыл|2016 жылдың]] ақпанында, Скалиа қайтыс болғаннан бірнеше күн өткеннен кейін оның орнына президенттің бос орынға келуі керек деген республикашыл пікірлеріне қарсы шығуын ұсынды. Ол: ''Менің ойымша, бізге қазір сол жұмысты орындау үшін біреу керек, солай бола берейік''; және ''тағайындаушы орган жасауы керек болған жағдайда, сіз ең жақсы адамды таңдауыңыз керек. Бұл маңызды ұстаным және біз ұлт ретінде және халық ретінде көңіл бөлеміз. Мен президентке тілектеспін ол таңдау жасайды және осы сызыққа түседі. Бұл қиын'' - деп бөліскен болатын. Төреші Уильям Х. Прайор кіші, консервативті заңгер, О'Коннордың сөздері мен пікірлерін гипербола мен фактілік дәл емес деп сынға алды, бұған ішінара О'Коннордың төрешілер көпшіліктің көз алдында бүгінгі уақытқа қарағанда қатал уақытқа тап болғаны туралы баяғыда пікірлеріне сүйенді. О'Коннор Жоғарғы Сотта болған уақытын [[2000 жыл|2000 жылы]] ''Буш Горға қарсы'' істі қараған сотқа өкінетінін растады, өйткені ол ''қоғамды дүрліктірді'' және ''Сотқа кем емес бедел берді'' деп айтты. Бұрынғы сот төрешісі [[Chicago Tribune|Chicago Tribune-ге]] ''Мүмкін сот ''біз оны алмаймыз, қош бол!'' Деп айтуы керек еді... Флоридадағы сайлау органдары бұл жерде нақты жұмыс істемегені анықталды. Жоғарғы Сот бұл мәселені соңыр тақиындадып жібереді''. ==Әрекеттер мен мүшеліктер== [[Сурет:O'Connor, Sotomayor, Ginsburg, and Kagan.jpg|thumb|right|200px|Жоғарғы соттың алғашқы төрт төрайымы: О'Коннор, Соня Сотомайор, Рут Бадер Гинсбург және Елена Каган, 1 қазан 2010 ж. О'Коннор фотосурет түсірілген кезде зейнетке шыққан.]] Жоғарғы Соттың отставкадағы төрешісі ретінде О'Коннор толық жалақы ала берді, кем дегенде бір заң қызметкері бар штаттық бір кеңсені ұстап тұрды және федералды округ соттарында және апелляциялық соттарда сот төрешісі ретінде штаттан тыс істерді қарады. [[2008 жыл|2008 жылға]] қарай О'Коннор 2-ші, 8-ші және 9-шы тізбектердегі істерді қарады. О'Коннор [[Аризона|Аризондағы]] дауыс беру құқығы туралы істі қарады, оны Жоғарғы Сот кейін қарады. Аризона мен Аризонаның аралық тайпалық кеңесінде 7-2 көпшілік О'Коннорды және қалған 9-округтің панелін растап, Аризонаның дауыс беруді тіркеу заңының ережесін бұзды. О'Коннор заң қызметкерін [[2015 жыл|2015 жылдың]] қазан айына жалдады, бірақ келесі мерзімге заң қызметкерін жалдамады. О'Коннор атындағы сот жүйесінің жағдайы туралы Sandra Day O'Connor жобасы [[2006 жыл|2006 жылдан]] бастап [[2008 жыл|2008 жылға]] дейін сот жүйесінің тәуелсіздігі туралы конференциялар өткізді. [[2006 жыл|2006 жылдан]] бастап ол Рокфеллер қорының басқарушысы болды. [[2005 жыл|2005 жылғы]] [[4 қазан|4 қазанда]] Уильям мен Мэри колледжі О'Коннордың колледждің 23-ші канцлері болудың салтанатты рөлін қабылдағанын жариялады. О'Коннор бұл рөлді [[2012 жыл|2012 жылға]] дейін жалғастырды. О'Коннор [[АҚШ]] Конгресі тағайындаған [[2006 жыл|2006 жылғы]] [[Ирак|Иракты]] зерттеу тобының мүшесі болды. О'Коннор Джеймстаун-2007 мерекесін өткізді, ол [[1607 жыл|1607 жылы]] [[Виргиния|Виргиния штатындағы]] Джеймстаунда колонияның құрылғанына 400 жыл толуын атап өтті. ==Оқыту== [[2006 жыл|2006 жылдың]] көктемінен бастап О'Коннор әр көктемгі семестрде Аризона Университетінің Джеймс Э.Роджерс атындағы заң колледжінде ''Жоғарғы сот'' атты екі апталық курста сабақ берді. [[2007 жыл|2007 жылдың]] күзінде О'Коннор мен У.Скотт Бэйлз [[Аризона |Аризона штатындағы]] '''Сандра Дей О'Коннор атындағы заң колледжінде''' курс өткізді. ==Баспа ісі== Ол [[2013 жыл|2013 жылы]] ''Тәртіпсіздер: Жоғарғы Сот тарихынан әңгімелер'' кітабын жазды. ==Көпшілік алдында сөйлеу келісімдері== [[2006 жыл|2006 жылы]] [[15 мамыр|15 мамырда]] О'Коннор Уильям мен Мэри атындағы заң мектебінде басталатын сөз сөйледі, онда ол сот тәуелсіздігі ''мемлекеттік деңгейде де, ұлттық деңгейде де қатты шабуылға ұшырайды'' деді. [[2008 жыл|2008 жылы]] О'Коннорды [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд Университетінің]] Діни өмір кеңсесі алғаш рет Гарри Рэтбун шақырылған қызметкер деп атады. 2008 жылы 22 сәуірде ол өзінің студенттері мен заңгерлік мансабын қалыптастырған Стэнфорд заңының бұрынғы профессорының құрметіне ''Гарридің мағыналы өмір туралы соңғы дәрісін'' оқыды. [[2014 жыл|2014 жылғы]] [[17 қыркүйек|17 қыркүйекте]] О'Коннор ''Қауіп!'' Телевизиялық шоуында пайда болған және ''Жоғарғы сот'' санатына бірнеше бейне жауаптар ұсынды. Сол күні [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Нью-Гэмпшир штатындағы Конкордта]] ол өзінің бұрынғы әріптесі Джастис Дэвид Саутпен бірге АҚШ-тағы азаматтық білім берудің маңыздылығы туралы баяндама жасады. ==Коммерциялық емес және қайырымдылық қызмет== [[2009 жыл|2009 жылдың]] ақпанында О'Коннор студенттер мен оқытушыларға интерактивті азаматтық сабақтарды ұсыну үшін өзі құрған ''Біздің соттар'' веб-сайтын ашты, өйткені американдық жастардың көпшілігінде олардың үкіметі қалай жұмыс істейтіні туралы білімдерінің аздығына алаңдады. Ол сонымен қатар Ли Х. Хэмилтонмен бірге мектептердің азаматтық миссиясына арналған науқанға тең төраға ретінде қызмет етеді. [[2009 жыл|2009 жылы]] [[3 наурыз|3 наурызда]] О'Коннор Джон Стюартпен бірге ''The Daily Show'' сатиралық теледидарлық бағдарламасында веб-сайтты насихаттау үшін шықты. [[2009 жыл|2009 жылдың]] тамызында веб-сайт екі интерактивті ойын қосқан. Бастама ''iCivics'' бола отырып кеңейді. [[2010 жыл|2010 жылдың]] мамырында орта және орта мектеп мұғалімдеріне арналған сабақ жоспарлары, ойындар және интерактивті бейне ойындар ұсынады. [[2015 жыл|2015 жылға]] қарай ''iCivics'' ойындарында тіркелген қолданушылар ретінде 72000 мұғалім болды және оның ойындары 30 миллион рет ойналды. Ол АҚШ конституциясына арналған [[Филадельфия|Филадельфиядағы]] ұлттық конституция орталығының қамқоршылар кеңесінде қызмет етті. [[2015 жыл|2015 жылдың]] қараша айына дейін О'Коннор Орталықтың сенімді өкілі болуға көшті. [[2013 жыл|2013 жылдың]] сәуір айында ұлттық сот реформасын насихаттау ұйымы Стейктегі әділет директорлары кеңесі О'Коннордың ұйымға құрметті төраға ретінде қосылатынын мәлімдеді. [[2009 жыл|2009 жылы]] О'Коннор 501 (c) (3) коммерциялық емес ұйымын құрды, қазір ол ''Сандра Дей О'Коннор институты'' деп аталады. Оның бағдарламалары азаматтық дискурсты, азаматтық белсенділікті және азаматтық білімді насихаттауға арналған болатын. [[2019 жыл|2019 жылы]] О'Коннор институтының кураторы болған [[Аризона|Аризонадағы]] оның бұрынғы кірпіштен тұратын резиденциясы Ұлттық тарихи орындардың тізіліміне енгізілді. [[2020 жыл|2020 жылы]] О'Коннор институты өзінің көп буынды цифрлық платформасын іске қосты. О'Коннор О'Коннор институтының негізін қалаушы және кеңесшісі қызметін атқарады. Ол [[Финикс|Финикстің]] кіші лигасының мүшесі және президенті болды. О'Коннор Азаматтық дискурс жөніндегі ұлттық институттың (NICD) Ұлттық консультативтік кеңесінің негізін қалаушы тең төрағасы болды. Аризона университетінде [[2011 жыл|2011 жылы]] бұрынғы конгрессмен Габриэль Гиффордс атылғаннан кейін құрылды, нәтижесінде 6 адам қаза тауып, 13 адам жараланды. ==Жеке өмірі== Жоғарғы Сотқа тағайындалғаннан кейін О'Коннор және оның күйеуі [[Вашингтон|Вашингтондағы]] Калорама ауданына көшті. Вашингтондағы әлеуметтік сахнада О'Коннорлар белсенді бола бастады. О'Коннор бос уақытында теннис пен гольф ойнады. Ол епископтық шіркеудің шомылдыру рәсімінен өткен болатын. [[1988 жыл|1988 жылы]] О'Коннор сүт безі қатерлі ісігінен емделді (сол жылы оның [[Аппендикс|аппендиксті]] де алып тастады). Сол жылы Джон О'Коннор Вашингтондағы және Миллер мен Шевальердегі адвокаттар кеңсесінен кетіп, оған Вашингтон мен Феникс арасындағы уақытты бөлуді талап етті. Оның күйеуі [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер ауруымен]] 20 жылдай, [[2009 жыл|2009 жылы]] қайтыс болғанға дейін зардап шеккен және ол ауру туралы хабардар етумен айналысты. Соттан шыққаннан кейін О'Коннор [[Финикс|Аризонаның Финикс]] қаласына қайта оралды. [[2013 жыл|2013 жылы]] О'Коннордың достары мен әріптестері О'Коннордың ұмытшақ болып, аз сөйлесетінін байқады. [[2017 жыл|2017 жылға]] дейін арқадағы қиындықтар О'Коннорға мүгедектер арбасын қолдануды қажет етті және көмекшіні үйге әкелген болатын. [[2018 жыл|2018 жылдың]] қазан айында О'Коннор Альцгеймер тәрізді деменцияның алғашқы сатысында диагноз қойылғанын анықтағаннан кейін қоғамдық өмірден өзінің тиімді зейнетке шығатынын жариялады. Джон Пол Стивенс [[2019 жыл|2019 жылы]] қайтыс болғаннан кейін, О'Коннор Бургер сотында қызмет еткен соңғы тірі Әділетші болды. ==Әдебиет== * Джоан Бискупич ''Sandra Day O'Connor: How the First Woman on the Supreme Court Became Its Most Influential Justice'' (2005), биография * Флауерс Пруденс "‘A Prolife Disaster’: The Reagan Administration and the Nomination of Sandra Day O’Connor". ''Journal of Contemporary History'' 53.2 (2018): 391-414 беттері. * Монтини, E. J. (2005) [https://www.azcentral.com/news/columns/articles/0712montini12.html?&wired "Rehnquist is No. 1, O'Connor is No. 3, Baloney is No. 2."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322211005/http://www.azcentral.com/news/columns/articles/0712montini12.html?&wired |date=2016-03-22 }} * Лэйзи Би "Growing Up on a Cattle Ranch in the American Southwest", дәйексөз * [https://www.cbsnews.com/pictures/presidential-medal-of-freedom/ "Presidential Medal of Freedom"] * Вашингтон Вальдес, Диана (2005). [http://elpasotimes.typepad.com/morgue/2008/07/hometown-star-4.html "Hometown stars – Sandra Day O'Connor"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100425041934/http://elpasotimes.typepad.com/morgue/2008/07/hometown-star-4.html |date=2010-04-25 }} * [http://www.azcourts.gov/coa1/Former-Judges/SANDRA-D-OCONNOR "Sandra D. O'Connor"] * Кларк, Сюзан (2010). [https://abcnews.go.com/GMA/sandra-day-oconnor-cautions-elena-kagan-dreadful-nomination/story?id=10754455 "Retired Supreme Court Justice Sandra Day O'Connor Backs Elena Kagan Nomination"] * Глэс, Эндрю. [https://www.politico.com/story/2016/09/senate-confirms-first-female-supreme-court-justice-sept-21-1981-228285 "Senate confirms first female Supreme Court justice, Sept. 21, 1981"] * S.M. (2013). [https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2013/10/religious-liberty-and-supreme-court "Endorsing the endorsement test"] * [http://www.utahpatentattorneys.com/File/c2c851b5-8b2b-4dfb-b1b7-ff7ba1ead084 "Regula Pro Lege, Si Deficit Lex: The Latin Sapience of High Judges".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119120343/http://www.utahpatentattorneys.com/File/c2c851b5-8b2b-4dfb-b1b7-ff7ba1ead084 |date=2016-11-19 }} ''The Federal Bar Association.'' * [https://web.archive.org/web/20120118081933/http://www.hlrecord.org/2.4463/justice-o-connor-affirmative-action-should-continue-1.577502 "Justice O'Connor: affirmative action should continue"] * "Planned Parenthood of Southeastern Pennsylvania v. Casey", 505 U.S. 833, 851 (1992). * О'Коннор, Сандра Дэй (2003). [https://web.archive.org/web/20120314163104/http://www.southerncenter.org/OConnor_transcript.pdf "Remarks at the Southern Center for International Studies"] (PDF) * Марголик, Дэвид. [https://www.vanityfair.com/news/2004/10/florida-election-2000 "Behind the aftermath of the 2000 U.S. election"] * ABC News (2006). [https://abcnews.go.com/GMA/story?id=1076621&page=1 "Sandra Day O'Connor Writes Children's Book"] * Бравин, Джесс (2009). [https://www.wsj.com/articles/SB124994271588320565#mod=todays_us_page_one "Change of Venue: In Retirement, Justice O'Connor Still Rules"] * [http://www.chicagotribune.com/news/local/ct-met-sandra-day-oconnor-edit-board-20130427,0,1201477.story "O'Connor questions court's decision to take Bush v. Gore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504091947/http://www.chicagotribune.com/news/local/ct-met-sandra-day-oconnor-edit-board-20130427,0,1201477.story |date=2013-05-04 }} * [https://www.nytimes.com/2013/03/05/books/sandra-day-oconnors-out-of-order.html "Bumpy Start for a Court Cloaked in Grandeur"] * [http://www.constitutionallyspeakingnh.org/ "Constitutionally Speaking New Hampshire"] * [https://nicd.arizona.edu/about "About".] ''National Institute for Civil Discourse. July 5, 2015.'' * Хааг, Мат (2018). [https://www.nytimes.com/2018/10/23/us/politics/sandra-day-oconnor-dementia-alzheimers.html "Sandra Day O'Connor, First Woman on Supreme Court, Reveals Dementia Diagnosis"] * АҚШ Ұлттық Мұрағаттары. [https://www.archives.gov/legislative/features/oconnor.html "Reagan's Nomination of O'Connor"] * Байланысты Баспасөз (2005). [http://www.nbcnews.com/id/8433188/ns/us_news-the_changing_court/t/sandra-day-oconnor-reluctant-justice/ "Sandra Day O'Connor: The reluctant justice"] [[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]] [[Санат:Азаттық президенттік медалінің иегерлері]] [[Санат:АҚШ заңгерлері]] [[Санат:АҚШ Жоғарғы сотының мүшелері]] l4lut2sixzpsznnzfxhhip0lqmkp6m3 0 661931 3635316 3623640 2026-07-26T21:44:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635316 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Саламат Нұрмұханұлы Идрисов | Шынайы есімі = | Суреті = Idrissov Salamat.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] ректоры | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 5 Қаңтар 2020 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Талтенов Абзал]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 9.02.1974 | Туған жері = Өрлік ауылы, {{туғанжері|Индер ауданы|Индер ауданында}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} | Сайты = }} '''Саламат Нұрмұханұлы Идрисов''' ([[9 ақпан]] [[1974]], Өрлік ауылы, [[Индер ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының кандидаты (2009), [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің]] ректоры. == Өмірбаяны == Идрисов Саламат Нұрмұханұлы 1974 жылы 9 ақпанда [[Гурьев облысы]] [[Индер ауданы]], Өрлік ауылында дүниеге келді. 1996 жылы [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] «Математика және информатика» мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1996 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Информатика негіздері және есептеуіш техника» кафедрасына оқытушы болып бастады. 1998 жылы «Информатика және оқытудағы жаңа ақпараттық технологиялар» кафедрасының аға оқытушысы. 2000 жылы университет типографиясының директоры, сол жылы желтоқсан айында қайта құрылған Жаңа ақпараттық технологиялар орталығы Полиграфия бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылы Жаңа ақпараттық технологиялар орталығының директоры. 2006 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Информатика кафедрасының доценті академиялық атағы берілді. 2009 жылы Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы 2011 жылы Ақпараттық технологиялар орталығының директоры. 2012 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы. 2013 жылы Әкімшілік-шаруашылық департаменті директоры, Қашықтықтан оқыту факультеті деканы 2015 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы. 2016 жылдан бастап - Ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор м.а. 2020 жылғы 5 қантардан бері [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры.<ref>[https://kaz.zakon.kz/5001505-atyrau-memlekett-k-universitet-ne-zha-a.html Атырау мемлекеттік университетіне жаңа ректор тағайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512045528/https://kaz.zakon.kz/5001505-atyrau-memlekett-k-universitet-ne-zha-a.html |date=2021-05-12 }}</ref> == Еңбектері == 2009 жылдың 31 наурыз күні 13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін БД 14.61.02. біріккен диссертациялық кеңесінде «Жоғары оқу орнының білім беру үдерісінде студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары» атты тақырыпта диссертация қорғап, 21 мамыр 2009 жылы педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді. 3 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография, 50-ден аса ғылыми мақалалар, оның ішінде имфакт-факторы жоғары SCOPUS және РИНЦ журналдарында 6 ғылыми мақаласын жарияланды. == Марапаттары == Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың (2005, 2007, 2011, 2016), Атырау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2005), Облыс әкімі Алғыс хатымен (2007, 2011), жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ы. Алтынсарин» (2010) белгісімен, ҚР Жоғары оқу орындарының қауымдастығының еліміздің жоғары білім беру жүйесінің дамуына қосқан зор үлесі және жаңа буын мамандарды дайындаудағы ерен еңбегі үшін «А.Байтұрсынов атындағы қола медальмен» (2014), Атырау қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен (2016), «Ерен еңбегі үшін» (2019) медалімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ ИДРИСОВ САЛАМАТ НҰРМҰХАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512060028/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ |date=2021-05-12 }} [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] i07jgp45vb863mjgn1t3gefawxjl716 0 664671 3635277 3605684 2026-07-26T20:14:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635277 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |түс = президент |Қазақша есімі = Садыр Нұрғожаұлы Жапаров |Шынайы есімі = {{lang-ky|Садыр Нургожо уулу Жапаров}} |Суреті = Official Photo of the President of the Kyrgyz Republic H.E. Mr. Sadyr Zhaparov.jpg |Атауы = Ресми портреті, 2021 |Титулы = [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] 6-[[Қырғызстан президенті|Президенті]] |Ту = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg |Ту2 = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Басқара бастады = [[28 қаңтар]] [[2021 жыл]]дан бері |Басқаруын аяқтады = |Премьер = [[Ұлықбек Асамидинұлы Мәріпов|Ұлықбек Мәріпов]]<br />[[Ақылбек Үсенбекұлы Жапаров|Ақылбек Жапаров]]<br>[[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |Ізашары = [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]]<br>[[Талант Тұрдымаматұлы Мамытов|Талант Мамытов]] ({{comment|м.а.|Міндетін атқарушысы}}) |Титулы_2 = [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] 25-[[Қырғызстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту_2 = Flag of Kyrgyzstan.svg |Ту2_2 = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Президент_2 = [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]] |Басқара бастады_2 = [[10 қазан]] [[2020 жыл]] |Басқаруын аяқтады_2 = [[21 қаңтар]] [[2021 жыл]] |Ізашары_2 = [[Қуатбек Боранов]] |Ізбасары_2 = [[Ұлықбек Мәріпов]] |Титулы_3 = [[Ата-Жұрт (партия)|Ата-Жұрт]] тізімі бойынша [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеш]]тің депутаты |Ту_3 = Flag of Kyrgyzstan.svg |Ту2_3 = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Басқара бастады_3 = [[10 қазан]] [[2010 жыл]] |Басқаруын аяқтады_3 = [[1 маусым]] [[2013 жыл]] |Туған күні = 6.12.1968 |Туған жері = [[Кең-Су (Түп ауданы)|Кең-Су]] ауылы, [[Түп ауданы]], {{туғанжері|Ыстықкөл облысы|Ыстықкөл облысында}}, [[Сурет:Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg|20px]] [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Жерленді = |Діні = [[ислам]] |Әкесі = Нұрғожа Жапаров |Анасы = Қадиша Жапарова |Жұбайы = Айгүл Асанбаева |Балалары = төртеу |Атағы = [[Сурет:Rank insignia of младший сержант of the Soviet Army.svg|15px]] [[Кіші сержант]] |Партиясы = [[Келечек]] (2005)<br>[[Ақ Жол (партия)|Ақ Жол]] (2007—2009)<br>[[Ата-Жұрт (партия)|Ата-Жұрт]] (2010—2013)<br>[[Мекенчил]] (2010–) |Білімі = 1) Қырғыз мемлекеттік дене шынықтыру институты<br>2) Борис Ельцин атындағы Қырғыз-Ресей Славян университеті |Қолтаңбасы = |Commons = Садыр Нұрғожаұлы Жапаров |Марапаттары = [[File:RSVA – order of merit rib.png|«Ерен еңбегі үшін» медалі (Ауғанстан ардагерлерінің Ресейлік одағы)|50px]] |Сайты = }} '''Садыр Нұрғожаұлы Жапаров''' ({{lang-ky|Садыр Нургожо уулу Жапаров}}; [[6 желтоқсан]] [[1968 жыл]], Кең-Су ауылы, [[Түп ауданы]], [[Ыстықкөл облысы]]) — [[қырғызстан]]дық мемлекеттік және саяси қайраткер, 2021 жылдың 28 қаңтарынан бастап [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның 6-[[Қырғызстан президенті|Президенті]]. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 6 желтоқсанда [[Ыстықкөл облысы]], [[Түп ауданы]], Кең-Суу шағын ауылында дүниеге келген. Оң қанаттың бугу руынан шыққан. Орта мектепте 1987 жылға дейін, мектепте оқумен қатар, «Санташ» [[колхоз]]ында жұмысшы болып жұмыс істеді. Орта мектепті бітірген соң, [[Бішкек|Фрунзе]] қаласындағы Қырғыз мемлекеттік дене шынықтыру институтына оқуға түседі. 1987 жылы [[Кеңес әскері]] қатарында қызмет етуге шақырылды. Әскердегі қызметі кезінде ол [[кіші сержант]] атағын алды, «Кеңес армиясының үздігі» белгісімен марапатталды. 1989 жылы армиядан оралғаннан кейін ол институтта оқуды жалғастырды, оны 1991 жылы «жаттықтырушы» мамандығы бойынша үздік бітірді. 1995 жылға дейін ол «Санташ» шаруа қожалығында қарапайым жұмысшы болды. 1996 жылы Ыстықкөл облысы Ішкі істер министрлігі арнайы полиция ротасының [[инспектор]]ы болып жұмыс істеді. 1996-2000 жж. Солтонқұл шаруа қожалығы төрағасының орынбасары. 2000–2002 жылдары - «Гузель-МХААД» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры, 2002-2005 жылдары - [[Балықшы (қала)|Балықшы]]дағы «Нұрнефтегаз» шағын мұнай өңдеу зауытының бас директоры. 2006 жылы Садыр Жапаров екінші жоғары білім алып, [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] атындағы Қырғыз-Ресей Славян университетінің заң факультетін бітірді. == Саяси мансабы == 2005 жылғы сәуірде Садыр Жапаров 2005 жылғы парламенттік сайлау кезінде «[[Келечек]]<nowiki/>» (Болашақ) оппозициялық фракциясынан Жоғарғы Кеңестің депутаты болып сайланды, оның жетекшісі болды. Парламенттік сайлаудан кейін көп ұзамай елде наразылықтар басталып, олар «[[қызғалдақ төңкерісі|қызғалдақ төңкерісіне]]<nowiki/>» айналды. Үкіметке қарсы наразылық пен төңкеріс кезінде Садыр Жапаров сәтті төңкерістен кейін ел президенті болып сайланған [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]] бастаған оппозициялық Қырғызстан халықтық қозғалысының жақтаушысы болды. Оппозицияшыл Құрманбек Бакиев билікке келгеннен кейін ол өзінің режиміне жанашырлық танытты. 2006 жылы Садыр Жапаров мемлекеттік наградалар жөніндегі депутаттық комиссияның мүшесі, 2007 жылы рақымшылық жөніндегі депутаттық комиссия төрағасының орынбасары болды. 2005 жылдың ақпан-наурызында 2007 жылғы қазанда Президент Құрманбек Бакиев сайлаған [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеш]] (республиканың бір палаталы парламенті) таратылғаннан кейін, 2007 жылдың 22 қазанында оның депутаттық өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылды. 2007 жылғы кезектен тыс парламенттік сайлауда ол президентті жақтайтын «Ақ жол» («Жарық жол») партиясының тізімдеріне қатысты. Осы сайлауларда оңшыл-центршыл және бакиевшіл партия «Ақ жол» парламенттегі ең көп парламенттік орынға ие болды (90-нан 71-і), басқарушы партияға айналды. Депутат болып сайланғанына қарамастан, ол мандатты қабылдамады, Президент [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]]тің кеңесшісі болып жұмыс істеуге көшті. 2008—2009 жылдары қатар, ол сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі ұлттық агенттіктің комиссары болды. Ол 2009 жылға дейін Құрманбек Бакиевтің кеңесшісі болған. 2009—2010 жылдары — Мемлекеттік кадр қызметі жанындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын-алу агенттігінің директоры. Садыр Жапаров сыбайлас жемқорлықтың алдын алу агенттігін басқарған уақытта «Қырғызжылкоммунсоюзды» көмір сатып алудағы сыбайлас жемқорлық схемаларында айыптады, ал оның ағасы Сабыр Жапаров Жырғалаң кенішіндегі көмір шахтасының иесі болды. Садыр Жапаровқа отбасылық бизнесті лоббизм жасады деген айып тағылды. 2010—2013 — Қырғыз Республикасы [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеші]]нің депутаты. 2010 жылы президент Бакиев төңкеріс нәтижесінде қуып жіберді. Көп ұзамай [[Ош]] мен [[Жалалабат]]та болған ұлтаралық қақтығыстарға Жапаров пен оның серіктестері белсенді қатысты, өз мәлімдемелері бойынша — қақтығыстардың алдын алуға тырысты, қарсыластарының пікірінше — қырғыз ұлтшылдарын қолдады. 2010 жылғы қазандағы сайлауда ол көп орынға ие болған Камчыбек Ташиев басқарған «Ата-Журт» демократиялық партиясының тізімінен [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]] [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеші]]нің депутаты болып қайта сайланды. Сот-құқықтық мәселелер жөніндегі комитеттің төрағасы болды. 2012 жылдан бастап ол өзінің туған жері [[Ыстықкөл облысы|Ыстықкөл]]дегі «[[Құмтөр]]<nowiki/>» алтын кенішін мемлекет меншігіне алуды жақтап, оны басқаратын компанияны экологиялық заң бұзушылықтар мен сыбайлас жемқорлыққа айыптады. Осыған байланысты ол жерлестерінің арасында танымал болды. === Премьер-министр болып сайлануы === ''Толық мақаласы: '''[[Қырғыз төңкерісі (2020)]]''''' === Босатылуы === [[File:Meeting of Vladimir Putin and Sadyr Japarov 02 (24-02-2021).jpg|thumb|left|Садыр Жапаровтың [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]мен кездесуі, [[Мәскеу]], 24 ақпан 2021 жыл]] 2020 жылдың 5 қазанында Қырғызстанда парламенттік сайлау нәтижелеріне қарсы жаппай наразылықтар басталды. 6 қазан күні таңертең Қамшыбек Ташиев бастаған наразылық білдірушілер Садыр Жапаровты босатып, Бішкектің орталық алаңына алып барды, онда ол сөз сөйледі. 2020 жылдың 6 қазанында кешкісін «Достық» қонақ үйінде парламент депутаттары Жапаровты елдің премьер-министрі қызметіне тағайындауды мақұлдады. Алайда, [[Қырғызстан премьер-министрі]]не "[[Ата-Мекен (партия)|Ата-Мекен]]" партиясынан тағы бір кандидат Тилек Токтогазиев Үкімет үйінің жанында өтіп жатқан митингте дәл осы үкіметтің заңды басшысы екенін мәлімдеді, өйткені ол оппозициялық партиялардың басшылары құрған Үйлестіру кеңесінің отырысында осы лауазымға сайланды. Токтогазиев Жапаровтың тағайындалуын заңсыз деп санайды, өйткені депутаттар оны парламентарийлердің отырысы кезінде "Достук" қонақ үйінің жанында жиналған Жапаровтың бірнеше жүздеген жақтастарының қысымымен мақұлдады. Жапаровтың қарсыластары парламенттік кворумның жоқтығын және оны сайлау кезінде рәсімнің бұзылғанын атап өтті. 2020 жылғы 15 қазаннан бастап Қырғызстан президенті [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]] отставкаға кеткеннен кейін Қырғыз Республикасы Конституциясының 68-бабына сәйкес Қырғызстан президенті міндетін атқара бастады. 2020 жылдың 14 қарашасында ол 2021 жылдың 10 қаңтарына белгіленген [[Қырғызстандағы президенттік сайлау (2021)|Қырғызстандағы президенттік сайлауға]] қатысуға шешім қабылдады, соған байланысты ол ел президенті қызметінен кетті және [[Қырғызстан премьер-министрі]]нің ресми өкілеттіктерін тоқтатты. === 2021 жылғы президенттік сайлау === 2021 жылғы қаңтарда Жапаров Қырғызстан президентінің сайлауына қатысып, онда жеңіске жетіп, сайлауға қатысқан сайлаушылардың 79,2% дауысын алды<ref>https://kaz.zakon.kz/5054982-sadyr-zhaparov-yr-yzstanda-y-prezident.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808141516/https://kaz.zakon.kz/5054982-sadyr-zhaparov-yr-yzstanda-y-prezident.html |date=2021-08-08 }}</ref>. === Операция === 2021 жылдың жазында Садыр Жапаровқа хирургиялық араласуды қажет ететін төменгі қабақтың [[энтропион]]ы диагнозы қойылды. Жақында президент күн көзілдірігін киді, содан кейін ол әдеттегі көзілдірікті киюді жалғастырды. 2021 жылғы 23 шілдеде Садыр Жапаров Бішкектегі сауда орталығында коронавирус инфекциясына қарсы вакцина алды. ===Ыстықкөлдегі митингтер=== 2013 жылдың жазында «Құмтөрге» қарсы бірқатар маңызды митингілер өтті. Сөйтіп, Сарудағы митингтердің бірінде тұрғындар шахтадағы жарықты сөндірді. Садыр Жапаровты митинг ұйымдастырушылардың бірі деп атады. 27 маусымда Қаракөлде митинг өтті, онда жағдай бақылаудан шықты. Наразылық білдірушілер үкіметтің өкілетті өкілі Эмильбек Қаптағаевты кепілге алмақшы болып, бір көлікті өртеді. Содан кейін үкімет бұл шаралардың ұйымдастырушылары Садыр Жапаров пен Құбанычбек Кадыров екенін жариялады. Негізгі тұлғалар ұсталды, бірақ оның қатысы бар екенін жоққа шығаратын Садыр Жапаров елден кетіп қалды. ===Естеліктері=== Саясатта жүрген 10 жылға жуық кітабын туған елінен жырақта жүрген Садыр Жапаров шығарды. Онда ол Эмильбек Каптагаев Ыстықкөл облыстық әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары және сонымен бірге Өңірлерді дамыту қорының бақылау кеңесінің төрағасы қызметін атқарғанын, 2008 жылы «қылмыстық келісімге келгенін» жазды. өзіне және басқаларға пайда алу үшін». Оған қарсы қылмыстық іс қозғалғаннан кейін ол сол кезде сыбайлас жемқорлықпен күрес жөніндегі бас комиссары болған Жапаровтан көмек сұрады. Каптагаевтың өзі бұл айыптаулардың барлығын үзілді -кесілді жоққа шығарды. 2015 жылдың қаңтарында парламент тергеуді талап етті. Бұл арада Бас прокуратура кітаптың мазмұнын зерттеуге кірісті. ===Қырғызстанға оралуы=== 2017 жылдың наурыз айының басында Садыр Жапаров видео хабарлама шығарды, онда ол «Құмтөр» мен Мегаком ұялы байланыс операторы туралы айтты. Ол компания мемлекет меншігінде қалуы керек екеніне сенімді. Ол сондай-ақ Қырғызстанға 25 наурызда қырғыз-қазақ шекарасы арқылы келетінін хабарлады. Жапаров келген күні онымен жүзден астам адам кездескісі келді. Сонымен қатар, бірнеше жүз адам оларға саябаққа жиналды. М. Горький Бішкекте. Алайда билік Жапаровтың келуіне тез әрекет етті - [[Қырғыз Республикасының Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік комитеті|ҚРҰҚК]] қызметкерлері оны бірден бақылау бекетінен уақытша ұстау изоляторына жеткізді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kaktus.media/354604|title=Сторонники Садыра Жапарова: Его увезли на трех джипах на допрос в ГКНБ|website=kaktus.media|access-date=2021-03-28}}</ref> ==Марапаттар== * 2009 жылы «Ыстықкөл облысының әлеуметтік-экономикалық дамуына сіңірген еңбегі үшін» Ыстықкөл облыстық мемлекеттік әкімшілігінің медалімен марапатталды. * 2010 жылы Ресей Ауғанстан ардагерлері одағының «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды (Ауғанстан ардагерлері одағы орталық басқармасының 2009 жылғы 7 желтоқсандағы No485 шешімімен). * 2021 жылы оған TOBB экономика және технология университетінің құрметті профессоры мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{ТМД елдерінің басшылары}} {{DEFAULTSORT:Жапаров, Садыр Нұрқожаұлы}} [[Санат:Қырғызстан саясаткерлері]] [[Санат:Қырғызстан премьер-министрлері]] [[Санат:Қырғызстан президенттері]] [[Санат:КСРО кіші сержанттары]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] jmnbjoibei7laiqzl7rci8i3asu5jmm 0 665549 3635306 3491248 2026-07-26T21:41:38Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:1524 жылы қайтыс болғандар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635306 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Ағыш | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 14-Ноғай биі | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1521 жыл|1521]] | Басқаруын аяқтады = [[1524 жыл|1524]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Шейх Мұхаммед]] | Ізбасары = [[Сейіт Ахмет би|Сейіт Ахмет]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[1524 жыл|1524]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Жамқұршы би|Жамқұршы]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ағыш би''' — маңғыт көсемі, 1502–1504 жылдары [[Мұса би|Мұса]] қайтыс болғаннан кейін Ноғай Ордасын басқарып, Ноғай Ордасының биі болған [[Жамқұршы би|Жамқұршының]] ұлдарының бірі. Ағыш «ұлыстың билеушісі», яғни, дұрысын айтқанда, маңғыт ұлыстарын басқарды. Алайда, әкесі Жамқұршы қайтыс болғаннан кейін бұл лауазымды Ағыштың немере ағасы Мұсаның ұлы [[Алшағыр мырза|Алшағыр]] алады. 1509 жылы [[Хасан би]] қайтыс болған соң, шамасы, мәртебесін көтеруді көздеп, Ағыш ноғайлардың Қырымға [[Ноғай-қырым соғысы (1509)|үлкен жорығын]] бастады; жорыққа көптеген ноғай көсемдері, атап айтқанда, Мұсаның ұлы [[Сейіт Ахмет би|Сейіт-Ахмет]] және тағы 40 мырза қосылды. Бұл жорыққа Астрахан ханы [[Әбділкәрім (Астрахан ханы)|Әбд әл-Кәрім]] де қосылды. Қырымда олар жиын туралы хабардар болып, қауіп-қатерді өте байсалды қабылдады. [[I Меңлі Герей|Меңлі Герей]] толық жұмылдыруды жүзеге асырды. Әскерді тақ мұрагері (қалғай) [[I Мехмет Герей|Мұхаммед Герей]] басқарды. Рулық жасақтарды [[Қажыке мырза|Қажыке]] басқарған Барын, Шырын, Маңғыттардың қарашабектері басқарды. Әскер саны 250 мың адамға дейін жетті. Қырым әскері ноғайлардың жартысы ғана [[Еділ|Еділдің]] оң жағалауына өтіп, жорыққа дайындалып жатқанда оларға шабуыл жасады. Ноғайлар толығымен жеңілді. Бүкіл дүние-мүлкі, малы, адамдарының өзі қолға түсті. Көп күн бойы олжаны [[Орқапы]] арқылы айдап алып келді. Кейбір деректерге қарағанда Ағыштың өзі тұтқынға түсті. Одан кейінгі жылдары Ноғай Ордасында [[Алшағыр мырза|Алшағыр]] мен [[Шейх Мұхаммед мырза|Шейх Мұхаммед]] арасында шиеленісті азамат соғысы болып, оның соңы [[Қасым хан]] бастаған қазақтардың шапқыншылығына және ноғайлардың батысқа, Еділдің оң жағалауына қуылуына ұласты. Қасым қайтыс болып, Қазақ хандығы әлсірегеннен кейін ноғай басшыларының елге оралуы басталды. Қақтығыстың басты кінәлілері Алшағыр мен Шейх Мұхаммед енді тірі емес еді. Осындай жағдайда Ағыш пен оның немере ағалары [[Мамай мырза|Мамай]] мен Сейіт Ахмет тағы да алдыңғы қатарға шықты. 1523 жылы Қырым ханы [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]] қол астындағы ноғайлардың көмегімен [[Астрахан хандығы|Астрахан хандығына]] қарсы жорыққа аттанды. Астрахан соғыссыз берілді, өйткені мұндай анағұрлым көп күшке қарсы тұру пайдасыз болды. Алайда, қаланы сәтті басып алғаннан кейін біраз уақыт өткен соң ноғайлар Қырым ханына шабуыл жасап, оны мұрагері [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Гереймен]] бірге қала сыртында жүргенде өлтірді. Кенеттен жасалған шабуыл Қырым татарларының дүрбелеңге түсіп, үреймен қашуға себеп болды. Оқиғаның кенеттен құбылуының себептері мен жағдайлары, сондай-ақ негізгі кінәлілер жайлы әртүрлі айтады. Бір нұсқа бойынша, Ағыш басқа маңғыт мырзасы [[Мамай мырза|Мамайды]] Қырым ханының езгіден құтылу қажеттігіне сендірген делінеді. Қалай десек те, ноғай әскерінің бүкіл түбекті тонап, көптеген тұтқындарды ұстап, Қырымға жеңіспен жасаған шабуылына Ағыш қатысты. Көшпелілер қалай алуды білмеген қалалар мен бекіністер ғана аман қалды. Қырым жермен-жексен етілгеннен кейін көсемдікке үміткер Ағыш пен Мамай арасындағы қайшылықтар күшейе түсті. Бастапқы дереккөздер көбінесе басқасы жайлы үндемей, не біріншісін не екіншісін Орда билеушісі ретінде атап, тарихты біржақты түсіндіреді. Сондықтан биліктің көп биліктік сипатын ескере отырып, билеушілердің ретін қайта құру немесе олардың заңдылығын бағалау қиын. Орыс деректерінде Ағыш ұрпақтарын кінәз балалары деп атап, ал Мамайды «ханзада орнындағы» мырза деп атайды, оның таққа отыруының заңсыздығын атап көрсететіндей. Шамасы, Ағышты анағұрлым заңды басшы ретінде қабылданғанға ұқсайды. Қырымдағы жорықтан кейін жеке текетірес қана емес, саясаттағы келіспеушіліктер де пайда болды. Ағыш қайшылықтарды татуластыруға бел буған көрінеді. Ол Астрахан ханы [[Құсайын (Астрахан ханы)|Құсайын]] және Қырымның жаңа ханы [[I Сағадат Герей|Сағадат Гереймен]] келіссөздер жүргізді. 1524 жылы Мамайға қарсы одақ құрылып, олар Мәскеудің ұлы кінәзі [[ІІІ Василий|ІІІ Василийді]] тартуға тырысты. Сағадат Герей Ағышқа өзіне дұшпандықпен қарайтын мырзаларды Еділден өткізбеуді өтінген. Сонымен бірге 1524 жылы Ағыш Литвамен қарым-қатынас орнатып, Қырым хандығына қарсы одақ құруға уәде берді. Бұл ретте ол [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы ханы, оның айтуынша, Қырымға қарсы күресті басқаруы тиіс болған [[Шейх Ахмет|Шейх Ахметті]] босатуды сұрады. Ол Шейх Ахмет тұсында беклербек болуды көздеді, бұл оның мәртебесін айтарлықтай көтеруі тиіс еді. Алайда сол 1524 жылы Ағыш пен Қазаннан Қырымға қайтып келе жатқан бұрынғы [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] арасында кездейсоқ қақтығыс болды. Бұл тартыста Сахиб Герей Агышты жеңді. Ағыш бұл қақтығыста қаза тапқан болуы мүмкін, өйткені лл туралы бұдан кейін мәлімет жоқ. == Әдебиет == * В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма «Восточная литература», РАН [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1524 жылы қайтыс болғандар]] l33yhktx5bddfmfmdigalngrlrn0de0 0 666014 3635185 3609636 2026-07-26T13:46:42Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635185 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов | Шынайы есімі = {{lang-tt|Рөстәм Нургали улы Миңнеханов}} | Суреті = Rustam Minnikhanov official photo 01 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Татарстан Республикасы Райысы]] | Ту = Standard for Tatarstan.svg | Ту2 = Flag of Tatarstan.svg | Басқара бастады = 6 ақпан 2023 бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''лауазым құрылды, ол өзі Татарстан Республикасының Президенті ретінде'' | Ізбасары = | Президент = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Премьер = [[Алексей Валерьевич Песошин|Алексей Песошин]] | Титулы_2 = [[Татарстан Республикасы Райысы|Татарстан Республикасы Президенті]] | Ту_2 = Standard for Tatarstan.svg | Ту2_2 = Flag of Tatarstan.svg | Басқара бастады_2 = 25 наурыз 2010 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 ақпан 2023<br />({{Abbr|ума|уақытша міндетін атқарушы|0}} 25 наурыз — 18 қыркүйек 2015) | Ізашары_2 = [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев|Минтимер Шәймиев]] | Ізбасары_2 = ''лауазым жойылды, ол өзі Татарстан Республикасының Райысы ретінде'' | Премьер_2 = [[Елдар Шафқатұлы Халиков|Елдар Халиков]] (2010—2017)<br /> [[Алексей Валерьевич Песошин|Алексей Песошин]] (2017—2023) | Президент_2 = [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]<br /> [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Титулы_3 = Татарстан Республикасының Премьер-Министрі | Ту_3 = Coat of arms of Tatarstan.svg | Ту2_3 = Flag of Tatarstan.svg | Басқара бастады_3 = 10 шілде 1998 | Басқаруын аяқтады_3 = 25 наурыз 2010 | Ізашары_3 = [[Фарид Хайруллаұлы Мұхаметшин|Фарид Мұхаметшин]] | Ізбасары_3 = [[Елдар Шафқатұлы Халиков|Елдар Халиков]] | Титулы_4 = Татарстан Республикасының Қаржы министрі | Ту_4 = Coat of arms of Tatarstan.svg | Ту2_4 = Flag of Tatarstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 қараша 1996 | Басқаруын аяқтады_4 = 10 шілде 1998 | Ізашары_4 = Дмитрий Нагуманов | Ізбасары_4 = Роберт Мусин | Туған күні = 1.3.1957 | Туған жері = Жаңа Арыш ауылы, Балық Бістесі ауданы, [[Татар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Татар АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Ислам|ислам]] ([[Сунниттер|сүннет бағыты]]) | Әкесі = Нұрғали Миңнеханов | Анасы = Гүлсина Ахатқызы Миңнеханова | Жұбайы = | Балалары = Ирек пен Ескендір | Партиясы = [[Біртұтас Ресей]] | Білімі = 1. Қазан ауыл шаруашылығы институты<br /> 2. МИСТ Қазан филиалы (қазіргі Г. В. Плеханов атындағы РЭУ Қазан филиалы | Мамандығы = ауыл шаруашылық инженер-механигі | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Rustam Minnikhanov | Марапаттары = }} '''Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов''' ([[Татар тілі|татар.]] ''Рөстәм Нургали улы Миңнеханов;'' [[1 наурыз]] [[1957 жыл]], [[Жаңа Арыш]]) — татар-ресейлік саясаткері, екінші – Татарстан президенті 2010 жылғы 25 наурыздан бастап (2015 жылғы 25 наурыздан 18 қыркүйекке дейін Татарстан президентінің міндетін уақытша атқарушы). Сондай-ақ "[[Татнефть]]" Директорлар кеңесінің төрағасы. Қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды мемлекеттік басқару функциясына белсенді енгізудің жақтаушысы болып табылады.<ref>[https://president.tatarstan.ru/pub/view/11342 Бірінші тұлғадан]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''<small>Өтініш беру күні: 10 қазан 2010. 2016 жылдың 27 қазанында мұрағатталған.</small>''(Орыс/Татар/Ағылшын тілінде)</ref> == Өмірбаяны == 1957 жылы 1 наурызда Татар АКСР, Рыбно-Слободск ауданы, Жаңа Арыш ауылында дүниеге келген. Әкесі Нұрғали Миңнеханов (1930 – 2001), 1980 – 1990 жылдары Сабинск леспромхозының директоры болған. 1978 жылы Қазан ауылшаруашылық институтын бітірді, ауылшаруашылығын механикаландыру, «инженер-механик» біліктілігі. 1978 – 1980 жылдары – "Сельхозтехника" Саба аудандық бірлестігінің инженер-диагностигі. 1980 – 1983 жылдары – Саба орман шаруашылығында аға энергетик, бас энергетик. 1986 жылы – Мәскеу кеңес сауда институтының қазан филиалын "тауартану және азық-түлік тауарларының саудасын ұйымдастыру" мамандығы бойынша бітірді, біліктілігі "жоғары тауартанушы" ((қазіргі ЖПУ). Г.В. Плеханова). 2001 жылы экономика бойынша докторлық диссертация қорғады (экономика ғылымдарының докторы). === Мемлекеттік қызмет === 1983 – 1985 жылдары – [[Саба ауданы|Саба ауданының]] басқарма төрағасының орынбасары. 1985 – 1990 жылдары – [[Арша ауданы|Арша ауданының]] басқарма төрағасы. 1990 – 1992 жылдары – Арша аудандық атқару комитетінің төрағасы. 1992 – 1993 жылдары – Арша ауданы әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары. 1993 – 1996 жылдары – [[Биіктау ауданы]] әкімшілігінің басшысы. === Татарстан үкіметінде === 1996 – 1998 жылдары – Татарстан Республикасының Қаржы министрі. 1998 жылы Татарстан Республикасының үкіметін басқарды. 1999 жылдың маусымында премьер-министр ретінде "Татнефть"ашық акционерлік қоғамының Директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды. 2001 жылдың мамырында ол [[Минтимер Шәрипұлы Шәймиев|Минтимер Шәймиев]] Татарстан президенті лауазымына қайта сайланғаннан кейін құрылған республика үкіметін тағы да басқарды. 2005 жылғы 29 сәуірде Татарстан Республикасы Мемлекеттік кеңесінің қаулысымен Татарстан Республикасының премьер-министрі болып қайта бекітілді. === Татарстан Республикасының Президенті === 2010 жылғы 22 қаңтарда Ресей президенті [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] Минтимер Шәймиевтің өзін-өзі бас тартқаннан кейін Татарстан Республикасының Мемлекеттік Кеңесіне Татарстан Республикасының Президенті Рүстем Миңнехановқа Татарстан Республикасының қазіргі премьер-министрі өкілеттігін беруді ұсынатынын мәлімдеді. 2010 жылдың 28 қаңтарында Миңнехановтың кандидатурасын Татарстан Республикасы Мемлекеттік кеңесінің қарауына енгізу туралы жарияланды. 2010 жылғы 29 қаңтарда Татарстан Республикасы Мемлекеттік Кеңесінің Президиумы Миңнехановқа Татарстан Республикасының Президенті өкілеттігін беру туралы мәселені 2010 жылғы 4 ақпанда қарауды тағайындады. 2010 жылғы 4 ақпанда Татарстан Республикасының Мемлекеттік Кеңесі Миңнехановтың Татарстан Президенті лауазымына кандидатурасын бірауыздан бекітті.<ref>[http://www.business-gazeta.ru/article/20224/6/ Татарстан Республикасының Мемлекеттік Кеңесі Миннихановтың Татарстан президенті лауазымына кандидатурасына бірауыздан дауыс берді.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612184802/https://www.business-gazeta.ru/article/20224/6 |date=2018-06-12 }}(Орысша)</ref> Рүстем Миңнехановтың Республика Президенті қызметіне кірісу рәсімі 25 Наурызда – Минтимер Шәймиевтің өкілеттігі аяқталған күні өтті.<ref>[http://chelny-week.ru/2010/02/vlast-peremenilas-2/ ҚУАТ ӨЗГЕРДІ! — Жаңа апта. 2010 жылғы 5 ақпандағы № 6 (165) қорытынды (аптаның оқиғалары).] (Орысша)</ref> [[Сурет:2010 inauguration of Rustam Minnikhanov 14.jpg|солға|нобай|345x345 нүкте|Татарстан Республикасының Президенті Рүстем Миңнехановтың қызметке кірісу рәсімі (2010).]] 2010 жылғы 25 Наурызда Рүстем Миңнеханов ант беріп, ресми түрде Татарстан Республикасының Президенті қызметіне кірісті. 2010 жылғы 16 маусымнан 18 желтоқсанға дейін, 2017 жылғы 26 мамырдан 22 қарашаға дейін және 2020 жылғы 21 желтоқсаннан бастап – [[Ресей Федерациясы Мемлекеттік Кеңесі Төралқасының мүшесі.]] 24 жылғы 2015 наурызда Ресей президенті Владимир Путин Миңнехановқа қыркүйек айында бір дауыс беру күні күтілетін келесі сайлауда сайланғанға дейін республика басшысы міндетін атқаруды ұсынды. 2015 жылғы 13 қыркүйекте өткен Татарстан президенті сайлауында Миңнеханов 94,4% дауыс жинады. 18 қыркүйекте ол екінші мерзімге қызметке кірісті. 20 жылдың 2020 мамырында Ресей президенті Владимир Путин Рүстем Миңнехановтың аймақ басшысы лауазымына қайта сайлану ниетін қолдады. Сайлау 2020 жылдың қыркүйегіне жоспарланған. <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%">"Сіздің өкілеттіктеріңізге қатысты: иә, мен олардың мерзімі аяқталғанын білемін, бірақ сіз бірнеше минут бұрын Татарстан бізде федерацияның барлық субъектілері арасында көшбасшы болып табылатындығын және бұл іс жүзінде солай екенін айттыңыз. Бірақ мұның бәрі сіздің Республика басшылығындағы жұмысыңыздың нәтижесінде қол жеткізілді. Сондықтан мен сіздің келесі мерзімге Республика басшысы лауазымына кандидат ретінде ұсынылуыңызды қолдаймын", - деді президент (''Владимир Путин'').</blockquote> [[Сурет:2011-05-28 Владимир Путин, Рустам Минниханов.jpeg|нобай|340x340 нүкте|Ресей Федерациясы Үкіметінің төрағасы Владимир Путин Татарстан республикасының басшысы Р. Н. Миңнехановпен жұмыс кездесуін өткізді (2011).]] [[2020 жылғы қыркүйектегі бірыңғай дауыс беру күні]] барысында Татарстан Республикасының басшысын сайлауда Рүстем Миңнеханов тіркелген сайлаушылардың жалпы санының 78,78% келген кезде 83,27% дауыс жинап, барлық қарсыластарынан озып, жеңіске жетіп, аймақ басшысы лауазымында жұмысын жалғастырды.<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/09/16/itogi-vyborov-v-tatarstane-pobeda-minnihanova-ravnenie-na-turkmeniyu Татарстандағы сайлау нәтижелері: Миңнехановтың жеңісі, Түркіменстанға теңеу.] ''<small>EADaily. Өтініш беру күні: 21 қыркүйек 2020.</small>''(Орысша)</ref> == Меншік және кірістер == Рүстем Миңнехановтың 2011 жылғы ресми отбасылық табысы 11 млн рубльді құрады. Миңнехановтың отбасына жалпы ауданы 564 м² және 21,9 акр жер жылжымайтын мүлік тиесілі. 2010 жылы Президенттің отбасылық кірісі 15,5 миллион рубльді құрады.<ref>[https://www.vedomosti.ru/special/incomes-governors-201.. Ресейлік шенеуніктер қанша ақша табады.] ''<small>Жүгінген күні: 25 желтоқсан 2012.</small>''(Орысша)</ref> 2016 жылдың қорытындысы бойынша, 2,358 млрд рубль сомасымен «[[Forbes]]<nowiki/>» журналының "Қуат және ақша" мемлекеттік қызметшілердің кірістер рейтингісінде үшінші орынға ие болды.<ref>[https://www.forbes.ru/profile/346407-rustam-minnihanov Рейтинг "Қуат және ақша. Мемлекеттік қызметшілердің кірістер рейтингі 2017 — Рүстем Миңнеханов]</ref> 2018 жылдың мамыр айында жарияланған декларацияға сәйкес, 2017 жылы Миңнехановтар жұбының жалпы табысы 145 миллион рубльді құрады.<ref>[https://ria.ru/20180503/1519811215.html Чета Миннихановых заработала в 2017 году более 145 миллионов рублей] — ria.ru (Орысша)</ref> == Отбасы == '''Жұбайы''' – Гүлсина Ахатқызы Миңнеханова (туған. 1969)<ref>[http://www.business-gazeta.ru/article/45329/12/ Гүлсина Миңнеханова Қазанға архитектуралық -косметикалық сыйлық жасады.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707033913/https://www.business-gazeta.ru/article/45329/12 |date=2018-07-07 }}(Орысша)</ref>. Ол "Luciano Beauty Studio" элиталық Қазан сұлулық салонына ие. 2010 жылы алынған 8,1 миллион рубль табысымен Гүлсина Миңнеханова губернаторлардың ең бай он әйелінің қатарына кірді.<ref>Школин А., Затейчук М. [https://republic.ru/posts/l/731871 Губернаторлардың ең бай 10 әйелі.] ''<small>Slon.ru (19 қаңтар 2012 ж.). Тексерілді 17 желтоқсан 2012 ж. Мұрағатталған 19 желтоқсан 2012 ж.</small>'' (Орысша)</ref> "[[Forbes]]" жариялаған 2016 жылдың қорытындысы бойынша табысы 2,351 млрд рубль болатын ресейлік шенеуніктердің ең бай әйелдерінің рейтингін басқарды.<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-41074437 Татарстан басшысының әйелі ресейлік шенеуніктердің барлық әйелдерінен бай.](Орысша)</ref> '''Ұлдары:''' Ирек (04.03.1989–17.11.2013, Қазанда ұшақ апатынан қайтыс болған) және Ескендір (туған. 2008). 2013 жылдың 17 желтоқсанында Ирек Миннихановтың жесірі Антония Гишар Рүстем Нұрғалиұлының немере дүниеге келді.<ref>[https://kazan.aif.ru/society/details/1068232 Татарстан басшысы Рүстем Миңнехановтың немересі туыды.](Орысша)</ref> '''Екі ағасы бар:''' [[Рифкат Нұрғалиұлы Миңнеханов]] (1955) [[Рәис Нұрғалиұлы Миңнеханов]] (1961) 2014 жылдың қаңтарында Рифкат Татарстан Республикасының "Жол қозғалысы қауіпсіздігі" мемлекеттік мекемесінің басшысы<ref>[https://gbubdd.tatarstan.ru/rukovodstvo-uchrezhdeniya-4251609.htm Мекеме басшылығы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424022333/https://gbubdd.tatarstan.ru/rukovodstvo-uchrezhdeniya-4251609.htm |date=2021-04-24 }} Мемлекеттік бюджеттік мекеме. <small>''Өтініш беру күні: 15 қараша 2020.''</small> (Орысша)</ref>, Рәис – Татарстан Республикасының "Сабин муниципалды ауданы" муниципалитетінің басшысы.<ref>[https://saby.tatarstan.ru/administer/glava.htm Саба муниципалды ауданының басшысы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421030042/https://saby.tatarstan.ru/administer/glava.htm |date=2021-04-21 }}(Орысша)</ref> == Сын == 2020 жылдың ақпанында [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]]<nowiki/>дың Қазандағы штаб-пәтері Миңнеханов қызметтік сапарлар үшін құны 3 миллиард рубль болатын [[Dassault Falcon|Falcon]] 8X бизнес -ұшағын пайдаланады деп мәлімдеген тергеуді жариялады, оған қызмет көрсету жылына 175 миллион рубльге бағаланды. Штаб Миннихановтың кеңсесіне ұшақтың иесі және оған қызмет көрсетуге ақша көзі туралы сұрау жіберді.<ref>[https://www.dw.com/ru/%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%83-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0/a-52367599 Навальныйдың Қазандағы штаб -пәтері Татарстан президентіне ұшақ тапты] | DW | ''<small>13.02.2020 ж. DW.COM. Емдеу мерзімі: 2020 жылдың 16 ақпаны.</small>'' ''Deutsche Welle (www.dw.com).'' </ref> 2020 жылдың қыркүйегінде сол штаб миллиардтаған рубль болатын сыбайлас жемқорлықтың оннан астам мысалын егжей -тегжейлі сипаттайтын кезекті тергеуді жариялады.<ref>[https://www.znak.com/2020-09-09/fbk_nashel_u_semi_glavy_tatarstana_nedvizhimost_na_neskolko_milliardov_rubley ФБК Татарстан басшысының отбасынан бірнеше миллиард рубльге жылжымайтын мүлік тапты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808145429/https://www.znak.com/2020-09-09/fbk_nashel_u_semi_glavy_tatarstana_nedvizhimost_na_neskolko_milliardov_rubley |date=2021-08-08 }} <small>''www.znak.com. өтініш беру күні: 27 Қыркүйек 2020.''</small>(Орысша)</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Татарстан Президенттері]] 4qzxkqhvmsvw15phqk0hd1dlalsqina 0 669267 3635302 3361658 2026-07-26T21:40:25Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жүлдегерлері]],[[Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада Ойындарының жүлдегерлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635302 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Абдул Хамид |шынайы есімі ={{lang-ur|عبد الحمید}}<br>{{lang-en|Abdul Hamid}} |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = Ер |толық есімі =Абдул Хамид |туған кездегі есімі = |лақап аты =Хамиди |азаматтығы = {{ту|Пәкістан}} |мамандандыру = Көгалдағы хоккейші |клубы = |туған күні = 7.1.1927 |туған жері = |қайтыс болған күні = 12.7.2019 |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = 175 |салмағы = 68 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Абдул Хамид''' ({{lang-en|Abdul Hamid}}, {{lang-ur|عبد الحمید}}, [[7 қаңтар]] [[1927 жыл|1927]], [[Банну]], [[Британ Үндістаны]] — [[12 шілде]] [[2019 жыл|2019]], [[Равалпинди]], [[Пәкістан]]) — пәкістандық көгалдағы хоккейші, 1960 жылғы Олимпиада чемпионы. 1956 жылғы Олимпиада күміс жүлдегері. 1948, 1952 жылғы Олимпиадаларға да қатысты. 1948—1960 жылдары Пәкістан құрамасында 55 матч өткізіп, 48 гол соқты<ref>https://web.archive.org/web/20030206033223/http://www.phf.com.pk/int_record.php</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Алфавит бойынша көгалдағы хоккейшілер]] [[Санат:Пәкістан көгалдағы хоккейшілері]] [[Санат:Көгалдағы хоккейден Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Пәкістан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] [[Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жүлдегерлері]] [[Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада Ойындарының жүлдегерлері]] 5vtfpqedsio8usjbe7lqfjtf2g6ks26 4 675070 3635448 3635067 2026-07-27T07:01:04Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3635448 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96471||76771||11064||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||85714||80557||907||635||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55564||30518||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48901||40169||1766||102||629||17||11||4487||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|1nter pares}}||32087||29809||213||7||793||70||0||1460||148 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23961||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22801||21491||790||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||21915||20525||432||44||258||11||0||329||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13873||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19641||10158||1375||41||7040||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17236||12264||224||7||135||162||8||2486||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11327||6858||508||0||103||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||33||{{u|AlibekKS}}||8337||5756||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||32||{{u|TheNomadEditor}}||8197||5767||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4429||3886||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3746||3689||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3285||2602||363||116||105||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3136||3062||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2112||1796||8||0||20||0||0||81||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1609||1339||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1535||1529||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1173||1100||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||141||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||899||773||15||0||3||0||0||4||0 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||727||753||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||676||667||0||1||0||0||0||6||1 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||173||{{u|Tuttiorchestra687}}||592||590||0||0||0||0||0||4||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 27cxyj8ro47ipo4lluh2hrrhbapet6x 4 675089 3635559 3635138 2026-07-27T11:00:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3635559 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515621||380098||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145867||131245||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132579||127396||757||15||62||17||10||2859||1438 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113671||1||0||0||0||0||0||113670||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88439||88439||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26605||22825||42||0||3648||2||0||66||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14660||13667||441||1||0||84||0||388||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9117||9117||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] q4qi1dfubnlc9tfmd3lobqqnzx116jy 4 675116 3635172 3634730 2026-07-26T13:07:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3635172 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||948||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2651||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2330||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1343||314||1||314||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|1nter pares}}||581||310||0||10||607||3||0||0||4 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||533||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||517||501||3||646||4814||32||15||3||4 |- |51||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |52||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |53||{{u|Sagzhan}}||507||88||2||23||198||30||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||208||23||0||34||81||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||142||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||42||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |400||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |401||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Mheidegger}}||38||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |404||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |405||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |406||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |411||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |552||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |559||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |562||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |706||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |714||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |719||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |779||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |781||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |790||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |809||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |822||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |823||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |827||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |830||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |831||{{u|Dostoevskykz}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |843||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |847||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |852||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |855||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |856||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |862||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |902||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |935||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |938||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |939||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |940||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |950||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |959||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |960||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |990||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |999||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1002||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1014||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1022||{{u|Kvazimodo}}||4||0||0||0||8||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1030||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1043||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1050||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1058||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1062||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1085||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1099||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1100||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1103||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1132||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1138||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1170||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1173||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1178||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1180||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1193||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1197||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1204||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1486||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1516||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1533||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1551||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1552||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1559||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Садықова Ақгүл}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1677||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1682||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1696||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1702||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1707||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||287||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] nnej79m2gpxx4s0dmbzufg0kzmhyiq6 0 675989 3635442 3617207 2026-07-27T06:38:46Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 вокзал ғимараты (вокзал) 3635442 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Актогай, станция (1).jpg|нобай|300x300 нүкте|Станция Ақтоғай]] '''Ақтоғай теміржол станциясы''' — Қазақстан темір жолының Алматы бөлімшесіне қарасты ірі теміржол торабы. Станция Қазақстанның Жетісу облысы, Ақтоғай ауылында орналасқан. == Жалпы сипаттама == Ақтоғай станциясы Түрксіб магистралінің маңызды нүктелерінің бірі болып табылады. Мұнда бірнеше теміржол тармақтары түйіседі: * Түрксіб (Алматы – Семей бағыты); * Ақтоғай – Достық (Қытаймен шекараға шығатын халықаралық бағыт); * Мойынты – Ақтоғай (орталық Қазақстанды Жетісу өңірімен байланыстырады). Осы торап арқылы Қазақстанның шығысы мен орталығы, сондай-ақ Қытай бағытына жүк және жолаушылар тасымалы жүзеге асырылады. == Тарихы == * Станция 1930-жылдары Түрксіб құрылысы кезінде пайдалануға берілді. * Кейін Ақтоғай – Достық теміржол желісі ашылғаннан кейін халықаралық маңызы бар торапқа айналды. * Мойынты – Ақтоғай желісінің іске қосылуы станцияның стратегиялық рөлін одан әрі күшейтті. == Қызметі == Ақтоғай станциясы: * жолаушыларға қызмет көрсетеді (вокзал бар); * жүк пойыздарын қабылдап, жөнелтеді; * халықаралық транзиттік тасымалдарды қамтамасыз етеді. == Маңызы == Ақтоғай станциясы Қазақстандағы ең ірі теміржол тораптарының бірі саналады. Ол елдің шығысы мен орталығын, сондай-ақ Қытай бағытын байланыстыратын стратегиялық көлік инфрақұрылымы болып табылады. == Оқиға == Станция Түрксібте орналасқан. [[1956 жыл]]ы кеңес-қытай екіге бөлінуі нәтижесінде [[1959 жыл]]ы Достық стансасына дейін (Жоңғар қақпасы арқылы) темір жол салынды, бірақ бұл уақытқа дейін екі ел арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Қытайдың Ланьсин темір жолы 1959 жылға дейін созылмады. алдағы отыз жылдағы Қазақстан шекарасы. [[1985 жыл]]ы Ақтоғай – Саяқ темір жолы қосылып, Орталық Қазақстанмен теміржол қатынасы мүмкін болды. [[1990 жыл]]ы Алатау асуында Қытаймен қосылған соң [[Үрімші]] – [[Достық]] – Ақтоғай – [[Саяқ]] – [[Балқаш]] – [[Мойынты (кент)|Мойынты]] теміржол көпірі құрылды. [[2012 жыл]]ы Қорғастағы габаритті жүктерді ауыстырып тиеу торабы арқылы Қытайдағы Цзинхэ жол айрығына дейін Жетіген арасында жаңа желі ашылды. == Маршрут == * [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Түрксіб]] * [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Ақтоғай-Достық темір жолы]] * [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Мойынты-Ақтоғай темір жолы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түрксіб}} {{Ақтоғай-Достық темір жолы}} {{Мойынты-Ақтоғай темір жолы}} [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 0st0lyzujcsvz8155uu24iszlfmfj68 1 688335 3635355 3079270 2026-07-26T22:37:34Z Nurken 111493 Nurken [[Талқылау:Қазақстан Республикасының Президенті]] бетін [[Талқылау:Қазақстан президенті]] бетіне жылжытты 3079270 wikitext text/x-wiki ==Мақала атауын өзгерту ұсынысы== Басқа мемлекет басшыларының мақалалары елдің қысқартылған атымен аталған (Ресей Федерациясының президенті емес, [[Ресей президенті]], Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығыгың премьер-министрі емес, [[Ұлыбритания премьер-министрі]]). Неге осы жерде Қазақстанның күнделікті атауы емес, "Қазақстан Республикасы" толық атауы қолданылады? "Қазақстан президенті" деп басқа мақала аттарына ұқсатып ауыстыру керек деп санаймын. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылау]]) 11:23, 2022 ж. қыркүйектің 23 (+06) :{{@|Malik Nursultan B}} Қалған админдерге талқыға салып көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:02, 2022 ж. қыркүйектің 24 (+06) t2x26rdda6mvemwu013tog367rxaihq 0 692347 3635570 3583186 2026-07-27T11:37:17Z Marksscheider 183882 3635570 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} {{Партия | партия атауы = «Иттихат ве теракки» («Одақ және прогресс») | шынайы атауы = {{lang|ota|{{nobold|اتحاد و ترقى فرقه‌سی}}}}<br />İttihad ve Terakki Fırkası | аббревиатура = İTF / ІВТФ | логотипі = İttihat ve Terakki amblemi.jpg | логотип ені = 150px | сурет атауы = Flag of the Young Turk Revolution.svg | партия түсi = #D50000 | басшысы = [[Талғат паша]] (1908–1918)<br/>[[Ахмет Риза]] (1897–1908) | басшы орынбасары = | лауазым = Бас хатшы | лауазым иесі = [[Доктор Назым|Назым бей]] (1908–1917)<br>[[Мидхат Шюкрю Бледа]] (1917–1918)<ref name="Zürcher-Syllabus"> {{Cite book |author=Erik Jan Zürcher|date=1984|title=The Unionist Factor: The Rôle of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926|url=https://books.google.com/books?id=NcoUAAAAIAAJ&q=Mithat+%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC+Bleda+committee+of+union&pg=PA38|publisher=E.J. Brill|isbn=90-04-07262-4}} * {{Cite book|author= Erik Jan Zürcher|date=2017|title=Turkey: A Modern History|url=https://books.google.com/books?id=P7qKDwAAQBAJ&q=Mithat+%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC+Bleda+committee+of+union+secretary&pg=PA377|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-78453-187-4}} * {{Cite web|title=Syllabus|url=https://www.sabanciuniv.edu/syllabus/?crn=30159&term=201903|access-date=2020-12-23|website=www.sabanciuniv.edu|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810190257/https://www.sabanciuniv.edu/syllabus/?crn=30159&term=201903|url-status=dead}}</ref> | лауазым1 = | лауазым иесі1 = | лауазым2 = | лауазым иесі2 = | негіздеуші = [[Ибрахим Темо]]<ref name="Hanioglu73152">{{harvnb|Hanioğlu|2001|pp=73, 152}}</ref><br/>[[Ишак Сүкүти]]<br/>[[Абдуллах Джевдет]]<br/>[[Мехмед Решид]] | құрылуы = 21 мамыр 1889 (комитет ретінде)<hr>24 қыркүйек 1909 (партия ретінде) | таратылуы = 5 қараша 1918 | штаб-пәтері = [[Ыстамбұл|Константинополь]] | идеологиясы = [[Иттихадизм]]<br /> * [[Конституционализм]]<br /> * [[Орталықтандыру]]<br /> * [[Прогрессивизм]]<ref>{{cite web |url=http://www.turkeyswar.com/prelude/cup.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20180524225449/http://www.turkeyswar.com/prelude/cup.html | archive-date=24 May 2018 | title=Turkey in the First World War - Committee of Union and Progress}}</ref> * [[Түрік ұлтшылдығы]]<ref name="Rayner-Akmeșe">{{Cite book |last1=Rayner |first1=Jeremy |url= |title=Back to the '30s?: Recurring Crises of Capitalism, Liberalism, and Democracy |last2=Falls |first2=Susan |last3=Souvlis |first3=George |last4=Nelms |first4=Taylor C. |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-41586-0 |pages=161 |language=en |quote=In the prevailing literature, the term ultra-nationalism is often used to describe Turkish nationalism.}} * {{harvnb|Akmeșe|2005|p=34}}</ref> * [[Позитивизм]]<ref name="Multiple sources1"> {{cite journal |last1=Kurt |first1=Umit |last2=Gurpinar |first2=Dogan |title=The Young Turk Historical Imagination in the Pursuit of Mythical Turkishness and its Lost Grandeur (1911–1914) |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |date=2016 |volume=43 |issue=4 |pages=560–574 |doi=10.1080/13530194.2016.1139443|s2cid=159857101 }} * {{cite book |last1=Kieser |first1=Hans-Lukas |editor1-last=Friedman |editor1-first=Jonathan C. |title=The Routledge History of the Holocaust |date=2010 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1136870606 |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9780203837443.ch3 |language=en |chapter=Germany and the Armenian genocide of 1915–17|doi=10.4324/9780203837443.ch3}} * {{cite book |last1=Suny |first1=Ronald Grigor|author-link=Ronald Grigor Suny |title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide|title-link=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |date=2015 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400865581 |pages=149, 245}}</ref><br /> * [[Әлеуметтік дарвинизм]]<br /> * [[Түркішілдік]] (1909 жылдан)<ref>{{Citation|last=Karsh|first=Efraim|title=Review of ''The Rise of the Young Turks: Politics, the Military, and Ottoman Collapse'' by M. Naim Turfan|date=June 2001|journal=The International History Review|volume=23|issue=2|author-link=Efraim Karsh|page=440}}.</ref><br /> * [[Османшылдық]] ([[Бірінші Балқан соғысы|1913 жылға дейін]]){{Sfn|Akçam|2007|p=53}}<br /> * [[Панисламизм]] ([[Осман жиһады (1914)|1914 жылдан]])<ref>[[Принстон университеті]]нің соңғы Осман тарихының профессоры М. Шүкүри Ханиоғлу, Иттихат және теракки партиясы өздеріне ыңғайлы болған кез келген уақытта Исламды пайдаланғанын атап көрсетеді.{{harvnb|Hanioğlu|2008|p=187}}{{harvnb|Worringer|2014|pp=41, 53, 69, 81–82, 188, 224–27, 260–61}}</ref><br /> * [[Этатизм]] ([[Ұлттық экономика (Түркия)|1915 жылдан]]){{sfn|Kieser|2018|p=273}}<br /> * [[Түркиядағы армян фобиясы|Армяндарға қарсы көзқарас]] ([[Армян геноциді|1915 жылдан]])<ref>{{cite journal |title=The Extermination of Ottoman Armenians by the Young Turk Regime (1915–1916) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |journal=Extermination-ottoman-armenians-young-turk-regime-1915-1916.HTML |date=25 January 2016 |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/extermination-ottoman-armenians-young-turk-regime-1915-1916.html |language=en|quote="[...] the subscription of the Young Turks to Social Darwinism (the theory of the application to humans of the survival-of-the-fittest in the animal world) had convinced them that the construction of the Turkish nation would be realized through the elimination of the Armenians [...]"}}</ref> | интернационалы = | одақтастар = [[Ұлттық қорғаныс лигасы (Осман империясы)|Ұлттық қорғаныс лигасы]] | жастар ұйымы = | мүшелер саны = 850 000 (1909 жыл, бағалау бойынша) | ұраны = ''Hürriyet, Müsavat, Adalet''<br />('Бостандық, Теңдік, Әділдік') | Төменгі палатадағы орындар = 192 / 275 (1914 жыл) | Төменгі палатадағы орындар_параметр = Депутаттар палатасы (Осман империясы) | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = }} '''Бірлік және прогресс''' ({{lang-ota3|إتحاد و ترقى|İttihâd ve Terakkî}}, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) — [[Осман империясы|Осман империясындағы]] (кейін [[Түркия|Түркиядағы]]) 1889 жылдан 1926 жылға дейін болған [[ұлтшылдық]] саяси партия. [[Жас түріктер]] қозғалысының фракциясы бола отырып, ол абсолютті монархияны жойып, оны конституциялық монархияға айналдырған [[Жас түріктер төңкерісі|1908 жылғы жас түрік төңкерісінің]] негізгі ұйымдастырушысы болды. 1913 жылдан 1918 жылға дейін партия империяны [[Бірпартиялық жүйе|бірпартиялы мемлекет]] ретінде басқарып, Османлы дәуірінің аяғында кең ауқымды этникалық жою саясатының бөлігі ретінде [[Армяндар|армян]], [[Гректер|грек]] және [[Ассириялықтар|ассирия халықтарына]] қарсы геноцид жасаған. Осман империясында оның мүшелері ''İttihadcılar'' («одақшылар») немесе ''Komiteciler'' («комитет мүшелері») деген атаумен танымал болған{{Sfn|Kieser, Hans-Lukas|2018|p=61}}. == Әдебиет == * {{Citation|last=Kieser|first=Hans-Lukas|title=Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide|date=26 June 2018|publication-date=2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15762-7}} * {{Citation | last1 = Karsh | first1 = Efraim | last2 = Karsh | first2 = Inari | title = Empires of Sand | place = Cambridge | publisher = Harvard University Press | year = 1999 | isbn = 978-0-67425152-6 | format = hardback | url = https://archive.org/details/empiresofsandstr00kars | url-access = registration }}. * {{cite book |last1=Kévorkian |first1=Raymond |author1-link=Raymond Kévorkian |title=The Armenian Genocide: A Complete History |title-link=The Armenian Genocide: A Complete History |date=2011 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |language=en}} * {{cite journal |title=İzmir Suikastı-1926 |last=Kuyaş |first=Ahmet |issue=41 |journal=[[NTV Tarih]] |date=June 2012 }} * {{Citation | last = Mardin | first = Şerif | author-link = Şerif Mardin | url = http://www.iletisim.com.tr/iletisim/book.aspx?bid=267 | title = Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, 1895–1908 | place = Istanbul | orig-date = 1964 | year = 1992 | language = tr | publisher = Iletisim | pages = 221–50 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110717210331/http://www.iletisim.com.tr/iletisim/book.aspx?bid=267 | archive-date = 2011-07-17 |ref=none }}. * {{cite book |last1=Nicolle |first1=David |title=The Ottomans : Empire of Faith |date=2008 |publisher=Thalamus |location=Ludlow |isbn=978-1902886114}} * {{Citation | first = Şerif | last = Mardin | author-mask = 3 | title = Continuity and Change in the Ideas of the Young Turks | type = expanded text of a lecture | publisher = School of Business Administration and Economics Robert College | year = 1969 | pages = 13–27 |ref=none}}. * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-link = M. Şükrü Hanioğlu | title = Bir siyasal düşünür olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi | place = Istanbul | year = 1981 | language = tr |ref=none}}. * {{cite journal|last=Hanioğlu|first=M. Şükrü|year=2011|title=Civil-Military Relations in the Second Constitutional Period, 1908–1918|journal=Turkish Studies|doi=10.1080/14683849.2011.572627|pages=177–189|volume=12|issue=2|s2cid=145763743}} *{{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-link = M. Şükrü Hanioğlu | title = A Brief History of the Late Ottoman Empire | place = Princeton | year = 2008 | language = en }} * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-mask = 3 | title = Bir siyasal örgüt olarak Osmanlı Ittihad ve Terakki Cemiyeti ve Jon Türklük | place = Istanbul | year = 1986 | language = tr }}. * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-mask = 3 | title = The Young Turks in Opposition | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1995 | isbn = 0-19-509115-9 }}. * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-mask = 3 | title = Preparation for a Revolution: The Young Turks 1902&ndash;1908 | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2001}}. *{{Citation|last1=Shaw|first1=Stanford|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|volume=II|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-29166-6|last2=Shaw|first2=Ezel|year= 1977}} * {{Citation | first = Tarık Zafer | last = Tunaya | title = Türkiye'de Siyasal Partiler | place = İstanbul | year = 1989 | language = tr |ref=none}}. * {{Citation | last = Worringer | first = Renée | title = 'Sick Man of Europe' or 'Japan of the near East'?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 36 | issue = 2 | date = May 2004| pages = 207–230 | doi = 10.1017/S0020743804362033 | s2cid = 156657393 }}. * {{Citation | last = Worringer | first = Renée | author-mask = 3 | title = Ottomans Imagining Japan: East, Middle East, and Non-Western Modernity at the Turn of the Twentieth Century | place = London | publisher = Palgrave | year = 2014}}. {{Stub}} == Дереккөздер == <references /> ma26n5j7x8v1sn4h7rekohqo9ta19ji 0 713816 3635308 3291003 2026-07-26T21:42:12Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Тірі тұлғалар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635308 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Аделаида Пчелинцева |шынайы есімі = |суреті = 5. Islamic Solidarity Games 2021 Konya Swimming Women 50m breaststroke Medal ceremony 20220813 1 (cropped).jpg |сурет ені = 220px |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |мамандандыру = [[Жүзу]] |клубы = |туған күні = 29.09.1999 |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Аделаида Пчелинцева''' ([[1999 жыл]]ы [[29 қыркүйек]]те туған) — [[қазақстан]]дық жүзуші.<ref>{{cite web|url=https://www.inform.kz/en/adelaida-pchelintseva-sets-kazakhstan-s-swimming-record-again_a3515292 |title=Adelaida Pchelintseva sets Kazakhstan's swimming record again |work=Kaz Inform}}</ref> Ол 2019 жылы [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]ның [[Куаңжу|Кванджу қаласында]] өткен [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2019|су спорты бойынша әлем чемпионатында]] әйелдер арасында 50 метрге брасс әдісімен жүзуде қатысып, жартылай финалға өте алмады.<ref>{{cite web |url=http://omegatiming.com/File/00011301070203EB01FFFFFFFFFFFF00.pdf |title=18th FINA World Championships 2019: Women's 50m Breaststroke start list |work=FINA}}</ref><ref name="heats_women_50_breaststroke_world_squatics_championships_2019">{{Cite web|title=Women's 50 metre breaststroke – Heats|url=https://www.omegatiming.com/File/00011301070203EB01FFFFFFFFFFFF01.pdf |publisher=2019 World Aquatics Championships}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақстан жүзушілері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] 6p5pkruicxde3mktk84myp05hiox8yv 0 723090 3635307 3569808 2026-07-26T21:41:56Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Тірі тұлғалар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635307 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Адам Маккей |шынайы есімі = {{lang-en|Adam McKay}} |сурет = Adam McKay-7784 (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы = Адам Маккей (2019) |туған кездегі есімі = |туған күні = 17.04.1968 |туған жері = [[Денвер]], [[Колорадо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = [[1995 жыл|1995]] — қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2016)<br />«[[BAFTA]]» (2016)<br>«[[Эмми]]» (2019) |imdb_id = 0570912 |сайты = |ортаққор = Adam McKay }} '''Адам Маккей''' ({{lang-en|Adam McKay}}; [[17 сәуір]], [[1968 жыл|1968]], [[Денвер]], [[Колорадо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref>{{cite web |last1=Semon |first1=Craig |title=Welcome home: Adam McKay, director of Netflix's 'Don't Look Up,' grew up in Worcester |url=https://www.telegram.com/story/news/good-news/2020/12/02/adam-mckay-director-netflixs-dont-look-up-grew-up-worcester/3793288001 |website=Worcester Telegram |access-date=October 6, 2021 |language=english |date=December 2, 2020}}</ref>) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. Маккей өзінің мансабын 1990 жылдары NBC арнасының «[[Saturday Night Live]]» комедиялық шоуының екі маусымының бас сценарист ретінде бастады. «Upright Citizens Brigade» комедиялық тобының негізін қалаушысы. Ол 2000 жылдары комедияшы [[Уилл Феррелл]]мен ынтымақтастығы арқылы танымал болды және оның фильмдерін бірге жазды. 2010 жылдары Маккей драмалық саланы игере бастады. == Таңдаулы фильмдері == * 2006 - Талладега түндері: Рикки Бобби туралы баллада / Talladega Nights: The Ballad of Ricky Bobby * 2008 - Өгей бауырлар / Step Brothers * 2010 - Басқа жігіттер / The Other Guys * 2015 - Үлкен Қысқа / The Big Short * 2018 - Мұрагерлік / Succession (Телехикая) * 2018 - Кесір / Vice * 2021 - Жоғарыға қарамаңыз / Don’t Look Up == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] fri5r8gdp44lhd3w39ou1jkkxd5wmyh 2 725520 3635148 3635040 2026-07-26T12:51:56Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3635148 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[American Express]], [[Стивен Сквери]], [[Төлем картасы]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 rcbpi2chyi0h3m2u02cp3f7hicn4yah 3635149 3635148 2026-07-26T12:52:06Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3635149 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[American Express]], [[Стивен Сквери]], [[Төлем картасы]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 0n7a4zcam9kmwui5i3e04gdnbfsr2o3 0 737224 3635419 3563118 2026-07-27T06:01:36Z Бақтыгүл 181563 3635419 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тілдік байланыс''' - тілдің құрылысы мен сөз қорына әсер ететін екі не одан көп тілдердің өзара қатынасы. Тілдік байланыс әртүрлі этникалық және әртүрлі тілдік топ өкілдерінің араласу қажеттілігінен туындайды. Араласу бір не екі тілде жүруі мүмкін. Осыған байланысты адамдар екі тілде де сөйлейді немесе бір тілде сөйлеп, екінші тілде түсіне алады. ''Нейролингвистика деректеріне сүйенсек,'' адам миының сол жақ бөлігі негізгі тілмен байланысты болса, оң жақ бөлігі басқа тілмен байланысты болады. Араласатын халықтардың әлеуметтік-мәдени дамуы бір деңгейде болмайды, сондықтан қай салада кірме сөздер көп кездессе, сол салада бөтен тілдің, яғни халықтың ықпалы күшті болғанын байқауға болады. Мысалы, орыс тіліндегі XVIII ғ. дейін түркі тілінен енген кірме сөздер сауда-саттық, экономика, әлеуметтік, әскери салаларда көптеп кездеседі. Ал XVIII ғ.-дан кейін орыс тіліне еуропалық терминдер ене бастады. Сол сияқты қазақ тіліндегі де кірме сөздерді (араб, парсы, монғол, орыс) атауға болады. [[Негізгі ерекшеліктері: Әртүрлі ұлт өкілдерінің араласу қажеттілігінен пайда болады.Тілдің сөз қорына жаңа сөздер қосады.Грамматика мен айтылу жүйесіне әсер етеді.]]<ref>Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсіндірме сөздік - Алматы : Сөздік-словарь, 1998. - 301</ref> ejrs97uzavj7q9yxmjcxnkzbqee2nau 3635424 3635419 2026-07-27T06:05:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Алдаберген Ұлжан|Алдаберген Ұлжан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3563118 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тілдік байланыс''' - тілдің құрылысы мен сөз қорына әсер ететін екі не одан көп тілдердің өзара қатынасы. Тілдік байланыс әртүрлі этникалық және әртүрлі тілдік топ өкілдерінің араласу қажеттілігінен туындайды. Араласу бір не екі тілде жүруі мүмкін. Осыған байланысты адамдар екі тілде де сөйлейді немесе бір тілде сөйлеп, екінші тілде түсіне алады. ''Нейролингвистика деректеріне сүйенсек,'' адам миының сол жақ бөлігі негізгі тілмен байланысты болса, оң жақ бөлігі басқа тілмен байланысты болады. Араласатын халықтардың әлеуметтік-мәдени дамуы бір деңгейде болмайды, сондықтан қай салада кірме сөздер көп кездессе, сол салада бөтен тілдің, яғни халықтың ықпалы күшті болғанын байқауға болады. Мысалы, орыс тіліндегі XVIII ғ. дейін түркі тілінен енген кірме сөздер сауда-саттық, экономика, әлеуметтік, әскери салаларда көптеп кездеседі. Ал XVIII ғ.-дан кейін орыс тіліне еуропалық терминдер ене бастады. Сол сияқты қазақ тіліндегі де кірме сөздерді (араб, парсы, монғол, орыс) атауға болады.<ref>Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсіндірме сөздік - Алматы : Сөздік-словарь, 1998. - 301</ref> gul31bo5xq50ql157he2ozzdpb9l403 0 738026 3635184 3583816 2026-07-26T13:27:45Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635184 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Достық» ордені | суреті = [[Сурет:Достук ордени.png|centre|200px]] | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ky|Достук ордени}} | мемлекет = {{Байрақ|Қырғызстан}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[18 тамыз]] [[2017 жыл]] | алғашқы иегері = [[30 тамыз]] [[2017 жыл]] | соңғы иегері = [[23 желтоқсан]] [[2025 жыл]] | барынша ұсынылған = 53 адам | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = Order of Friendship (Kyrgyzstan) }} '''«Достық» ордені''' ({{lang-ky|Достук ордени}}) — [[Қырғызстан|Қырғызстан Республикасының]] мемлекеттік марапаты. Орденмен бейбітшілікті, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты нығайтуға сіңірген еңбегі үшін азаматтар марапатталады. == Тарихы == «Достық» ордені [[Қырғызстан президенті|Қырғызстан президентінің]] жарлығымен 2017 жылдың тамызында бекітілген. Бірінші санаттағы мемлекеттік марапаттарға жатады. == Ережесі == «Достық» орденімен: # халықтар арасындағы достық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени-гуманитарлық байланыстарды дамытудағы, Қырғызстан Республикасының басқа мемлекеттермен жан-жақты ынтымақтастығын нығайтудағы жетістіктері үшін; # халықаралық, әлеуметтік, қайырымдылық және гуманитарлық қызметтегі жетістіктері үшін; # елдегі рухани және зияткерлік әлеуетін дамытуға және арттыруға қосқан жеке үлесі, адам құқықтары мен оның әлеуметтік мүдделерін қорғаудағы белсенді қызметі үшін марапатталады. «Достық» ордені [[Даңқ медалі (Қырғызстан)|«Даңқ» орденінен]] кейін кеуденің сол жағына тағылады. == Сипаттамасы == «Достық» ордені [[Күміс|күмістен]] жасалып, шашыраңқы сәулелер түрінде жасалған дөңес алты бұрышты жұлдыз тәрізді. Жұлдыз [[Алтын|алтынмен]] қапталған, сәулелердің қарама-қарсы ұштары арасындағы қашықтық 55 мм. Орденнің орталық бөлігінде [[Тұмар|тұмар]] — ежелгі үшбұрышты қырғыз бойтұмары бейнеленген бастырма орналасқан. Үшбұрыштың қабырғалары 38 мм. Шеттері алтынмен қапталған. Тұмардың жоғарғы бөлігінде халықтар арасындағы ғасырлар бойы қалыптасқан достықты білдіретін «үздіксіздік» белгісі, ортасында — «Достық» жазуы, төменгі бөлігінде — қырғыз ұлттық ою-өрнегі элементтері бейнеленген. Тұмардың барлық элементтері алтынмен қапталған және көк эмальдан жасалған көк фонда орналасқан. Жұлдыздың алдыңғы жағы ұлттық ою-өрнектермен безендірілген. Жұлдыздың ұштары арасындағы бос орындарда көк цирконий тастармен безендірілген алты күміс элемент орналасқан. Арт жағының төменгі жағында реттік нөмірі бар. Орденді қадауға түйреуіш бар. == Орденнің иегерлері == === 2017 жыл (22 адам) === # Қадырбек Окумбекұлы Бусурманкулов — «Замандас» қырғызстандықтар мен отандастар халықаралық конгресі» қауымдастығының төрағасы (30 тамыз 2017 жыл, № 189)<ref>{{cw|url=http://www.president.kg/files/docs/award/ukaz_30_avg.pdf|title=О награждении государственными наградами Кыргызской Республики|publisher=Президент Кыргызстана|date=2017-08-30|accessdate=2017-11-22|archive-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810065506/http://www.president.kg/files/docs/award/ukaz_30_avg.pdf|deadlink=no}}</ref> # Семен Олегович Кузнецов — Бішкек және Қырғызстан епархиясының архиереясы - Бішкек және Қырғызстан епископы Даниил (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # Әбдішүкір Исламұлы Нарматов — Қырғызстан ғұламалар кеңесінің төрағасы (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # Мақсатбек Тоқтамысұлы Тоқтамысов — Қырғызстан мұсылмандары діни басқармасының Қырғызстан мұсылмандарының Әзірет мүфтиі (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # Анатолий Серафимович Черных — «Автомаш-Радиатор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # [[Орталық Азиядағы Америка университеті]] — Бішкек қ. (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # [[Борис Ельцин атындағы Қырғыз-Ту|Ресей Славян университеті]] — Бішкек қ. (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # [[Қырғыз-түрік «Манас» университеті]] — Бішкек қ. (30 тамыз 2017 жыл, № 189) # {{Ту|Португалия}} [[Антониу Гутерриш]] — Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (30 тамыз 2017 жыл, № 190)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58297 |title=Антониу Гутерриш |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201713/https://nagrada.srs.kg/site/person/58297 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Ресей}} {{Ту|Башқұртстан}} [[Рүстем Зәкиұлы Хамитов]] — [[Башқұртстан Республикасы басшысы]] (30 тамыз 2017 жыл, № 191)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58092 |title=Хамитов Рустэм Закиевич |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201759/https://nagrada.srs.kg/site/person/58092 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Ресей}} {{Ту|Татарстан}} [[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов]] — [[Татарстан Республикасы басшысы|Татарстан Республикасы президенті]] (30 тамыз 2017 жыл, № 192)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58093 |title=Минниханов Рустам Нургалиевич |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201715/https://nagrada.srs.kg/site/person/58093 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Ресей}} [[Бронтой Янгович Бедюров]] — Алтай Республикасының халық жазушысы (30 тамыз 2017 жыл, № 193)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58094 |title=Бедюров Бронтой Янгович |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201734/https://nagrada.srs.kg/site/person/58094 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Италия}} [[Федерика Могерини]] — Еуропалық Одақтың сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілі (8 қараша 2017 жыл, № 250)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58296 |title=Могерини Федерика |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201713/https://nagrada.srs.kg/site/person/58296 |deadlink=no }}</ref> # Ахматжан Тұрсынұлы Әбдірахманов — [[Баткен облысы]] [[Қадамжай ауданы]] Үшқорған ауыл округінің басшысы (14 қараша 2017 жыл, № 256)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58106 |title=Абдурахманов Ахматжон Турсунович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901095850/https://nagrada.srs.kg/site/person/58106 |deadlink=no }}</ref> # Әнуар Артықұлы Артықов — Қырғызстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты (20 қараша 2017 жыл, № 262)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/7029 |title=Артыков Анвар Артыкович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901095837/https://nagrada.srs.kg/site/person/7029 |deadlink=no }}</ref> # Тоқтыкүшік Болатбекұлы Мамытов — Қырғызстан Республикасы Премьер-министрінің кеңесшісі (20 қараша 2017 жыл, № 262)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/2160 |title=Мамытов Токтокучук Болотбекович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094308/https://nagrada.srs.kg/site/person/2160 |deadlink=no }}</ref> # Мохаммад Абдурахман Ахмад Альшайа — «Ас-Сафа Центр» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі (20 қараша 2017 жыл, № 262)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58187 |title=Мохаммад Абдурахман Ахмад Альшайа |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901095937/https://nagrada.srs.kg/site/person/58187 |deadlink=no }}</ref> # Мирослав Жұмабекұлы Ниязов — Қырғызстан Республикасының Тәжікстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі (20 қараша 2017 жыл, № 262)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58188 |title=Ниязов Мирослав Джумабекович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901095840/https://nagrada.srs.kg/site/person/58188 |deadlink=no }}</ref> # Алтынбек Тұрдыбайұлы Сүлейменов — Қырғызстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты (20 қараша 2017 жыл, № 262)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58189 |title=Сулайманов Алтынбек Турдубаевич |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094311/https://nagrada.srs.kg/site/person/58189 |deadlink=no }}</ref> # Өмірбек Асылбекұлы Үмітәлиев — «Қырғызстан Республикасы ақсақалдар кеңесі» қоғамдық бірлестігінің төрағасы (20 қараша 2017 жыл, № 262)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58190 |title=Уметалиев Омурбек Асылбекович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094347/https://nagrada.srs.kg/site/person/58190 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Ресей}} Александр Васильевич Масляков — Халықаралық КВН одағының президенті, КВН телебағдарламасының жүргізушісі және режиссері (21 қараша 2017 жыл, № 267)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/58178 |title=Масляков Александр Васильевич |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201733/https://nagrada.srs.kg/site/person/58178 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Өзбекстан}} [[Фаррух Кәрімұлы Зәкіров]] — әнші, композитор, «Ялла» вокалды-аспаптық ансамблінің көркемдік жетекшісі (21 қараша 2017 жыл, № 268)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/31351 |title=Закиров Фаррух Каримович |access-date=2021-08-31 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831201830/https://nagrada.srs.kg/site/person/31351 |deadlink=no }}</ref> === 2019 жыл (1 адам) === # {{Ту|Қазақстан}} [[Сейітхан Жошыбаев]] — кардиохирург, Қазақстан Республикасы, Тараз қаласындағы «Кардиохирургия және трансплантология ғылыми-клиникалық орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің директоры (28 тамыз 2019 жыл, № 114)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/65845 |title=Сейітхан Жошыбаев |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094308/https://nagrada.srs.kg/site/person/65845 |deadlink=no }}</ref> === 2020 жыл (1 адам) === # {{Ту|Ресей}} [[Сергей Күжүгетұлы Шойгу]] — Ресей Федерациясының Қорғаныс министрі (20 ақпан 2020 жыл, № 38)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/1816 |title=Шойгу Сергей Кужугетович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094328/https://nagrada.srs.kg/site/person/1816 |deadlink=no }}</ref> === 2021 жыл (5 адам) === # {{Ту|Қазақстан}} [[Баянғали Тоқанұлы Әлімжанов]] — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], жазушы, драматург, ақын-импровизатор және манасшы (1 наурыз 2021 жыл, № 60)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/72400 |title=Алимжанов Баянгали Токанович |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901095855/https://nagrada.srs.kg/site/person/72400 |deadlink=no }}</ref> # Баюми Саид Мохамед Елсаид — «Дүниежүзілік жастар ассамблеясы» қоғамдық бірлестігінің президенті (27 тамыз 2021 жыл, № 363)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/18842 |title=Баюми Саид Мохамед Елсаид |access-date=2021-11-20 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120185620/https://nagrada.srs.kg/site/person/18842 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Әзербайжан}} [[Болат Бұлбұлоғлы]] — композитор, әнші, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің гуманитарлық ынтымақтастық мемлекетаралық қорының басқарма төрағасы (27 тамыз 2021 жыл, № 366)<ref>{{Cite web |url=http://www.president.kg/ru/sobytiya/ukazy/20458_ryad_lic_nagraghdeni_gosudarstvennimi_nagradami_kirgizskoy_respubliki_v_ramkah_perekrestnogo_goda_kirgizstana_i_rossii |title=Ряд лиц награждены государственными наградами Кыргызской Республики в рамках перекрёстного жыл Кыргызстана и России |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831111236/http://www.president.kg/ru/sobytiya/ukazy/20458_ryad_lic_nagraghdeni_gosudarstvennimi_nagradami_kirgizskoy_respubliki_v_ramkah_perekrestnogo_goda_kirgizstana_i_rossii |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/73289 |title=Бюльбюль оглы Полад |access-date=2021-11-20 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120185607/https://nagrada.srs.kg/site/person/73289 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Қазақстан}} [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев]] — «[[Отандастар қоры]]» коммерциялық емес акционерлік қоғамының президенті (6 қазан 2021 жыл, № 417)<ref>{{Cite web |url=http://www.president.kg/ru/sobytiya/novosti/20829_prezident_sadir_ghaparov_nagradil_gosudarstvennih_i_obshestvennih_deyateley_kazahstana_za_znachitelniy_vklad_v_ukreplenie_drughbi_meghdu_stranami |title=Президент Садыр Жапаров наградил государственных и общественных деятелей Казахстана за значительный вклад в укрепление дружбы между странами |access-date=2021-10-08 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008132525/http://www.president.kg/ru/sobytiya/novosti/20829_prezident_sadir_ghaparov_nagradil_gosudarstvennih_i_obshestvennih_deyateley_kazahstana_za_znachitelniy_vklad_v_ukreplenie_drughbi_meghdu_stranami |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/73971 |title=Абыкаев Нуртай |access-date=2021-11-20 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120185613/https://nagrada.srs.kg/site/person/73971 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Ресей}} [[Владимир Александрович Колокольцев]] — Ресей Федерациясының Ішкі істер министрі (12 қазан 2021 жыл, № 434)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/73980 |title=Колокольцев Владимир Александрович |access-date=2021-11-20 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120185556/https://nagrada.srs.kg/site/person/73980 |deadlink=no }}</ref> === 2022 жыл (3 адам) === # {{Ту|Франция}} Жозеф Пьер Люк Тардиф — Халықаралық шайбалы хоккей федерациясының президенті (28 ақпан 2022 жыл, № 66)<ref>{{Cite web |url=https://nagrada.srs.kg/site/person/74147 |title=Тардиф Жозеф Пьер Люк |access-date=2022-03-07 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307154639/https://nagrada.srs.kg/site/person/74147 |deadlink=no }}</ref> # {{Ту|Мажарстан}} Петер Сийярто — Мажарстанның Сыртқы экономикалық байланыстар және сыртқы істер министрі (29 сәуір 2022 жыл, № 133)<ref>[https://nagrada.srs.kg/site/person/74153 Сийярто Петер]</ref> # {{Ту|Германия}} Торстен Свобода — «Пульгон Жаңа-Жер» жобасының инвесторы, EDUVISO неміс компаниясының басшысы(31 тамыз 2022 жыл)<ref>{{Cite web |url=https://24.kg/vlast/243723_posol_vukraine_deputat_ipravozaschitnitsa_kto_esche_poluchil_ordena_imedali/ |title=Посол в Украине, депутат и правозащитница. Кто ещё получил ордена и медали |access-date=2022-09-01 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901085648/https://24.kg/vlast/243723_posol_vukraine_deputat_ipravozaschitnitsa_kto_esche_poluchil_ordena_imedali/ |deadlink=no }}</ref>. === 2023 жыл (4 адам) === # Акиф Кадырович Алафердов — «Қырғызстан-Әзербайжан» достық және ынтымақтастық қоғамының төрағасы (30 тамыз 2023 жыл)<ref>{{Cite web |url=https://president.kg/media/%D0%A3%D0%9F_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B.zip |title=Ряд кыргызстанцев награждены госнаградами ко Дню независимости |access-date=2023-08-30 |archive-date=2023-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830153605/https://president.kg/media/%D0%A3%D0%9F_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B.zip |deadlink=no }}</ref>. # [[Батырәлі Сыдықов атындағы Қырғыз-Өзбек халықаралық университеті]] (30 тамыз 2023 жыл). # {{Ту|Қытай}} Ду Дэвэнь — Қытай Халық Республикасының Қырғызстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі (30 тамыз 2023 жыл). # {{Ту|Ресей}} [[Василий Борисович Шестаков]] — Халықаралық самбо федерациясының және «Самбо» дене шынықтыру мен спортты дамытудың халықаралық қоғамдық қорының президенті (18 желтоқсан 2023 жыл)<ref>[https://president.kg/media/%C3%B4%C2%AC%C3%A1%C2%BA%20%C3%B1%C3%91%C2%AC%C3%A1%C3%AD%CE%B1%E2%88%9E%202023%20%CE%B1%CF%80%C3%9F%C3%9F.pdf Указ Президента Кыргызской Республики от 18 декабря 2023 жыл № 345 «О награждении государственными наградами Кыргызской Республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231229144907/https://president.kg/media/%C3%B4%C2%AC%C3%A1%C2%BA%20%C3%B1%C3%91%C2%AC%C3%A1%C3%AD%CE%B1%E2%88%9E%202023%20%CE%B1%CF%80%C3%9F%C3%9F.pdf |date=2023-12-29 }}</ref>. === 2024 жыл (12 адам) === # {{Ту|Қазақстан}} [[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов]] — публицист, әдебиеттанушы, журналист, киносыншы, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің экс-депутаты (18 сәуір 2024 жыл)<ref>[https://president.kg/news/all/25231 Государственный секретарь Суйунбек Касмамбетов вручил государственные награды деятелям культуры Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420081608/https://president.kg/news/all/25231 |date=2024-04-20 }}</ref>. # {{Ту|Қазақстан}} [[Мырзатай Жолдасбеков]] — Қазақстан Республикасының көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, түркітанушы (18 сәуір 2024 жыл). # {{Ту|Қазақстан}} [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов]] — мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасының бұрынғы Сыртқы істер министрі (18 сәуір 2024 жыл). # {{Ту|Қазақстан}} [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] — Астана қаласының әкімі (18 сәуір 2024 жыл). # {{Ту|Қазақстан}} [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (18 сәуір 2024 жыл). # {{Ту|Қазақстан}} [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров]] — Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі, филология ғылымдарының докторы, профессор (18 сәуір 2024 жыл). # {{Ту|Қазақстан}} [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] — Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті ректоры — басқарма төрағасы (18 сәуір 2024 жыл). # Әл-Джассер, Мұхаммад бин Сүлейман — Ислам даму банкінің президенті (5 маусым 2024 жыл, № 136) # {{Ту|Мажарстан}} Дороти Шандор — Мажарстанның Қырғызстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі (10 маусым 2024 жыл, № 148) # Гүлшат Қадырқызы Асылбаева — Қырғызстан Республикасының Экономика және сауда министрлігі жанындағы Монополияға қарсы реттеу қызметінің төрағасы, Қырғызстан халқы Ассамблеясы «Қырғызстан қазақтары қауымдастығы» қоғамдық бірлестігінің құрметті төрағасы (21 маусым 2024 жыл, № 163) # Ровшанбек Азатович Сабиров — Қырғызстан халқы Ассамблеясы Кеңесі төрағасының орынбасары, Қырғызстан халқы Ассамблеясы Рудаки атындағы Қырғызстан Республикасы тәжіктері қоғамдық бірлестігінің президенті (21 маусым 2024 жыл, № 163) # Нүсрет Мұсаоғлы Мамедов — Түркітілдес мемлекеттер саясатын қолдау қорының президенті (31 тамыз 2024 жыл) === 2025 жыл (7 адам) === # {{Ту|Ресей}} Алексей Логвинович Оверчук — Ресей Федерациясы Үкіметі Төрағасының орынбасары (2 сәуір 2025 жыл) # {{Ту|Қазақстан}} [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] — Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Жетекшісі (19 тамыз 2025 жыл) # {{Ту|Қазақстан}} [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] — Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі (19 тамыз 2025 жыл) # {{Ту|Ресей}} [[Никита Сергеевич Михалков]] — кеңестік және ресейлік актер, кинорежиссер, продюсер, сценарист және қоғам қайраткері (30 қазан 2025 жыл) # {{Ту|Қазақстан}} [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] — [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] бас хатшысы, Қазақстан Республикасының азаматы (27 қазан 2025 жыл) # {{Ту|Сербия}} Ненад Лалович — Біріккен күрес әлемінің президенті, Сербия Республикасының азаматы (4 желтоқсан 2025 жыл) # {{Ту|Қытай}} Дай Даого — «Junxin Huanbao KG Invest» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры (23 желтоқсан 2025 жыл) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан ордендері]] 2h1etqx9v95xw0a7f212nkgtbrr89r1 0 739120 3635351 3631657 2026-07-26T22:37:14Z Nurken 111493 Nurken [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті]] бетін [[Қазақстан вице-президенті]] бетіне жылжытты 3631657 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] <small>(қайта енгізілді)</small> |таратылды = [[1996 жыл]] <small>(кейін қайта енгізілді)</small> |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген [[Қазақстан]]дағы мемлекеттік лауазым. Вице-Президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Вице-Президент лауазымын атқарған алғашқы және әзірге жалғыз адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. == Қызметі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. Вице-Президент Республика Президентінің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді. == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ ! Суреті !Аты !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | rowspan="2"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Президентінің орынбасары (Вице-Президент)<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Вице-Президенті. 1991 жылғы 10 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның Вице-Президенті<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] frnpf9dmcbyba1x70ufoi7ycot2epu2 0 741495 3635248 3632365 2026-07-26T17:49:09Z Nurken 111493 3635248 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Кир Стармер | Шынайы есімі = {{lang-en|Keir Starmer}} | Суреті = Prime Minister Sir Keir Starmer Official Portrait (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2024 | Титулы = [[Ұлыбритания]]ның [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министрі]] | Ту = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg | Басқара бастады = 5 шілде 2024 | Басқаруын аяқтады = 20 шілде 2026 | Монарх = [[III Чарльз]] | Ізашары = [[Риши Сунак]] | Ізбасары = [[Эндрю Бёрнем]] | Титулы_2 = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Ұлы мәртебеліге адал оппозицияның басшысы]] | Ту_2 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_2 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg | Басқара бастады_2 = 4 сәуір 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 шілде 2024 | Монарх_2 = [[II Елизабет]]<br>[[III Чарльз]] | Премьер_2 = [[Борис Джонсон]]<br>[[Лиз Трасс]]<br>[[Риши Сунак]] | Ізашары_2 = [[Джереми Корбин]] | Ізбасары_2 = [[Риши Сунак]] | Титулы_3 = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы | Ту_3 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_3 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_3 = 4 сәуір 2020 | Басқаруын аяқтады_3 = 17 шілде 2026 | Ізашары_3 = [[Джереми Корбин]] | Ізбасары_3 = [[Эндрю Бернем]] | Титулы_4 = Холборн және Сент-Панкрас округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_4 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_4 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_4 = 7 мамыр 2015 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = Кир Родни Стармер | Туған күні = 2.9.1962 | Туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[атеизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Виктория Александр|2007}} | Балалары = 2 | Партиясы = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]] | Білімі = [[Лидс университеті]]<br>Әулие Эдмунд холлы ([[Оксфорд университеті]]) | Мамандығы = {{hlist|Заңгер|саясаткер}} | Қолтаңбасы = Keir Starmer signature.svg | Сайты = {{URL|http://keirstarmer.com/}} | Commons = Keir Starmer | Марапаттары = {{Монша ордені|KCB}} }} [[Сэр]] '''Кир Родни Стармер''' ({{lang-en|Sir Keir Rodney Starmer}}; [[2 қыркүйек]] [[1962 жыл]], [[Лондон]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] саясаткер, [[барристер]] мен заңгер,<ref>{{Cite web|url= https://www.britannica.com/biography/Keir-Starmer |title= Keir Starmer {{!}} Biography, Parents, Legal Career, & Wife {{!}} Britannica |lang= en |publisher= [[Britannica]] |accessdate= 2024-07-05}}</ref> 2024 жылдан<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/ulibritaniyada-leyborister-zhenske-zhett-d3a376/ |title= Ұлыбританияда Лейбористер жеңіске жетті |lang= kk |work= kaz.inform.kz |date= 2024-07-05 |accessdate= 2024-07-05}}</ref> 2026 жылға дейін [[Ұлыбритания Премьер-министрі]], әрі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы.<ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/endi-bernem-ulybritaniianyn-zana-premer-ministri-atanady-ol-turaly-ne-437182/ |title= Энди Бернем Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі атанады: Ол туралы не белгілі? |lang=kk |work=stan.kz |date= 2026-07-18 |accessdate= 2026-07-20}}</ref> Кир Стармер — 2015 жылғы мамырдан қызметтегі [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның {{iw|Холборн және Сент-Панкрас (Ұлыбритания парламентінің округі)|Холборн және Сент-Панкрас|en|Holborn and St Pancras (UK Parliament constituency)}} округінен сайланған депутаты. Бұрын Стармер [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Парламенттік оппозицияның басшысы]] (2020–2024) қызметінде болған. Идеологиялық тұрғыдан өзін [[Прогрессивизм|прогрессивтік]] [[Социализм|социалист]] дейтін Стармер — [[Лондон]] тумасы. [[Суррей]]де өскен ол 16 жасында [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның жастар бөлігіне мүше болды. Ол [[Лидс университеті]]нде заң мен [[Оксфорд университеті]]нің Әулие Эдмунд холлында азаматтық заң бакалавриаттарына ие болды да, заңи мансабында негізінен адам құқықтарына маманданған қылмыстық қорғау жұмыстарымен айналысты. Ол [[Солтүстік Ирландия]]ның полиция кеңесінде адам құқықтары жөніндегі кеңесші қызметін атқарды және 2002 жылы [[II Елизабет]]тің кеңесшісі болып тағайындалды; Солтүстік Ирландия полиция қызметіндегі бастан кешіргені оның саясатпен айналысу шешіміне әсер етті. Стармер [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015 жылғы жалпы сайлау]]да [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]на сайланды. Ол [[Ұлыбританияның Еуропа Одағындағы мүшелігі туралы референдум (2016)|2016 жылғы Еуропалық Одаққа мүшелік референдумы]]нда [[Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуы|Брэксит]]ке қарсы сәтсіз науқанын қолдады. Ол [[Джереми Корбин]]нің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинет]]іне тағайындалды және Брэксит бойынша ұсынылған екінші референдумның өткізілуін жақтады. Корбин [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019 жылғы жалпы сайлау]]да лейборист жеңілгеннен кейін отставкасын жариялады да, Стармер солшыл платформада 2020 жылғы сайлауда жеңіп, партияның жаңа көшбасшысы болды. [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция жетекшісі]] ретінде Стармер партияны [[Центризм|саяси орталыққа]] қарай жылжытып, партиядағы [[антисемитизм]]ді жоюға үлес қосты. Ол лейбористерді 2023 және 2024 жылдардағы жергілікті сайлауларда жеңіске жеткізді. 2024 жылғы шілдеде Стармер Лейбористік партияны [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024 жылғы жалпы сайлау]]да жеңіске жеткізіп, он төрт жылдық [[Ұлыбритания консервативті партиясы|консервативті]] үкіметтің соңына әкелді де, лейбористер [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ндағы мандаты ең көп партия болды. Ол 5 шілдеде [[Риши Сунак]]тың орнына [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] болып, Ұлыбританияның [[Гордон Браун]]нан бергі алғашқы лейборист үкімет басшысы болды. Сыртқы саясатқа келгенде, Стармер [[Газадағы соғыс|ХАМАС-қа қарсы соғыста]] [[Израиль]]ді және [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен соғыс]]тағы [[Украина]]ны қолдады, сонымен бірге [[Газа секторы]]ндағы атыстың тез арада тоқтауын талап етті. Уақыт өте келе Стармердің Израильмен қарым-қатынасы күрделене берді, мысалы израильшіл донорлардан қаражат алған Стармер үкіметі тұсындағы Ұлыбритания 2025 жылғы қыркүйекте [[Палестина мемлекеті]]н мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/22/british-parliament-to-debate-israeli-influence-on-uk-politics-what-we-know |title=British parliament to debate Israeli influence on UK politics: What we know |language=en |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |last=Shankar |first=Priyanka |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref> 2026 жылғы 22 маусымда Стармер Ұлыбритания премьерлігі мен лейбористер партиясының төрағалығынан кететінін жария етті. Бұл шешім басқа лейборшыл депутаттардан келген қысымнан кейін жасалды.<ref name="otstavka-guard">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/22/keir-starmer-resigns-as-prime-minister |title=Keir Starmer to step down as prime minister two years after historic election victory |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Crerar |first=Pippa |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref> Келесі айда Стармердің ізбасары болып [[Эндрю Бёрнем]] сайланды. == Жастық шағы және білімі == [[Сурет:Reigate Grammar School.jpg|нобай|солға|Кир Стармер бітірген {{iw|Рейгейт грамматика мектебі|Рейгейт грамматика мектебі|en|Reigate Grammar School}}]] Кир Родни Стармер<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=t3VXAAAAMAAJ&q=%22Keir+Rodney+Starmer%22 |тақырыбы= Белиз үкіметтік газеті |шынайы атауы= Belize government gazette |жыл= 1997}}</ref> 1962 жылғы 2 қыркүйекте, [[Лондон]]да дүниеге келген.<ref name="superboy">{{cite news |publisher= The Daily Telegraph |title= Who is Keir Starmer? The grammar school ‘superboy’ who became Labour’s next PM |url= https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/07/06/rise-keir-starmer-superboy-labour-leader/}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240706192428/https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/07/06/rise-keir-starmer-superboy-labour-leader/|date=6 July 2024|access-date=7 July 2024 |date= 2024-07-06}}</ref> Төрт баланың екіншісі туған ол [[Суррей]]де тәрбиеленді. Ата-аналары — медбике болған Джозефин мен сайманшы болған Родни Стармерлер. Джозефин Стармер [[Стилл синдромы]]мен ауыратын.<ref name="sensible">{{Cite web|url= https://www.newstatesman.com/long-reads/2020/03/keir-starmer-sensible-radical |title= Keir Starmer: The sensible radical |lang= en |publisher= The New Statesman |author= Maguire, Patrick |date= 2020-03-13 |accessdate= 2024-07-08}}</ref> Кир Стармердің әке-шешесі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның қолдаушылары еді, кейбір дерек бойынша, олар Кир Стармердің атын партияның бірінші парламенттік көшбасшысы [[Джеймс Кир Харди|Кир Харди]] құрметіне қойған,<ref name="guardian08">{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law |title= 'He has an ability to motivate and is not easily cowed. If there is a row with the government he will fight his corner' |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2008-08-01 |accessdate= 2024-07-08}}</ref><ref name="09sep21">{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/global/2009/sep/21/keir-starmer-director-public-prosecutions |title= Keir Starmer: 'I wouldn't characterise myself as a bleeding heart liberal . . .' |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Moss, Stephen |date= 2009-09-21 |accessdate= 2024-07-08}}</ref> алайда 2015 жылы Кир Стармер бұл ақпараттың рас екеніне сенімді емес екендігін айтып кеткен.<ref>{{Cite web|url= https://www.hamhigh.co.uk/news/21371980.sir-keir-starmer-my-mums-health-battles-inspired-me/ |title= Sir Keir Starmer: 'My mum's health battles have inspired me' |lang= en |publisher= Ham & High |date= 2015-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240705113605/https://www.hamhigh.co.uk/news/21371980.sir-keir-starmer-my-mums-health-battles-inspired-me/ |date= 2024-07-05}}</ref> Стармер басты емтиханды тапсырып, ол кезде ерікті таңдаулы гимназия болған {{iw|Рейгейт грамматика мектебі|Рейгейт грамматика мектебіне|en|Reigate Grammar School}} түсті.<ref name="09sep21" /> Мектеп 1976 жылы (ол кезде Стармер оның оқушысы еді) дербес ақылы мектепке айналдырылды. Ауысудың шарттары бойынша ол өз оқуын еш өзге қаржыландырусыз аяқтай алады; мектеп Стармерге жеке стипендия ұсынды.<ref>{{Cite web|url= https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1980/nov/05/schools-status |title= Schools (status) 1980 |lang= en |publisher= Hansard |date= 1980-11-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181215223245/https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1980/nov/05/schools-status |date= 2018-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/red-knight-lord-ashcroft-review-keir-starmer-bore/ |title= Lord Ashcroft's unauthorised biography of Keir Starmer is as dry as the Labour leader |lang= en |publisher= The Telegraph |author= Harris, Tom |date= 2021-08-12 |accessdate= 2024-07-08}}</ref> Мектептегі соңғы екі жылында ол таңдаған пәндері математика, музыка және физика болды, ол сол пәндерден сәйкесінше A-бағалас бағалар арасындағы В, В және С бағаларын алды.<ref>{{Cite web|url= https://www.thetimes.com/uk/politics/article/keir-starmer-politics-doesnt-have-to-be-flashy-3xmsn3fn7 |title= Keir Starmer up close: my three months with the 'normal bloke' who would be PM |lang= en |publisher= [[The Sunday Times]] |author= Glancy, Josh |date= 2024-06-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240701094231/https://www.thetimes.com/uk/politics/article/keir-starmer-politics-doesnt-have-to-be-flashy-3xmsn3fn7 |date= 2024-07-01}}</ref> Жасөспірім кезінде Стармер [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|лейборист]]ік саясатта белсенді болды; ол 16 жасында жұмысшы партиясының жас социалистер (партияның жастар ұйымы) мүшесі болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.buzzfeed.com/emilyashton/keir-starmer-profile |title= Who is Keir Starmer? |lang= en |publisher= Buzzfeed |author= Ashton, Emily |date= 2020-02-12 |accessdate= 2024-07-08}}</ref><ref name="sensible" /> Ол 18 жасына дейін {{iw|Гилдхолл музыка және драма мектебі|Гилдхолл музыка және драма мектебінде|en|Guildhall School of Music and Drama}} кіші көрмеші болды және [[флейта]]да, [[фортепиано]]да, [[блокфлейта]]да және [[скрипка]]да ойнады.<ref>{{Cite web|url= https://onthehill.info/2015/11/hello-mp-keir-starmer/ |title= Hello: MP Keir Starmer – On The Hill |lang= en |work= onthehill.info |date= 2015-11-22 |accessdate= 2024-07-08}}</ref> 1980 жылдардың басында полиция Стармерді [[Зеңгір Жағалау]]дағы демалысындағы ақша жинамақ болған кезінде балмұздақты заңсыз сатқан кезінде ұсталды. Ақырында Стармер жазаланбай кетті, оның тек балмұздақтары тәркіленді.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/politics/2023/jun/23/keir-starmer-caught-illegally-selling-ice-creams-french-riviera |title= Keir Starmer was caught as a student illegally selling ice-creams on French Riviera |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Stacey, Kiran |date= 2023-06-23 |accessdate= 2024-07-08}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/uk-politics-66304053 |title= Keir Starmer: Labour leader hoping for keys to Downing Street |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Morton, Becky & Wheeler, Brian |date= 2023-09-06 |accessdate= 2024-07-08}}</ref> Стармер [[Лидс университеті]]нде [[заңгер]] мамандығы бойынша білім алып, университеттің Лейбористік клубының мүшесі болды және 1985 жылы бірінші дәрежелі үздік дипломмен және заң [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] дәрежесімен бітіріп, отбасындағы оқуын бітірген бірінші адам болды.<ref name="guardian08" /><ref name="leadership">{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51049756 |title= Labour leadership winner: Sir Keir Starmer |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2020-04-04 |accessdate= 2024-07-08}}</ref> Стармер кейін [[жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіби білім|жоғары оқу орнынан кейінгі білім]] де алды; 1986 жылы ол [[Оксфорд университеті]]нің Әулие Эдмунд холлында азаматтық заң оқуын бітірді.<ref name="guardian08" /> 1986 жылдан 1987 жылға дейін Стармер ''Социалистік баламалар'' ({{lang-en|Socialist Alternatives}}) [[Троцкизм|троцкистік]] радикалды газетінің редакторы болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.thetimes.co.uk/article/radical-keir-starmer-attacked-labour-in-marxist-magazine-pfm5zxxrz |title= Keir Starmer: Radical who attacked Kinnock in Marxist journal |lang= en |publisher= [[The Times]] |author= Kenber, Billy |date= 2020-01-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200702212934/https://www.thetimes.co.uk/article/radical-keir-starmer-attacked-labour-in-marxist-magazine-pfm5zxxrz |date= 2020-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://britishpabloism.wordpress.com/ |title= British Pabloism |lang= en |publisher= Socialist Alternatives}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200702133701/https://britishpabloism.wordpress.com/ |date= 2020-07-02}}</ref> == Заңгер ретінде мансабы == [[Сурет:Keir Starmer DPP.jpg|нобай|солға|200px|Заңгер болған Стармер, шамамен 2012 жыл]] Стармер [[Сот инндері]]нде 1987 жылы [[барристер]] болды да, сол жерде 2008 жылы бенчер ({{lang-en|bencher}}) атағына ие болды.<ref name="superboy" /> Ол 1990 жылға дейін «Азаттық» ({{lang-en|Liberty}}) науқан тобының заң қызметкері болып қызмет етті.<ref name="guardian08" /> Стармер 1990 жылдан бастап Доти көшесі кеңселерінің (''Doughty Street Chambers'') мүшесі болды, ол негізінен адам құқықтары мәселелерімен айналысқан.<ref name="guardian08" /> Осы жердегі қызметі кезінде Стармер, оған қоса, болашақ әйелі Виктория Александрмен танысты.<ref>{{cite news |last1=Strick |first1=Katie |date= 2024-07-02 |title= Victoria Starmer: the no-nonsense solicitor set to become Britain's next first lady |url= https://www.standard.co.uk/lifestyle/victoria-starmer-solicitor-keir-wife-first-lady-b1164846.html |lang= en |accessdate= 2024-07-02 |work=The Standard}} {{Wayback|date= 2024-07-02 |url= https://web.archive.org/web/20240702115345/https://www.standard.co.uk/lifestyle/victoria-starmer-solicitor-keir-wife-first-lady-b1164846.html}}</ref> Стармер [[Антиль аралдары]] мемлекеттеріндегі қорғаушылар алқасына бірнеше рет шақырылған еді;<ref>{{Cite web|url= https://www.middletemple.org.uk/bencher-persons-view?cid=32311 |title= Middle Temple |lang= en |work= middletemple.org.uk |accessdate= 2024-07-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200926134509/https://www.middletemple.org.uk/bencher-persons-view?cid=32311 |date= 2020-09-26}}</ref> ол жерде ол өлім жазасына кесілген қылмыскерлердің қорғаушысы ретінде жұмыс істейтін.<ref name="sensible" /> 2002 жылғы 9 сәуірде 39 жаста болған Стармер [[корольдік адвокат]] болды.<ref>{{Cite news|url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/56538/page/4622 |title= No. 56538 |publisher= [[The London Gazette]] |pages= 4622 |date= 2002-04-16}}</ref> Сол жылы ол Доти көшесі кеңселерінің басшысы болып та тағайындалды. 2005 жылы ол өзінің корольдік адвокат ретінде тағайындалуы жайлы сөйлегенде өзінің монархияны жоқ қылуға бірнеше рет шақырғандығынан сол шешімнің «біртүрлі» болғанын айтты.<ref>{{Cite web|url= https://www.camdennewjournal.co.uk/article/starmer-embraces-the-monarchy |title= Starmer embraces the Monarchy |lang= en |publisher= Camden New Journal |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Стармер [[Солтүстік Ирландия]]ның Полиция кеңесі мен Бас полиция қызметкерлері қауымдастығының адам құқықтары жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды, сонымен қатар 2002 жылдан 2008 жылға дейін Сыртқы істер, Достастық және Даму офисінің өлім жазасы бойынша кеңес беру тобының мүшесі болды.<ref name="superboy" /><ref name="guardian08" /> Солтүстік Ирландия кеңесі [[Белфаст келісімі]]нен кейін қауымдастықтарды біріктірудің маңызды бөлігі болды және Стармер кейінірек Солтүстік Ирландиядағы полиция қызметі бойынша оның саяси мансаппен айналысу туралы шешіміне негізгі әсер еткенін атап өтті.<ref>{{Cite web|url= https://keirstarmer.com/about-keir/ |title= About Keir Starmer – MP for Holborn and St Pancras and Labour Leader |lang= en |publisher= Кир Стармердің ресми сайты |author= Starmer, Keir |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> 2008 жылдан бастап 2013 жылға дейін [[Корольдік прокурор қызметі]]нің бас прокуроры болды. == Ерте саяси мансабы == [[Сурет:Official portrait of Keir Starmer MP.jpg|нобай|оңға|200px|Кир Стармердің ресми депутаттық портреті, 2017]] === Парламент депутаты === 2014 жылғы желтоқсанда {{iw|Холборн және Сент-Панкрас (Ұлыбритания парламентінің округі)|Холборн және Сент-Панкрас|en|Holborn and St Pancras (UK Parliament constituency)}} округінен сайланған депутат Фрэнк Добсон зейнеткерлікке шықты да,<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/law/2014/dec/13/keir-starmer-stand-labour-mp-holborn-st-pancras |title= Keir Starmer to stand for Labour in Holborn and St Pancras |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2014-12-13 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015 жылғы жалпы сайлау]]да Кир Стармер 17,048 көпшілік дауыспен осы округтің өкілі болып сайланды.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/E14000750 |title= Holborn & St. Pancras Parliamentary Constituency |lang= en |publisher= BBC News |date= 2015-05-08 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Ол кейін 30,509 дауыс жинаған [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017 жылы]], 27,763 дауыс жинаған [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019 жылы]] және [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024 жылы]] қайта сайланды. [[Бэкбенчер]] ретінде Стармер 2016 жылғы Ұлыбританияның [[Ұлыбританияның Еуропа Одағындағы мүшелігі туралы референдум|Еуропа Одағына мүшелігі туралы референдумда]] елдің Еуропа Одағындағы мүшелігінің жалғасуын қолдаған.<ref>{{Cite web|url= https://www.birminghammail.co.uk/news/uk-news/how-keir-starmer-vote-brexit-21712777 |title= How did Keir Starmer vote on Brexit? – Birmingham Live |lang= en |work= birminghammail.co.uk |date= 2021-09-29 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> === Көлеңкелі кабинеттегі қызметі === Стармер лейбористер көшбасшысы [[Джереми Корбин]]нің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинеті]]не Иммиграция көлеңкелі министрі ретінде тағайындалған еді. 2016 жылғы маусымда Стармер Корбиннің басшылығына қарсы жаппай наразылық кезінде сол лауазымнан кеткен.<ref>{{Cite web|url= https://www.itv.com/news/update/2016-06-27/keir-starmer-resigns-as-shadow-home-office-minister/ |title= Keir Starmer resigns as shadow home office minister |lang= en |publisher= ITV News |date= 2016-06-27 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Корбиннің 2016 жылы партия көшбасшысы ретінде сайлануынан кейін Стармер соның көлеңкелі кабинетіндегі Еуропа Одағынан шығу көлеңкелі министрі ретінде тағайындалуына келісім берді.<ref>{{Cite web|url= http://www2.politicalbetting.com/index.php/archives/2016/10/06/jeremy-corbyn-has-appointed-sir-keir-starmer-as-shadow-brexit-secreretary-and-the-tories-should-be-worried/ |title= Jeremy Corbyn has appointed Sir Keir Starmer as Shadow Brexit Secretary and the Tories should be worried |lang= en |work= politicalbetting.com |date= 2016-10-06 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Көлеңкелі брэксит министрі ретінде Стармер Ұлыбританияның Еуропа Одағынан шыққанынан кейін жасалатын жоспарының бар болғанына күмән келтірді, ресми жоспардың жария етілуін талап етті. 2016 жылғы 6 желтоқсанда сол кезде премьер болған [[Тереза Мэй]] Брэксит жоспарының жариялатынын айтты да, бақылаушылар бұл жаңалықты Стармердің жеңісі ретінде көрді.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-38232780 |title= Labour says MPs are entitled to Brexit plan details |lang= en |publisher= BBC News |date= 2016-12-07 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Кейін Стармер Еуропа Одағынан шығу туралы референдумның қайта өткізілу ұсынысын да қолдаған.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/politics/2019/feb/07/keir-starmer-battles-to-keep-labour-support-for-peoples-vote-alive |title= Keir Starmer battles to keep Labour support for people's vote alive |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2019-02-07 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019 жылғы жалпы сайлау]] кезіндегі лейбористердің жеңілісінен кейін Корбин келесі сайлау барсаңында партияны басқармайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/election-2019-50766114 |title= Jeremy Corbyn: 'I will not lead Labour at next election' |lang= en |publisher= BBC News |date= 2019-12-13 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Стармер Корбиннің басшылығынан және сайлауда ұсынған көптеген заң жобаларынан алшақтай бастады, 2024 жылы ол «2019 жылғы сайлауда жеңілетінімізге сенімді» болғанын да айтып кетті.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/videos/c0kkjd982l7o |title= Starmer: 'I knew we'd lose 2019 election with Corbyn' |lang= en |publisher= BBC News |date= 2024-06-12 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> 2020 жылғы 4 қаңтарда Стармер келесі көшбасшы сайлауында өз үміткерлігін ұсынатынын жариялаған.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/politics/2020/jan/04/keir-starmer-enters-labour-leadership-race |title= Keir Starmer to launch Labour leadership bid in Stevenage |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2020-01-04 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Оның үміткерлігін бұрынғы премьер [[Гордон Браун]] мен Лондон мэрі [[Садық Хан]] қолдады.<ref name="leadership" /> Стармер 2020 жылғы 4 сәуірде көшбасшылар сайлауының жеңімпазы болып жарияланды, ол жалпы сайлаудың 56.2% жинаған еді.<ref>{{Cite web|url= https://labour.org.uk/people/leadership-elections-hub-2020/leadership-elections-2020-results/ |title= Leadership Elections 2020 Results |lang= en |publisher= [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|]]ның ресми сайты |date= 2024-06-12}}</ref> === Оппозиция басшысы === [[Сурет:Prime Minister's Questions, 7 February 2024 01.jpg|нобай|оңға|Премьер-министрге сұрақ қою кезіндегі Стармер, 7 ақпан 2024]] [[COVID-19 пандемиясы]] кезінде оппозицияның көшбасшысы болған Стармер өзінің партия басшысы ретінде тұңғыш сөзінде «партия пайдасы үшін жұмыс істеуден» аулақ болатынын және үкіметпен «ұлттық мүдде үшін» жұмыс істейтінін айтты.<ref>{{Cite web|url= https://www.politicshome.com/news/article/read-in-full-sir-keir-starmers-victory-speech-after-being-named-new-labour-leader |title= READ IN FULL: Sir Keir Starmer's victory speech after being named new Labour leader |lang= en |publisher= Politics Home |date= 2020-04-04 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> Ол кейінірек [[Борис Джонсон]]ның пандемия шектеулері кезінде сауық кеш ұйымдастырғанынан шыққан {{iw|Партигейт|Партигейт|en|Partygate}} жанжалынан кейін үкіметтің пандемияға қарсы әрекетін сынай бастады.<ref>{{Cite web|url= https://news.sky.com/story/keir-starmer-reveals-how-he-set-trap-for-boris-johnson-over-partygate-scandal-13157083 |title= Keir Starmer reveals how he 'set trap' for Boris Johnson over partygate scandal |lang= en |publisher= Sky News |author= Brown, Faye |date= 2024-06-22 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> 2022 жылғы мамырда Стармер өткен жылғы Хартлпулдағы қосымша және жергілікті сайлаулар қарсаңында үгіт-насихат жүргізу кезінде COVID-19 ережелерін бұзғаны үшін белгіленген айыппұл туралы хабарлама алса, отставка жариялайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url= https://theguardian.com/politics/live/2022/may/09/boris-johnson-labour-keir-starmer-beer-election-results-uk-politics-live |title= Keir Starmer and Angela Rayner to resign if fined over Beergate claims |lang= en |publisher= The Guardian |author= Sparrow, Andrew |date= 2022-05-09 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> 2021 жылғы 30 сәуірде Стармер мен орынбасары [[Анджела Рэйнер]] қатысқан іс-шараның COVID-19 ережелеріне бағынбады деген айып тағылды. Бұл жанжал {{iw|Сырагейт|Сырагейт|en|Beergate}} (''Beergate'') деп аталып кетті,<ref>{{Cite web|url= https://news.sky.com/story/beergate-durham-police-to-investigate-sir-keir-starmer-over-allegations-he-broke-lockdown-rules-12606679 |title= Beergate: Sir Keir Starmer insists there was 'no party' after Durham Police say they will investigate claims he broke lockdown rules |lang= en |publisher= Sky News |author= Culbertson, Alix |date= 2020-05-06 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> алайда жергілікті полиция айыптың жалған екенін баяндады.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-62095955 |title= Sir Keir Starmer cleared by police over Durham lockdown beers |lang= en |publisher= BBC News |author= Whannel, Kate |date= 2022-07-08 |accessdate= 2024-07-09}}</ref> == Премьерлігі (2024–2026) == {{Толықтыру}} === Отставкасы === [[Найджел Фараж]]дың [[Біріккен Патшалықты Реформалау|Реформа партиясы]] арқылы билікке келгенін бергісі келмеген лейбористер, соның ішінде Стармердің министрлері, Стармердің отставкасын жария түрде де, жабық түрде де қалады.<ref name="otstavka-guard" /> [[Таяу Шығыс]]тағы соғыстар, [[Интернет]]ке қатысы бар даулар мен басқа да себептерден қоғам сауалнамасында өте төмен баға алған Стармердің ең үлкен дауы — [[Джеффри Эпштейн]]ге жақын болған [[Питер Мандельсон]]ды [[Ұлыбританияның АҚШ-қа елшілер тізімі|АҚШ-қа елші]] болып тағайындағаны еді.<ref name="otstavka-guard" /> Осы және басқа себептерден Стармердің министрлері өкілеттіктерін өз еркімен аяқтап кетті.<ref name="otstavka-bbc">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qyllvpkw8o |title=Why did Keir Starmer resign and what could happen next? |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Seddon |first=Paul |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref> Біразға созылған қысымға шыдай алмаған Стармер ақыры 2026 жылғы 22 маусымда отставкасын жариялады.<ref name="otstavka-bbc" /> Жаңадан Парламентке сайланған [[Үлкен Манчестер]]дің мэрі [[Эндрю Бернем]]дің оның ізбасары болатыны ең ықтимал делінеді. Ұлыбританияның осылайша 10 жыл мерзімде ғана 7 түрлі [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министрі]] болмақ.<ref name="otstavka-guard" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ұлыбритания премьер-министрлері}} {{DEFAULTSORT:Стармер, Кир}} [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания заңгерлері]] [[Санат:Лидс университеті түлектері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Қауымдар палатасындағы оппозиция басшылары (Ұлыбритания)]] [[Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2015—2017)]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2017—2019)]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2019—2024)]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2024—)]] [[Санат:Эссекс университеті құрметті докторлары]] [[Санат:Рединг университеті құрметті докторлары]] [[Санат:Лидс университеті құрметті докторлары]] [[Санат:Шығыс Лондон университеті құрметті докторлары]] 4a9l6mtao7ip8e9g857i3n02yhtkuas 0 742903 3635329 3504834 2026-07-26T21:47:42Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]],[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]],[[Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635329 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі=Айбек Оралбай |Шынайы есімі= |Суреті= |Толық есімі=Айбек Рахатұлы Оралбай |Лақап аты= |Азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}} |Туған күні=11.6.2000 |Туған жері={{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні= |Қайтыс болған жері= |Тұрғылықты жері= |Салмағы=92 |Тұрысы= |Бойы=188 |Қолдың қарқыны= |Стилі= |Бапкері= |Команда= |Алғашқы айқасы= |Соңғы айқасы= |Чемпион белдігі= |Айқастар= |Жеңістер саны= |Нокаут= |Жеңілгені= |Тең түскендері= |Болмағандары= |Әуесқой айқастары= |Әуесқой айқастарда жеңгені= |Әуесқой айқастарда жеңілгені= |Әуесқой айқастарда нокауты= |Әуесқой айқастарда тең түскендері= |Кәсіпқой айқастары= |Кәсіпқой айқастарда жеңгені= |Кәсіпқой айқастарда жеңілгені= |Кәсіпқой айқастарда нокауты= |Кәсіпқой айқастарда тең түскендері= |Рейтинг1= |Позиция1= |Үздік позициясы1= |Рейтинг2= |Позиция2= |Үздік позициясы2= |Рейтинг3= |Позиция3= |Үздік позициясы3= |Рейтинг4= |Позиция4= |Үздік позициясы4= |Рейтинг5= |Позиция5= |Үздік позициясы5= |Рейтинг6= |Позиция6= |Үздік позициясы6= |Рейтинг7= |Позиция7= |Үздік позициясы7= |Рейтинг8= |Позиция8= |Үздік позициясы8= |Рейтинг9= |Позиция9= |Үздік позициясы9= |Үздік позициясы= |Нашар позициясы= |boxrec_id= |Сайты= }} {{Медальдар|ені=270px|суреті=|медальдар={{ОО-спорт|[[Бокс]]}} {{турнир|[[Әуесқой бокстан Азия чемпионаты|Азия чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Бокстан Азия чемпионаты 2022|Амман 2022]]|92 кг дейін}} {{турнир|[[Жасөспірімдер Олимпиада ойындары|Жасөспірімдер Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Алтын| [[2018 жылғы жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар|Буэнос-Айрес]] | 92 кг дейін}} {{турнир|Жастар арасындағы әлем чемпионаты}} {{медаль|Күміс|[[Бокстан әлем кубогы 2018|Будапешт 2018]]|92 кг дейін}}}} '''Айбек Рахатұлы Оралбай''' ([[11 маусым]] [[2000 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық әуесқой боксшы, Әлем чемпионы (2025), Азия чемпионатының жеңімпазы (2022). Бокстан Қазақстан ұлттық құрамасының капитаны. 2025 жылғы Ливерпульде өткен әлем чемпионатында ең ауыр салмақтағы тұңғыш қазақстандық чемпион атанды. == Мансабы == 2018 жылы Будапештте өткен жастар арасындағы әлем чемпионатында күміс медаль еншіледі. <ref>https://kaz.inform.kz/news/ek-ulim-da-kazakstanga-ek-altin-alip-keled-dep-umt-artamin-rahat-oralbay-c35228/</ref> 2018 жылы Аргентина астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен жастар арасындағы Олимпиада ойындарында алтын медаль еншіледі. <ref>https://olympic.kz/en/article/3408-buenos-ayres-2018-est-zolotaya-medal-v-bokse</ref> === Әлем чемпионаты (2021), {{ту|Сербия}} Белград === {{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2021|10|29|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Беларусь}} Владислав Смягликов|стадион=[[Белград]], [[Сербия]] {{ту|Сербия}} (1/16 финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2021|11|02|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=1–4|команда2={{ту|Украина}} Роберт Мартон|стадион=[[Белград]], [[Сербия]] (1/8 финал)|көрермендер=|төреші=}} === Азия чемпионаты (2022), {{ту|Иордания}}Амман === {{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2022|11|4|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Үндістан}} Навин Кумар|стадион=Амман, Иордания (1/4 финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2022|11|6|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Иран}} Тофан Шарифи|стадион=Амман, Иордания (жартылай финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2022|11|8|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Өзбекстан}} Мадияр Сайдрахимов|стадион=Амман, Иордания (финал)|көрермендер=|төреші=}} === Әлем чемпионаты (2023), {{ту|Өзбекстан}} Ташкент === {{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2023|5|07|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=0–5|команда2={{ту|Италия}} Азиз Аббес Мухийдин|стадион=1/16 финал [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|көрермендер=|төреші=}} === Азия чемпионаты (2024), {{ту|Тайланд}} Чиангмай === {{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2024|11|10|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Қытай}} Абдурешит Ремула|стадион=Чиангмай, [[Таиланд]] (Финал)|көрермендер=|төреші=}} === Жазғы Олимпиада ойындары {{ту|Франция}} (2024) === Айбек Оралбай 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысып, ширек-финалына дейін өнер көрсетті. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aibek_Oralbay</ref>{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2024|7|29|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Нигерия}} Олетен Олаоре|стадион=[[Париж]], [[Франция]] (1/8 финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2024|8|02|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=2–3|команда2={{ту|Әзірбайжан}} Лорен Альфонсо Домингес|стадион=[[Париж]], [[Франция]] (1/4 финал)|көрермендер=|төреші=}} === Әлем кубогы World Boxing 2025, {{ту|Қазақстан}} Астана === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|03|df=y}} |команда1 = {{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай |есеп = 3–2 |команда2 = {{ту|Италия}} Диего Ленци |стадион = Астана, Barys Arena (¼ финал) |көрермендер= |төреші = }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|05|df=y}} |команда1 = {{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай |есеп = 5–0 |команда2 = {{ту|Әзірбайжан}} Мурад Аллахвердиев |стадион = Астана, Barys Arena (жартылай финал) |көрермендер= |төреші = }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|06|df=y}} |команда1 = {{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай |есеп = 5–0 |команда2 = {{ту|Германия}} Никита Путилов |стадион = Астана, Barys Arena (финал) |көрермендер= |төреші = }} === Әлем чемпионаты (2025), {{ту|Англия}} Ливерпуль === {{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2025|9|06|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Түркия}} Мусахит Ильяс|стадион=M&S Bank Arena, [[Ливерпуль]] (1/8 финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2025|9|08|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=5–0|команда2={{ту|Хорватия}} Лука Пратлячич|стадион=M&S Bank Arena, [[Ливерпуль]] (1/4 финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2025|9|10|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=3–2|команда2={{ту|Куба}} Хулио Сесар Ла Крус|стадион=M&S Bank Arena, [[Ливерпуль]] (Жартылай финал)|көрермендер=|төреші=}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2025|9|12|df=y}}|команда1={{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай|есеп=3–2|команда2={{ту|Өзбекстан}} Жахонгир Закиров|стадион=M&S Bank Arena, [[Ливерпуль]] (Финал)|көрермендер=|төреші=}} == Жеке өмірі == Айбек Оралбайдың егіз бауыры [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай|Нұрбек Оралбай]] да әуесқой бокспен айналысады.<ref>http://www.asbcnews.org/the-oralbay-twin-brothers-shined-in-the-semi-finals-of-the-cologne-boxing-world-cup/</ref> == Марапаттары == [[Құрмет ордені]] (2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Бокстан Азия чемпиондары]] [[Санат:Бокстан әлем чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері]] 8m8a8nyg9ivl81icragt2s2kbg3fank 3 748351 3635534 3399904 2026-07-27T09:33:25Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Shubhsamant09]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Matthewmurdock]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shubhsamant09|Shubhsamant09]]" to "[[Special:CentralAuth/Matthewmurdock|Matthewmurdock]]" 3399904 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shubhsamant09}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 05:34, 2024 ж. қарашаның 12 (+05) jilreel4xkn664fudn8kacb9u5c9wxd 0 748873 3635314 3403688 2026-07-26T21:43:47Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Тірі тұлғалар]],[[Санат:Богемианс ФК ойыншылары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635314 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 21.7.1986 | азаматтығы = {{байрақ|Өзбекстан}} | бойы = 182 | позиция = шабуылшы | клубтары = {{футбол карьерасы |2004—2005|{{ту|Өзбекстан}} [[Трактор (футбол клубы, Ташкент)|Трактор (Ташкент)]]|16 (0) |2005|{{ту|Өзбекстан}} [[Шуртан (футбол клубы)|Шуртан]]|11 (0) |2006|{{ту|Өзбекстан}} [[Машал]]|10 (2) |2006—2008|{{ту|Словакия}} [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован (Братислава)]]|29 (5) |2008—2010|{{ту|Чехия}} [[Богемианс 1905]]|45 (1) |2011—2012|{{ту|Қытай}} [[Циндао Чжуннэн]]|39 (4) |2012—2013|{{ту|Чехия}} [[Баник (футбол клубы, Мост)|Баник (Мост)]]|9 (3) |2013|{{ту|Чехия}} [[Динамо (футбол клубы, Ческе-Будеёвице)|Динамо (Ческе-Будеёвице)]]|4 (0) |2014|{{ту|Чехия}} [[Богемианс (футбол клубы, Прага)|Богемианс (Прага)]]|16 (2) |2014|{{ту|Өзбекстан}} [[Әндіжан (футбол клубы)|Андижан]]|12 (3) |2015|{{ту|Өзбекстан}} [[Динамо (футбол клубы, Самарқан)|Динамо (Самарканд)]]|14 (4) |2015—2016|{{ту|Өзбекстан}} [[Бұхара (футбол клубы)|Бухара]]|43 (16) |2017|{{ту|Иран}} [[Машин Сази]]|4 (0) |2017|{{ту|Латвия}} [[Спартак (футбол клубы, Юрмала)|Спартак (Юрмала)]]|11 (1) |2018|{{ту|Өзбекстан}} [[Бұхара (футбол клубы)|Бухара]]|29 (2) |2019|{{ту|Өзбекстан}} [[Навбахор]]|16 (2) |2020|{{ту|Өзбекстан}} [[Сурхан (футбол клубы)|Сурхан]]|8 (1) |2020|{{ту|Өзбекстан}} [[Бұхара (футбол клубы)|Бухара]]|6 (1) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2007—2011|{{футбол|Өзбекстан}}|17 (3)}} }} '''Азиз Шакирович Ибрагимов''' ({{lang-uz|Aziz Shakirovich Ibragimov}}; 21 шілде 1986<ref>https://www.transfermarkt.com/-/profil/spieler/63610</ref>) — өзбекстандық футболшы, шабуылшы. 2007, 2011 жылдары Азия кубогына қатысты. == Жетістіктері == * Азия кубогының жартылай финалисі: 2011 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Өзбекстан футболшылары]] [[Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Динамо Самарқан ФК ойыншылары]] [[Санат:Шуртан ФК ойыншылары]] [[Санат:Машал ФК ойыншылары]] [[Санат:Слован Братислава ФК ойыншылары]] [[Санат:Әндіжан ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Юрмала ФК ойыншылары]] [[Санат:Бұхара ФК ойыншылары]] [[Санат:Навбахор ФК ойыншылары]] [[Санат:Сурхан ФК ойыншылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Богемианс ФК ойыншылары]] csizs535anrh1tnjdcf4incsh96spe8 0 749159 3635449 3508177 2026-07-27T07:03:15Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 Грузия арманы (Грузин арманы) 3635449 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Грузиядағы наразылықтар |бөлім = |сурет = |сурет атауы = |дата = 28 қазан 2024 жылдан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|day=28|month=10|year=2024}}) |орын = {{Байрақ|Грузия}}, [[Тбилиси]], [[Батуми]], [[Кутаиси]], [[Гори]], [[Зугдиди]] |себеп = * Парламенттік сайлаудағы бұрмалаушылыққа күдік<ref>{{Cite web |url=https://www.azattyq.org/a/33206119.html |title=Тбилисиде сайлау қорытындысын қайта қарауды талап еткен оппозиция акциясы өтті |lang=kk |website=www.azattyq.org |access-date=2024-11-18}}</ref> * [[Еуропалық Одақ|Еуроодақпен]] интеграцияны 2028 жылға дейін тоқтату |нәтиже = Жалғасуда |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = : {{flagicon image|Flag of the President of Georgia.svg}} [[Грузия Президенті]]<br>{{flagicon image|Parliament of Georgia Logo.svg}} [[Парламенттік оппозиция]]:<br>[[Біртұтас ұлттық қозғалыс]]<br>[[Ахалі]]<br>[[Грузия үшін]]<br>[[Агмашенебелі стратегиясы]]<br>[[Еуропалық Грузия]]<br>[[Гирчи — Көбірек еркіндік]] |қарсылас2 = : {{Ту|Грузия}} [[Грузия Министрлер кабинеті]]<br>{{flagicon image|Parliament of Georgia Logo.svg}} [[Грузия Парламенті]]:<br>{{*}} {{flagicon image|Logo of the Georgian Dream.svg}} [[Грузия арманы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = : {{flagicon image|Flag of the President of Georgia.svg}} [[Саломе Зурабишвили]]<br>[[Тинатин Бокучава]]<br>[[Николоз Гварамия]]<br>[[Мелия Никанор (2024)|Мелия Никанор]]<br>{{flagicon image|For Georgia logo.svg}} [[Гахария, Георгий Заурович|Георгий Гахария]]<br>{{flagicon image|Strategy Aghmashenebeli logo.png}} [[Вашадзе, Георгий|Георгий Вашадзе]]<br>{{flagicon image| Logo of the Movement for Liberty - European Georgia.svg}}[[Давид Бакрадзе]]<br>{{flagicon image|Girchi-mf LOGO.png}} [[Джапаридзе, Зураб|Зураб Джапаридзе]]<br>'''Қолдағандар:'''<br> [[Михаил Саакашвили]] |командир2 = : {{Ту|Грузия}} [[Ираклий Кобахидзе]]<br>{{flagicon image|Logo of the Georgian Dream.svg}} [[Ираклий Гарибашвили]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} '''Грузиядағы қарсылық шаралары (2024 жылдан)''' — 2024 жылы парламенттік сайлаудан кейін Грузиядағы [[наразылық]] сол жылдың 28 қазанында кешке [[Грузияның арманы]] жеңіске жеткен [[парламенттік сайлауды]] бұрмалау мүмкіндігіне байланысты басталды.<ref>{{Cite web |url=https://baq.kz/gruziyada-saylaudan-son-narazylyq-aktsiyasy-bastaldy-200001673/ |title=Грузияда сайлаудан соң наразылық акциясы басталды |lang=kk |website=baq.kz |access-date=2024-11-18}}</ref> [[Грузия]] президенті [[Саломе Зурабишвили]] мен оппозициялық партиялар сайлау нәтижелерін жүздеген бақылаушылардың анықтаған [[құқық]] бұзушылықтары мен дауыс берудің құпиялылығына қатысты сұрақтарға байланысты мойындамады.<ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2024/10/27/vyxodit_na_mitingi|title=Президентка Грузии отказалась признать итоги выборов в парламент и призвала сторонников оппозиции выходить на митинги|lang=ru|website=Медиазона|access-date=2024-10-27}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-gruzii-ne-priznala-rezultaty-vyborov-cto-teper/a-70614361|title=Президент Грузии не признала результаты выборов. Что теперь? – DW – 27.10.2024|lang=ru|website=dw.com|access-date=2024-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c6244gdx2yko|title=Президент Грузии Саломе Зурабишвили отказалась признать результаты выборов парламента и призвала выходить на акции протеста|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-10-27|access-date=2024-10-27}}</ref><ref>{{Cite news|title=Оппозиция в Грузии не признаёт предварительные результаты выборов|url=https://www.svoboda.org/a/oppozitsiya-v-gruzii-ne-priznayot-predvariteljnye-rezuljtaty-vyborov/33174951.html|website=Радио Свобода|date=2024-10-27|access-date=2024-10-27|lang=ru}}</ref> [[Тбилиси]]мен қатар, наразылық акциялары [[Батуми]], [[Кутаиси]], [[Гори]], [[Зугдиди]] және басқа да қалаларда өтті.<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/y-denj-proevropeyskih-protestov-v-tbilisi-aktery-zapolnili-sud-studenty-provodyat-shestviya/33230509.html|title=10-й день проевропейских протестов в Тбилиси – актеры заполнили суд, студенты проводят шествия|lang=ru|website=Эхо Кавказа|date=2024-12-07|access-date=2024-12-07}}</ref> Орталық сайлау комиссиясы мен «[[Грузия арманы|Грузин арманы]]<nowiki/>» кез келген бұрмалаушылықты жоққа шығаруда. == Барысы == 2024 жылы қазанда Грузияда [[парламенттік сайлау]] өтті, онда [[Грузия арманы]] партиясы көпшілік дауысқа ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://kaz.orda.kz/gruzijada-sajlau-natizhelerinin-burmalanuyna-bajlanysty-tergeu-bastaldy-128091/ |title=Грузияда сайлау нәтижелерінің бұрмалануына байланысты тергеу басталды |lang=kk |website=kaz.orda.kz |access-date=2024-10-30}}</ref> Грузин оппозициясы мен президент бұған келіспеді және наразылық білдіруге шақырды.<ref>{{Cite web |url=https://www.azattyq.org/a/gruzin-oppozitsiyasy-parlament-sailauyn-qaita-otkizudi-talap-etip-aktsiya-otkizip-zhatyr/33214606.html |title=Грузин оппозициясы парламент сайлауын қайта өткізуді талап етіп, акция өткізіп жатыр |lang=kk |website=www.azattyq.org |access-date=2024-11-25}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/22961-gruziiada-myndagan-adam-parlament-sailauyn-kaita-otkizudi-talap-etip-alang-a-shykty/ |title=Грузияда мыңдаған адам парламент сайлауын қайта өткізуді талап етіп алаңға шықты |lang=kk |website=qaz.ulysmedia.kz |access-date=2024-11-25}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/politics/79465-gruziiada-narazylyk-bildirushiler-zhana-sailau-otkizudi-talap-etti |title=Грузияда наразылық білдірушілер жаңа сайлау өткізуді талап етті |lang=kk |website=azattyq-ruhy.kz |access-date=2024-10-29}}</ref> === Қараша === Өткен парламенттік сайлаудың қорытынды хаттамасы бекітілгеннен кейін, 17 қарашада грузин оппозициясы митинг өткізіп, [[Тбилиси мемлекеттік университетінің]] жанындағы жолды жауып, шатырлар орнатты. Руставели даңғылында «Дауысты қайтар» акциясы қатар өтіп жатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/koalitsiya-za-peremeny-pora-vse-perekrytj---nachatj-bessrochnuyu-aktsiyu-protesta/33205547.html|title=В Тбилиси оппозиция перекрыла дорогу у здания ТГУ и установила палатки|lang=ru|website=Эхо Кавказа|date=2024-11-17|access-date=2024-11-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/gruzinskaya-oppozitsiya-prodolzhit-protest-u-tbilisskogo-gosuniversiteta/33206892.html|title=Грузинская оппозиция продолжит протест у Тбилисского госуниверситета|lang=ru|website=Эхо Кавказа|date=2024-11-18|access-date=2024-11-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/v-tsentre-tbilisi-vyros-palatochnyy-gorodok/33206827.html|title=Оппозиция объявила бессрочную акцию протеста с требованием проведения новых выборов|lang=ru|website=Эхо Кавказа|date=2024-11-18|access-date=2024-11-18}}</ref> Ел астанасы [[Тбилиси|Тбилисидің]] адам ең көп жүретін көшелерінің бірі жабылды. Шерушілер күн салқындағандықтан түні бойы от жағып, шатырда түнеді.<ref>{{Cite web |url=https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2024/11/18/gruziiada-narazylyk-zhalg-asuda-2211150 |title=Грузияда наразылық жалғасуда |lang=kk |website=www.trt.net.tr |access-date=2024-11-29}}</ref> 28 қарашада премьер-министр [[Ираклий Кобахидзе]] 2028 жылға дейін [[Еуроодаққа]] кіру жөніндегі келіссөздерді тоқтату туралы мәлімдеме жасады. Соның нәтижесінде 28-29 қарашада Тбилисиде қайтадан митингілер басталды. 30 қарашада кемінде 49 наразылық білдіруші ұсталып, 32 ІІМ қызметкері жарақат алды. Сондай-ақ наразылық білдірушілерді [[Грузия|Грузияның]] қазіргі президенті мен бірқатар шенеуніктер қолдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c1lgl5497j0o.amp|title=Второй день протестов в Грузии: полиция снова использовала водометы у парламента|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-11-29|access-date=2024-11-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/c7484jw4dyyo |title=Протесты в Грузии: президент Зурабишвили заявила, что не уйдет с поста до новых выборов, в центре Тбилиси десятки тысяч демонстрантов |lang=ru |website=www.bbc.com |access-date=2024-11-30}}</ref> Тбилисиде 29–30 қарашаға қараған түні ұсталған Ресей азаматы Арменияға депортацияланды.<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/276817|title=Россиянина, задержанного в Грузии во время протестов, избили и выдворили в Армению|lang=ru|website=The Insider|access-date=2024-12-07}}</ref> Тағы екі Ресей азаматы 10–13 тәулікке әкімшілік қамауға алынды.<ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2024/12/03/georgia|title=Трое россиян, задержанных на протестах в Тбилиси, получили от 10 до 13 суток ареста; ещё одного выдворили в Армению|lang=ru|website=Медиазона|access-date=2024-12-07}}</ref> === Желтоқсан === '''2 желтоқсан:''' Кемінде 224 наразылық білдіруші ұсталып, ІІМ-нің 113 қызметкері зардап шеккен.<ref>https://kyivindependent.comhttps//kyivindependent.com{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://on.ge/story/137563-შსს-საპროტესტო-აქციებზე-დაკავებულია-ჯამში-224-პირი შსს: საპროტესტო აქციებზე დაკავებულია ჯამში 224 პირი]</ref> === 2025 жылғы 4 қазандағы ұсынылған революция === 2025 жылғы 4 қазан күні, 2024–2025 жылдардағы Грузиядағы саяси дағдарыс жағдайында өткен жергілікті сайлау күні, шамамен жиырма мың адам [[Тбилиси]]де митинг өткізіп, опера әншісі [[Паата Бурчуладзе]]нің мәлімдемесін тыңдады. Ол 2025 жылдың маусым–шілде айларынан бастап де-факто көшбасшы [[Бидзина Иванишвили]]ден билікті бейбіт жолмен беру идеясын ұсынып жүрген болатын. Мәлімдемеден кейін наразылар президент резиденциясы — [[Орбелиани сарайы]]н басып алуға әрекет жасады, алайда қауіпсіздік күштері су атқыштар мен көз жасаурататын газ қолданып бұл әрекетті тоқтатты.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/world/georgian-police-use-water-cannon-repel-protesters-presidential-palace-2025-10-04/ |title=Georgian police clash with protesters as ruling party says it wins local elections |lang=en |website=www.reuters.com |accessdate=2025-10-04}}</ref> == Келесі президенттік сайлау == «Алғаш рет [[президенттік сайлауды]] тікелей дауыс беру арқылы емес, парламент депутаттары мен [[Аджария]] мен [[Абхазия]] Жоғарғы кеңестері мен жергілікті әкімшілік өкілдері құрған сайлаушылар алқасы өткізеді», - деді спикер Шалва Папуашвили. Ол қазіргі президент Саломе Зурабишвилидің алты жылдық мандаты 16 желтоқсанда аяқталатынын, сондықтан Конституцияда белгіленген мерзімде сайлау өткізу керегін айтты. [[Грузия парламенті]] президент сайлауын 14 желтоқсанға белгілегенін хабарлады.<ref>{{Cite web |url=https://zhasalash.kz/news/gruziya-parlament-prezident-saylauinin-kunn-belgled-1b5e89/ |title=Грузия парламенті президент сайлауының күнін белгіледі |lang=kk |website=zhasalash.kz |access-date=2024-11-26}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2024 жылғы Грузия]] [[Санат:2024 жылғы наразылықтар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Грузия саясаты]] 4dnqqhtksu7hpkmec4cebwx8ovb8pa4 0 750675 3635159 3624517 2026-07-26T13:00:16Z Орын Толғанай 183532 3635159 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|есімі Абдраманов Бахтиар.|Туған күні 27.09.1961 жыл.|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''-' ([[27 қыркүйек],|1961 жылы]] туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы ([[1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-88жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000- 2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. [[Қызылорда]] облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003 -2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] 446zb0d8i50ch5kgp0iiphh7a23utzb 3635162 3635159 2026-07-26T13:01:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Орын Толғанай|Орын Толғанай]] ([[User talk:Орын Толғанай|т]]) өңдемелерінен [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624517 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|есімі Абдраманов Бахтиар.|Туған күні 27.09.1961 жыл.|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''-' ([[27 қыркүйек],|1961 жылы]] туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы ([[1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-88жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000- 2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003 -2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] 5fd9vphjux9kbob8kand1gnza7ejzzv 0 755277 3635447 3520779 2026-07-27T07:01:02Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 Стамбұл (Ыстанбұл) 3635447 wikitext text/x-wiki {{Жаңарту}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025) |бөлім = |сурет = Saraçhane’de direniş.jpg |сурет атауы = [[Сарахане]], [[Ыстанбұл]] (2025 жылғы 21 наурыз) |дата = : 19 наурыз – 15 қыркүйек 2025 |орын = : {{Байрақ|Түркия}} |себеп = : [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы|Экрем Имамоглудың қамауға алынуы]], саяси репрессиялар, жемқорлық, саяси қарсыластарды қудалау және демократиялық сайлауды бұзуға талпыныс |статусы = : Аяқталды |нәтиже = |өзгерістер = |қарсылас1 = : {{flagicon image|Flag of the Republican People's Party (Turkey).svg}} [[Республикалық халық партиясы]]<br>{{flagicon image|Flag of the Good Party.svg}} [[Жақсы партия]]<br> {{flagicon image|TKP logo (2023).svg}} [[Түркияның Коммунистік партиясы]] |қарсылас2 = : {{Ту|Түркия}} [[Түркия үкіметі]]<br>[[Әділет және даму партиясы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = : {{flagicon image|Flag of the Republican People's Party (Turkey).svg}} [[Экрем Имамоглу]]<br>{{flagicon image|Flag of the Republican People's Party (Turkey).svg}} [[Озгюр Озель]]<br>{{flagicon image|Flag of the Republican People's Party (Turkey).svg}} [[Мансур Яваш]] |командир2 = : {{Ту|Түркия}} [[Режеп Тайып Ердоған]]<br>[[Али Ерликая]]<br>[[Яшар Гюлер]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = : Ыстанбұлда 2 200 000-нан астам адам (CHP)<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/cx2g2nz25wxo |title=CHP'nin Maltepe mitingi: 'Darbeye direniyor, demokrasimizi savunuyorsunuz' |lang=tk |website=www.bbc.com |accessdate=2024-03-28}}</ref> |күштер2 = * 34 прокурор<ref>{{Cite web |date=22 March 2025 |title=İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu'nun 'yolsuzluk' ve 'terör' ifadesi tamamlandı|url=https://www.haberturk.com/son-dakika-haberi-caglayan-adliyesi-nde-suphelilerin-ifadesi-icin-34-savci-gorevlendirildi-surec-nas-3776109 |access-date=24 March 2025 |website=[[Haberturk]] |language=TR}}</ref> * Ыстанбұлда Әділет сарайының сыртындағы жүздеген тәртіп сақшылары<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/turkey-protest-istanbul-mayor-questioning-fa943edb6dc5a72e580d9c1a71e5f49a |title=Prosecutors request formal arrest of Istanbul mayor and top challenger to Turkey's Erdogan |lang=tk |website=apnews.com |accessdate=2024-03-22}}</ref> |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Жараланған: 150 полиция қызметкері<br>Қамалған: 260 адам<br>Ұсталған: шамамен 2000 адам (Имамоглу мен оның сыбайластары есептелген) |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} '''Түркиядағы жаппай наразылықтар''' — 2025 жылғы 19–20 наурызда Ыстанбұл әкімі [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы|Экрем Имамоглудың қамауға алынуынан]] кейін басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c798yejwgl0o|title=В Турции после задержания мэра Стамбула Экрема Имамоглу вспыхнули протесты|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-03-20|access-date=2025-03-20}}</ref> == Алғышарттар == 2025 жылғы 19 наурызда Ыстанбұл әкімі Экрем Имамоглу жемқорлық пен лаңкестік ұйымдарға көмектесті деген айыппен ұсталды (Күрдістан жұмысшы партиясымен байланысы бар деп күдіктелуде).<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c14j26zrjljo|title=В Стамбуле задержали оппозиционного мэра Экрема Имамоглу|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-03-19|access-date=2025-03-20}}</ref> Сол күні полиция 100-ге жуық адамды қамауға алды.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c798yejwgl0o|title=В Турции после задержания мэра Стамбула Экрема Имамоглу вспыхнули протесты|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-03-20|access-date=2025-03-21}}</ref> == Барысы == === Наурыз === '''19–20 наурыз:''' Студенттер мен басқа да қала тұрғындары [[Экрем Имамоглу|Имамоглуды]] қолдау үшін наразылыққа шықты.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c798yejwgl0o|title=В Турции после задержания мэра Стамбула Экрема Имамоглу вспыхнули протесты|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-03-20|access-date=2025-03-21}}</ref> Түркия полициясы студенттер мен басқа да наразылық білдірушілерге қарсы арнайы құралдарды қолданды.<ref>{{Cite news|title=В Турции после задержания мэра Стамбула проходят протесты|url=https://rus.azattyq.org/a/v-turtsii-posle-zaderzhaniya-mera-stambula-prohodyat-protesty/33353623.html|website=Радио Азаттык|access-date=2025-03-21|lang=ru}}</ref> Полиция Ыстанбұл әкімдігін қоршауға алып, кейбір жолдар мен [[Таксим алаңы|орталық Таксим алаңын]] жапты. Әлеуметтік желілерде Имамоглуды қолдау күшейіп, көптеген адамдар Ердоғанның әрекеттерін айыптауда.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c14j26zrjljo|title=В Стамбуле задержали оппозиционного мэра Экрема Имамоглу|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-03-19|access-date=2025-03-21}}</ref> Стамбұл әкімін қолдағаны үшін 37 Түркия азаматы қамауға алынды.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-turtsii-zaderjali-desyatki-chelovek-za-postyi-v-sotssetyah-565645/|title=В Турции задержали десятки человек за посты в соцсетях|lang=ru|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2025-03-20|access-date=2025-03-21}}</ref> Наразылық білдірушілер [[Ыстанбұл университетін]] және Имамоглу ұсталған полиция бөлімшесін қоршауға алды.<ref name=":1" /> Сондай-ақ, қамауға алынғанына қарамастан, [[Экрем Имамоглу]] әлеуметтік желіде жазба жариялады:<ref>{{Cite web|url=https://x.com/imamoglu_int/status/1902228598565871805|title=Заявление Экрема Имамголу после его задержания}}</ref> ''«Халықтың еркіндігін қорқыту мен заңсыз әрекеттер арқылы басуға болмайды. Мен тек 16 миллион стамбұлдықтарға ғана емес, 86 миллион Түркия азаматына және бүкіл әлемде демократия мен әділдікті қолдайтындардың барлығына сенім артып, нық тұрмын. Мен негізгі құқықтар мен бостандықтар үшін күресімді берік жалғастырамын».''<ref name=":3" /> Имамоглудың тергеуі басталды. Тергеу барысында оны «террористік ұйымның басшысы» деп атады. Түрік билігі әлеуметтік желілерге қолжетімділікті шектеді,<ref name=":22" /> сондай-ақ 23 наурызға дейін кез келген жиналыстар мен демонстрацияларды өткізуге тыйым салды.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.nur.kz/world/2229950-mer-ankary-nazval-zaderzhannogo-ekrema-imamoglu-prezidentom-i-prisoedinilsya-k-protestam-v-turcii/|title=Мэр Анкары назвал задержанного Экрема Имамоглу "президентом" и присоединился к протестам в Турции|lang=ru|website=NUR.KZ|date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref> Түрік лирасы тарихи минимумға дейін құлдырады.<ref name=":22" /> Түркияның ішкі істер министрі [[Али Ерлыкая]] Имамоглуды әлеуметтік желілерде қолдауды «өшпенділікке арандату» және «қылмыс жасауға итермелеу» деп атады. Ол X әлеуметтік желісінде келесі мәлімдемені жасады: ''«Тергеу нәтижесінде 261 күдікті анықталды, олардың 62-сі шетелде. Түркияның киберқылмыспен күрес департаменті мен қауіпсіздік департаментінің қызметкерлері үйлестірілген операция жүргізіп, 37 адамды ұстады. Қалған күдіктілерді іздеу жалғасуда».'' X әлеуметтік желісінде Имамоглудың қамауға алынуы мен наразылықтар туралы 18,7 миллионнан астам жарияланым жасалғаны хабарланды. Ыстанбұл губернаторы 23 наурызға дейін кез келген жиналыстар мен демонстрацияларға толық тыйым салды.<ref name=":3" /> '''21 наурыз:''' Анкара мэрі [[Яваш Мансур]] Имамоглуды қолдап мәлімдеме жасады:<ref name=":5" /> ''«Біз бұл елді қараусыз қалдырмадық және ешқашан тастамаймыз. Елінің болашағы мен өз еркіндігін қорғауға шыққан азаматтарды құрметпен қарсы аламын. Әділдік жеңеді, заң мен демократия үстемдік етеді. Біз мұны сіздермен бірге жүзеге асырамыз».''<ref name=":5" /> ''«Біз мұнда бүкіл Түркия болып жиналдық. Біз өз Конституциямызды қорғау үшін осындамыз. Біз ұлттық ерік-жігерден жоғары ештеңе жоқ екенін айту үшін келдік. Бүгін біз Экрем Имамоглуның құқықтарын қорғау, Исмаил Саймаздың журналистік қызметін жалғастыруын қамтамасыз ету және Ататүріктің көмекшілерінің құқықтарының бұзылмауын қамтамасыз ету үшін осындамыз».''<ref name=":5" /> ''«Біз лауазымдар үшін күресіп жатқан жоқпыз. Біз демократиямызды дауысымызбен қорғаймыз. Нағыз әділдік – тек тәуелсіз және бейтарап сот жүйесі арқылы мүмкін. Президенттік басқару жүйесі сыналды, бірақ ол нәтиже бермеді. Біз ешқашан үмітсіздікке түспейміз. Үмітсіздік – жеңіліс. Президент Экрем бізге қосылады. Маған сеніңіз, түрік халқы мұны бұрын да жасаған!».''<ref name=":5" /> '''22 наурыз:''' Түркияның ішкі істер министрі Али Ерлыкаяның мәлімдеуінше, полиция елдің тоғыз қаласында – [[Ыстанбұл]], [[Анкара]], [[Измир]], [[Адана]], [[Анталия]], [[Чанаккале]], [[Эскишехир]], [[Конья]] және [[Эдирнада]] – наразылық білдірушілердің шамамен 340-ын қамауға алды. Митингілер кезінде полиция наразылық білдірушілерге қарсы көзден жас ағызатын газ қолдануда.<ref>[https://rtvi.com/news/stychki-s-policziej-bolee-300-zaderzhannyh-v-turczii-ne-utihayut-massovye-protesty/ Стычки с полицией, более 300 задержанных: в Турции не утихают массовые протесты]</ref> '''23 наурыз:''' Демонстрацияларға тыйым салынғанына қарамастан, наразылықтар бүкіл елді қамтыды. Түркия президенті [[Режеп Тайып Ердоған]] бұл оқиғаларды «жасанды арандатулар» деп атады.<ref>[https://ren.tv/news/v-mire/1318714-protesty-v-turtsii "Искусственные провокации": Эрдоган – о протестах из-за ареста мэра Стамбула — 23.03.2025]</ref> Бұған дейін сот шешімімен Ыстанбұл әкімі қамауға алынған болатын. Экрем Имамоглу халықты наразылықтарға шығуға шақырды.<ref>[https://www.vesti.ru/article/4419007 Мэр Стамбула Имамоглу после ареста призвал население Турции выйти на митинги - Новости на Вести.ru]</ref> Билік демонстрацияларға тыйымды 25 наурызға дейін ұзартты. Кейін сот шешімімен Имамоглу уақытша Ыстанбұл мэрі қызметінен шеттетілді.<ref>[https://iz.ru/1858669/2025-03-23/arestovannogo-mera-stambula-vremenno-otstranili-ot-dolznosti Арестованного мэра Стамбула временно отстранили от должности]</ref> '''24 наурыз:''' Түркияның Ішкі істер министрлігі наразылықтарға қатысқан 1,1 мыңнан астам адамды қамауға алды. Олардың арасында 12 лаңкестік ұйымның мүшелері бар деп хабарланды.<ref>[https://iz.ru/1859005/2025-03-24/v-turtcii-zaderzhany-bolee-11-tys-uchastnikov-protestov В Турции задержаны более 1,1 тыс. участников протестов]</ref> Билік демонстрацияларға салынған тыйымды қайтадан ұзартты – енді ол 27 наурызға дейін күшінде болады. Ыстанбұл провинциясының билігі жалғасып жатқан наразылықтарға байланысты қалаға кіру және шығуды шектеді. Тыйым жекелеген адамдарға немесе наразылыққа қатысуы мүмкін топтарға қатысты қолданылады. '''28 наурыз:''' 300-ден астам түрік жазушысы Түркия президенті [[Режеп Тайып Ердоған]]ға қарсы мәлімдеме жасады. Олар бұл әрекеттерін «әділетсіздікке» байланысты деп түсіндірді.<ref>{{Cite web |url=https://am.sputniknews.ru/20250328/bolee-300-turetskikh-pisateley-vystupili-protiv-erdogana-87263036.html |title=Более 300 турецких писателей выступили против Эрдогана |lang=ru |website=am.sputniknews.ru |accessdate=2024-03-28}}</ref> Түркияның билеуші партиясы оппозицияның кезектен тыс президенттік сайлау өткізу туралы талабын қарастырмайтынын мәлімдеді. [[Республикалық халық партиясы]]ның (РХП) жетекшісі [[Өзгүр Өзел]] 29 наурызда өтетін митингте кезектен тыс сайлау өткізу туралы талап қойылатынын айтты.<ref>{{Cite web |url=https://news.rambler.ru/world/54427682-lider-turetskoy-oppozitsii-obyavil-o-nachale-sbora-podpisey-za-dosrochnye-vybory/ |title=Лидер турецкой оппозиции объявил о начале сбора подписей за досрочные выборы |lang=ru |website=news.rambler.ru |accessdate=2024-03-29}}</ref> '''29 наурыз:''' [[Ыстанбұл]]дағы [[Малтепе]] саябағында Имамоглуға қолдау көрсету мақсатында оппозицияның жаппай наразылығы өтуде. Бұл шараға Республикалық халық партиясынан (РХП) бөлек тағы бес саяси партия қатысуда. Осыған байланысты саябақ маңында қауіпсіздік шаралары күшейтілді.<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23546159 В Стамбуле оппозиция проводит митинг в поддержку Имамоглу]</ref> Аталған наразылық ең ауқымды акциялардың бірі болып саналады, оған 2 миллионнан астам адам қатысуда.<ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/343986|title=Стамбул на ногах: призыв оппозиции за досрочные выборы президента Турции|website=haqqin.az|access-date=2025-03-29}}</ref> Сонымен қатар, оппозиция Түркия президентінің мерзімінен бұрын сайлауын өткізу туралы халықтан қол жинауды бастады.<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/29032025/784087|title=Лидер турецкой оппозиции Озель объявил о начале сбора подписей за досрочные выборы|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2025-03-29}}</ref> '''31 наурыз:''' Туристік агенттіктер, соның ішінде [[Ресей]]ден келген туристерге, [[Түркия]]ға авиабилет сатып алмауды ұсынады, себебі жалғасып жатқан протесттерге байланысты түрмеге қамалу қаупі бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.osnmedia.ru/world/turistam-iz-rossii-v-turtsii-grozit-tyurma/|title=Туристам из России в Турции грозит тюрьма|lang=ru |first=Виктория|last=Самойленко|website=Общественная служба новостей|date=2025-03-31|access-date=2025-03-31}}</ref> === Сәуір === '''1 сәуір:''' Наразылықтар барысында ұсталғандардың саны екі мың адамға жетті. Олардың арасында әртүрлі елдерден келген журналистер де бар. [[Ыстанбұл]]дан басқа, Түркияның 81 провинциясының 50-де [[Экрем Имамоглу|Имамоглуға]] қолдау көрсету мақсатында наразылықтар өтуде.<ref>{{Cite web|url=https://news-pravda.com/world/2025/04/01/1196148.html|title=The Pyrrhic victory of Recep Erdogan. How will the mass protests in Turkey end? - Pravda EN|lang=en|website=news-pravda.com|date=2025-04-01|access-date=2025-04-01}}</ref> Оппозиция жақтаушыларын дүкендерде сатып алудан бас тартуға шақырып, [[бойкот]] жариялауды ұсынды.<ref>{{Cite web |url=https://eadaily.com/ru/news/2025/03/25/tureckaya-oppoziciya-prizvala-k-boykotu-brendov |title=Турецкая оппозиция призвала к бойкоту брендов |lang=ru |website=eadaily.com |accessdate=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/701251-turkia-oppoziciasy-bojkot-zarialady |title=Түркия оппозициясы бойкот жариялады |lang=kk |website=24.kz |accessdate=2024-03-25}}</ref> '''2 сәуір:''' [[Түркия үкіметі]] оппозицияны «экономикалық» бойкот жариялауға шақыруда айыптады. Сауда министрі [[Өмер Болат]] оппозиция экономиканы саботаждауға әрекет жасап жатыр деп мәлімдеді.<ref name=":10">{{Cite news|title=Власти Турции раскритиковали оппозицию из-за призывов к экономическому бойкоту|url=https://iz.ru/1863978/2025-04-02/vlasti-turtcii-raskritikovali-prizyvy-oppozitcii-k-ekonomicheskomu-boikotu|website=Известия|date=2025-04-02}}</ref> === Шілде === '''1 шілде:''' Сарачханеде Экрем Имамоглуның қамауға алынғанына 100 күн толуына орай митинг өткізілді. Шараға шамамен 100 мың адам қатысты. Митинг аяқталғаннан кейін кейбір қатысушылар мен арнайы жасақ арасындағы қақтығыстар орын алды. Полиция наразыларды қоршап, бұрыш газын қолданды. Бір адам пышақ жарақатын алғаны хабарланды. Осындай сипаттағы наразылықтар [[Измир]], [[Анкара]] және [[Газиантеп]] қалаларында да өтті.<ref>{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/miting-v-podderzhku-bivshego-mera-proshel-v-stambule-c8cf15 |title=Митинг в поддержку бывшего мэра прошел в Стамбуле |lang=kk |website=www.inform.kz |accessdate=2025-07-02}}</ref> == Ұсталғандар == Наразылықтар басталғаннан бері шамамен 2000 адам<ref>{{Cite web |last1=Arikan |first1=Erkan |last2=Ünker |first2=Pelin |date=30 March 2025 |title=Turkey's mass protests target Erdogan's grip on power |url=https://www.dw.com/en/turkeys-mass-protests-target-erdogans-grip-on-power/a-72088299 |access-date=31 March 2025 |website=DW}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://rus.azattyq.org/a/v-stambule-proshel-miting-protiv-aresta-politicheskogo-opponenta-erdogana-/33363942.html |title=В Стамбуле прошел митинг против ареста политического оппонента Эрдогана |lang=ru |website=rus.azattyq.org |accessdate=2025-03-29}}</ref> ұсталды, олардың қатарында бірнеше журналист бар.<ref>{{Cite news |last=Michaelson |first=Ruth |date=25 March 2025 |title=Eight journalists covering anti-government protests held in Turkey |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/25/eight-journalists-covering-anti-government-protests-held-in-turkey |access-date=25 March 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref name=":13">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Timur |first2=Safak |date=26 March 2025 |title=Turkey's Opposition Calls for Boycott and Mass Protests After Arrest of Istanbul Mayor |url=https://www.nytimes.com/2025/03/26/world/europe/turkey-istanbul-mayor-protests.html |access-date=26 March 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2025 жылдағы Түркия]] [[Санат:Түркиядағы наразылық акциялары]] [[Санат:2025 жылғы наразылық акциялары]] f6zayzkim0fy52rakcokbop9w4fw9ys 0 758383 3635358 3493603 2026-07-27T00:01:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635358 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league |logo= |pixels= |caption= |sport=[[Самбо]] |founded=1994 |teams=25 ([[2025 жыл]]) |continent=[[Азия]] ([[Азиялық самбо федерациясы]]) ''ESF'' |champion= }} '''Самбодан Азия чемпионаты''' — [[Халықаралық самбо федерация]]мен ({{lang-fr|Federation Internationale de Sambo}}, ''ESF'') ұйымдастырылатын халықаралық жарыстар. == Чемпионаттар тізімі== {|class="wikitable" |- !Жыл !Қала !Ел |- |'''[[1994]]''' || [[Алматы]] || {{KAZ}} |- |'''[[1994]]''' || [[Владивосток]] || {{RUS}} |- |'''[[2000]]''' || [[Владивосток]] || {{RUS}} |- |'''[[2001]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2003]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2004]]''' || [[Орал]] || {{KAZ}} |- |'''[[2005]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2007]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2008]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2009]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2010]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2011]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2012]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2013]]''' || [[Сеул]] || {{KOR}} |- |'''[[2014]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2015]]''' || [[Атырау]] || {{KAZ}} |- |'''[[2016]]''' || [[Ашхабад]] || {{TKM}} |- |'''[[2017]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2018]]''' || [[Ұланбатыр]] || {{MGL}} |- |'''[[2019]]''' || [[Нью-Дели]] || {{IND}} |- |'''[[2020]]''' || [[Бали]] || {{IDN}} |- |'''[[2021]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2022]]''' || [[Джунио]] || {{LBN}} |- |'''[[2023]]''' || [[Астана]] || {{KAZ}} |- |'''[[2024]]''' || [[Макао]] || {{MAC}} |- |'''[[2025]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |} == Жалпы медальдар саны == ===Ерлер (2013-2025)=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{KAZ}} |61||49||51||'''161''' |- |'''2'''||align=left|{{UZB}} |61||24||38||'''123''' |- |'''3'''||align="left"|{{TKM}} |20||21||47||'''88''' |- |'''4'''||align="left"|{{KGZ}} |19||41||59||'''119''' |- |'''5'''||align="left"|{{TJK}} |18||13||35||'''66''' |- |'''6'''||align="left"|{{MGL}} |8||6||21||'''35''' |- |'''7'''||align="left"|{{IRI}} |3||5||12||'''20''' |- |'''8'''||align="left"|{{KOR}} |0||6||20||'''26''' |- |'''9'''||align="left"|{{IND}} |0||3||8||'''11''' |- |'''10'''||align="left"|{{IRQ}} |0||2||10||'''12''' |- |'''11'''||align="left"|{{JPN}} |0||2||8||'''10''' |- |'''12'''||align="left"|{{AFG}} |0||1||8||'''9''' |- |'''13'''||align="left"|{{CHN}} |0||1||5||'''6''' |- |'''14'''||align="left"|{{THA}} |0||1||3||'''4''' |- |'''15'''||align="left"|{{IDN}} |0||1||2||'''3''' |- |'''16'''||align="left"|{{BHR}} |0||1||0||'''1''' |- |'''17'''||align="left"|{{TPE}} |0||0||5||'''5''' |- |'''18'''||align="left"|{{PHI}} |0||0||3||'''3''' |- |rowspan=3|'''19'''||align="left"|{{LBN}} |0||0||2||'''2''' |- |align="left"|{{NPL}} |0||0||2||'''2''' |- |align="left"|{{MDV}} |0||0||2||'''2''' |- |} ===Әйелдер (2013-2025) === {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{KAZ}} |61||30||29||'''120''' |- |'''2'''||align=left|{{UZB}} |31||23||29||'''83''' |- |'''3'''||align="left"|{{MGL}} |11||11||8||'''30''' |- |'''4'''||align="left"|{{TKM}} |10||18||38||'''66''' |- |'''5'''||align="left"|{{KGZ}} |3||10||20||'''33''' |- |'''6'''||align="left"|{{PHI}} |3||3||2||'''8''' |- |'''7'''||align="left"|{{TJK}} |1||5||13||'''19''' |- |'''8'''||align="left"|{{IDN}} |1||2||0||'''3''' |- |'''9'''||align="left"|{{CHN}} |1||1||2||'''4''' |- |'''10'''||align="left"|{{IND}} |0||3||11||'''14''' |- |'''11'''||align="left"|{{KOR}} |0||2||6||'''8''' |- |'''12'''||align="left"|{{THA}} |0||2||1||'''3''' |- |'''13'''||align="left"|{{JPN}} |0||2||0||'''2''' |- |'''14'''||align="left"|{{TPE}} |0||1||3||'''4''' |- |'''15'''||align="left"|{{NPL}} |0||1||1||'''2''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sambo-asia.org Самбодан Азия федерациясының ресми сайтты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708224118/http://www.sambo-asia.org/ |date=2016-07-08 }} [[Санат:Самбодан Азия чемпионаттары]] 4l2yl5ma02pai0oww9dvw7tqwhmnhr9 0 760539 3635333 3477038 2026-07-26T21:49:31Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Ресей футболшылары]],[[Санат:Минскте туғандар]],[[Санат:1987 жылы туғандар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635333 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Александр Мартынович |туған күні = 26.8.1997 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |номері = 14 |азаматтығы = {{байрақ|Беларусь}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2003|{{ту|Беларусь}} [[РУОР (футбол клубы)|РУОР (Минск)]]|3 (0) |2004—2010|{{ту|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Минск)]]|97 (3) |2010—2022|{{ту|Ресей}} [[Краснодар (футбол клубы)|Краснодар]]|212 (5) |2015—2016|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Орал (футбол клубы)|Урал]]|24 (0) |2022—2024|{{ту|Ресей}} [[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]|46 (3) |2024—|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|13 (2) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2009—|{{футбол|Беларусь}}|80 (2) }} }} '''Александр Владимирович Мартынович''' ({{lang-be|Аляксандар Уладзіміравіч Мартыновіч}}; [[26 тамыз]] [[1987 жыл]], [[Минск]]) — беларусьтік футболшы, қорғаушы. == Жетістіктері == '''«Динамо» (Минск)''' * Беларусь күміс жүлдегері '''(3)''': 2006, 2008, 2009 '''«Краснодар»''' * Ресей қола жүлдегері '''(3)''': 2014/15, 2018/19, 2019/20 * Ресей кубогы: 2013/14 '''«Рубин»''' * 1 лига жеңімпазы: 2022/23 '''«Қайрат»''' * Қазақстан чемпионы: 2024 * Қазақстан суперкубогы:2025 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Беларусь футболшылары]] [[Санат:Беларусь Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары]] [[Санат:Краснодар ФК ойыншылары]] [[Санат:Орал ФК ойыншылары]] [[Санат:Рубин ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Минскте туғандар]] [[Санат:1987 жылы туғандар]] 1t0g1j9bnl09sfyymdq8o05tr6chwcg 10 764845 3635275 3634871 2026-07-26T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3635275 json application/json { "articles": 244379, "pages": 669040, "edits": 3631558, "users": 180109, "activeusers": 321, "admins": 15, "files": 8766 } 0na5oliyv3mxpar4ipd11usudcj8cmm 0 766148 3635259 3622964 2026-07-26T18:08:15Z ~2026-41751-11 183867 3635259 wikitext text/x-wiki {{Комик |Есімі = Руслан Әділгереев |Шынайы есімі = |Сурет = Руслан Тай.png |ені = |Сурет атауы = |Лақап аты = Руслан Тай |Туған кездегі есімі = |Толық есімі =Руслан Әділгереев Рахманұлы |Туған күні = 13.07.1991 |Туған жері = {{туғанжері|Шалқар (қала){{!}}Шалқар|Шалқарда}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы =Қазақ |Ұлты =Қазақ |Белсенді жылдары = |Білімі = |Жұмыс берушісі = |Жанрлары = {{hlist|[[байқау комедиясы]]}} |Тақырыптары = {{hlist|отбасы|қоғам|саясат|әлеуметтік мәселелер}} |Жұбайы = Саида Нұрланқызы Дәулетьярова |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = 2 |Туысы = |Белгілі еңбектері, рөлдері = «Арзан психологтар» «Не әңгіме» «Ащы шоу» |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Мүшелері = |Бұрынғы мүшелері = |Сайты = |Commons = }} '''Руслан Тай''' лақап атымен белгілі '''Руслан Рахманұлы Әділгереев'''<ref name="pervy">{{YouTube|1Mg7trENuNg|Руслан Тай - первый сольный стендап концерт {{!}} Almaty Central Standup Club}}</ref> ([[1991 жыл]],<ref name="ispolzovali">{{YouTube|G9_ZCN8wuEo|Меня использовали {{!}} Руслан Тай {{!}} Almaty Central Stand Up Club}}</ref> [[Шалқар (қала)|Шалқар]], [[Ақтөбе облысы]]) — қазақстандық комик, [[стендап (жанр)|стендап]]ер мен әнші. == Ерте жылдары == Әділгереев [[Ақтөбе облысы]]ның [[Шалқар (қала)|Шалқар]] қаласында<ref name="the-village" /> 1991 жылы туған, [[Кіші жүз]]дің Әлім руынан.<ref name="ispolzovali" /> 15 жасына дейін сол жерде ата-әжесімен тұрды. [[Ақтөбе]]де мектеп бітіріп,<ref name="the-village" /> 2009 жылы [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы [[Хьюстон]] қаласына көшті. Хьюстондағы оқуға түсе алмай, [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]]да геология саласында білім алды. Төрт жылдан кейін оқуы сәтсіз болды да,<ref name="pervy" /> ол Қазақстанға оралды.<ref name="the-village">{{Cite web|url=https://www.the-village-kz.com/village/people/experience/38989-ponyatnaya-roditelyam-rabota-eto-nachalnik-v-akimate-a-ya-vyshel-chto-to-govoryu-i-mne-za-eto-platyat |title=«Понятная родителям работа — это начальник в акимате. А я вышел, что-то говорю, и мне за это платят» |language=ru |work=the-village-kz.com |author=Жүсіпов, Әбілқайыр; Темірхан, Сұлтан |date=2025-01-13 |accessdate=2025-10-10}}</ref> Көп ұзамай, Әділгереев [[Алматы]]дағы [[КИМЭП]] университетінде қаржыгер оқуын бастады.<ref name="pervy" /> Оқуының алтыншы жылында [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|ҚБТУ]] студенттеріне [[стендап (жанр)|стендап]]-монолог жасап көрді де, осылайша тұңғыш рет халық алдында ұқсас өнер көрсетті. Тұңғыш монологында Әділгереев қазақ еркектерінің әйелдерге қалай қарағанын сынаған болатын.<ref name="the-village" /> == Мансабы == Тұңғыш өнер көрсеткеніне 1 жыл болғанда, Әділгереев үйленді. Оқуын бітіргесін ол әйелімен бірге [[Ақтөбе]]ге, әке-шешесі жағына көшті. Әділгереев Ақтөбеде 1.5 жыл стендаппен айналысты.<ref name="the-village" /> Ақтөбедегі жұмысы кезінде Әділгереев стендаппен айналысатынын шешті де, әйелі мен бір ұлымен бірге Алматыға көшті. Бұл қалада жұптың екінші ұлы туған болатын. Бір жыл өткенде Әділгереев стендаптан ақша табатын болды да, Stand Up Jeltoksan мүшесі атанды.<ref name="the-village" /> Әділгереев — жастарға бағытталған «Арзан психологтар» бағдарламасының тең негіздеушісі, Тілеген Еркінбекпен қатар жүргізушісі.<ref>{{Cite web|url=https://www.tatlerasia.kz/lifestyle/entertainment/stendap-v-kazahstane-kak-zerkalo-obsestva-ru |title=Стендап в Казахстане как зеркало общества |language=ru |work=tatlerasia.kz |last=Баймусина |first=Зарина |date=2025-07-10 |accessdate=2025-10-10}}</ref> == Өз өмірі == Америка Құрама Штаттарындағы оқуы сәтсіз болып шықты да, ол Қазақстанға оралғанда [[депрессия (психология)|депрессия]]ға тап болды.<ref name="the-village" /> Әділгереев үйленген, әйелін [[Феминизм|феминист]] деп сипаттаған. Жұптың кемінде екі ұлы бар.<ref name="the-village" /> 2019 жылы үкіметшіл [[Vine|вайн]]ға түскеніне қарамастан, ол президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың саясатына қарсы болғанын ашық айтты.<ref>{{YouTube|BZYJto1oF3c|Подборка ЛУЧШИХ ШУТОК {{!}} Руслан Тай {{!}} Almaty Central Stand Up Club}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Әділгереев, Руслан}} [[Санат:Қазақстан стендап-комиктері]] [[Санат:Ақтөбе облысы тұлғалары]] 1brcbimzohznb7ryu668kmidgc2x7r8 0 767069 3635450 3579693 2026-07-27T07:04:42Z Ulyango si amigo 24555 3635450 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Серджи Альтисент |толық аты = Серджи Альтисент |лақап аты = |сурет = |сурет ені = 100px |атауы = |туған күні = 23.03.1993 |туған жері = Льейда, Испания |азаматтығы = {{Ту|Испания}} Испания |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |бойы = 0 [[сантиметр|см]] |салмағы = 0 [[килограмм|кг]] |позиция = Футзал жаттықтырушысы |қазіргі клуб = [[Семей (футзал клубы)|Семей]] |қызметі = Ассистент бас бапкер |жастар клубы = {{футбол карьерасы |0000|| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |0000||– }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |0000||– }} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2014–2015||Sícoris Club (директор және жаттықтырушы) |2015–2016||Futsal Vilassar de Mar (жастар командасының бапкері) |2016–2017||Club Gràcia FS (физикалық дайындық және бас бапкер) |2017–2018||CEFS Sant Joan Vilassar de Mar (спорт директоры) |2018–2021||FC Barcelona (жасөспірімдер жаттықтырушысы) |2021–2022||FC Barcelona (1-ші команда – көмекші бапкер) |2022–2025||FC Barcelona Atlètic (бас бапкер) |2025–қ.у.||[[Семей (футзал клубы)|Семей]] ( бас бапкер) }} }} '''Серджи Альтисент''' ({{lang-ca|Sergi Altisent}}; 23 наурыз 1993 жыл, Льейда, Испания) — испаниялық футзал жаттықтырушысы. 2025 жылдан бері [[Семей (футзал клубы)|«Семей»]] футзал клубының бас бапкерінің ассистенті. Бұған дейін сегіз жылдан астам уақыт [[Барселона (футзал клубы)|«Барселона»]] футзал клубының құрылымында жұмыс істеп, бірнеше ұлттық және халықаралық титулдарды жеңіп алған. == Өмірбаяны == Серджи Альтисент 1993 жылы 23 наурызда Испанияның Льейда қаласында дүниеге келген. Бала кезінен футбол мен футзалға қызығып, Каталониядағы спорт мектептерінде білім алған. Ерте жастан жаттықтыру ісіне бейімделіп, физикалық дайындық пен командалық тактиканы үйлестірумен айналысты. === Білімі === 2020–2021 жылдары Льейда университеті (Universitat de Lleida) – Орта және жоғары мектеп мұғалімдерін даярлау магистрі (Дене тәрбиесі мамандығы) 2016–2018 жылдары Мурсия католик университеті (UCAM Universidad Católica San Antonio de Murcia) – Жоғары спорттық дайындық магистрі (Máster en Alto Rendimiento Deportivo) 2016 жылы Испания Корольдік футбол федерациясының Ұлттық бапкерлер мектебі (Escuela Nacional de Entrenadores – RFEF) – Ұлттық футзал бапкері, UEFA Pro лицензиясы 2011–2015 жылдары Льейда университеті (Universitat de Lleida) – Дене шынықтыру және спорт ғылымдары бакалавры (Grado en Ciencias de la Actividad Física y del Deporte) == Жаттықтырушылық мансабы == === Испаниядағы мансабы (2014–2025) === Альтисент өз мансабын 2014 жылы «Sícoris Club» ұйымында футзал бөлімінің директоры және жастар командасының бапкері ретінде бастады. Кейін **Futsal Vilassar de Mar**, Club Gràcia FS және CEFS Sant Joan Vilassar de Mar клубтарында жұмыс істеп, физикалық дайындық пен даму бағдарламаларына жетекшілік етті. 2017 жылдан бастап FC Barcelona академиясының құрылымына қосылды. Алғашында жастар және жасөспірімдер командаларында жаттықтырушы болып еңбек етті. 2018–2021 жылдары — аlevín (U12) командасының бас бапкері; 2021–2022 жылдары — FC Barcelona Futsal бірінші командасының көмекші бапкері ретінде жұмыс істеді. Осы кезеңде клуб: * '''UEFA Futsal Champions League''' жеңімпазы (2021/22), * '''Испания чемпионаты''' (Primera RFEF Futsal) жеңімпазы, * '''Копа Испания''' және '''Суперкубок Испания''' иегері атанды. 2022 жылы Альтисент Barça Atlètic (U21) командасының бас бапкері болып тағайындалды. Оның жетекшілігімен клуб: * '''Copa Mundo do Futsal Sub-21''' (2022/23 маусымы) чемпионы болды; * 2024 жылы Испанияның екінші дивизионында сақталып, өз тарихындағы маңызды нәтижелердің біріне жетті. 2024 жылғы маусым қорытындысы бойынша fcbarcelona.es сайтына берген сұхбатында Альтисент маусымның қиын өткенін, бірақ команданың мінез көрсетіп, нәтижеге жеткенін атап өтті: «Маусым өте күрделі болды, бірақ біз бірліктің арқасында мақсатымызға жеттік. Бұл сақталу жеңісінің артында үлкен еңбек пен өзара қолдау жатыр», — деген ол. === Қазақстандағы мансабы (2025–қазір) === 2025 жылы 2 қыркүйекте Серджи Альтисент Қазақстанның [[Семей (футзал клубы)|«Семей»]] футзал клубының бапкерлік штабына қосылып, бас бапкер [[Аслан Смақов|Аслан Смаковтың]] көмекшісі болып тағайындалды. Ол клубтың жаттығу үдерісіне испандық әдістемелер мен бейнеталдау жүйесін енгізіп, ойыншылардың физикалық және позициялық дайындығын жетілдіруге ат салысып келеді. == Жетістіктер == ==== FC Barcelona ==== * UEFA Futsal Champions League — жеңімпаз (2021/22) * Испания чемпионы (1ª RFEF Futsal, 2021/22) * Копа Испания — жеңімпаз (2021/22) * Суперкубок Испания — жеңімпаз (2021/22) ==== FC Barcelona Atlètic ==== * Copa Mundo do Futsal Sub-21 — жеңімпаз (2022/23) === Қызықты деректер === * Альтисент бейнеталдау және статистикалық модельдерді жаттығу жүйесіне енгізген испандық жас жаттықтырушылардың бірі саналады. * 2024 жылы ол «Барселона Атлетиктің» сақталып қалу кезеңінде жас ойыншыларды бірінші командаға дайындау процесін басқарды. * Оның шәкірттерінің бірі — Touré, кейіннен бірінші команда құрамында тұрақты ойыншы атанды. == Сыртқы сілтемелер == * [https://fcsemey.com/team/player/sergi-altisent/ FC Semey ресми бетінде] * [https://fcbarcelona.es/es/futbol-sala Barça Futsal ресми сайты] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * [https://fcsemey.com/team/player/sergi-altisent/ FC Semey — Серджи Альтисент профайлы] * [https://www.fcbarcelona.es/es/futbol-sala FC Barcelona — Futsal ресми порталы] * [https://fcbarcelona.es/es/noticias/barca-atletic-salvacion-2024 Барселона Атлетик: маусым қорытындысы, 9 мамыр 2024]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://linkedin.com/in/sergialtisent Sergi Altisent — LinkedIn профайлы] [[Санат:Семей футзал клубының ойыншылары]] [[Санат:Алфавит бойынша футзалшылар]] atz3yznfj9fw20b8r69zgmvk8f29gi8 0 768255 3635495 3601572 2026-07-27T08:33:42Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3635495 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''С-190''' көшесі. 'Көктал" тұрғын алабы. [[Жаңақоныс көшесі (Астана)|Жаңақоныс көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы]] көшесімен аяқталады. Ешқандай көшелермен қиылыспайды. Ұзындығы - 330м. == Тарихы == === Көше === Бұл 2014 жылдың екінші жартысында салынған. С-190 атауын "уақытша" алған. Атау - 9 жыл бойы қызмет еткен. 2014 жылға дейін, көшенің орнында Киров ауылының №4 ағаш отырғызу кеңістігі орналасқан еді. [[Санат:Астана көшелері]] ntcn1uo50zxbjapqwpukdya6o9w6t57 3635496 3635495 2026-07-27T08:33:56Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Әли Құрманов көшесі (Астана)]] бетін [[С-190 көшесі (Астана)]] бетіне жылжытты 3635495 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''С-190''' көшесі. 'Көктал" тұрғын алабы. [[Жаңақоныс көшесі (Астана)|Жаңақоныс көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы]] көшесімен аяқталады. Ешқандай көшелермен қиылыспайды. Ұзындығы - 330м. == Тарихы == === Көше === Бұл 2014 жылдың екінші жартысында салынған. С-190 атауын "уақытша" алған. Атау - 9 жыл бойы қызмет еткен. 2014 жылға дейін, көшенің орнында Киров ауылының №4 ағаш отырғызу кеңістігі орналасқан еді. [[Санат:Астана көшелері]] ntcn1uo50zxbjapqwpukdya6o9w6t57 0 768258 3635492 3601586 2026-07-27T08:33:00Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3635492 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''С-191 көшесі'''. "Көктал" тұрғын алабы. [[Жаңақоныс көшесі (Астана)|Жаңақоныс көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы көшесінде]] аяқталады. Ешқандай көшелермен қиылыспайды. Ұзындығы - 320 м. == Тарихы == === Көше === Көше 2014 жылдың екінші жартысында салынған. Киров ауылындағы №4 ағаш отырғызу кеңістігінде орналасқан. [[Санат:Астана көшелері]] p1x3xokt3gkw7zq8r6wcfa13rbs8pnq 3635493 3635492 2026-07-27T08:33:12Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Жамал Омарова көшесі (Астана)]] бетін [[С-191 көшесі (Астана)]] бетіне жылжытты 3635492 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''С-191 көшесі'''. "Көктал" тұрғын алабы. [[Жаңақоныс көшесі (Астана)|Жаңақоныс көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы көшесінде]] аяқталады. Ешқандай көшелермен қиылыспайды. Ұзындығы - 320 м. == Тарихы == === Көше === Көше 2014 жылдың екінші жартысында салынған. Киров ауылындағы №4 ағаш отырғызу кеңістігінде орналасқан. [[Санат:Астана көшелері]] p1x3xokt3gkw7zq8r6wcfa13rbs8pnq 0 768270 3635499 3584526 2026-07-27T08:35:40Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3635499 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''Ақыт Үлімжіұлы көшесі.''' ''"Көктал"'' тұрғын алабы. [[Аспандияр Кенжин көшесі (Астана)|Аспандияр Кенжин көшесінен]] басталып, [[Күршім қысқа көшесі (Астана)|Күршім қысқа көшесінде]] аяқталады. [[С-190 көшесі (Астана)|С-190]], [[С-191 көшесі (Астана)|С-191]], [[С-192 көшесі (Астана)|С-192 көшелерімен]] және [[Әсемқоңыр қысқа көшесі (Астана)|Әсемқоңыр қысқа көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы - 624,3 м.<ref>[https://alash24.kz/news/14798 Ақыт Үлімжіұлы көшесі]</ref> == Тарихы == === Көше === Бұрынғы атауы - Бұрылыс көшесі (Поворотная). Киров ауылындағы көшелерінің бірі. 2010 жылы - Ақыт Үлімжіұлы атына өзгертілген. === Тұлға === [[Ақыт Үлімжіұлы]] (1868-1940) — қазақтың әйгілі ақыны. == Сыртқы сілтемелер == [[Санат:Астана көшелері]] 8e54hhxgsl5co93cpy9j4rdxw1jotr9 0 769246 3635500 3535062 2026-07-27T08:37:47Z RaiymbekZh 170385 /* Тарихы */ 3635500 wikitext text/x-wiki '''А-75 көшесі''' [[Ахмет Байтұрсынұлы көшесі (Астана)|, Ахмет Байтұрсынов көшесінен]] басталып, [[Қордай көшесі (Астана)|Қордай көшесінде]] аяқталып, [[Боталы көшесі (Астана)|Ботай көшесіне]] айналады. [[Аманжол Бөлекбаев көшесі (Астана)|Аманжол Бөлекбаев көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы — 541 м.<ref>[https://yandex.ru/maps?whatshere%5Bpoint%5D=71.509433%2C51.119384&whatshere%5Bzoom%5D=16.897709&ll=71.50943299993243%2C51.119383999271726&z=16.897709&si=33nbwrndd9hwb30m45mw4hhdm4 А 75 көшесі] </ref> == Тарихы == Көшенің аты — А-75 көшесі. Көше бойында "София" ТҮК, "Кернай" ТҮК, және №86 мектеп-гимназия орналасқан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] 8jlci7iffwr8kjpzdqarwb6q6t7pp50 3635501 3635500 2026-07-27T08:38:01Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Т. Жантаев көшесі (Астана)]] бетін [[А-75 көшесі (Астана)]] бетіне жылжытты 3635500 wikitext text/x-wiki '''А-75 көшесі''' [[Ахмет Байтұрсынұлы көшесі (Астана)|, Ахмет Байтұрсынов көшесінен]] басталып, [[Қордай көшесі (Астана)|Қордай көшесінде]] аяқталып, [[Боталы көшесі (Астана)|Ботай көшесіне]] айналады. [[Аманжол Бөлекбаев көшесі (Астана)|Аманжол Бөлекбаев көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы — 541 м.<ref>[https://yandex.ru/maps?whatshere%5Bpoint%5D=71.509433%2C51.119384&whatshere%5Bzoom%5D=16.897709&ll=71.50943299993243%2C51.119383999271726&z=16.897709&si=33nbwrndd9hwb30m45mw4hhdm4 А 75 көшесі] </ref> == Тарихы == Көшенің аты — А-75 көшесі. Көше бойында "София" ТҮК, "Кернай" ТҮК, және №86 мектеп-гимназия орналасқан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] 8jlci7iffwr8kjpzdqarwb6q6t7pp50 0 769251 3635529 3635027 2026-07-27T09:24:17Z 1nter pares 146705 3635529 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} Ахмет Байтұрсынұлы көшесі — [[Сафуан Шаймерденов көшесі (Астана)|Сафуан Шаймерденов көшесінен]] басталып, [[Рақымжан Қошқарбаев даңғылы (Астана)|Рақымжан Қошқарбаев даңғылында]] аяқталады. [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Бауыржан Момышұлы даңғылына]] айналады. [[Манас даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік]], [[Обаған көшесі (Астана)|Обаған]], [[Қалыбек Қуанышбаев көшесі (Астана)|Қуанышбаев]], [[Сарыкөл көшесі (Астана)|Нұрмағамбетов]], [[Кенен Әзірбаев көшесі (Астана)|Әзірбаев]], [[Мағжан Жұмабаев даңғылы (Астана)|Жұмабаев]], [[Темірбек Жүргенов көшесі (Астана)|Жүргенов]], [[А-75 көшесі (Астана)]], [[Центральная көшесі (Астана)|Центральная]], [[Ұлы Дала даңғылы (Астана(|Ұлы Дала]], [[Бастөбе көшесі (Астана)|Бастөбе]], [[Мұхамеджан Тынышбайұлы көшесі (Астана)|Тынышбаев]] көшелерімен қиылысады. Ұзындығы — 6132 м. == Тарихы == Көше 2010 жылы [[Сарайшық ауданы|Алматы ауданында]] салынған. Проектті аты — № 23-21. Атын өзгерту туралы шешім 2010 жылы қабылданды<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V10A000637_ Көшелерінің аттарын өзгерту туралы]</ref>. Көше бойында көптеген ТҮК, жалпы білім беретін мектептер, мұражайлар, және [[Нұрлыжол|«Нұрлы-жол» ТЖ вокзалы]] орналасқан. == Дереккөздер == [[Санат:Астана көшелері]] juy7tgmg1k0gpw43jc8p3bh0uihmp0y 2 773613 3635147 3617657 2026-07-26T12:51:51Z 1nter pares 146705 3635147 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ғасыр ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>XII<center> |[[Глогув қоршауы]] |<center>1<center> |- |<center>XIV<center> |[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]] |<center>2<center> |- |<center>XV<center> |[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]] |<center>2<center> |- |<center>XVI<center> |[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]] |<center>3<center> |- |<center>XVII<center> |[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]] |<center>5<center> |- |<center>XVIII<center> |[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]] |<center>3<center> |- |<center>XIX<center> |[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]] |<center>9<center> |- |<center>XX<center> |[[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]] |<center>9<center> |- |<center>XXI<center> |'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]<br>'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]<br>'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]<br>'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]<br>'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]<br>'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]<br>'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]<br>'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]<br>'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]<br>'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]<br>'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] |<center>?<center> |} == Аумақтар == : [[Сирия Палестиналық]] • [[Тартус]] • [[Дейр-эз-Зор]] • [[Төменгі Бавария]] • [[Швабия]] • [[Магдебург]] • [[Турда шатқалы]] • [[Пэдуря Домняскэ]] • [[Джурджулешты (порт)]] • [[Кагул]] • [[Григориополь]] • [[Комрат Республикасы]] • [[Турианчай қорығы]] • [[Махмудчала]] • [[Торағай]] • [[Язы-дюзю]] • [[1-Айлы болысы]] • [[2-Айлы болысы]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]<br>'''Ғимараттар:''' [[Ескі мешіт (Едирне)]] • [[Едирне музейі]] • [[Анкира монументі]] • [[Асланхан мешіті]] • [[Шишли мешіті]] • [[Измир Ататүрік]] • [[Көк медресе (Сивас)]] • [[Ильяс-бей мешіті]] • [[Гүл пасажы]] • [[Аккёпрю көпірі]] • [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] • [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] • [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] • [[Узункёпрю көпірі]] • [[Әулие Вукол шіркеуі]] • [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] • [[Измит сағат мұнарасы]] • [[Мраморье]] === Саясат === : [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]] === Тұлғалар === [[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] * [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]] * [[Goldman Sachs]], [[Маркус Голдман]], [[Самуэль Сакс]], [[Генри Голдман]], [[Сидни Уайнберг]], [[Гас Леви]], [[Джон Л. Уайнберг]], [[Lehman Brothers]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] == 1 april – present == [[Хантавирус]] – [[Hantaviridae]] – [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]] [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]], [[Orthornavirae]], [[Riboviria]], [[Қызылша вирусы]], [[Monjiviricetes]], [[Haploviricotina]], [[Mononegavirales]], [[Ebolavirus]] === Басқа === : [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Молдова Ұлттық банкі]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] • [[Grokipedia]] • [[Grok]] • [[Gemini]] • [[DeepSeek]] • [[OpenAI o1]] • [[OpenAI o3]] • [[Qwen]] • [[LaMDA]] • [[Ernie Bot]] • [[GPT-4]] • [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] • [[Генеративті жасанды интеллект]] • [[Claude]] • [[Меркалли шкаласы]] • [[Рихтер шкаласы]] • [[BlackRock]] • [[The Vanguard Group]] • [[Sora]] • [[WeChat]] • [[Жасанды интеллект бумы]] • [[DALL-E]] • [[Брейнрот]] • [[Сигма-еркек]] • [[Figure AI]] • [[Figure 01 (робот)]] • [[Кисмет (робот)]] • [[GigaChat]] • [[Жасанды интеллект контентін анықтау]], [[ChatGPT Deep Research]],[[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ұлт ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>Ағылшындар<center> |[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] |<center>?<center> |- |<center>Еврейлер<center> |[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]] |<center>?<center> |- |<center>Испандар<br><center> |[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания патшасы)]] – [[Летисия (Испания патшайымы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]] |<center>?<center> |- |<center>Қазақтар<br>(Қазақстан аумағы)<center> |[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] |<center>?<center> |- |<center>Хиуалықтар<br>(Хиуа аумағы)<center> |[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]] |<center>?<center> |- |<center>Бұхаралықтар<br>(Бұхара аумағы)<center> |[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]], |<center>?<center> |- |<center>Қоқандықтар<br>(Қоқан аумағы)<center> |[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]] |<center>?<center> |- |<center>Түрікмендер<center> |[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]] |<center>8<center> |- |<center>Парсылар<center> |[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]] |<center>?<center> |- |<center>Румындар<center> |[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]] |<center>?<center> |- |<center>Молдовандар<center> |[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]] |<center>?<center> |- |<center>Поляктар<center> |[[Каролина Витгенштейн]] |<center>?<center> |- |<center>Сербтер<center> |[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]] |<center>?<center> |} 318vezd6ivr2u8irt82gubcx36iben7 0 774054 3635363 3629946 2026-07-27T01:13:27Z Casserium 68287 3635363 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Қазақстан Республикасының Құрылтайы | Шынайы атауы = | Қазіргі шақырылымы = [[Қазақстан Құрылтайының I шақырылымы|I шақырылым]] | Сурет = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ені = 120px | Сурет атауы = [[Қазақстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | Түрі = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]] | Сайлану мерзімі = 5 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = Төрағасы | Басшы1 = ''лауазым бос'' | Басшының партиясы1 = | Сайлану күні1 = | Басшының лауазымы2 = Төраға орынбасары | Басшы2 = ''лауазым бос'' | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = | Басшының лауазымы3 = Төраға орынбасары | Басшы3 = ''лауазым бос'' | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = Төраға орынбасары | Басшы4 = ''лауазым бос'' | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 145 | Құрылым1 = Kurultai of Kazakhstan empty.svg | Құрылым ені1 = 200 | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = Құрылтай | Фракциялары1 = {{Color box|#FFFFFF|border=darkgray}} Орны бос: 145 депутат<ref name="azattiq1" /> | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = 200 | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорциялы өкілеттік: 145 депутат | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|23 тамыз 2026]] | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = 200 | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 2-үй | Құрылуы = [[2026 жыл]] | Ізашары1 = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = | Ортаққор = Kurultai of Kazakhstan }} '''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]], жалғыз заң шығарушы және жоғары өкілді органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] ұсынысымен екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің орнына құрылды. Құрылтай 145 депутаттан тұрады, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланады.<ref name="azattiq1">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасын [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап дауыс берді.<ref name="azattiq1" /><ref name="kursiv">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Шілде айында [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]] күшіне енді.<ref name="azattiq2">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title="Құрылтай" атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Құрылтайдың бірінші шақырылым депутаттарын [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлау]] 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-saylauyn-tagayyndau-turaly-163931 Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы]</ref> == Сайлау жүйесі == Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Әйелдер, жастар, мүгедек адамдар партиялық тізімнің кемінде 30%-ын құрауы керек. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл. Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.<ref name="konstsot">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]</ref> == Атқаратын қызметі == Құрылтай: * конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды; * Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады; * соғыс және бітім мәселелерін шешеді; * Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды; * [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді; * Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. ** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды. * Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды; * Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады; * Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы; * Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды; * Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.<ref name="konstsot" /> == Басшылығы == === Төраға === Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.<ref name="konstsot" /> === Төраға орынбасары === Құрылтай Төрағасының 3 орынбасары болады, оларды Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.<ref name="konstsot" /><ref name="mazh">[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/915/2026-05-20/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B7_2.pdf Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы конституциялық заң]</ref> == Құрылымы == Құрылтай тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.<ref name="konstsot" /> Конституциялық заңға сәйкес комитеттер саны 8-ден аспауға тиіс.<ref name="mazh" /> Құрылтай Төрағасының жанында Құрылтайдың үйлестіру органы Құрылтай Бюросы жұмыс істейді, оның құрамына Құрылтай Төрағасының орынбасарлары, тұрақты комитеттердің төрағалары, Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларының жетекшілері кіреді.<ref name="mazh" /> == Аппараты == Құрылтайдың қызметiн ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдамалық және өзге де жағынан қамтамасыз етудi оның Аппараты жүзеге асырады. Құрылтай Аппаратының құрылымын Құрылтай Бюросы айқындайды.<ref name="mazh" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Бірпалаталы парламенттер]] [[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]] [[Санат:Қазақстан Парламенті]] 6w4pt2pg0agoxn3c6k5wynl1fdbb8a3 4 775564 3635374 3634997 2026-07-27T03:07:48Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3635374 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 41596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 152289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 284890] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 111961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 393847] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 37012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 96086] |- |4 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18537] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 266041] |- |6 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7905] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 13049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21802] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83739] |- |9 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10136] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84149] |- |11 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127177] |- |12 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7692] |- |13 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110089] |- |14 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22683] |- |15 |[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5148] |- |16 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23963] |- |17 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63064] |- |18 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28918] |- |19 |[[Колледж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3112] |- |20 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 76877] |- |21 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23472] |- |22 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8157] |- |23 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59112] |- |24 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31228] |- |25 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46381] |- |26 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28573] |- |27 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121138] |- |28 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36949] |- |29 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 8629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106684] |- |30 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30974] |- |31 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116386] |- |32 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49588] |- |33 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35840] |- |34 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58799] |- |35 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39017] |- |36 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63600] |- |37 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 9432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13685] |- |38 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36497] |- |39 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32020] |- |40 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10922] |- |41 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23886] |- |42 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13191] |- |43 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27667] |- |44 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42999] |- |45 |[[Ақыр заман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2933] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65804] |- |47 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22905] |- |48 |[[Рафаил Иосифович Розенсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1641] |- |49 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29140] |- |50 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38037] |- |51 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5816] |- |52 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58500] |- |53 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23331] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26586] |- |55 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23451] |- |56 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29055] |- |57 |[[Жылқы еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1755] |- |58 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20009] |- |59 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99690] |- |60 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21691] |- |61 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4898] |- |62 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35582] |- |63 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35127] |- |64 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84434] |- |65 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26205] |- |66 |[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1278] |- |67 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28512] |- |68 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23476] |- |69 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9704] |- |70 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31095] |- |71 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77030] |- |72 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64176] |- |73 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |- |74 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17824] |- |75 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7617] |- |76 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34558] |- |77 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15686] |- |78 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35867] |- |79 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8029] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54785] |- |81 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58809] |- |82 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50253] |- |83 |[[Күл ауруы уыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1321] |- |84 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 7537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50243] |- |85 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27088] |- |86 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13437] |- |87 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5440] |- |88 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11822] |- |89 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33442] |- |90 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8704] |- |91 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32053] |- |92 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11849] |- |93 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36346] |- |94 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12982] |- |95 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71961] |- |96 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3708] |- |97 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 4309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29895] |- |98 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29144] |- |99 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40065] |- |100 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23733] |- |101 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21112] |- |102 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 4049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46271] |- |103 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3609] |- |104 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29384] |- |105 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10972] |- |106 |[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 967] |- |107 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23288] |- |108 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54541] |- |109 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38888] |- |110 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24809] |- |111 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 4046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9967] |- |112 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17050] |- |113 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 6655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29557] |- |114 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29757] |- |115 |[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 906] |- |116 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12585] |- |117 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24762] |- |118 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14913] |- |119 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6134] |- |120 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21438] |- |121 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8727] |- |122 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9099] |- |123 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39011] |- |124 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12673] |- |125 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32045] |- |126 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23446] |- |127 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5816] |- |128 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30589] |- |129 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9059] |- |130 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8613] |- |131 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15858] |- |132 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25647] |- |133 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18895] |- |134 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5838] |- |135 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16388] |- |136 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31976] |- |137 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7450] |- |138 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3738] |- |139 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5844] |- |140 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18967] |- |141 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15592] |- |142 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53887] |- |143 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8555] |- |144 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11354] |- |145 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9404] |- |146 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35303] |- |147 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23805] |- |148 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18642] |- |149 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13974] |- |150 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28191] |- |151 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12920] |- |152 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21075] |- |153 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4067] |- |154 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26454] |- |155 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47570] |- |156 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30165] |- |157 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4123] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6081] |- |159 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7415] |- |160 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11962] |- |161 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11638] |- |162 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15861] |- |163 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43333] |- |164 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18159] |- |165 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4932] |- |166 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22822] |- |167 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16296] |- |168 |[[Кемпірқосақ (сөз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 2068] |- |169 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12215] |- |170 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20300] |- |171 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17194] |- |172 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10416] |- |173 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8530] |- |174 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24072] |- |175 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23297] |- |176 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26581] |- |177 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26171] |- |178 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28175] |- |179 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14258] |- |180 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9955] |- |181 |[[Алаш партиясы программасының жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1741] |- |182 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28275] |- |183 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65302] |- |184 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4842] |- |185 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9317] |- |186 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9032] |- |187 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19105] |- |188 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28335] |- |189 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8180] |- |190 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19370] |- |191 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12055] |- |192 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23675] |- |193 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1515] |- |194 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21687] |- |195 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40583] |- |196 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13500] |- |197 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13097] |- |198 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12341] |- |199 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33093] |- |200 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16585] |- |201 |[[Қыша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1291] |- |202 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27478] |- |203 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18199] |- |204 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8461] |- |205 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3848] |- |206 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 18523] |- |207 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17487] |- |208 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14546] |- |209 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9877] |- |210 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16118] |- |211 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15886] |- |212 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12090] |- |213 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12302] |- |214 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12077] |- |215 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16006] |- |216 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5557] |- |217 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15612] |- |218 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19073] |- |219 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12246] |- |220 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56967] |- |221 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24627] |- |222 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 5548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28037] |- |223 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10964] |- |224 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11625] |- |225 |[[Батыр ауылдық округі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 812] |- |226 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29929] |- |227 |[[Kaspi Bank]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi_Bank 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi_Bank 4177] |- |228 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13890] |- |229 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6846] |- |230 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32865] |- |231 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15533] |- |232 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10586] |- |233 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3893] |- |234 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19718] |- |235 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11454] |- |236 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14365] |- |237 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15429] |- |238 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16571] |- |239 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28976] |- |240 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13013] |- |241 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7627] |- |242 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15189] |- |243 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14699] |- |244 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5473] |- |245 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5816] |- |246 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7588] |- |247 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22885] |- |248 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 14295] |- |249 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6193] |- |250 |[[Шығанақ Берсиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4101] |- |251 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1152] |- |252 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16510] |- |253 |[[Абсорбция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1296] |- |254 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4061] |- |255 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60290] |- |256 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6298] |- |257 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15771] |- |258 |[[Прожектор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 664] |- |259 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16656] |- |260 |[[Бэкрумс (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 666] |- |261 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24916] |- |262 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9189] |- |263 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8213] |- |264 |[[Халықаралық балаларды қорғау күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1278] |- |265 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 14528] |- |266 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9329] |- |267 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2922] |- |268 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7495] |- |269 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10541] |- |270 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4188] |- |271 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3484] |- |272 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19368] |- |273 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31514] |- |274 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10439] |- |275 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 4099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29469] |- |276 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16489] |- |277 |[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1830] |- |278 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9702] |- |279 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11203] |- |280 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11408] |- |281 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7418] |- |282 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13482] |- |283 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11366] |- |284 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13090] |- |285 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14861] |- |286 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9930] |- |287 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20856] |- |288 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12577] |- |289 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39513] |- |290 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8936] |- |291 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8354] |- |292 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5659] |- |293 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17059] |- |294 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11751] |- |295 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18195] |- |296 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14599] |- |297 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6199] |- |298 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15126] |- |299 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8624] |- |300 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8561] |- |301 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15953] |- |302 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17588] |- |303 |[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2136] |- |304 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15664] |- |305 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32046] |- |306 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27037] |- |307 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8879] |- |308 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19510] |- |309 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12065] |- |310 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15858] |- |311 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9014] |- |312 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8201] |- |313 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10649] |- |314 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15947] |- |315 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9799] |- |316 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28453] |- |317 |[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1124] |- |318 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14716] |- |319 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7567] |- |320 |[[Менопауза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2494] |- |321 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10025] |- |322 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5505] |- |323 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9330] |- |324 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12817] |- |325 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23646] |- |326 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16920] |- |327 |[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4244] |- |328 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5915] |- |329 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 6268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41616] |- |330 |[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 825] |- |331 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7719] |- |332 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9439] |- |333 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2539] |- |334 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3334] |- |335 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12986] |- |336 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13256] |- |337 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9108] |- |338 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10679] |- |339 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26828] |- |340 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8995] |- |341 |[[Әкелер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 865] |- |342 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6165] |- |343 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2771] |- |344 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6728] |- |345 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4704] |- |346 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18200] |- |347 |[[Қарқаралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4622] |- |348 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10081] |- |349 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9241] |- |350 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12410] |- |351 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4889] |- |352 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19850] |- |353 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20411] |- |354 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22949] |- |355 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27003] |- |356 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24009] |- |357 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1768] |- |358 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4136] |- |359 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11003] |- |360 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4751] |- |361 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7871] |- |362 |[[Жезқазған мыс кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1808] |- |363 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26527] |- |364 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11541] |- |365 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12934] |- |366 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9613] |- |367 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7314] |- |368 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12466] |- |369 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7535] |- |370 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16486] |- |371 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8751] |- |372 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18039] |- |373 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6870] |- |374 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6017] |- |375 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11395] |- |376 |[[Махамбет ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1772] |- |377 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37814] |- |378 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20862] |- |379 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13506] |- |380 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1966] |- |381 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30254] |- |382 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12316] |- |383 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 5849] |- |384 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15255] |- |385 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25763] |- |386 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13486] |- |387 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7584] |- |388 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9145] |- |389 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9329] |- |390 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22892] |- |391 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10908] |- |392 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2407] |- |393 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5790] |- |394 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3398] |- |395 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8116] |- |396 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12050] |- |397 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4485] |- |398 |[[Тігін машинасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1837] |- |399 |[[Әлмерек абыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2887] |- |400 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8187] |- |401 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11138] |- |402 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23327] |- |403 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12455] |- |404 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9310] |- |405 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7911] |- |406 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8462] |- |407 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7167] |- |408 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8390] |- |409 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10338] |- |410 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4213] |- |411 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8341] |- |412 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11517] |- |413 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8797] |- |414 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4738] |- |415 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10627] |- |416 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5729] |- |417 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5646] |- |418 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19144] |- |419 |[[Асу Алмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2738] |- |420 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9053] |- |421 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18648] |- |422 |[[Халықаралық балалар күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1716] |- |423 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7067] |- |424 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1798] |- |425 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1558] |- |426 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4954] |- |427 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12122] |- |428 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18800] |- |429 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21340] |- |430 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15356] |- |431 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9266] |- |432 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3601] |- |433 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7567] |- |434 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12228] |- |435 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30227] |- |436 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11655] |- |437 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9982] |- |438 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5983] |- |439 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5707] |- |440 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4226] |- |441 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7802] |- |442 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13934] |- |443 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22456] |- |444 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5783] |- |445 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4492] |- |446 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40486] |- |447 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4187] |- |448 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5693] |- |449 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11838] |- |450 |[[Қазақстан бокс федерациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1084] |- |451 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13273] |- |452 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20446] |- |453 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5650] |- |454 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8534] |- |455 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8198] |- |456 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12188] |- |457 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13662] |- |458 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1487] |- |459 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12659] |- |460 |[[Аниме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 1000] |- |461 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4514] |- |462 |[[Алма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4033] |- |463 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4673] |- |464 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5747] |- |465 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32427] |- |466 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14327] |- |467 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6231] |- |468 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14046] |- |469 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4913] |- |470 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4235] |- |471 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1617] |- |472 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12958] |- |473 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25108] |- |474 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7053] |- |475 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9204] |- |476 |[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 417] |- |477 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24866] |- |478 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8770] |- |479 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11187] |- |480 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6949] |- |481 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8208] |- |482 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10739] |- |483 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15254] |- |484 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4309] |- |485 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17250] |- |486 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1238] |- |487 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7088] |- |488 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5610] |- |489 |[[Темір баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 605] |- |490 |[[Сергей Викторович Лохвицкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 21] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 573] |- |491 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4697] |- |492 |[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 412] |- |493 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15010] |- |494 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10008] |- |495 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3412] |- |496 |[[Найман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2559] |- |497 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3866] |- |498 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12035] |- |499 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8931] |- |500 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1831] |- |501 |[[Есік жазба ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1084] |- |502 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15328] |- |503 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14246] |- |504 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6056] |- |505 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32230] |- |506 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7111] |- |507 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3685] |- |508 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3855] |- |509 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7304] |- |510 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8733] |- |511 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19601] |- |512 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2590] |- |513 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 3962] |- |514 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11434] |- |515 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16693] |- |516 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8681] |- |517 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1595] |- |518 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22384] |- |519 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10059] |- |520 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19613] |- |521 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6949] |- |522 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5382] |- |523 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12386] |- |524 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4448] |- |525 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5927] |- |526 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9319] |- |527 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15976] |- |528 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5096] |- |529 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6124] |- |530 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9378] |- |531 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8259] |- |532 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4637] |- |533 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24646] |- |534 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 13012] |- |535 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10605] |- |536 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18140] |- |537 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20946] |- |538 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17109] |- |539 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9876] |- |540 |[[Қазақстан Халық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3356] |- |541 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5893] |- |542 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2317] |- |543 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16797] |- |544 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2637] |- |545 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 53] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2283] |- |546 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17486] |- |547 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10654] |- |548 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3583] |- |549 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23797] |- |550 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4435] |- |551 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36262] |- |552 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7647] |- |553 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8499] |- |554 |[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1055] |- |555 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20783] |- |556 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10388] |- |557 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12466] |- |558 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5654] |- |559 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6222] |- |560 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7680] |- |561 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4568] |- |562 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10359] |- |563 |[[Адай көтерілісі (1870)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4231] |- |564 |[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1167] |- |565 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5647] |- |566 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3656] |- |567 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17079] |- |568 |[[Тодо бичиг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 496] |- |569 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16889] |- |570 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1101] |- |571 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7688] |- |572 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19947] |- |573 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4889] |- |574 |[[Айыртау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1720] |- |575 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16406] |- |576 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10206] |- |577 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10413] |- |578 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6200] |- |579 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11587] |- |580 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10572] |- |581 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22011] |- |582 |[[Ауа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 5976] |- |583 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12502] |- |584 |[[Дат тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 609] |- |585 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5152] |- |586 |[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 470] |- |587 |[[Грамматика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4887] |- |588 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8484] |- |589 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5001] |- |590 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4757] |- |591 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9090] |- |592 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6617] |- |593 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4716] |- |594 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10354] |- |595 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4067] |- |596 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6461] |- |597 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10528] |- |598 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5448] |- |599 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8669] |- |600 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5627] |- |601 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12902] |- |602 |[[Бөкей ордасы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2644] |- |603 |[[Кабо-Верде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1038] |- |604 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2326] |- |605 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12164] |- |606 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20942] |- |607 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27306] |- |608 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16084] |- |609 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12893] |- |610 |[[Технологиялық процесс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 814] |- |611 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5827] |- |612 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11741] |- |613 |[[Мулао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 440] |- |614 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20360] |- |615 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10768] |- |616 |[[Қалың мал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3906] |- |617 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15182] |- |618 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16204] |- |619 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5412] |- |620 |[[Араб тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3330] |- |621 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14235] |- |622 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8115] |- |623 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7723] |- |624 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4770] |- |625 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13915] |- |626 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6902] |- |627 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8704] |- |628 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4195] |- |629 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3059] |- |630 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5120] |- |631 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6782] |- |632 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6003] |- |633 |[[Гайморит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3484] |- |634 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6575] |- |635 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3884] |- |636 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7681] |- |637 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17925] |- |638 |[[Асау жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1879] |- |639 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17365] |- |640 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3269] |- |641 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3997] |- |642 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12035] |- |643 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2642] |- |644 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5642] |- |645 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3706] |- |646 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6516] |- |647 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6831] |- |648 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4099] |- |649 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3835] |- |650 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23674] |- |651 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 13767] |- |652 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4599] |- |653 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4894] |- |654 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15130] |- |655 |[[Жанабіл Сымағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1281] |- |656 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5773] |- |657 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17463] |- |658 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4538] |- |659 |[[Имантай Сәтбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1045] |- |660 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4208] |- |661 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5301] |- |662 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5820] |- |663 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4647] |- |664 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6134] |- |665 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62167] |- |666 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4874] |- |667 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10027] |- |668 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6502] |- |669 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8003] |- |670 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15624] |- |671 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4782] |- |672 |[[ИС-1]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%A1-1 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%A1-1 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%A1-1 386] |- |673 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2831] |- |674 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15268] |- |675 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6569] |- |676 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8155] |- |677 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12005] |- |678 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5168] |- |679 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15921] |- |680 |[[Алматы заң колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 674] |- |681 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9011] |- |682 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 18943] |- |683 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3068] |- |684 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4876] |- |685 |[[Григориополь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 397] |- |686 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8121] |- |687 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3577] |- |688 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15688] |- |689 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6553] |- |690 |[[Келтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 782] |- |691 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11046] |- |692 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8306] |- |693 |[[Алтыналмас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 426] |- |694 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5522] |- |695 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4732] |- |696 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 638] |- |697 |[[Клавдия Николаевна Чернышева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 386] |- |698 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7578] |- |699 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22574] |- |700 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 13977] |- |701 |[[Жыныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2464] |- |702 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6621] |- |703 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2780] |- |704 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8049] |- |705 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3170] |- |706 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3160] |- |707 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2258] |- |708 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4363] |- |709 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8890] |- |710 |[[Талқылау:Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 332] |- |711 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10200] |- |712 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15774] |- |713 |[[Жай зат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1754] |- |714 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2052] |- |715 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5704] |- |716 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9198] |- |717 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19156] |- |718 |[[Виттельсбахтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 395] |- |719 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11474] |- |720 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15617] |- |721 |[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3491] |- |722 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7730] |- |723 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11804] |- |724 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5770] |- |725 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7905] |- |726 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 56] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13526] |- |727 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18539] |- |728 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3457] |- |729 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16847] |- |730 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5606] |- |731 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2494] |- |732 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18478] |- |733 |[[Эйнштейн постулаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1117] |- |734 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8521] |- |735 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6601] |- |736 |[[Әлеуметтік салық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 730] |- |737 |[[Араб жазуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3342] |- |738 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4245] |- |739 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4602] |- |740 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7146] |- |741 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3751] |- |742 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3749] |- |743 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5371] |- |744 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5475] |- |745 |[[Георгий Михайлович Вицин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 390] |- |746 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5494] |- |747 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22409] |- |748 |[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 637] |- |749 |[[Тасаттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1544] |- |750 |[[Қызыл тамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 883] |- |751 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6498] |- |752 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4130] |- |753 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2433] |- |754 |[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2442] |- |755 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7005] |- |756 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19095] |- |757 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3836] |- |758 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14304] |- |759 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1461] |- |760 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7173] |- |761 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16742] |- |762 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6584] |- |763 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9434] |- |764 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11531] |- |765 |[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1235] |- |766 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2392] |- |767 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10455] |- |768 |[[Эрлинг Холанд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 1132] |- |769 |[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 719] |- |770 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24491] |- |771 |[[Бұрыш (геометрия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3747] |- |772 |[[Кельтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 551] |- |773 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12042] |- |774 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15632] |- |775 |[[Ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2630] |- |776 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5891] |- |777 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3756] |- |778 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5241] |- |779 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9617] |- |780 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4610] |- |781 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7298] |- |782 |[[Бекіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2630] |- |783 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2813] |- |784 |[[Өлім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1459] |- |785 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5673] |- |786 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5490] |- |787 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5166] |- |788 |[[II Екатерина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1678] |- |789 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5970] |- |790 |[[Өтте тас байлану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4163] |- |791 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5749] |- |792 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2977] |- |793 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1992] |- |794 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7149] |- |795 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3679] |- |796 |[[Қазақ ұлттық өнер университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2742] |- |797 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2818] |- |798 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6521] |- |799 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6402] |- |800 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24171] |- |801 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6457] |- |802 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6865] |- |803 |[[Астана LRT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 691] |- |804 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5013] |- |805 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16711] |- |806 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9534] |- |807 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17627] |- |808 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11489] |- |809 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4376] |- |810 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8784] |- |811 |[[Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1190] |- |812 |[[Орман қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 844] |- |813 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6034] |- |814 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3980] |- |815 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 6556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16764] |- |816 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6597] |- |817 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8196] |- |818 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 411] |- |819 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7989] |- |820 |[[Күн күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 4895] |- |821 |[[Лэндон Донован]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 360] |- |822 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6460] |- |823 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12200] |- |824 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2214] |- |825 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11228] |- |826 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4098] |- |827 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10412] |- |828 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10761] |- |829 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21885] |- |830 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5971] |- |831 |[[Жаңа Зеландия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2886] |- |832 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5678] |- |833 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11694] |- |834 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6340] |- |835 |[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 493] |- |836 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3983] |- |837 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9300] |- |838 |[[Дания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2451] |- |839 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7803] |- |840 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4930] |- |841 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5779] |- |842 |[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2814] |- |843 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4657] |- |844 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10251] |- |845 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4323] |- |846 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9156] |- |847 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22948] |- |848 |[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1957] |- |849 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8417] |- |850 |[[Шкала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 609] |- |851 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5336] |- |852 |[[Жылқы аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3316] |- |853 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3980] |- |854 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12348] |- |855 |[[Дыбыс қысымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326] |- |856 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8337] |- |857 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7818] |- |858 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6503] |- |859 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9671] |- |860 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19579] |- |861 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4997] |- |862 |[[Өт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82 4855] |- |863 |[[BINOM School]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BINOM_School 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BINOM_School 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BINOM_School 1210] |- |864 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12139] |- |865 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17249] |- |866 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6175] |- |867 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14453] |- |868 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4703] |- |869 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3523] |- |870 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4766] |- |871 |[[Кетбұға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3281] |- |872 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1056] |- |873 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9030] |- |874 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3462] |- |875 |[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1743] |- |876 |[[Бақ өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 452] |- |877 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2793] |- |878 |[[Төтенше жағдай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2770] |- |879 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3878] |- |880 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12242] |- |881 |[[Баян-Өлгей аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2674] |- |882 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15166] |- |883 |[[Оргазм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1756] |- |884 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8252] |- |885 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3585] |- |886 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4664] |- |887 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6350] |- |888 |[[Мойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1079] |- |889 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5963] |- |890 |[[Бекболат Әшекеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3009] |- |891 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7942] |- |892 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20081] |- |893 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4266] |- |894 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7724] |- |895 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3742] |- |896 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9721] |- |897 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14070] |- |898 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9384] |- |899 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11205] |- |900 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17220] |- |901 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6310] |- |902 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9572] |- |903 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15584] |- |904 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 900] |- |905 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8196] |- |906 |[[Самарқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2233] |- |907 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12490] |- |908 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13223] |- |909 |[[Жәпек бытыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 529] |- |910 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8711] |- |911 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3767] |- |912 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29531] |- |913 |[[Штифенхофен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 308] |- |914 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4651] |- |915 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3751] |- |916 |[[Жәндіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5680] |- |917 |[[Никотин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 568] |- |918 |[[Темекі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4307] |- |919 |[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1017] |- |920 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7196] |- |921 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18841] |- |922 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 397] |- |923 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5706] |- |924 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19607] |- |925 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4766] |- |926 |[[Тұрымтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 560] |- |927 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11848] |- |928 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5126] |- |929 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9885] |- |930 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5946] |- |931 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18206] |- |932 |[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2034] |- |933 |[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2550] |- |934 |[[Бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1553] |- |935 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10139] |- |936 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6059] |- |937 |[[Жер тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3232] |- |938 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5725] |- |939 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6817] |- |940 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7052] |- |941 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3135] |- |942 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3113] |- |943 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9182] |- |944 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4325] |- |945 |[[Садыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2701] |- |946 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1650] |- |947 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3921] |- |948 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7037] |- |949 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3221] |- |950 |[[Қақбас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1148] |- |951 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5356] |- |952 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3834] |- |953 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9687] |- |954 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39223] |- |955 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4052] |- |956 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7381] |- |957 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5534] |- |958 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6867] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7430] |- |960 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7699] |- |961 |[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1330] |- |962 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5203] |- |963 |[[Ботай (қоныс)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1689] |- |964 |[[Мекке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 2988] |- |965 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10106] |- |966 |[[Ағатай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1173] |- |967 |[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5026] |- |968 |[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 998] |- |969 |[[Кюрасао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 490] |- |970 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4225] |- |971 |[[Айнымалы ток]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2731] |- |972 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7295] |- |973 |[[Үлкен көз кесіртке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 445] |- |974 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3452] |- |975 |[[Маколей Калкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 539] |- |976 |[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1733] |- |977 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8514] |- |978 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3485] |- |979 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4738] |- |980 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6825] |- |981 |[[Гарвард университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1733] |- |982 |[[Максимович рауғашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 317] |- |983 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5649] |- |984 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2703] |- |985 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7313] |- |986 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5721] |- |987 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5256] |- |988 |[[Карта ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3416] |- |989 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14560] |- |990 |[[Ұлы Жібек Жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 417] |- |991 |[[Ән-Ниса сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3095] |- |992 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3816] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} ce4z5bwkich0j6bl0dhokw2jyo4l3bu 0 776655 3635505 3599586 2026-07-27T08:51:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635505 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} {{Ғалым | Есімі = Сахиев Саябек Қуанышбекұлы | Суреті = | Туған күні = [[27 наурыз]] [[1971 жыл|1971]] | Туған жері = [[Шымкент]], [[Қазақстан]] | Азаматтығы = {{KAZ}} [[Қазақстан]] | Ғылыми аясы = [[Физика]] | Жұмыс орны = [[Ядролық физика институты]] | Ғылыми дәрежесі = физика-математика ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = қауымдастырылған профессор | Сайты = https://inp.kz/ru | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |[[Сурет:MedalTrud.png|left|40px]] }} {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }} }} '''Сахиев Саябек Қуанышбекұлы''' (27 наурыз 1971, [[Шымкент]]) — қазақстандық физик, физика-математика ғылымдарының докторы (2009), қауымдастырылған [[профессор]] (2024), Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2017 жылдан бастап). 2022 жылдан бері «[[Ядролық физика институты]] бас директоры. Жеңіл ядролардың қасиеттері, ядролық астрофизика, инерциялы-магниттік термоядролық синтез, ультрасуық және аса суық нейтрондар физикасы саласындағы сарапшы. == '''Білімі''' == * 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н «Физика» мамандығы бойынша тәмамдаған. * 1995 жылы аталған университеттің аспирантурасының күндізгі бөлімін аяқтаған. * 1998 жылы «Үш бөлшекті потенциалдық модельдердегі жеңіл ядролардың қасиеттерін зерттеу» тақырыбында диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алған. * 2008 жылы осы бағытта докторлық диссертациясын қорғап, физика-математика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болған. * 2024 жылы мамандығы бойынша қауымдастырылған профессор академиялық атағы берілді. == '''Мансабы''' == * 1995–2000 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] теориялық физика кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. * 2000–2004 жылдары [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде]] бас маман, бөлім бастығы, басқарма басшысының орынбасары және басқарма басшысы қызметтерін атқарды. * 2004 жылы [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі]] орынбасарының кеңесшісі болды. * 2005 жылы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің]] Кадр және ұйымдастыру жұмыстары басқармасының басшысы қызметін атқарды. * 2005–2013 жылдары [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] халықтық-демократиялық партиясы орталық аппаратының түрлі құрылымдық бөлімшелерін басқарды. * 2013–2015 жылдары Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті (ҚазИТЖУ) ғылыми-білім беру мекемесінің президенті болды. * 2015–2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің]] «[[Ядролық физика институты]]» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының бас директоры қызметін атқарды. * 2016 жылы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің президенті қызметіне қайта сайланды. * 2017–2020 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық университетінде]] Ғылым департаментінің директоры болды, ал 2020–2021 жылдары ғылыми жұмыстар және цифрландыру жөніндегі проректор қызметін атқарды. * 2021 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің]] Агротехнологиялық хабын басқарды. * 2022 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің]] «[[Ядролық физика институты]]» ШЖҚ РМК бас директоры қызметін атқарып келеді. * 2024 жылы «[[Қазатомөнеркәсіп]]» ұлттық атом компаниясы» АҚ еншілес кәсіпорны — «[[Үлбі металлургиялық зауыты]]» АҚ директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры болып тағайындалды. [https://www.ulba.kz/ru/sovet-direktorov] == '''Марапаттары мен жетістіктері''' == * · «[[[[[[Қазақстан_Конституциясына_10_жыл_медалі|Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясына<nowiki>]]</nowiki> 10 жыл]]]]» медалі (2005) * · «[[Астанаға_10_жыл_медалі|Астана қаласына 10 жыл» медалі]] (2008) * · «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясының «Белсенді қызметі үшін» нагрудтық белгісі (2010) * · «[http://Қазақстан%20Республикасының%20тәуелсіздігіне%2020%20жыл%20медалі Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]» медалі (2011) * · «[[Ерен_еңбегі_үшін_медалі|Ерен еңбегі үшін» медалі]] (2012) * · [[Парасат_ордені|«Парасат» ордені]] (2025) https://www.gov.kz/memleket/entities/atom-energiyasy/press/news/details/1093181 == '''Негізгі ғылыми жетістіктері''' == Саябек Қуанышбекұлы Сахиевтің жетекшілігімен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] [[Ядролық физика институты|Ядролық физика институтында]] заманауи ғылыми бағыт қалыптасып, белсенді түрде дамып келеді. Қазіргі уақытта ол қуатты фемтосекундтық лазермен үйлескен жоғары токты Z-пинч негізінде инерциялық-магниттік термоядролық синтез саласында зерттеулер жүргізуде. Плазма физикасы, лазерлік және ядролық физика, сондай-ақ соққы толқындары физикасының тоғысындағы пәнаралық зерттеулерді одан әрі тереңдету мақсатында [https://en.wikipedia.org/wiki/CERN Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымымен] ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%95%D0%A0%D0%9D ЦЕРН], [[Женева]]), Халықаралық ғылыми-техникалық орталықпен, «[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D1%8F%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD Біріккен ядролық зерттеулер институты]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» халықаралық үкіметаралық ұйымымен ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%B0 Дубна] қ.), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%87%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82 Массачусетс технологиялық институтымен] ([[Бостон]] қ., [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [https://en.wikipedia.org/wiki/Institut_Laue%E2%80%93Langevin Лауэ-Ланжевен институт]ымен ([[Гренобль 3 университеті|Гренобль]] қ., [[Франция]]), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D1%8F%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Ұлттық ядролық физика институтымен] ([[Сицилия]], [[Италия]]), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%B1 Ферми ұлттық үдеткіш зертханасымен] ([[Чикаго]] қ., [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [[Карлсруэ технологиялық университеті|Карлсруэ технологиялық институтымен]] ([[Карлсруэ (аудан)|Карлсруэ]] қ., [[Германия]]) және басқа да жетекші ғылыми орталықтармен тығыз байланыстар орнатылған. == '''Негізгі еңбектері''' == Бірлескен авторлықта 90-нан астам ғылыми еңбектері жарияланған. Ол сегіз оқулықтың авторы, оның ішінде бесеуі («Кванттық механика» [https://rmebrk.kz/bilim/association/konishi-kvanttyk-1.pdf], 1-2 том, «Ядролық физика және элементар бөлшектер физикасы», «Векторлық және тензорлық талдау негіздері» (https://rmebrk.kz/bilim/association/sahiev-vektorlyk-jane-tenzorlyk.pdf)) ҚР БҒМ басып шығарылған. Физика-математика ғылымдарының кандидатын (2005 ж.) және бес PhD докторын дайындады, сондай-ақ «Ядролық физика» мамандығы бойынша PhD докторанттары мен магистранттардың ғылыми жетекшісі болып табылады. 2014 жылы С.Қ. Сахиев «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» байқауының жеңімпазы атанды == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} 1. https://rmebrk.kz/bilim/association/konishi-kvanttyk-1.pdf 2. https://rmebrk.kz/bilim/association/sahiev-vektorlyk-jane-tenzorlyk.pdf 3. https://www.prrk.kz/news/pozdravlyaem-s-gosudarstvennoy-nagradoy/ 4. https://inp.kz/ru/biografiya/sahiev-sayabek 7yd10d36ig7pvtufkns3geaoubytfk0 0 778060 3635331 3610534 2026-07-26T21:48:18Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Қазақстан дзюдошылары]],[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]],[[Санат:Қазақстан самбошылары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635331 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Айдос Ғалымов |суреті = Айдос Ғалымов.jpg |сурет ені = 250 |сурет тақырыбы = ''Әлем чемпионаты — 2025'' |толық есімі = Айдос Қайратұлы Ғалымов |лақап аты = Баймырза |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |ұлты = қазақ |мамандандыру = [[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]] |туған күні = 03.04.1993 |туған жері = [[Жаңаарқа]] |карьера жылдары = 2001—2018 ([[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]]),<br>2018 — қ.у. ([[қазақша күрес]]) |бойы = 174 см |салмағы = 74-90 кг дейін |атақтары = {{Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері}} |медальдары = {{ОО-спорт |[[Қазақ күресі]]}} {{турнир| [[Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Ақтөбе]] [[2019 ]] | 74 кг дейін}} {{медаль|Алтын|[[Нью-Дели]] [[2025 ]] | 90 кг дейін}} {{турнир| [[Азия чемпионаты]] }} {{медаль|Қола|[[Алтай]] [[2015 ]] | 82 кг дейін}} {{турнир| [[Еуразия]] [[Барыс]]ы }} {{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2015 ]] | командалық}} {{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2016 ]] | командалық}} {{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2017 ]] | командалық}} {{ОО-спорт|[[Дзюдо]]}} {{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-21)}} {{медаль|Қола|[[Хайнань]] [[2013 ]] | 81 кг дейін}} {{ОО-спорт|[[Самбо]]}} {{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-17)}} {{медаль|Алтын|[[Ташкент]] [[2011 ]] | 70 кг дейін}} {{соңы}} }} '''Айдос Қайратұлы Ғалымов''' ([[3 сәуір]] 1993 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде дүниеге келген) — Арқа өңірінің балуаны. [[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген Спорт Шебері <ref>Qazaq Kuresi федерациясы. "Айдос Ғалымовқа «Еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді". https://qazaqkuresi.kz/news/aydos-alymov-a-e-bek-si-irgen-sport-sheberi-ata-y-berildi/</ref> <ref>SportPress.kz. "Айдос Ғалымовқа «ЕССШ» атағы берілді". https://sportpress.kz/archives/18909</ref>, [[дзюдо]] және [[самбо]] спорт түрлерінен Қазақстан Республикасының Спорт Шебері <ref>Esportkrg.kz. "Жоғары спорт шеберлігі мектебі". https://esportkrg.kz/ru/firm/view/kgu-shkola-vysshego-sportivnogo-masterstva</ref>. Қазақ күресінен екі дүркін [[әлем]] [[чемпион]]ы <ref>Aqtobegazeti.kz. "Жергілікті жаңалық". https://aqtobegazeti.kz/?p=81795</ref> <ref>Janaarqa.kz. "Арқа жаңалықтары". https://janaarqa.kz/?p=7985</ref> <ref>Egemen.kz. "Ұлытау әкімі әлем чемпионына құрмет көрсетті". https://egemen.kz/article/383512-ulytau-akimi-alem-chempionyna-qurmet-korsetti</ref>, бірнеше дүркін [[Қазақстан]] [[чемпион]]ы және жүлдегері <ref>Inform.kz. "Қазақстан чемпионатының қорытындысы". https://www.inform.kz/ru/itogi-chempionata-rk-po-kazak-kuresi-podveli-v-petropavlovske_a3459392</ref> <ref>Lada.kz. "Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды". https://www.lada.kz/gosinformzakaz/116541-opredelilis-pervye-pobediteli-chempionata-rk-po-kazaksha-kures-v-aktau.html</ref>, сондай-ақ [[Еуразия]] Барысы мен [[Ұлытау]] Барысы турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы <ref>E-history.kz. "Айдос Ғалымов жайлы мағлұмат". https://e-history.kz/kz/news/show/1266/</ref> <ref>Kazpravda.kz. "Награда мужественной команде". https://kazpravda.kz/n/nagrada-muzhestvennoy-komande/</ref> <ref>Ontustik TV. "Жергілікті спорт жаңалығы". https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/</ref> <ref>Qazaqstan TV. "Айдос Ғалымовтың Цэнд-Очир балуанымен белдесуі". https://qazaqstan.tv/news/29591</ref>. Дзюдодан жастар арасында [[Азия чемпионаты]]ның қола жүлдегері <ref>Forbes.kz. "Спорт жаңалығы". https://forbes.kz/news/newsid_47085</ref>, самбодан жасөспірімдер арасында [[Азия]] [[чемпион]]ы <ref>BAQ.kz. "Аймақтық БАҚ материалы". https://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-803/</ref>. == Өмірбаяны == Айдос Қайратұлы Ғалымов — 1999–2010 жылдары Жаңаарқа ауданындағы Оразалы Жұмабеков атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2010–2014 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нің экономика факультетінде оқып, "[[Қаржы]]" мамандығы бойынша жоғары білім алған. 2022–2024 жылдары аталған университеттің "Дене шынықтыру" факультетінде екінші [[жоғары білім]]ін тәмамдаған. Күреске алғаш рет әкесі 8 жасында алып барған. Қазақ күресі, дзюдо және самбо спорт түрлерін қатар меңгерген [[әмбебап]] [[балуан]]. Айдостың әкесі — Әбдрашитов Қайрат, Жаңаарқа ауданының белгілі кәсіпкері. Анасы — Жұмашева Гүлшат. Қазіргі уақытта спорт саласында қызмет атқарады. Қазақ күресінен [[Ұлытау облысы]] құрамасының аға жаттықтырушысы. <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - Бапкер.jpg||thumb|center|165px|ҚР Кубогы — 2026 жыл]]'' </div> == Жетістіктері == '''''2006 ж.''''' * Дзюдодан кіші жасөспірімдер арасында «Огни Магнитки» xалықаралық турнирінің жеңімпазы. ([[Теміртау]]) '''''2009 ж.''''' * Дзюдодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Теміртау]]) * Дзюдодан жасөспірімдер арасында Учкун Мурадовды еске алуға арналған халықаралық турнирдың қола жүлдегері. ([[Ресей]]) <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - оқу жаттығу жиыны.jpg||thumb|center|300px|Оқу-жаттығу жиыны — 2009 жыл]]'' </div> '''''2010 ж.''''' * Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]]) * Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында I Ауыл Республикалық спорт ойындарының жеңімпазы. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) * Қазақ күресінен жастар арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Ақтау]]) * Самбодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]]) <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - 06.02.2010 жыл.jpg||thumb|center|250px|6 ақпан 2010 жыл]]'' </div> * Самбодан жасөспірімдер арасында Жылдыз Айнақұловты еске алуға арналған халықаралық турнирдің жеңімпазы. ([[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) * Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Алтай өңірінің самбо және дзюдо саласының спортшылары мен жаттықтырушыларын» еске алуға арналаған халықаралық турнирінің қола жүлдегері. ([[Ресей]]) '''''2011 ж.''''' * Самбодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Теміртау]]) * Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Виктор Пшеничниковты» еске алуға арналған xалықаралық турнирдің күміс жүлдегері. (Магнитогорск, [[Ресей]]) * Самбодан жасөспірімдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы. ([[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) * Қазақ күресінен Аралбай Әлібекұлының 325 жылдығына орай берілген Аста балуандар күресінің жеңімпазы. ([[Жаңаарқа]]) '''''2012 ж.''''' * Самбодан 23 жасқа дейінгі ерлер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Талдықорған]]) * Самбодан жастар арасында I Жекпе-Жек Фестивалінің қола жүлдегері. ([[Астана]]) '''''2013 ж.''''' * Дзюдодан жастар арасында «Спорт Ардагерлері» жүлдесіне арналған III xалықаралық турнирінің жеңімпазы <ref>Ekaraganda.kz. "Жергілікті жаңалық". https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=17995</ref>. ([[Қарағанды]]) * Дзюдодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Тараз]]) * Дзюдодан ҚР III Жастар Спорттық Ойындарының күміс жүлдегері <ref>Yvision.kz. "Дзюдодан ҚР III Жастар ойындары". [https://yvision.kz/post/352774](https://yvision.kz/post/352774)</ref>. ([[Тараз]]) * Дзюдодан жастар арасында Амантай Ахатұлы Жарасовты еске алуға арналған II республикалық турнирдің жеңімпазы <ref>FDK.kz. "Дзюдо федерациясы". https://fdk.kz/news/view/108?lang=ru</ref>. ([[Қарағанды]]) * Дзюдодан жастар арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері <ref>FDK.kz. "Дзюдо федерациясы". https://fdk.kz/news/view/62</ref>. ([[Хайнань]], [[Қытай]]) '''''2015 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері <ref>Ekaraganda.kz. "Жергілікті жаңалық". https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=52129</ref>. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) * Қазақ күресінен Мұрат Бабаның 350 жыл мерейтойына орай ұйымдастырылған астағы балуан күрестің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]]) '''''2016 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлы атындағы xалықаралық турнирінің жеңімпазы <ref>DodaSport.kz. "Қажымұқан турнирі". https://dodasport.kz/қажымұқан-атындағы-балуандар-бәсеке/</ref>. ([[Шымкент]]) '''''2017 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Алматы]]) * Қазақ күресінен VI республикалық «Ақ Бидай» ауыл спорты ойындарының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]]) * Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің күміс жүлдегері <ref>FDK.kz. "Конфедерация Кубогы". https://fdk.kz/news/view/1437</ref>. ([[Алматы]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) '''''2018 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы <ref>Izdatelstvo-sk.kz. "Қазақстан чемпионаты". https://izdatelstvo-sk.kz/news/v-petropavlovske-zavershilsya-chempionat-rk-po-aza-kresi-sredi-muzhchin-i-zhenshin/</ref>. ([[Петропавл]]) * Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің жеңімпазы. ([[Алматы]]) * Қазақ күресінен VI Халық спорты ойындарының күміс жүлдегері. ([[Ақтау]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының күміс жүлдегері. ([[Семей]]) * Қазақ күресінен «Arlandar Sajysy» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Алматы]]) '''''2019 ж.''''' * Қазақ күресінен ҚР Ұлттық спорт түрлері V фестивалінің жеңімпазы <ref>Lyubimiigorod.ru. "Қарағанды жаңалығы". https://lyubimiigorod.ru/karaganda/news/2248736</ref>. ([[Ақтөбе]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Шымкент]]) * Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен «Жаңаарқа ауданының 90 жыл» мерейтойына арналған салтанатты жиынның балуан күресінде жеңімпаз атанып, «[[Lada]] [[Granta]]» автокөлігін жеңіп алған. ([[Жаңаарқа]]) '''''2021 ж.''''' * Қазақ күресінен ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Тараз]]) * Қазақ күресінен «Ақ Бидай» VII ауыл спорты ойындарының қола жүлдегері. ([[Ақтау]]) '''''2022 ж.''''' * Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлын еске алуға арналған Азия Кубогының қола жүлдегері. ([[Түркістан қала]]сы) * Қазақ күресінен «Ұлт Ұясы — Ұлытау» атты ұлттық ойындарының Түйе Палуан сайысының күміс жүлдегері. ([[Ұлытау ауданы]]) '''''2023 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтау]]) * Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]]) '''''2024 ж.''''' * Ашыртмалы Аба Гүреши күресінен V Дүниежүзілік Көшпенділер ойындарының күміс жүлдегері <ref>Qazaqstan TV. "Қазақстан балуандарының жетістіктері". https://qazaqstan.tv/news/199357/</ref> <ref>24.kz. "Жезқазғанда спортшыларды қарсы алды". https://24.kz/ru/news/sport/670872-v-zhezkazgane-vstretili-prizerov-vsemirnykh-igr-kochevnikov</ref>. ([[Астана]]) * Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің күміс жүлдегері. ([[Жезқазған]]) * Қазақ күресінен Оңалбек Жарылқасын Керімбекұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирдің қола жүлдегері. ([[Шымкент]]) '''''2025 ж.''''' * Қазақ күресінен Сүлейменов Мәлік Екпіндіұлының жүлдесіне арналған республикалық турнирдің жеңімпазы. ([[Атырау]]) * Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]]) <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - ҚБ.jpg|thumb|center|200px|Қазақстан Барысы — 2025]]'' </div> == Спорттық атақтары == * [[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (2025); * [[Дзюдо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2013); * [[Самбо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2011). == Номинациялары == '''''2006 ж.''''' * Жаңаарқа ауданының «Спорт саласындағы үздігі». '''''2013 ж.''''' * Қарағанды облысының олимпиадалық резерв даярлау орталығының «Үздік спортшысы». '''''2014 ж.''''' * Қарағанды облысының «Спорт саласындағы жыл қорытындысы» конкурсының жеңімпазы. '''''2018 ж.''''' * Жаңаарқа ауданының «Ең үздік жас спортшысы». '''''2019 ж.''''' * Қарағанды облысының «Жыл қорытындысы бойынша үздік спортшысы». * Қазақстан Республикасы қазақ күресі федерациясының «Үздік спортшы – 2019» номинациясының иегері. '''''2025 ж.''''' * «Самбо Саңлағы» төсбелгісінің иегері. * Жаңаарқа ауданының «Үздік спортшысы». * Ұлытау облысының «Жылдың спорт жұлдызы» номинациясының иегері. * Ұлытау облысының ұлттық спорт түрлері бойынша «Жылдың үздік спортшысы» <ref>Turanews.kz. "Ұлытау облысында үздік спортшылар марапатталды". https://turanews.kz/kk/news/ulytauda-uzdik-sportshylar-marapattaldy/</ref>. == Марапаттары == * [[ҚР]] [[Президент]]інің Құрмет грамотасы — спорт саласында қол жеткізген жетістіктері үшін (2024); * [[Ұлытау облысы]] әкімінің Құрмет грамотасы — облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысқаны және әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін (2025); * [[Жаңаарқа ауданы]] әкімінің Құрмет грамотасы — ауданның қоғамдық өміріне белсене араласқаны және жоғары кәсіби шеберлігі үшін (2015); * [[Қарағанды облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — облыс спортын дамытуға қосқан үлесі үшін (2019); * [[Ұлытау облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — өңірде спортты дамытуға және насихаттауға қосқан үлесі үшін (2024). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == # Айдос Ғалымовтың ресми [https://www.instagram.com/aidosgalymov/ Instagram парақшасы] # [https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau-sport/press/news/details/977078 Қазақстан Республикасы Ұлытау облысы спорт басқармасы] # [https://zhanlib.gov.kz/page/galymov-aidos Айдостың жетістіктері] # [https://saryarqatv.kz/kz/news/21221 Тәуелсіз елдің ұланы — Айдос Ғалымов] # [https://www.youtube.com/watch?v=5DL0wEPYwT4 Айдостың 2019 жылғы Әлем чемпионатының финалындағы белдесуі] # [https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/ Қазақ күресінен әлем чемпионаты] # [https://syrboyi.kz/zedelnews/aza-kresnen-lem-chempionatynda-baluandarymyz-5-altyn-zhep-aldy-34884/ Қазақ күресінен әлем чемпионатында балуандарымыз бес алтын жүлде алды] # [https://sn.kz/sn-akparat-agyny/63765-aktobe-kalasynda-kazak-kuresinen-lem-chempionaty-m-resine-zhetti Ақтөбе қаласында қазақ күресінен әлем чемпионаты мәресіне жетті] # [https://informburo.kz/novosti/kazahstan-s-pyatyu-zolotymi-medalyami-zanyal-pervoe-mesto-na-chm-po-azasha-kres-99847.html Казахстан с пятью золотыми медалями занял первое место на ЧМ по қазақша күрес] # [https://inbusiness.kz/ru/news/chm-po-qazaq-kuresi-kazahstancy-zavoevyvayut-eshe-tri-medali ЧМ по Qazaq Kuresi: казахстанцы завоевывают еще три медали] # [https://newtimes.kz/kultura-i-sport/102254-sbornaya-kazakhstana-zanyala-pervoe-mesto-na-chempionate-mira-po-kazakh-kuresi Сборная Казахстана заняла первое место на чемпионате мира по казах куреси] # [https://tengrinews.kz/allsports/ozidaemo-ne-siurprizov-kazaxstan-vyigral-cm-qazaq-kuresi-386664/ Казахстан выиграл ЧМ по Qazaq Kuresi] [[Санат:Қазақстан дзюдошылары]] [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]] [[Санат:Қазақстан самбошылары]] 6uldsck3ek3s4jpxsiino5dyqqju9nj 4 780876 3635187 3634767 2026-07-26T15:00:33Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3635187 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-25'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1160" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 160] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="753" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 753] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="359" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 359] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="169" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 169] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Астана]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 119] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 98] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 98] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 89] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қызыладыр (Қырғызстан)]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 83] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Кесте (Қолөнер)]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5_%28%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%29 81] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 80] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 79] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 79] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 79] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 73] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 62] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 59] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 57] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 56] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 53] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Каменское Плато]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE 52] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Палиндром]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC 51] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 51] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 48] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 45] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Арғын]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 44] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 44] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[КешYOU]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 44] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 44] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Апатани]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8 43] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[:Сурет:Сарыағаш. Жаяу өткіншілер жолы.jpg|Сурет:Сарыағаш. Жаяу өткіншілер жолы.jpg]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88._%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B.jpg 43] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Үлгі:Нахимов медалі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 42] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 41] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 41] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Наймандар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Зарема Кәукенқызы Шәукенова]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 40] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Вентспилс]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81 38] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Балқаш]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 37] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Архонт]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%82 37] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 36] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 35] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Ф. М.Достоевский және Шоқан Уәлиханов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4._%D0%9C.%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[2026 жылғы спорт жарыстары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 34] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 33] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 33] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 33] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Албан руы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 32] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Адай]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 32] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Кхмерлер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 31] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Құрылтай сайлауы (2026)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 31] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Дулат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B0_100_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 30] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 30] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 30] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 30] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 30] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Мұғалжар ауданы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 29] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Футболдан 1992 жылғы Еуропа біріншілігі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_1992_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 29] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 29] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[:Санат:Еуропа қалалары|Санат:Еуропа қалалары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Ысты]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 28] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 27] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 27] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Шәкәрім университеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 26] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Жаныс]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 26] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Лео Богданович Шик]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B8%D0%BA 26] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Аргентина]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Бек Тоғысбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Еңбекқорлық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 25] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 25] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Табын]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 25] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Бұлақты (Жетісу облысы)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 25] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 25] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 24] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 24] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Салауат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 24] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%28%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 24] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 23] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Марат Әбдіұлы Омаров]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 23] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 23] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 23] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 23] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Сиқым]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 23] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[URL]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 23] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Байұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Еңбек гигиенасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B3%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Ресей]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 22] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Перғауын]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 22] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Варакляны]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ақтау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 22] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қытай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Әулиебастау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 22] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Жуалы ауданы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Каспий маңы шөгінді алабы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D1%88%D3%A9%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B 22] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Жер сілкіну]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 21] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Еуропа]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 21] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[PHP]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 21] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қаратау (Еуразияның түркі тілдес аймағындағы таулар)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 21] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Алматы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Бұхара хандығы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 21] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 21] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Түркілер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 21] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Оспан батыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Келінжан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Шугнандар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[IC 544]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 20] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[:Санат:User ko|Санат:User ko]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AUser_ko 20] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Одиссея (фильм, 2026)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 20] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Жаппас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Әже]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 19] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қожа]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 19] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Солтүстік Мұзды мұхит]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 19] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Lizard Squad]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Lizard_Squad 19] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 19] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Одиссея]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 19] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 19] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Құран]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 19] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Ғабдолла Тоқай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 18] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Фиксиктер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Солтүстік полюс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%81 18] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Кендірлі (ауыл)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 18] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 18] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Бүркітті (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Омбы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 18] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 18] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 18] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Шымкент]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 18] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Ливан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 18] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 18] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 18] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Киберспорт]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 17] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 17] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Тараз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 17] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Жезкент]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 17] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Қарахан кесенесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Ботбай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Нағашы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 17] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Жюль Верн]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8E%D0%BB%D1%8C_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BD 17] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Шымыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Тың жерлерді игергені үшін медалі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Вера Кузьминична Шохина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[29]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=29 16] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Ақжар ауданы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 16] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Нахимов медалі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Есім хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Бүйі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 16] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 16] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 16] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Мақұлбек Байгелдиев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 15] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Аян Өмірәліұлы Өтепберген]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 15] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Атығай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Linux]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 15] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Таз руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Төре]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 15] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Алшын]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 15] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[22]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=22 15] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Тарақты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Жаңбыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 14] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Жақайым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 14] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 14] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Уақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Оқжетпес (футбол клубы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 14] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қаш (фильм, 2022)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 14] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 14] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Сарыағаш ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Тарбағатай аймағы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қымыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[:Санат:Алфавит бойынша әндер|Санат:Алфавит бойынша әндер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Беріш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 14] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Есекжем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қаратай (ру)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83%29 14] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 14] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Шежіре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Жалағаш ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Төртқара]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Құртқамамай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 14] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Моңғолдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Ұйғырлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Жайық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Түркия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Минет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Жетіру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Сарыағаш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88 13] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 13] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Royal Bank of Canada]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Royal_Bank_of_Canada 13] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[16]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16 13] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ерейментау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Емболат]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82 13] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 13] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[9]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=9 13] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Шакира]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Астрахан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Бахур]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80 13] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Құдалық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Османлы сұлтандарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 13] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Төле би]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 13] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Бейсенбі Дөненбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Азия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Aitube.kz]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Aitube.kz 12] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C 12] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Ерке Есмахан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Катонқарағай ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Тама]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Барақ хан (Орта жүз)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 12] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қармақшы ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Қаздар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 12] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Бармақ Мұхаммедқалиұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Ертіс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 12] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Ғылым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Аңсаған Скендерұлы Балтабеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Тобанияз Әлниязұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 12] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Текелі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Үйелеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Жасуша]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 12] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Бас тарту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Қызылағаш оқиғасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 12] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Атырау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Майқы би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Дональд Трамп]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 12] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Сентинельдіктер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Сақтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Мотилал Неру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB_%D0%9D%D0%B5%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Перикл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB 12] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Ән-Нахл сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%BB_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Ушаков медалі (КСРО)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 12] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9B%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қатысушы талқылауы:GanS NIS]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AGanS_NIS 11] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Жетісу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 11] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 11] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Ысық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Ләнкәран]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%BD%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Құйрық-бауыр (салт)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Құмырсқалар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қатысушы:Sagzhan]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ASagzhan 11] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[23]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=23 11] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Дін]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 11] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Нұр-Мүбарак Мысыр ислам мәдениеті университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80-%D0%9C%D2%AF%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Сақтаған Бәйішұлы Бәйішев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Қылтық шөп]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D3%A9%D0%BF 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[:Сурет:Raspolojenie ionov.jpg|Сурет:Raspolojenie ionov.jpg]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ARaspolojenie_ionov.jpg 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Тұрысбек Маманұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Мәртөк ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D1%82%D3%A9%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Мумбаи]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B8 11] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Баян]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD 11] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Бұршақ (жауын-шашын)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B6%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Жәнтекей]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 11] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Ас беру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Мезгілсіз махаббат (фильм)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Ламин Ямаль]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 11] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 11] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Қой мүшелерінің атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Есіл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 11] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Ұзын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Есугей баһадүр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%83%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80 11] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 11] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Етеккір]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 11] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Кемел Тоқаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Ноғай-Қазақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[ҚазМұнайГаз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%93%D0%B0%D0%B7 10] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 10] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Қыз ұзату]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 10] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Өлі-тірі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Алжир]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80 10] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[3]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=3 10] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Мәскеу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 10] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Түлкібас ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Нұртас Исабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 10] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Қоқан-Ресей соғысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Роман]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 10] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Жаңаөзен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 10] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[14]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=14 10] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Қыз ұзату кәделері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Талибан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[20]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=20 10] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Асу Алмабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[:Санат:Аяқталмаған мақалалар|Санат:Аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 10] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Солтүстік Арал теңізі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Есік обасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Йошихиде Сыга]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B5_%D0%A1%D1%8B%D0%B3%D0%B0 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Жеңіс Сейдоллаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Айғаным Сарғалдаққызы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Шайтанкөл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Ойыншықтар хикаясы 5]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Райымбек (депо)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%29 10] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Жетісай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Асыл арна]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қарасай батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Философия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Рауан Кенжеханұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Internet Explorer]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Internet_Explorer 10] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Мәди Бәпиұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%91%D3%99%D0%BF%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Құлжа]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0 10] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Африка]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Шекті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Өтте тас байлану]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 10] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 10] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[A.Z. (Ninety One)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 10] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Вольтер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 10] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[28]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28 10] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 10] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Әбдіғали Байжұманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қызылқоға ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Конь (Валле-д’Аоста)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8C_%28%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5-%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Бурабай (көл)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 9] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[:Санат:Спорт түрлері|Санат:Спорт түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 9] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Һ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 9] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[4 тамыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 9] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Барлас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Болат Ешмұхамбетұлы Көмеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 9] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 9] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Семей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[18]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18 9] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Құран тарихы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 9] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Сандар тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Сарайшық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Домалақ ана кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Қатысушы талқылауы:Sagzhan]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ASagzhan 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Балқаш (қала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Байғыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Нанай тілі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Өлім]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Сәлем салу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Тауешкі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%88%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Байбақты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Гостенка]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Ангола]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B0 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қояншық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Футбол]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Ащы ермен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%89%D1%8B_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Асылбек Райханұлы Боранбай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Болыс (лауазым)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%28%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Найман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Бура (найман)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Ninety One]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Құрман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Маңғыттар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Есентемір]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[2]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Архимед]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Орал]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Моңғол империясының билеушілерінің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Оразкелді (Қоңырат)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Джуд Беллингем]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B4_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BC 9] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Киікоты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Deutsche Bank]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Deutsche_Bank 9] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қарауылтөбе (Қызылорда облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Мөде қаған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 9] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Үлгі:Lang-is]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ALang-is 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Иткөйлек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%BA%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Ел]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB 9] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 9] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Өскемен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Ошақты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Аумағы бойынша шөлдер тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%88%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[16 қаңтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Мұзтау шыңы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 9] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Жыл күндерінің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Ислам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[10 шілде]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=10_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 9] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Жиенбет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Мұхит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Емшек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 8] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ағыбай Қоңырбайұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 8] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Жер асты суы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Өзбектер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Орыстар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қайны]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Ұ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 8] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Арон Қабышұлы Атабек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 8] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Бойницкий қамалы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Жусан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Төркіндеу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 8] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Төле]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Уикипедия:Жиі кездесетін қателер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Бәбісек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Айлант]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Сона]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Одиссей]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[:Санат:Бразилия футболшылары|Санат:Бразилия футболшылары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Жоңышқа]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Үндістан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Куннилингус]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Өсек өзені]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%B5%D0%BA_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Эквадор]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Сыни ойлау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D0%B8_%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Сиыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[:Сурет:Latrodectus tredecimguttatus female.jpg|Сурет:Latrodectus tredecimguttatus female.jpg]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ALatrodectus_tredecimguttatus_female.jpg 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Жүрек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Төремұрат Тайлыбекұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Рахат кондитер фабрикасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Бәли]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BB%D0%B8 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[:Санат:Саясат|Санат:Саясат]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Катаракта]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Қыстық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Ит]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Көптік жалғау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Дуадақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Елдос Тоқтарбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Тарлан-Астана]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Тобықты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 8] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Еуроаймақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Роман Васильевич Скляр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 8] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Щучинск]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 8] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Абай ауданы (Шымкент)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 8] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Надандық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Кеңгірбай Жігітекұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Байтақ (партия)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 8] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Куала-Лумпур]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%9B%D1%83%D0%BC%D0%BF%D1%83%D1%80 8] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Саржомарт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 8] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Қазақстанның еуропалық бөлігі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қарақаc]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0c 8] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 8] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Зат есім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Алла Борисовна Пугачева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Қазақстанның жер асты сулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Отандастар қоры]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Kaspi Bank]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 8] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Есенқұл Жақыпбеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Теңiз деңгейiнен биіктігі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3i%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%B9i%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Килиан Мбаппе]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 8] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Ноғай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Петропавл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB 8] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қатысушы талқылауы:Es Krim 5 juta Rasa]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AEs_Krim_5_juta_Rasa 8] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Бағалы тас]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81 8] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Құда]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 8] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Хафиз әл-Асад]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B7_%D3%99%D0%BB-%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%B4 8] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Көтен Тәуіп Байғотанұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Автомобиль түрлері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Айбек Сейітов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Адам ата]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Троя соғысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Қатысушы талқылауы:Абылай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Көкқұтан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D2%9B%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Түйелер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 8] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[ФАО]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%90%D0%9E 8] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Менопауза]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 8] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Венесуэла]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%8D%D0%BB%D0%B0 8] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Троебратский]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 8] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Үйде жалғыз қалғанда]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 8] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Тыштырма]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 8] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 8] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Жиде]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 8] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Шібір қаған]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[:Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар|Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Моджтаба Хаменеи]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 8] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Шиқан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Рахман қайнары (шипажай)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 8] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Аса (өзен)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Forbes]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Forbes 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} thw01rqt7e3bodpmtanku819k8l1nkd 0 780934 3635361 3632604 2026-07-27T01:08:28Z Casserium 68287 /* Партия саяси кеңесінің бюросы */ 3635361 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі =Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>[[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = | жастар ұйымы = | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партияның құрылтай съезі ұйымдастырылып, 1 маусымда партия мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда елдегі ең ірі саяси күш [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз қатарына қосты. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter#csec-68 «Әділет» саяси партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> == Басшылығы == === Партия төрағасы === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] || 7 мамыр 2026 || — |} === Партия саяси кеңесінің бюросы === 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> {| class=wikitable style=text-align:center ! № !! Суреті !! Аты-жөні<br><small>(Туған жылы)</small> !! Лауазымы |- | 1 || || Гүлзира Атабаева<br><small>(1994 туған)</small> || «YNTYMAQ» салалық кәсіподағы Павлодар облыстық филиалының төрайымы |- | 2 || || Ренат Бектұров<br><small>(1984 туған)</small> || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы |- | 3 || || Белла Газдиева<br><small>(1983 туған)</small> || [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]нің қауымдастырылған профессоры |- | 4 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> || «Әділет» партиясының төрағасы |- | 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова<br><small>(1976 туған)</small> || «Әділ сөз» халықаралық қорының экс-жетекшісі |- | 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]<br><small>(1982 туған)</small> || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл |- | 7 || [[Сурет:Rawan Kenjehanulı (2024-03-18).jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]<br><small>(1979 туған)</small> || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті |- | 8 || || Замира Кузиева<br><small>(1996 туған)</small> || «Универсал» компаниялар тобының басқарушы директоры |- | 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев<br><small>(1979 туған)</small> || [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы Директорлар кеңесінің төрағасы |- | 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры |- | 11 || || Ирина Тен<br><small>(1992 туған)</small> || [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі |- | 12 || || Марат Шибұтов<br><small>(1977 туған)</small> || Саясаттанушы |- | 13 || || Ләззат Шыңғысбаева<br><small>(1977 туған)</small> || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы |} == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі: |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі: |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі: |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] bbthae0ce0vwx27jpg0dg1v8cwwg7b1 0 781151 3635186 3603390 2026-07-26T14:30:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3635186 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Рыбная ауданы |Шынайы атауы = Рыбинский район |Суреті = Panorama of Zaozyorny.JPG |Сурет атауы = |Елтаңба = Gerb-Rybinsky-region.gif |Ту = Flag of Rybinsky rayon (Krasnoyarsk krai).png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 58|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 94|lon_min = 42|lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = 14 ауылдық және 3 қалалық елді мекен |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Заозёрный (Красноярск өлкесі)|Заозёрный]] қаласы |Астана түрі = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[4 сәуір]] [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Александр Николаевич Мишин |Басшының түрі = Аудан басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 3 526,50<ref name='04_8006001'>{{cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst04/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Запрос к Базе данных показателей муниципальных образований |lang=ru |publisher=[[Мемлекеттік статистика федералдық қызметі]] |accessdate=2019-09-11}} {{Wayback|date=2018-09-23 |url=https://web.archive.org/web/20180923052706/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst04/DBInet.cgi?pl=8006001}}</ref> |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Krasnojarski-krai-rybinsky.png |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +7-39165 |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Rybinsky District (Krasnoyarsk Krai) |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Рыбная ауданы''' ({{lang-ru|Рыбинский район}}) — [[Ресей]]дің [[Красноярск өлкесі]]нің шығысындағы [[Ресей аудандары|ауданы]] және [[муниципалдық аудан]]. Әкімшілік орталығы — [[Заозёрный (Красноярск өлкесі)|Заозёрный]] қаласы, [[Красноярск]]іден 130 километр шығыс жақта. == Географиясы == Жер аумағы — 3651 км². Шекаралас территориялары: *солтүстік-шығыс: [[Канск ауданы]] *оңтүстік-шығыс: [[Ирбейское ауданы]] *оңтүстік: [[Саянский ауданы]] *оңтүстік-батыс: [[Партизанское ауданы]] *батыс: [[Уяр ауданы]] *солтүстік-батыс: [[Сухобузимское ауданы]] Аудан жерінен [[Рыбная (Кан саласы)|Рыбная]] өзені өтеді. == Тарихы == [[Сурет:Administration Building in Zaozyorny.JPG|нобай|оңға|Рыбная аудандық әкімшілігінің ғимараты, [[Заозёрный (Красноярск өлкесі)|Заозёрный]]]] 1924 жылғы 4 сәуірде құрылды. 1925 жылғы 9 желтоқсанда ол [[Сібір өлкесі]]нің {{iw|Кан ауданы (Сібір өлкесі)|Кан ауданына|ru|Канский округ (Сибирский край)}} жылжытылды. 1930 жылғы 30 шілдеде ол [[Шығыс Сібір өлкесі]] өкілеттігіне берілді. 1934 жылғы 7 желтоқсанда ол [[Красноярск өлкесі]]нің құрамына енгізілді. 1945–1948 жылдары аудан жерінде, [[Урал (Красноярск өлкесі)|Урал]], [[Ирша (Красноярск өлкесі)|Ирша]] мен [[Заозёрный (Красноярск өлкесі)|Заозёрный]] маңында жапон әскерилері ұсталған 4 лагерь орналасты.<ref>{{Cite web|url=https://gnkk.ru/articles/yaponcy-v-sibirskoy-glubinke/ |title=Японцы в сибирской глубинке {{!}} Наш Красноярский край |work=gnkk.ru |accessdate=2021-03-17}} {{Wayback|date=2020-09-20 |url=https://web.archive.org/web/20200920010544/https://gnkk.ru/articles/yaponcy-v-sibirskoy-glubinke/}}</ref> == Халқы == 2019 жылғы санақ ақпаратынша ауданда 30 539 адам тұрды.<ref>[http://web.krasstat.gks.ru/offstat/02/3/1.6.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2019 года и в среднем за 2018 год по городским округам и муниципальным районам Красноярск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524102919/http://web.krasstat.gks.ru/offstat/02/3/1.6.xls |date=2019-05-24 }}</ref> == Террриториялық құрылымы == Ауданның әкімшілік-аумақтық құрылымына 17 әкімшілік бірлік кіреді: 1 қала (аудандық бағыныстағы), 2 кент пен 14 ауылдық кеңес.<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/985019531 |title=Закон Красноярского края «Об административно-территориальном устройстве Красноярского края» |accessdate=2018-04-23 |language=ru}} {{Wayback|date=2018-05-18 |url=https://web.archive.org/web/20180518123420/http://docs.cntd.ru/document/985019531}}</ref><ref name="АТЕ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/985019375 |title=Закон Красноярского края «О перечне административно-территориальных единиц и территориальных единиц Красноярского края» |accessdate=2018-04-23 |language=ru}} {{Wayback|date=2018-06-19 |url=https://web.archive.org/web/20180619214215/http://docs.cntd.ru/document/985019375}}</ref> Ауданның муниципалдық құрамына 17 құрылым кіреді — 3 қалалық және 14 ауылдық елді-мекен. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Рыбная ауданы]] iv4npzeqpktfyfsdi4tsww72wisxv13 2 782661 3635464 3629757 2026-07-27T07:26:28Z Садықова Ақгүл 181520 3635464 wikitext text/x-wiki '''ЖАНДЫЗЕР БИ''' {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} ''' Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) қазақтың көрнекті биі, шешені, ел басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол жер дауы, жесір дауы, құн дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. Қараша көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға айып төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ үкім шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл оқиға оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 04fz6ofo6sryheg237tovbbpkiwpeu9 3635503 3635464 2026-07-27T08:50:42Z Садықова Ақгүл 181520 3635503 wikitext text/x-wiki '''ЖАНДЫЗЕР БИ''' {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} ''' Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[би|би]]і, [[шешен|шешен]]і, [[ел|ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ [[ғасыр|ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ|әділ]] би әрі [[халық|халық]] қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш|күш]]імен емес, [[ақыл|ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер|жер]] дауы, жесір дауы, [[құн|құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша|Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып|айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім|үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз|қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай|Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға|оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 1mk5dgjl4d5ravg7r9999810561k4wq 3635504 3635503 2026-07-27T08:51:15Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар|Алфавит бойынша тұлғалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635504 wikitext text/x-wiki '''ЖАНДЫЗЕР БИ''' {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} ''' Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[би|би]]і, [[шешен|шешен]]і, [[ел|ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ [[ғасыр|ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ|әділ]] би әрі [[халық|халық]] қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш|күш]]імен емес, [[ақыл|ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер|жер]] дауы, жесір дауы, [[құн|құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша|Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып|айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім|үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз|қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай|Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға|оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] ck6wzoze2ol6vmiq3yfjwjd91vo4jqk 3635506 3635504 2026-07-27T08:51:30Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:1854 жылы туғандар|1854 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635506 wikitext text/x-wiki '''ЖАНДЫЗЕР БИ''' {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} ''' Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[би|би]]і, [[шешен|шешен]]і, [[ел|ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ [[ғасыр|ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ|әділ]] би әрі [[халық|халық]] қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш|күш]]імен емес, [[ақыл|ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер|жер]] дауы, жесір дауы, [[құн|құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша|Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып|айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім|үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз|қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай|Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға|оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1854 жылы туғандар]] dy3dsf1cpa7av3hgrry7fl9i8rlrcm9 3635507 3635506 2026-07-27T08:51:49Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар|1932 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635507 wikitext text/x-wiki '''ЖАНДЫЗЕР БИ''' {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} ''' Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[би|би]]і, [[шешен|шешен]]і, [[ел|ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ [[ғасыр|ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ|әділ]] би әрі [[халық|халық]] қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш|күш]]імен емес, [[ақыл|ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер|жер]] дауы, жесір дауы, [[құн|құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша|Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып|айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім|үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз|қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай|Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға|оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1854 жылы туғандар]] [[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]] 5zben9jwasqljukve0fim4lhz8n6o5e 3635509 3635507 2026-07-27T09:03:32Z 1nter pares 146705 3635509 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} Жандызер Балқыұлы (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[би|би]]і, [[шешен|шешен]]і, [[ел|ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ [[ғасыр|ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ|әділ]] би әрі [[халық|халық]] қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш|күш]]імен емес, [[ақыл|ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер|жер]] дауы, жесір дауы, [[құн|құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша|Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып|айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім|үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз|қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай|Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға|оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1854 жылы туғандар]] [[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]] gbv8ubxg47g6ww2rmjola6mf0roklhs 3635510 3635509 2026-07-27T09:04:30Z 1nter pares 146705 3635510 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[би|би]]і, [[шешен|шешен]]і, [[ел|ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ [[ғасыр|ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ|әділ]] би әрі [[халық|халық]] қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш]]імен емес, [[ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер]] дауы, жесір дауы, [[құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1854 жылы туғандар]] [[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]] 2egl5h1yr3iteifn6o32wl9nju9ve6q 3635511 3635510 2026-07-27T09:05:06Z 1nter pares 146705 3635511 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[ХХ ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ]] би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш]]імен емес, [[ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер]] дауы, жесір дауы, [[құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1854 жылы туғандар]] [[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]] 3hhleq7e4c7k2cjdsplp4vfs6qj4zhy 3635512 3635511 2026-07-27T09:05:19Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1854 жылы туғандар|1854 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635512 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[ХХ ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ]] би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш]]імен емес, [[ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер]] дауы, жесір дауы, [[құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]] slyd675xbdxv46x0xnjkn6ddpqabrvr 3635513 3635512 2026-07-27T09:05:24Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар|1932 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635513 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[ХХ ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ]] би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш]]імен емес, [[ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер]] дауы, жесір дауы, [[құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] 8xambqnircocl8ivpmwzzd28ymmns97 3635514 3635513 2026-07-27T09:05:30Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар|Алфавит бойынша тұлғалар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635514 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[ХХ ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ]] би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш]]імен емес, [[ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер]] дауы, жесір дауы, [[құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] axzhx4jts0snk66awhoswceluun4v5n 3635515 3635514 2026-07-27T09:05:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3635515 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде [[әділ]] би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың [[күш]]імен емес, [[ақыл]]-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер]] дауы, жесір дауы, [[құн]] дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді [[қыз]]дың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. [[Бай]]дың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 0ha9h5xq8kvu9m71jmukp31hq3a95wl 3635516 3635515 2026-07-27T09:06:40Z 1nter pares 146705 3635516 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Балқы батыр |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер дауы]], жесір дауы, [[құн дауы]] сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] k0tnptexizg04h0oudafecxgxczorsf 3635527 3635516 2026-07-27T09:14:55Z 1nter pares 146705 /* */ 3635527 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Балқы батыр]] |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер дауы]], жесір дауы, [[құн дауы]] сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] iiej1rbcgfqw3gc5o05cg9f6vvjhgq2 3635528 3635527 2026-07-27T09:15:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3635528 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Балқы батыр]] |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) — [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер дауы]], жесір дауы, [[құн дауы]] сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] tel5dfg3siihftz4zdl1026ymhyukez 2 782691 3635441 3619386 2026-07-27T06:38:23Z Садықова Ақгүл 181520 3635441 wikitext text/x-wiki [[|]]Садықова Ақгүл Төлібайқызы Ақтөбе облысы {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Кішіқұм]] өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол Шекті руының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, қаруын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт бейбітшілік пен татулық сақталғаны халық жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы ел ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, әділ би, шешен әрі қоғам қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол жауға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы әңгімелерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани қуаты мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен әулиелігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған тұлға ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 9gqbqb2dc2xfo9gwuj79mnpgmz23sut 3635443 3635441 2026-07-27T06:46:46Z Садықова Ақгүл 181520 3635443 wikitext text/x-wiki [[|]]Садықова Ақгүл Төлібайқызы Ақтөбе облысы БАЛҚЫ БАТЫР {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы [[Кішіқұм|Кішіқұм]] өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, қаруын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз-әңгімелер|аңыз-әңгімелер]] сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында [[Ұлықұм|Ұлықұм]] мен [[Кішіқұм| ]]өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың [[ұрпағы|ұрпағы]] [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] [[қайраткері|қайраткері]] ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің [[тәуелсіздігі|тәуелсіздігі]] мен [[тыныштығын|тыныштығын]] қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол жауға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы әңгімелерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің [[рухани|рухани]] қуаты мен батырлық айбының арқасында [[жеңіс|жеңіс]]ке жеткені баяндалады. Батырдың [[көрегендігі|көрегендігі]] мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] s32s4fk6371plymc5738fcju6tp8cud 3635444 3635443 2026-07-27T06:47:44Z Садықова Ақгүл 181520 3635444 wikitext text/x-wiki '''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы [[Кішіқұм|Кішіқұм]] өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, қаруын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз-әңгімелер|аңыз-әңгімелер]] сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында [[Ұлықұм|Ұлықұм]] мен [[Кішіқұм| ]]өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың [[ұрпағы|ұрпағы]] [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] [[қайраткері|қайраткері]] ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің [[тәуелсіздігі|тәуелсіздігі]] мен [[тыныштығын|тыныштығын]] қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол жауға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы әңгімелерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің [[рухани|рухани]] қуаты мен батырлық айбының арқасында [[жеңіс|жеңіс]]ке жеткені баяндалады. Батырдың [[көрегендігі|көрегендігі]] мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] r37oee070l1wczzrxyzyqd3ios1y81x 3635451 3635444 2026-07-27T07:06:25Z Садықова Ақгүл 181520 3635451 wikitext text/x-wiki [[|]]'''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында [[жеңіс|жеңіс]]ке жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] pty4vp362zw2cpki67lr1tl0tmlso01 3635452 3635451 2026-07-27T07:07:15Z Садықова Ақгүл 181520 3635452 wikitext text/x-wiki '''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында [[жеңіс|жеңіс]]ке жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 7nsl75dvvkqppae58ma1540dluvf7d6 3635453 3635452 2026-07-27T07:08:44Z Садықова Ақгүл 181520 3635453 wikitext text/x-wiki '''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] rrt2eikevvjtvnlzyu4bpxqkap966aw 3635454 3635453 2026-07-27T07:09:47Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар|Алфавит бойынша тұлғалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635454 wikitext text/x-wiki '''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] jpa4f8bgjj6pxcfzv15u4hgi9iexrpm 3635455 3635454 2026-07-27T07:10:11Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:1813 жылы туғандар|1813 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635455 wikitext text/x-wiki '''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1813 жылы туғандар]] 6dgiurdp25vvc4cdcmbypz7jamu0cme 3635456 3635455 2026-07-27T07:10:27Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:1875 жылы қайтыс болғандар|1875 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635456 wikitext text/x-wiki '''БАЛҚЫ БАТЫР''' {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813-1875 жж.) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1813 жылы туғандар]] [[Санат:1875 жылы қайтыс болғандар]] 6iawm4oqfb1an3gp175doujrcxdmmuc 3635517 3635456 2026-07-27T09:09:20Z 1nter pares 146705 3635517 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) – [[Ақтөбе|Ақтөбе]] облысы [[Шалқар|Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1813 жылы туғандар]] [[Санат:1875 жылы қайтыс болғандар]] gopo9n604vi2lt45l7jyn8w5qe43u4r 3635518 3635517 2026-07-27T09:10:29Z 1nter pares 146705 /* */ 3635518 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) – [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті|Шекті]] [[ру|ру]]ының [[Төртқара]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару|қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген [[аңыз|аңыз]]-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік|бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық|халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел|ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ|әділ]] [[би|би]], [[шешен|шешен]] әрі [[қоғам|қоғам]] қайраткері ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау|жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме|әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие|әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға|тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1813 жылы туғандар]] [[Санат:1875 жылы қайтыс болғандар]] bs53l3a2n9ilo8pb14lgjww564sx42u 3635519 3635518 2026-07-27T09:12:26Z 1nter pares 146705 3635519 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) – [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1813 жылы туғандар]] [[Санат:1875 жылы қайтыс болғандар]] ltvb4jue3dpil58jin3bjsmzs82mdfb 3635520 3635519 2026-07-27T09:12:32Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1875 жылы қайтыс болғандар|1875 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635520 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) – [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1813 жылы туғандар]] nlwot7m7ul2mjnkm5734s99cv6vd89g 3635521 3635520 2026-07-27T09:12:37Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1813 жылы туғандар|1813 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635521 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) – [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] s7j48k5ytrplva7ieejodfkvkbve469 3635522 3635521 2026-07-27T09:12:42Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар|Алфавит бойынша тұлғалар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635522 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) – [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы Жандызер Балқыұлы (1854-1932 жж.) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. Балқы әулетінен көптеген белгілі тұлғалар шыққан. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 1d1h94ttaxn6y6xhh6n88rizn1zdqxi 3635523 3635522 2026-07-27T09:13:27Z 1nter pares 146705 3635523 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) — [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы [[Жандызер Балқыұлы]] (1854–1932) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани [[қуат|қуат]]ы мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] s4y9iy64fp1eb66ikohjzty7v8zad6u 3635524 3635523 2026-07-27T09:13:52Z 1nter pares 146705 /* Ерлігі */ 3635524 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) — [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы [[Жандызер Балқыұлы]] (1854–1932) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани қуаты мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған [[тұлға]] ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 9ig360lmck68r0twt768xospoi8tcdk 3635525 3635524 2026-07-27T09:14:00Z 1nter pares 146705 3635525 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) — [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы [[Жандызер Балқыұлы]] (1854–1932) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани қуаты мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған тұлға ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] s5efkolxcw6s5wes3nsgmg6ffxprqmp 3635526 3635525 2026-07-27T09:14:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3635526 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Балқы батыр |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1813 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1875 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = [[Жандызер Балқыұлы]] |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Балқы батыр''' (1813–1875) — [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]] батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған. == Отбасы == Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы [[Жандызер Балқыұлы]] (1854–1932) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған. == Ерлігі == Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани қуаты мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған тұлға ретінде құрметтеген.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кіші жүз]] 5gz6i9hsut47b80jtg5b4fceuxh2wun 0 782858 3635245 3632883 2026-07-26T17:47:45Z Nurken 111493 Nurken [[Энди Бернем]] бетін [[Энди Бёрнем]] бетіне жылжытты 3632382 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Энди Бернем | Шынайы есімі = {{lang|en|Andy Burnham}} | Суреті = Official portrait of Andy Burnham MP 2026 (cropped 3x4).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Ұлыбритания премьер-министрі]] | Ту = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | Ту2 = Coat of arms of the United Kingdom (2024, lesser arms).svg | Басқара бастады = 20 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[III Чарльз]] | Ізашары = [[Кир Стармер]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы | Ту_2 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_2 = 17 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Монарх_2 = [[III Чарльз]] | Ізашары_2 = [[Кир Стармер]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Үлкен Манчестер]] мэрі | Ту_3 = Unofficial County Flag of Greater Manchester.svg | Ту2_3 = Arms of the Greater Manchester Metropolitan County Council.svg | Басқара бастады_3 = 8 мамыр 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 19 маусым 2026 | Монарх_3 = [[II Елизабет]]<br>[[III Чарльз]] | Ізашары_3 = [[Тони Ллойд]] ({{м.а.}}) | Ізбасары_3 = [[Пол Дэннет]] ({{м.а.}}) | Титулы_4 = [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] | Ту_4 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_4 = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | Басқара бастады_4 = 5 маусым 2009 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 мамыр 2010 | Монарх_4 = [[II Елизабет]] | Премьер_4 = [[Гордон Браун]] | Ізашары_4 = [[Алан Джонсон]] | Ізбасары_4 = [[Эндрю Лэнсли]] | Титулы_5 = [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] | Ту_5 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_5 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_5 = 24 қаңтар 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 маусым 2009 | Монарх_5 = [[II Елизабет]] | Премьер_5 = [[Гордон Браун]] | Ізашары_5 = [[Джеймс Пернелл]] | Ізбасары_5 = [[Бен Брэдшоу]] | Титулы_6 = {{iw|Мейкерфилд (Парламент сайлау округі)|Мейкерфилд|en|Makerfield (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_6 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_6 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_6 = 18 маусым 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_6 = | Ізашары_6 = {{iw|Джош Саймонс|Джош Саймонс|en|Josh Simons}} | Ізбасары_6 = | Титулы_7 = {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_7 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_7 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_7 = 7 маусым 2001 | Басқаруын аяқтады_7 = 3 мамыр 2017 | Ізашары_7 = {{iw|Лоуренс Канлифф|Лоуренс Канлифф|en|Lawrence Cunliffe}} | Ізбасары_7 = {{iw|Джо Платт|Джо Платт|en|Jo Platt}} | Туған кездегі есімі = Эндрю Мюррей Бернем | Туған күні = 7.1.1970 | Туған жері = Эйнтри, {{туғанжері|Ливерпуль|Ливерпульда}}, [[Мерсисайд]], [[Ланкашир]], [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Мари-Франс ван Геел|2000}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]] | Білімі = [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]] ([[Кембридж университеті]]) | Мамандығы = Саясаткер | Қолтаңбасы = Andy Burnham signature.svg | Сайты = | Commons = Andy Burnham | Марапаттары = }} '''Эндрю «Энди» Мюррей Бернем''' ({{lang-en|Andrew "Andy" Murray Burnham}}; [[7 қаңтар]] [[1970 жыл|1970]], [[Ливерпуль]], [[Ланкашир]]) — британдық саясаткер, 2026 жылғы шілдеден бергі [[Ұлыбритания премьер-министрі]] және [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның [[Ұлыбритания Лейбористік партиясының көшбасшысы|көшбасшысы]]. Бернем — 2026 жылғы маусымнан бергі [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты. Бұрын ол 2017 жылдан 2026 жылға дейін [[Үлкен Манчестер]] мэрі және [[Гордон Браун]] тұсындағы Ұлыбританияның [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] (2009–2010) мен [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] (2008–2009) еді. Бернем өзін [[Социализм|социалист]] дейді және Лейбористік партияның солшыл жағында орналасқан деп сипатталады. [[Ливерпуль]]дың Эйнтри жағында туған Бернем [[Кембридж университеті]]нің [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]]ында ағылшын тілін оқыды. 15 жасында ол [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның мүшесі атанып, зерттеумен айналысты. 1998 жылдан 2001 жылға дейін ол Мәдениет министрі [[Крис Смит, Финсбериден барон Смит|Крис Смит]]. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2001)|2001 жылғы парламент сайлауы]]нда ол [[Үлкен Манчестер]]дегі {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен сайланған [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты атанды. Премьерлер [[Тони Блэр]] мен [[Гордон Браун]] тұсында ол түрлі мемлекеттік лауазымдарға тағайндалып жүрді. 2010 жылы Бернем Лейбористік партияның басшылығына сайланбақ болды, алайда жеңілді. 2010 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Эд Милибэнд]] тұсында ол Білім беру [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі министрі]] және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық көлеңкелі министрі болды. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2015)|2015 жылғы парламент сайлауы]]нан кейінгі Лейбористік партия көшбасшылығына сайлауда ол [[Джереми Корбин]]нен кейін екінші орынға жайғасты. 2015 жылдан 2016 жылға дейін ол Ішкі істер көлеңкелі министрі болды. 2017 жылы ол [[Үлкен Манчестер]] мэрлігіне үміткер атанып, Парламенттен кетті. [[Кир Стармер]] премьерлігіне қатысты даулар себебінен Лейбористік партияда басшылық дағдарысы басталды да, Бернем Парламентке оралмақ болды. Төрт күннен кейін Стармер отставкасын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/22/keir-starmer-resigns-as-prime-minister |title=Keir Starmer to step down as prime minister two years after historic election victory |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Crerar |first=Pippa |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qyllvpkw8o |title=Why did Keir Starmer resign and what could happen next? |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Seddon |first=Paul |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref> Көп ұзамай, келесі айда, Бернем оның ізбасары атанды.<ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/endi-bernem-ulybritaniianyn-zana-premer-ministri-atanady-ol-turaly-ne-437182/ |title= Энди Бернем Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі атанады: Ол туралы не белгілі? |lang=kk |work=stan.kz |date= 2026-07-18 |accessdate= 2026-07-20}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ұлыбритания премьер-министрлері}} {{Үлкен сегіздік басшылары|мемлекет=Ұлыбритания}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Ұлыбритания}} {{DEFAULTSORT:Бернем, Эндрю}} [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2015—2017)]] [[Санат:Үлкен Манчестер мэрлері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2024—)]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 8cwpkjwja5239l80wq3if9k4hj3lsv6 3635247 3635245 2026-07-26T17:48:22Z Nurken 111493 3635247 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Энди Бёрнем | Шынайы есімі = {{lang|en|Andy Burnham}} | Суреті = Official portrait of Andy Burnham MP 2026 (cropped 3x4).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Ұлыбритания премьер-министрі]] | Ту = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | Ту2 = Coat of arms of the United Kingdom (2024, lesser arms).svg | Басқара бастады = 20 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[III Чарльз]] | Ізашары = [[Кир Стармер]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы | Ту_2 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_2 = 17 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Монарх_2 = [[III Чарльз]] | Ізашары_2 = [[Кир Стармер]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Үлкен Манчестер]] мэрі | Ту_3 = Unofficial County Flag of Greater Manchester.svg | Ту2_3 = Arms of the Greater Manchester Metropolitan County Council.svg | Басқара бастады_3 = 8 мамыр 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 19 маусым 2026 | Монарх_3 = [[II Елизабет]]<br>[[III Чарльз]] | Ізашары_3 = [[Тони Ллойд]] ({{м.а.}}) | Ізбасары_3 = [[Пол Дэннет]] ({{м.а.}}) | Титулы_4 = [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] | Ту_4 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_4 = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | Басқара бастады_4 = 5 маусым 2009 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 мамыр 2010 | Монарх_4 = [[II Елизабет]] | Премьер_4 = [[Гордон Браун]] | Ізашары_4 = [[Алан Джонсон]] | Ізбасары_4 = [[Эндрю Лэнсли]] | Титулы_5 = [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] | Ту_5 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_5 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_5 = 24 қаңтар 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 маусым 2009 | Монарх_5 = [[II Елизабет]] | Премьер_5 = [[Гордон Браун]] | Ізашары_5 = [[Джеймс Пернелл]] | Ізбасары_5 = [[Бен Брэдшоу]] | Титулы_6 = {{iw|Мейкерфилд (Парламент сайлау округі)|Мейкерфилд|en|Makerfield (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_6 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_6 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_6 = 18 маусым 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_6 = | Ізашары_6 = {{iw|Джош Саймонс|Джош Саймонс|en|Josh Simons}} | Ізбасары_6 = | Титулы_7 = {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_7 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_7 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_7 = 7 маусым 2001 | Басқаруын аяқтады_7 = 3 мамыр 2017 | Ізашары_7 = {{iw|Лоуренс Канлифф|Лоуренс Канлифф|en|Lawrence Cunliffe}} | Ізбасары_7 = {{iw|Джо Платт|Джо Платт|en|Jo Platt}} | Туған кездегі есімі = Эндрю Мюррей Бёрнем | Туған күні = 7.1.1970 | Туған жері = Эйнтри, {{туғанжері|Ливерпуль|Ливерпульда}}, [[Мерсисайд]], [[Ланкашир]], [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Мари-Франс ван Геел|2000}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]] | Білімі = [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]] ([[Кембридж университеті]]) | Мамандығы = Саясаткер | Қолтаңбасы = Andy Burnham signature.svg | Сайты = | Commons = Andy Burnham | Марапаттары = }} '''Эндрю «Энди» Мюррей Бёрнем''' ({{lang-en|Andrew "Andy" Murray Burnham}}; [[7 қаңтар]] [[1970 жыл|1970]], [[Ливерпуль]], [[Ланкашир]]) — британдық саясаткер, 2026 жылғы шілдеден бергі [[Ұлыбритания премьер-министрі]] және [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның [[Ұлыбритания Лейбористік партиясының көшбасшысы|көшбасшысы]]. Бёрнем — 2026 жылғы маусымнан бергі [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты. Бұрын ол 2017 жылдан 2026 жылға дейін [[Үлкен Манчестер]] мэрі және [[Гордон Браун]] тұсындағы Ұлыбританияның [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] (2009–2010) мен [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] (2008–2009) еді. Бёрнем өзін [[Социализм|социалист]] дейді және Лейбористік партияның солшыл жағында орналасқан деп сипатталады. [[Ливерпуль]]дың Эйнтри жағында туған Бёрнем [[Кембридж университеті]]нің [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]]ында ағылшын тілін оқыды. 15 жасында ол [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның мүшесі атанып, зерттеумен айналысты. 1998 жылдан 2001 жылға дейін ол Мәдениет министрі [[Крис Смит, Финсбериден барон Смит|Крис Смит]]. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2001)|2001 жылғы парламент сайлауы]]нда ол [[Үлкен Манчестер]]дегі {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен сайланған [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты атанды. Премьерлер [[Тони Блэр]] мен [[Гордон Браун]] тұсында ол түрлі мемлекеттік лауазымдарға тағайндалып жүрді. 2010 жылы Бёрнем Лейбористік партияның басшылығына сайланбақ болды, алайда жеңілді. 2010 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Эд Милибэнд]] тұсында ол Білім беру [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі министрі]] және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық көлеңкелі министрі болды. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2015)|2015 жылғы парламент сайлауы]]нан кейінгі Лейбористік партия көшбасшылығына сайлауда ол [[Джереми Корбин]]нен кейін екінші орынға жайғасты. 2015 жылдан 2016 жылға дейін ол Ішкі істер көлеңкелі министрі болды. 2017 жылы ол [[Үлкен Манчестер]] мэрлігіне үміткер атанып, Парламенттен кетті. [[Кир Стармер]] премьерлігіне қатысты даулар себебінен Лейбористік партияда басшылық дағдарысы басталды да, Бёрнем Парламентке оралмақ болды. Төрт күннен кейін Стармер отставкасын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/22/keir-starmer-resigns-as-prime-minister |title=Keir Starmer to step down as prime minister two years after historic election victory |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Crerar |first=Pippa |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qyllvpkw8o |title=Why did Keir Starmer resign and what could happen next? |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Seddon |first=Paul |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref> Көп ұзамай, келесі айда, Бёрнем оның ізбасары атанды.<ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/endi-bernem-ulybritaniianyn-zana-premer-ministri-atanady-ol-turaly-ne-437182/ |title= Энди Бернем Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі атанады: Ол туралы не белгілі? |lang=kk |work=stan.kz |date= 2026-07-18 |accessdate= 2026-07-20}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ұлыбритания премьер-министрлері}} {{Үлкен сегіздік басшылары|мемлекет=Ұлыбритания}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Ұлыбритания}} {{DEFAULTSORT:Бёрнем, Эндрю}} [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2015—2017)]] [[Санат:Үлкен Манчестер мэрлері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2024—)]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] a5k4uhf7ace2g7monum5neh7c2w3kgs 10 783355 3635383 3635092 2026-07-27T05:20:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3635383 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> a0mt1ug4wznjqy91l2njvllxoflx980 3635547 3635383 2026-07-27T10:43:12Z Мағыпар 100137 үлгі 3635547 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> iqp8bfq3zwejfv93njkew5ptcmptyqf 0 783801 3635271 3632884 2026-07-26T18:52:49Z Nurken 111493 Changed redirect target from [[Энди Бернем]] to [[Энди Бёрнем]] 3635271 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Энди Бёрнем]] oz5nfuuy6fvytsgymxpdparn9fjz2sg 0 784056 3635140 2026-07-26T12:35:59Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады... 3635140 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір Социалистік Еңбек Ері (Б. И. Вашакидзе) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері (М. Н. Готовцев пен В. А. Михайлов) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d44ttn1zmnqygzhxp3g9b8t7zur2hrv 3635141 3635140 2026-07-26T12:36:11Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635141 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір Социалистік Еңбек Ері (Б. И. Вашакидзе) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері (М. Н. Готовцев пен В. А. Михайлов) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 29ra2sl60aoukay3ze2231158b0xdjk 3635142 3635141 2026-07-26T12:36:26Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО ордендері|КСРО ордендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3635142 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір Социалистік Еңбек Ері (Б. И. Вашакидзе) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері (М. Н. Готовцев пен В. А. Михайлов) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] etxle7y5593012re3i2zh575z67x9y4 3635143 3635142 2026-07-26T12:38:19Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635143 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір Социалистік Еңбек Ері ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] h3bl14hnzri3sa7y2jd4h4lq09138kn 3635144 3635143 2026-07-26T12:38:45Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3635144 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 2yfzrw0sdko6scojjh6r2q5ouv5u6v0 3635145 3635144 2026-07-26T12:49:27Z Орел Карл 81620 /* Орден статуты */ 3635145 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 5d0wdwgcr5v796eldkcl173xuczjsb2 3635146 3635145 2026-07-26T12:49:37Z Орел Карл 81620 /* Орден статуты */ 3635146 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 14k7p2e29sw5ns9o7g4qbqk1pp9qxxv 3635157 3635146 2026-07-26T12:58:03Z Орел Карл 81620 /* Ордендің сипаттамасы */ 3635157 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің сипаттамасы == I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] bsq4r0zn5b5amjf7j3qqfow7088livq 3635158 3635157 2026-07-26T12:58:24Z Орел Карл 81620 /* Ордендің сипаттамасы */ 3635158 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == == Ордендің сипаттамасы == I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 66rb2hasky0gkcbtse3eieuum05imdn 3635160 3635158 2026-07-26T13:00:26Z Орел Карл 81620 /* Ордендің сипаттамасы */ 3635160 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] bisidekhr3b0cmz5bl1g9cpo23mhx5f 3635169 3635160 2026-07-26T13:04:48Z Орел Карл 81620 /* Ордендің тарихы */ 3635169 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 21g1uauoeyge4vqgp2vj5dgbzb96r7b 3635170 3635169 2026-07-26T13:05:44Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3635170 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] hlefggz26u19nf8z6mm0ggfbyqn3qhq 3635175 3635170 2026-07-26T13:15:47Z Орел Карл 81620 /* Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері */ 3635175 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы Валентина Александровна Кузьменко орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] ni7bnvp9twvy75dmr38lb1chz004lzk 3635177 3635175 2026-07-26T13:16:42Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3635177 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы Валентина Александровна Кузьменко орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек Даңқы» ордені]] (Қазақстан) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] deobiiql6vi3fp25s523jz0l9fbuqad 3635178 3635177 2026-07-26T13:17:56Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3635178 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы Валентина Александровна Кузьменко орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек Даңқы» ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Мн.|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы= |беттері=31—33|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Потрашков С. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Награды СССР, России и Украины|шынайы атауы= |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785991013932|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Белгород|баспасы=Клуб семейного досуга|жыл=2011|томы= |беттері=[https://archive.org/details/isbn_9785991013932/page/n180 181]—184|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-5-9910-1393-2|тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик] * [http://www.qwas.ru/russia/kprf/Sovetskaja-Rossija-Ob-Ordene-Trudovoi-Slavy/ Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] crtfles7tx0jbxhaopi04svfhtn90jg 3635179 3635178 2026-07-26T13:18:15Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3635179 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы Валентина Александровна Кузьменко орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек Даңқы» ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы= |беттері=31—33|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Потрашков С. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Награды СССР, России и Украины|шынайы атауы= |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785991013932|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Белгород|баспасы=Клуб семейного досуга|жыл=2011|томы= |беттері=[https://archive.org/details/isbn_9785991013932/page/n180 181]—184|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-5-9910-1393-2|тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик] * [http://www.qwas.ru/russia/kprf/Sovetskaja-Rossija-Ob-Ordene-Trudovoi-Slavy/ Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] lw5tz6l8usnw5oivfshqlktr6mlw9ie 3635181 3635179 2026-07-26T13:21:36Z Орел Карл 81620 /* Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері */ 3635181 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы [[Валентина Алексеевна Кузьменко|Кузьменко Валентина Алексеевна]] орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек Даңқы» ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы= |беттері=31—33|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Потрашков С. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Награды СССР, России и Украины|шынайы атауы= |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785991013932|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Белгород|баспасы=Клуб семейного досуга|жыл=2011|томы= |беттері=[https://archive.org/details/isbn_9785991013932/page/n180 181]—184|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-5-9910-1393-2|тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик] * [http://www.qwas.ru/russia/kprf/Sovetskaja-Rossija-Ob-Ordene-Trudovoi-Slavy/ Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] bephrxaxx1cr0z13lckh78le6zir0hh 3635182 3635181 2026-07-26T13:23:10Z Орел Карл 81620 /* Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері */ 3635182 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == {{main|Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлерінің тізімі}} КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы [[Валентина Алексеевна Кузьменко|Кузьменко Валентина Алексеевна]] орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек Даңқы» ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы= |беттері=31—33|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Потрашков С. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Награды СССР, России и Украины|шынайы атауы= |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785991013932|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Белгород|баспасы=Клуб семейного досуга|жыл=2011|томы= |беттері=[https://archive.org/details/isbn_9785991013932/page/n180 181]—184|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-5-9910-1393-2|тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик] * [http://www.qwas.ru/russia/kprf/Sovetskaja-Rossija-Ob-Ordene-Trudovoi-Slavy/ Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] b9ua4a85gva136nexa0zmmusffzjqkb 3635183 3635182 2026-07-26T13:25:55Z Орел Карл 81620 /* Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері */ 3635183 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 1st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 2st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Еңбек Даңқы ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Labour Glory 3st.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Трудовой Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 18 қаңтар 1974 жылы | алғашқы иегері = 9 тамыз 1974 жылы | соңғы иегері = 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1-дәреже — 983<br /> 2-дәреже — шам. 55 000<br /> 3-дәреже — 650 000 аса | жоғары марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|III дәрежелі Даңқ ордені]] | төменгі марапаты = [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Order of Labour Glory (USSR) }} '''Еңбек Даңқы ордені''' ({{lang-ru|Орден Трудовой Славы}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, 1974 жылы 18 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалған. Орденді жасау жұмыстарын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|М. П. Георгадзе]] қадағалады. Орден суретінің авторы — «Гознак» фабрикасының суретшісі Ю. М. Егоров. Еңбек Даңқы орденінің үш дәрежесі бар, орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші, одан соң бірінші дәрежемен марапатталады. Бұл — еңбектегі ерекшелігі үшін табысталатын кеңестік ордендердің ішінде дәрежелерге бөлінетін жалғыз орден. Өзінің статуты және барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені [[Даңқ ордені (КСРО)|Даңқ орденіне]] сәйкес келеді. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар 1974 жылы 9 тамызда жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен: * «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы; * Қиыр Шығыстың шахтерлері; * Кузбасс «Юбилейная» шахтасының кеншілері марапатталды. 1983 жылы 7 қаңтарда 35 еңбек ері Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігінің бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов № 1 I дәрежелі Еңбек Даңқы орденін алды. Орденнің толық иегерлері арасында бір [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[Борис Ильич Вашакидзе|Б. И. Вашакидзе]]) және екі Ресей Федерациясының Еңбек Ері ([[Михаил Николаевич Готовцев|М. Н. Готовцев]] пен [[Владимир Африканович Михайлов|В. А. Михайлов]]) бар. КСРО тарихындағы Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулар 1991 жылы 21 желтоқсанда жүргізілді. == Орден статуты == Орденмен өнеркәсіп, көлік, құрылыс және материалдық өндірістің басқа да салаларының жұмысшылары мен шеберлері, ұжымшаршылар мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері, сондай-ақ бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда ұзақ жылдар бойы жанқиярлықпен әрі жоғары өнімді еңбек еткені үшін өндірістік емес сала қызметкерлері марапатталады. Сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері және бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткені үшін мұғалімдер (ұстаздар), тәрбиешілер, өндірістік оқыту шеберлері марапатталады. Еңбек Даңқы ордені үш дәрежеден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — бірінші дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Еңбек Даңқы орденімен марапаттау мынандай себептермен болады: * жоғары өндірістік көрсеткіштері, өнім өндіру нормалары мен жоспарларын жүйелі түрде асыра орындағаны үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, жоғары сапалы өнім өндіргені, материалдарды үнемдегені және еңбек шығындарын азайтқаны үшін; * еңбектегі жаңашылдығы, құнды өнертабыстары мен оңтайландыру ұсыныстары, жаңа техника мен озық технологияны игеруге және пайдалануға белсенді қатысқаны үшін; * ауыл шаруашылығы дақылдарынан жоғары өнім алғаны және мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені үшін; * өндірістік қуаттарды, мәдени-тұрмыстық нысандар мен тұрғын үйлерді салу мерзімдерін қысқартуға және құрылыс сапасын жақсартуға қосқан елеулі еңбек үлесі, сондай-ақ оларды уақтылы пайдалануға бергені үшін; * жас жұмысшылар мен ұжымшаршыларды оқыту мен тәрбиелеудегі үлкен жетістіктері үшін; * балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудегі, оларды өмірге және еңбекке даярлаудағы жетістіктері үшін. Аталған еңбек сіңірген еңбектері үшін марапаттау бір кәсіпорында, мекемеде, ұйымда, ұжымшарда немесе кеңшарда, бір оқу-тәрбие мекемесінде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен жағдайда жүргізіледі. Еңбек Даңқы орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандар мынадай құқықтарға ие: * зейнетақысын 15 пайызға арттыруға; * белгіленген нормалар бойынша тұрғын үй алаңымен бірінші кезекте қамтамасыз етілуге; * жылына бір рет (бару және қайту) теміржол көлігімен — жүрдек және жолаушылар пойыздарының жұмсақ вагондарында, су көлігімен — жүрдек және жолаушылар желілерінің 1-сыныпты каюталарында (1-санатты орындарда), әуе немесе қалааралық автомобиль көлігімен жеке тегін жүруге; * қалалық жолаушылар көлігінің барлық түрлерін, ал ауылдық жерлерде — аудан шегінде республикалық бағыныстағы автомобиль көлігін (таксиден басқа) жеке тегін пайдалануға; * шипажайға немесе демалыс үйіне тегін жолдама алуға (емдеу мекемесінің қорытындысы бойынша жылына бір рет). Жұмысшыларға, өндіріс шеберлеріне, ұжымшаршыларға, мұғалімдерге (ұстаздарға), тәрбиешілерге, өндірістік оқыту шеберлеріне тегін жолдамалар жұмыс орны бойынша, ал жұмыс істемейтін зейнеткерлерге зейнетақы тағайындаған органдар арқылы беріледі; * ойын-сауық және коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындарда, мәдени-ағарту мекемелерінде кезектен тыс қызмет көрсетілуге. Еңбек Даңқы ордені кеуденің сол жағына тағылып, Даңқ орденінен кейін дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналасады. == Ордендің тарихы == [[Сурет:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|thumb|left|200px|1976 жылғы КСРО көптиражды маркасындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (СФА [«Марка» АҚ] № 4604) ]] Еңбек Даңқы ордені — дәрежелерге бөлінген кеңестік еңбек ордендерінің ішіндегі жалғыз орден. Статуты мен марапаттау тәртібі, сондай-ақ барлық үш дәрежесінің иегерлеріне берілетін жеңілдіктері бойынша Еңбек Даңқы ордені Даңқ орденіне сәйкес келеді. Орден суретінің авторы — суретші Ю. М. Егоров. Орденді жасау жұмысына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы М. П. Георгадзе басшылық етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Қаулысымен марапаттау материалдық өндірістің барлық салаларының жұмысшылары мен шеберлеріне, сондай-ақ өндірістік емес сала жұмысшыларына да қолданылатын болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1984 жылғы 25 маусымдағы Жарлығымен марапаттау мұғалімдерге, тәрбиешілерге және өндірістік оқыту шеберлеріне де қолданылатын болды. Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 9 тамыздағы Жарлығымен жүргізілді. Бесжылдық тапсырмалары мен социалистік міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындағаны үшін «Азовсталь» зауытының бір топ жұмысшысы, Қиыр Шығыс шахтерлері және Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының кеншілері III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. 1974 жылы 21 тамызда Владимир Ильич атындағы Мәскеу электромеханикалық зауытында № 1 III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сілесір-құрастырушы М. И. Кисинге, № 2 — сілесір-құрастырушы В. И. Поляковқа және № 3 — сілесір-құрастырушы В. А. Сошниковқа табысталды. Келесі нөмірлері бар III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерін Кузбасстағы «Юбилейная» шахтасының үңгілеушілері Сергей Георгиевич Сизых (№ 4 белгі), Николай Емельянович Зубков (№ 5 белгі), Андрей Васильевич Козлов (№ 6 белгі), Андрей Владимирович Кондратьев (№ 7 белгі), Виктор Андреевич Родин (№ 8 белгі), Петр Иванович Сабрецкий (№ 9 белгі) және Николай Ксенофонтович Семенюк (№ 10 белгі) алды. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен алғашқы марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлықтарымен жүргізілді. Осы Жарлықтармен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы марапатталды. № 1 II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені Краснодар өлкесі Кущев ауданының «Новомихайловский» кеңшарының механизаторы Н. И. Кузьменкоға табысталды. == Ордендің сипаттамасы == [[Сурет:Trud slavi 1.jpg|thumb|right|200px|I дәрежелі орденнің бет жағы]] [[Сурет:Trud slavi 1 back.jpg|thumb|right|200px|Орденнің артқы жағы]] [[Сурет:Order Of Labour Glory, 3st class reverse.jpg|thumb|left|200px|III дәрежелі орденнің артқы жағы]] I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені сәл дөңес, алтын жалатылған көпбұрыш түрінде жасалған. Көпбұрыштың жоғарғы бөлігі жан-жаққа таралған алтын түсті сәулелердің бес шоғымен, ал төменгі бөлігі үш қатар бидай масағынан тұратын [[Бидай (астық)|бидай]] масақтарымен жиектелген. Масақтар «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар қызыл эмальды таспамен оралған. Бидай масақтарына, «КСРО» жазуына және таспаның жиектеріне алтын жалатылған. Орденнің орталық бөлігінде қызыл эмальмен қапталған жан-жаққа таралған сәулелер аясында домна пеші мен салынып жатқан су электр станциясының бедерлі тотықтырылған бейнесі және жапсырма алтын жалатылған орақ пен балға орналасқан. Орденнің орталық бөлігі шеңбер бойымен алтын жалатылған «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» ({{lang-ru|«ТРУДОВАЯ СЛАВА»}}) деген жазуы бар тегершік бейнесімен жиектелген. Тегершік бейнесі тотықтырылған. Орденнің жоғарғы бөлігінде алтын жалатылған жиекті қызыл эмальды бес күлді жұлдыз орналасқан. II дәрежелі Еңбек Даңқы орденінің I дәрежелі орденнен айырмашылығы — жан-жаққа таралған сәулелердің бес шоғы орналасқан көпбұрыштың жоғарғы бөлігі күміс түсті, ал орденнің орталық бөлігі ашық көк эмальмен қапталған. III дәрежелі Еңбек Даңқы орденінде бидай масақтарының тек төменгі екі қатарына, таспаның жиектеріне, «КСРО» және «ЕҢБЕК ДАҢҚЫ» жазуларына алтын жалатылған. Орденнің қалған бүкіл беті және жапсырма орақ пен балға тотықтырылған. Орденнің орталық бөлігінде эмаль жоқ. III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені белгісінің бір нұсқасында беткі жағының орталық бөлігіндегі орақ пен балға орденнің бір бөлігі болып, онымен тұтас жасалған, ал артқы жағында тойтармалар жоқ. Орденнің биіктігі — 43 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшасын қоса алғанда 47 мм), ені — 41 мм. I, II және III дәрежелі Еңбек Даңқы ордендері [[Күміс|күмістен]] жасалды. Кез келген дәрежедегі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 33,264±1,389 г (1975 жылғы 18 қыркүйектегі жағдай бойынша). I және II дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,16±1,7 г. III дәрежелі орденнің жалпы салмағы — 36,03±1,7 г. Орден құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанған. Таспада бойлық бір қою сұр және бір сары жолақ бар. Қою сұр жолақтың ені — 11 мм, сары жолақтың ені — 12 мм. Сары жолақтың ортасында бойлық қызыл жолақтар орналасқан: бірінші дәреже үшін — ені 5 мм бір жолақ, екінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 2 мм екі жолақ, ал үшінші дәреже үшін — әрқайсысының ені 1 мм үш жолақ. == Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері == {{main|Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлерінің тізімі}} КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1983 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, КСРО-ның құрылғанына 60 жыл толуына (1982 жылғы 30 желтоқсан) байланысты 35 еңбек ері бірден Еңбек Даңқы орденінің алғашқы толық иегерлері атанды. № 1 I дәрежелі белгіні Әзербайжан КСР-інің «Каспбурнефтегазпром» өндірістік бірлестігі Санчагал бұрғылау жұмыстары басқармасының бұрғылаушысы Векил Гаджагаоғлы Аббасов алды. № 2 I дәрежелі белгіні Татар АКСР-і Апостов ауданының Тукай атындағы ұжымшарының тракторшысы В. И. Аверьянов алды. № 3 белгіні Шығыс Қазақстан облысындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты өндірістік қазандығының машинисті Қайырбек Айжігітов алды. № 4 I дәрежелі орден белгісін Башқұрт АКСР-і Илишев ауданының «Октябрь» ұжымшарының комбайншысы Рагиб Марвартдинович Бабертдинов алды. № 5 белгімен В. И. Ленин атындағы Магнитогорск металлургия комбинатының болат қорытушысы Николай Филиппович Батраев марапатталды. Орденнің алғашқы толық иегерлерінің қатарында бұған дейін аталған, № 4 III дәрежелі орден белгісін алған «Юбилейная» шахтасының үңгілеушісі С. Г. Сизых та болды. I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен соңғы марапаттаулардың бірі КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. Осы Жарлыққа сәйкес, Алматы облысы Қаскелең ауданының «Каменский» асыл тұқымды кеңшарының сауыншысы [[Валентина Алексеевна Кузьменко|Кузьменко Валентина Алексеевна]] орденмен марапатталды. КСРО тарихындағы I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен ең соңғы марапаттаулар КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлықтарына сәйкес жүргізілді. № УП-3115 Жарлықпен (теміржол көлігі қызметкерлерін марапаттау туралы) Брянск жол дистанциясының аға жол шебері Валентина Александровна Стененкова марапатталды. № УП-3121 Жарлықпен (Мәскеу метрополитені қызметкерлерін марапаттау туралы) «Мосметрострой» № 4 құрылыс-монтаж басқармасының электрсілесір-монтаждаушылар бригадирі И. С. Вишняков және «Мосметрострой» арнайы жұмыстар басқармасының сілесірлер бригадирі Ю. В. Коровкин марапатталды. КСРО тарихындағы III және II дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен ең соңғы марапаттаулар да сол күні, КСРО Президентінің 1991 жылғы 21 желтоқсандағы № УП-3144 «Ресей мемлекеттік жеңіл өнеркәсіп қауымдастығы Магнитогорск өнеркәсіптік-сауда аяқкиім кәсіпорнының қызметкерлерін КСРО ордендерімен және медалдарымен марапаттау туралы» Жарлығына сәйкес жүргізілді. Халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұлғайтуда жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін бөлшек ағаш кесуші Зульфия Сагадтовна Махмутова мен аяқкиім фрезершісі Мушарафа Хасановна Шакирова II дәрежелі орденмен марапатталды. III дәрежелі орденді бөлшек ағаш кесуші Владимир Михайлович Долгушев алды. 1992 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен барлығы 983 адам, II дәрежелі орденмен — 41 218 адам, III дәрежелі орденмен — 611 242 адам марапатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/about.asp |title=Герои страны |access-date=2017-12-31 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006142120/http://www.warheroes.ru/about.asp |url-status=live }}</ref>. 2023 жылдан бастап Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 61 566,28 рубль мөлшерінде белгіленеді<ref>{{Cite web |url=http://duma.gov.ru/news/56592/ |title=Выплаты героям России будут назначаться автоматически |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318170937/http://duma.gov.ru/news/56592/ |url-status=live }}</ref>. == Орденнің қазіргі тарихы == Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 Жарлығына сәйкес, орден Ресей Федерациясында өз қолданысын тоқтатты<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 Жарлығына сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары жүйесінде орден қайта қалпына келтірілген жоқ<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек Даңқы» ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы= |беттері=31—33|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Потрашков С. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Награды СССР, России и Украины|шынайы атауы= |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785991013932|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Белгород|баспасы=Клуб семейного досуга|жыл=2011|томы= |беттері=[https://archive.org/details/isbn_9785991013932/page/n180 181]—184|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-5-9910-1393-2|тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик] * [http://www.qwas.ru/russia/kprf/Sovetskaja-Rossija-Ob-Ordene-Trudovoi-Slavy/ Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 25boi8x0wpktvpcsc0jji6kdf0dgls7 0 784057 3635150 2026-07-26T12:52:11Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қыз... 3635150 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = 01.02.1955 |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{ӨСІМ}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{ӨСІМ}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' (фр. ''Banque Toronto-Dominion''), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. n88ck1hkd83gv2ckr9x5rsrnj7is2da 3635151 3635150 2026-07-26T12:52:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3635151 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{ӨСІМ}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{ӨСІМ}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' (фр. ''Banque Toronto-Dominion''), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. c5bxacsjk4sepmnev2abnarcioddue9 3635152 3635151 2026-07-26T12:53:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3635152 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{ӨСІМ}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{ӨСІМ}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 554utfra4b7erlegsjgncntcsm5k1b3 3635153 3635152 2026-07-26T12:53:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3635153 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{ӨСІМ}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{ӨСІМ}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. ht2fyakia04j0z6xi9y4ntm6zddexnq 3635154 3635153 2026-07-26T12:53:54Z 1nter pares 146705 /* */ 3635154 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. crhw00f9628zjlfdjg93qe9ulofyz5d 3635155 3635154 2026-07-26T12:56:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3635155 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> kxccl8c114krs99y4ecn48qnp1ek2zs 3635156 3635155 2026-07-26T12:57:05Z 1nter pares 146705 3635156 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 06hz78pb0rrdampo67s1h6c1deff97q 3635161 3635156 2026-07-26T13:00:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3635161 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k9ew851jwb3h4gq5k2vpl0ucvfafpxz 3635163 3635161 2026-07-26T13:01:39Z 1nter pares 146705 3635163 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9bnp4n1da25iv7y3dsiwxg6am8sbsax 3635164 3635163 2026-07-26T13:02:24Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635164 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|Bank of Toronto банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1ikp0wgf54xwc2iolfx42g4ht11exat 3635165 3635164 2026-07-26T13:03:05Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635165 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|Bank of Toronto банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|Dominion Bank банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h3r2optc35ejvm87h6e9ltclge8ihp3 3635166 3635165 2026-07-26T13:03:17Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635166 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dn6lz7nrafo0tl1i8qhgnffef2kp4hz 3635171 3635166 2026-07-26T13:07:07Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635171 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 66hn9uutz3nbh1hyvkuechdqkiroo1t 3635174 3635171 2026-07-26T13:09:44Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635174 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5fars750eu5u9p9tv26oy1pfcildo0g 3635176 3635174 2026-07-26T13:16:04Z 1nter pares 146705 3635176 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0th85hsobaudcxmp9ew74sf0s3wis0b 3635210 3635176 2026-07-26T16:28:04Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635210 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gu2zg2w7wjwpf4ha6o0lbqcjm1zx56s 3635211 3635210 2026-07-26T16:29:15Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635211 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q4fv67qxoluj25d9d6r7od0q5s1jlxy 3635212 3635211 2026-07-26T16:30:34Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635212 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9eam8qnu7yajdalq0jj672zuxwokb7s 3635213 3635212 2026-07-26T16:31:42Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635213 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|TD Canada Trust филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9n2urjxwt0d2o1w1he6iroo3torfyan 3635214 3635213 2026-07-26T16:31:50Z 1nter pares 146705 3635214 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bqvnnj25omg0y5gmj1qcm7z2om8q4l9 3635215 3635214 2026-07-26T16:33:53Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635215 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jd71ohvye8i6guji1i5w3f82wiyaa3y 3635216 3635215 2026-07-26T16:35:44Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635216 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dws6jiqsreelohpwjeyzl8eqj3bxbao 3635218 3635216 2026-07-26T16:38:28Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635218 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iva578u41f16yhd1zacfjd2h77ceygf 3635220 3635218 2026-07-26T16:40:26Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635220 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2zoquw6lahieptu7rf5glskkoel2u1w 3635221 3635220 2026-07-26T16:40:53Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3635221 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q3yfoeuctqx63g17jl9bc11gor5glbv 3635222 3635221 2026-07-26T16:42:30Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635222 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sn6ysehbs24xxaw6pwirj2t5z7irbrm 3635223 3635222 2026-07-26T16:43:17Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635223 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|TD Bank, N.A. банкінің Нью-Йорк қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e1fuoz0wuuao0wlxpy2e6s8jli0sjr6 3635224 3635223 2026-07-26T16:43:40Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635224 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bao0rvurbqtv6gbwebj602dbdg6l65t 3635228 3635224 2026-07-26T17:36:26Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635228 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} aq17fgc2mxjuramg1c9quqktuex8hcz 3635232 3635228 2026-07-26T17:37:32Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635232 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lykmgthmi1selicyn1q63x1ewfq5pkn 3635234 3635232 2026-07-26T17:39:17Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635234 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mdfmqz4rztpv9l6alspgu4q5ke8ktrv 3635236 3635234 2026-07-26T17:42:11Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635236 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kd7mt5uh4ngi38cf0xq343pdm8h1yxh 3635237 3635236 2026-07-26T17:43:10Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3635237 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} de9mdq74yxtyt1q2lvr7lxx32vb5ik7 3635238 3635237 2026-07-26T17:43:50Z 1nter pares 146705 /* Басшылығы */ 3635238 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 36chay1u9ol4wxpejkjs7r4erqg1v1y 3635239 3635238 2026-07-26T17:44:07Z 1nter pares 146705 /* Президенттері */ 3635239 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін === Директорлар кеңесінің төрағалары === * Байрон Сэмюэл Ванстон — 1955 жылғы 1 ақпан – 1956 жылғы 31 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1961 жыл – 1978 жылғы 30 сәуір * Ричард Мюррей Томсон — 1978 жылғы 1 мамыр – 1998 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1998 жылғы 1 ақпан – 2003 жылғы 3 сәуір * Джон Манро Томпсон — 2003 жылғы 3 сәуір – 2010 жылғы 31 желтоқсан * Брайан Майкл Левитт — 2011 жылғы 1 қаңтар – 2024 жылғы 31 қаңтар * Алан Нельсон Макгиббон — 2024 жылғы 1 ақпан – 2025 жылғы 1 қыркүйек * Джон Брент Макинтайр — 2025 жылғы 1 қыркүйек – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 80zj5toqi7ok4f7p3nvsrkh80fbffgd 3635240 3635239 2026-07-26T17:44:53Z 1nter pares 146705 /* */ 3635240 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=TD 2025 Annual Report |url=https://www.td.com/content/dam/tdcom/canada/about-td/pdf/quarterly-results/2025/q4/2025-annual-report-en.pdf |publisher=TD Bank Financial Group |access-date=March 7, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін === Директорлар кеңесінің төрағалары === * Байрон Сэмюэл Ванстон — 1955 жылғы 1 ақпан – 1956 жылғы 31 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1961 жыл – 1978 жылғы 30 сәуір * Ричард Мюррей Томсон — 1978 жылғы 1 мамыр – 1998 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1998 жылғы 1 ақпан – 2003 жылғы 3 сәуір * Джон Манро Томпсон — 2003 жылғы 3 сәуір – 2010 жылғы 31 желтоқсан * Брайан Майкл Левитт — 2011 жылғы 1 қаңтар – 2024 жылғы 31 қаңтар * Алан Нельсон Макгиббон — 2024 жылғы 1 ақпан – 2025 жылғы 1 қыркүйек * Джон Брент Макинтайр — 2025 жылғы 1 қыркүйек – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rdsdz8cpfhnnpm2zyjckqkapu25g6n2 3635241 3635240 2026-07-26T17:45:38Z 1nter pares 146705 3635241 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=TD 2025 Annual Report |url=https://www.td.com/content/dam/tdcom/canada/about-td/pdf/quarterly-results/2025/q4/2025-annual-report-en.pdf |publisher=TD Bank Financial Group |access-date=March 7, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін === Директорлар кеңесінің төрағалары === * Байрон Сэмюэл Ванстон — 1955 жылғы 1 ақпан – 1956 жылғы 31 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1961 жыл – 1978 жылғы 30 сәуір * Ричард Мюррей Томсон — 1978 жылғы 1 мамыр – 1998 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1998 жылғы 1 ақпан – 2003 жылғы 3 сәуір * Джон Манро Томпсон — 2003 жылғы 3 сәуір – 2010 жылғы 31 желтоқсан * Брайан Майкл Левитт — 2011 жылғы 1 қаңтар – 2024 жылғы 31 қаңтар * Алан Нельсон Макгиббон — 2024 жылғы 1 ақпан – 2025 жылғы 1 қыркүйек * Джон Брент Макинтайр — 2025 жылғы 1 қыркүйек – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Toronto-Dominion Bank]] [[Санат:Торонто қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Канада банктері]] [[Санат:Канадалық брендтер]] [[Санат:S&P/TSX 60 индексінің құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Торонтода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1855 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1855 жылы Канадада құрылған]] [[Санат:Лондон қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Бизнес-процестер аутсорсингі]] [[Санат:Штаб-пәтері Канадада орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Үндістандағы аутсорсинг]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Бұрын Токио қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Канаданың ипотекалық кредиторлары]] [[Санат:Канададағы аутсорсинг]] bqs9fjzoqw1oo4bp608ygu9y5wixevf 3635242 3635241 2026-07-26T17:46:06Z 1nter pares 146705 3635242 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=TD 2025 Annual Report |url=https://www.td.com/content/dam/tdcom/canada/about-td/pdf/quarterly-results/2025/q4/2025-annual-report-en.pdf |publisher=TD Bank Financial Group |access-date=March 7, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін === Директорлар кеңесінің төрағалары === * Байрон Сэмюэл Ванстон — 1955 жылғы 1 ақпан – 1956 жылғы 31 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1961 жыл – 1978 жылғы 30 сәуір * Ричард Мюррей Томсон — 1978 жылғы 1 мамыр – 1998 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1998 жылғы 1 ақпан – 2003 жылғы 3 сәуір * Джон Манро Томпсон — 2003 жылғы 3 сәуір – 2010 жылғы 31 желтоқсан * Брайан Майкл Левитт — 2011 жылғы 1 қаңтар – 2024 жылғы 31 қаңтар * Алан Нельсон Макгиббон — 2024 жылғы 1 ақпан – 2025 жылғы 1 қыркүйек * Джон Брент Макинтайр — 2025 жылғы 1 қыркүйек – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Toronto-Dominion Bank]] [[Санат:Торонто қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Канада банктері]] [[Санат:Канадалық брендтер]] [[Санат:S&P/TSX 60 индексінің құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Торонтода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1855 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1855 жылы Канадада құрылған]] [[Санат:Лондон қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Бизнес-процестер аутсорсингі]] [[Санат:Штаб-пәтері Канадада орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Үндістандағы аутсорсинг]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Бұрын Токио қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Канаданың ипотекалық кредиторлары]] [[Санат:Канададағы аутсорсинг]] 3vsyubezj2xq6ufvpl7rn0c3ove2cdj 3635243 3635242 2026-07-26T17:46:20Z 1nter pares 146705 3635243 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=TD 2025 Annual Report |url=https://www.td.com/content/dam/tdcom/canada/about-td/pdf/quarterly-results/2025/q4/2025-annual-report-en.pdf |publisher=TD Bank Financial Group |access-date=March 7, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін === Директорлар кеңесінің төрағалары === * Байрон Сэмюэл Ванстон — 1955 жылғы 1 ақпан – 1956 жылғы 31 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1961 жыл – 1978 жылғы 30 сәуір * Ричард Мюррей Томсон — 1978 жылғы 1 мамыр – 1998 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1998 жылғы 1 ақпан – 2003 жылғы 3 сәуір * Джон Манро Томпсон — 2003 жылғы 3 сәуір – 2010 жылғы 31 желтоқсан * Брайан Майкл Левитт — 2011 жылғы 1 қаңтар – 2024 жылғы 31 қаңтар * Алан Нельсон Макгиббон — 2024 жылғы 1 ақпан – 2025 жылғы 1 қыркүйек * Джон Брент Макинтайр — 2025 жылғы 1 қыркүйек – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Toronto-Dominion Bank]] [[Санат:Торонто қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Канада банктері]] [[Санат:Канадалық брендтер]] [[Санат:S&P/TSX 60 индексінің құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Торонтода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1855 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1855 жылы Канадада құрылған]] [[Санат:Лондон қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бизнес-процестер аутсорсингі]] [[Санат:Штаб-пәтері Канадада орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Үндістандағы аутсорсинг]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Бұрын Токио қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Канаданың ипотекалық кредиторлары]] [[Санат:Канададағы аутсорсинг]] 7aclkqy77mlu0gmugkjus7yfu5g8xka 3635244 3635243 2026-07-26T17:46:43Z 1nter pares 146705 3635244 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toronto-Dominion Bank |логотипі = Toronto-Dominion Bank logo.svg |суреті = Mies van der rohe 3-6-2006.jpg |сурет атауы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TD (TSX)<br>TD (NYSE)<br>0VL8 (LSE)<br>[[S&P/TSX 60]] |қызметі = |құрылды = [[1 ақпан]] [[1955 жыл|1955]] |құрушы = |орналасуы = [[Toronto-Dominion Centre]], [[Торонто]], Онтарио, Канада |басты адамдары = Реймонд Чун (бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = [[TD Canada Trust]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 127,8 млрд канадалық доллар (2025) |айналым = {{өсім}} 67,78 млрд канадалық доллар (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=TD 2025 Annual Report |url=https://www.td.com/content/dam/tdcom/canada/about-td/pdf/quarterly-results/2025/q4/2025-annual-report-en.pdf |publisher=TD Bank Financial Group |access-date=March 7, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 20,54 млрд канадалық доллар (2025) |активтер = {{өсім}} 2,095 трлн канадалық доллар (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = 102 218 (FTE, 2025) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * TD Asset Management * [[TD Bank (United States)]] * TD Insurance * [[TD Securities]] * [[TD Waterhouse]] }} |аудитор = |сайты = https://www.td.com |Ортаққор = }} '''Toronto-Dominion Bank''' ({{lang-fr|Banque Toronto-Dominion}}), '''TD Bank Group''' (''Groupe Banque TD'') брендімен жұмыс істейтін және көбіне жай ғана '''TD''' деп аталатын — штаб-пәтері [[Онтарио]] провинциясының [[Торонто]] қаласында орналасқан канадалық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Банк 1955 жылғы 1 ақпанда 1855 жылы құрылған Bank of Toronto мен 1869 жылы құрылған Dominion Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Ол Канададағы штаб-пәтері Торонтода орналасқан «Үлкен бестік» банктерінің екеуінің бірі, екіншісі — [[Canadian Imperial Bank of Commerce]]. 2021 жылы [[Standard & Poor's]] мәліметі бойынша, TD Bank Group жалпы активтері мен нарықтық капитализациясы бойынша Канададағы ең ірі банк болды. Сондай-ақ ол Солтүстік Америкадағы ең ірі 15 банктің және әлемдегі ең ірі 26 банктің қатарына кірді.<ref>{{cite journal |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |title=The world's 100 largest banks, 2021 |date=December 8, 2021 |journal=[[S&P Global]] |access-date=December 8, 2021 |archive-date=December 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208114815/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021 |url-status=live}}</ref> 2019 жылы [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] оны жаһандық жүйелік маңызы бар банк ретінде таныды.<ref>{{Cite web |title=Financial Stability Board (FSB) news and analysis articles |url=https://www.centralbanking.com/taxonomy/term/3331 |access-date=January 4, 2023 |website=Central Banking}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 43-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |title=The Global 2000 2023 |website=Forbes |access-date=February 7, 2024 |archive-date=January 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банк пен оның еншілес ұйымдарында 102 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді<ref name="Financials" /> және бүкіл әлем бойынша 28 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.td.com/ca/en/about-td/corporate-profile/corporate-information |website=td.com |title=Corporate Information |access-date=March 11, 2026}}</ref> Канадада банк [[TD Canada Trust]] бөлімшесі арқылы жұмыс істеп, 1 060 филиалдан тұратын желісі арқылы шамамен 15 миллион клиентке қызмет көрсетеді. АҚШ-та компания [[TD Banknorth]] пен [[Commerce Bank]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылған еншілес ұйымы — [[TD Bank, N.A.]] арқылы қызмет атқарады. TD Bank АҚШ-тың 15 штаты мен Колумбия округіндегі 1 100 филиалдан тұратын желісі арқылы 10 миллионнан астам клиентке қызмет көрсетеді.<ref name="banknorth">{{cite web |title=About Us |url=https://www.td.com/us/en/about-us |publisher=TD Bank |access-date=March 11, 2026}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Bank of Toronto 1868.jpg|thumb|upright|left|[[Bank of Toronto]] банкінің 1893 жылғы штаб-пәтері]] [[Сурет:Dominion Bank Building (1879).png|thumb|upright|left|[[Dominion Bank]] банкінің 1879 жылғы штаб-пәтері]] Toronto-Dominion Bank банкінің ізашарлары — [[Bank of Toronto]] мен [[Dominion Bank]] — XIX ғасырдың ортасында құрылды: біріншісі 1855 жылы, екіншісі 1869 жылы негізі қаланды.<ref name="offhis">{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |title=Our Roots |publisher=Toronto-Dominion Bank |access-date=September 3, 2019 |year=2019 |work=TD Bank Corporate |archive-date=November 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053437/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/ourroots.jsp |url-status=live}}</ref> 1954 жылы екі қаржы мекемесін біріктіру туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін бұл бірігуді 1954 жылғы 1 қарашада Канаданың Қаржы министрі мақұлдап, ол 1955 жылғы 1 ақпанда ресми түрде күшіне енді. Жаңадан құрылған банк Toronto-Dominion Bank атауын қабылдады.<ref name="offhis" /> Бірігу кезінде екі банктің көлемі шамалас болды және олардың қаржылық жағдайы тұрақты еді. Олар Канададағы салыстырмалы түрде шағын банктердің қатарына жататын, сондықтан ірі банктермен бәсекелесу үшін бірігуді жөн көрді. Бірігу нәтижесінде құрылған Toronto-Dominion Bank активтері 1,1 миллиард долларды құрап, Канададағы төртінші ірі банкке айналды.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1290136410}} |last1=Hickey |first1=Harvey |date=November 2, 1954 |title=Total Assets $1,100,000,000: Merger of Bank of Toronto And Dominion Bank Approved Shareholders Will Give Final Decision |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto }}</ref> 1967 жылы TD Bank Торонтаның орталығында орналасқан жаңа штаб-пәтері — [[Toronto-Dominion Centre]] кешенін ашты.<ref name="offhis" /> Келесі жылы банк Chargex (кейінірек [[Visa Inc.]] деп аталған) компаниясымен серіктестік орнатты.<ref name="offhis" /> TD Bank-тің қалқан пішініндегі логотипі алғаш рет 1969 жылы жұртшылыққа таныстырылды.<ref name="offhis" /> 1976 жылы TD Bank өзінің алғашқы банкоматын — TD 360 жүйесін сынақ ретінде іске қосты. Кейін ол Green Machine деп қайта аталды және бұл атау бүгінге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |title=Historical Fast Facts |website=td.com |access-date=March 11, 2020 |archive-date=December 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225235529/https://www.td.com/about-tdbfg/corporate-information/tds-history/historical-fast-facts.jsp |url-status=live}}</ref> 1987 жылы банк Toronto Dominion Securities Inc. компаниясын құрды.<ref name="offhis" /> 1990-жылдары TD Bank бірнеше қаржылық активтерді, соның ішінде [[Standard Chartered Bank of Canada]] банкінің коммерциялық филиалдарын сатып алу арқылы өз қызметін кеңейтті. 1992 жылы банк Central Guaranty Trust компаниясының активтері мен филиалдарын, ал 1996 жылы Waterhouse Investor Services компаниясын сатып алды. 1992 жылы TD Bank британдық қауіпсіздік қызметтері компаниясы [[G4S]] plc-тің еншілес ұйымы G4S Cash Solutions компаниясымен бірлесіп Торонтода пилоттық жобаны бастады. Бұл жоба 1997 жылы бүкіл ел бойынша жүзеге асырылатын серіктестікке ұласты. G4S Cash Solutions банк үшін қолма-қол ақшаны тасымалдау және оның банкоматтарына алғашқы техникалық қызмет көрсету жөніндегі келісімшартты жеңіп алды.<ref name="TDBankOutsourcing">{{cite news |url=http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |title=Nationwide cash service for world's second largest country |date=November 2010 |publisher=G4S |location=Essex, UK |work=Value Solutions |editor-first=Roy |editor-last=Stemman|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507023729/http://www.g4s.fi/~/media/Files/Finland/cdv_valsolns_nov10.ashx |archive-date=May 7, 2015}}</ref> 1996 жылы TD Bank [[Bank of Montreal]] (BMO) және [[Royal Bank of Canada]] (RBC) банктерімен бірлесіп Symcor жеке компаниясын құрды. Компания Канададағы ірі банктерге, сондай-ақ бөлшек сауда және телекоммуникация компанияларына құжаттарды өңдеу, үзінді көшірмелерді дайындау және қолма-қол ақшаны басқару сияқты транзакциялық қызметтер көрсетеді. 2011 жылы Symcor шамамен 675 миллион банк үзінді көшірмесін және клиенттердің 2 миллиардтан астам беттен тұратын есептерін дайындап, жыл сайын 3 миллиард чекті өңдеді.<ref name="symcor">{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.symcor.com/en/who-we-are |publisher=Symcor |access-date=March 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315053245/http://www.symcor.com/en/who-we-are |archive-date=March 15, 2013}}</ref><ref name="critchley">{{cite news |title=Bank-owned Symcor misses on timing |first=Barry |work=[[National Post]] |last=Critchley |date=April 4, 2011 |url=http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing |archive-date=October 12, 2013 |access-date=April 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012235049/http://business.financialpost.com/2011/04/27/symcor-misses-on-timing/ |url-status=live}}</ref> [[Сурет:TDCanadaTrustBay.jpg|thumb|[[TD Canada Trust]] филиалы. Canada Trust 2000 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта TD банкінің Канададағы коммерциялық банк қызметі бағытына қызмет көрсетеді.]] 1998 жылы TD Bank пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] бірігу туралы келісімге келді. Алайда Канаданың сол кездегі Қаржы министрі [[Пол Мартин]]нің ұсынымы бойынша Канада үкіметі бұл бірігуді, сондай-ақ [[Bank of Montreal]] мен [[Royal Bank of Canada]] арасындағы ұсынылған бірігуді канадалықтардың мүддесіне сай келмейді деп есептеп, мақұлдамады.<ref>{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2006 |isbn=978-1554550098}}</ref> 2000 жылы Toronto-Dominion Securities Newcrest Capital компаниясын 224 миллион канадалық долларға сатып алды (мәміленің 75%-ы акциялармен, 25%-ы қолма-қол ақшамен төленді).<ref name="newcrest">{{cite news |title=TD Securities buys Newcrest Capital |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |work=CBC News |date=November 7, 2000 |archive-date=April 8, 2023 |access-date=September 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408043428/https://www.cbc.ca/news/business/td-securities-buys-newcrest-capital-1.238573 |url-status=live}}</ref> Сол жылы TD Bank Canada Trust компаниясын да сатып алып, Канададағы коммерциялық банк қызметінің көп бөлігін [[TD Canada Trust]] брендіне ауыстырды. Ақырында Мартин белгілі бір шарттармен TD мен Canada Trust банктерінің бірігуін мақұлдады. Жаңа банк Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін Canada Trust-тың [[MasterCard]] бизнесін сатты, өйткені сол кезде TD Visa карталарын, ал Canada Trust MasterCard карталарын шығаратын, әрі сол кездегі бәсекелестік ережелері бір қаржы мекемесіне екі брендтің карталарын қатар шығаруға мүмкіндік бермейтін.<ref name="TD sells 13 retail branches">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |title=TD sells 13 retail branches |newspaper=The Globe and Mail |date=May 8, 2000 |last1=Chase |first1=Steven |archive-date=September 28, 2021 |access-date=September 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928164342/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/td-sells-13-retail-branches/article25461950/ |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Бәсекелестік бюросы TD мен Canada Trust қызмет көрсету аумақтары қабаттасқан Онтарионың үш нарығындағы 120 мыңнан астам клиентке қызмет көрсететін 13 филиалды сатуды міндеттеді. Зардап шеккен филиалдардың басым бөлігі [[Китченер—Уотерлу]] ауданында орналасқан еді, оның ішінде [[Китченер]]де төртеу, [[Уотерлу]]да екеу, [[Кембридж]]де төртеу және [[Элмира]]да бір филиал болды. Бір филиалдан басқасының барлығы 50 миллион канадалық долларға [[Bank of Montreal]]-ға сатылды. [[Онтарио]] провинциясының [[Парис]] қаласындағы қалған филиал [[Laurentian Bank of Canada]] банкіне сатылды. Жалпы алғанда, Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау үшін TD-нің алты филиалы мен Canada Trust-тың жеті филиалы басқа банктерге берілді.<ref name="TD sells 13 retail branches" /> Бұған жауап ретінде TD Бәсекелестік бюросының талаптарын орындау және жалпы шығындарды қысқарту мақсатында 275 филиалын жабатынын мәлімдеді. Бұл шешім 4 900 қызметкерге әсер етті. Канаданың Тәуелсіз бизнес федерациясы Бәсекелестік бюросының мәмілені түпкілікті мақұлдау туралы шешімі тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін азайтып, Канададағы траст компаниялары секторын жою арқылы елде банктердің екінші деңгейлі тобын қалыптастыру мүмкіндігін жоққа шығарды деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/td-takeover-of-canada-trust-good-news-for-clients-bank-says-1.198875 |title=TD takeover of Canada Trust good news for clients, bank says {{!}} CBC News}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы TD Bank Stafford Trading және Letco Trading компанияларын сатып алды. Келесі жылы банк [[Laurentian Bank]]-тің [[Квебек]] провинциясынан батысқа қарай орналасқан бөлшек банк филиалдарын сатып алды. [[Сурет:MTA Flatbush South 76 - TD Bank.jpg|thumb|[[TD Bank, N.A.]] банкінің [[Нью-Йорк]] қаласындағы филиалы. TD Bank XXI ғасырдың басында АҚШ-тағы қызметін кеңейтті.]] 2004 жылы TD Bank АҚШ-тың бөлшек банк қызметі нарығына шығып, Жаңа Англияда орналасқан Banknorth банкінің бақылау пакетін жалпы құны 3,8 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісім жариялады.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-buying-majority-stake-in-banknorth-for-3-8b-us-1.517181 |title=TD Bank buying majority stake in Banknorth for $3.8B US |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |access-date=September 3, 2019 |date=August 26, 2004 |work=CBC News}}</ref> 2005 жылғы наурызда мәміле аяқталғаннан кейін Banknorth атауы [[TD Banknorth]] болып өзгертілді. Бхарат Масрани 2014 жылдан бері компанияның бас атқарушы директоры қызметін атқарғаннан кейін, 2024 жылғы қыркүйекте зейнетке шығатынын жариялады.<ref>{{Cite web |title=TD Bank Group President and CEO Masrani to Retire, Chun Named Successor |url=https://njbmagazine.com/njb-news-now/td-bank-group-president-and-ceo-masrani-to-retire-chun-named-successor/ |access-date=2026-06-24 |website=New Jersey Business Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=As TD's CEO passes the baton, an insider inherits big hurdles |url=https://www.americanbanker.com/news/td-ceo-bharat-masrani-to-retire-amid-aml-compliance-woes |access-date=2026-06-24 |website=American Banker |language=en}}</ref> 2025 жылғы ақпанда TD Bank Group-тың бас атқарушы директоры қызметіне Рэймонд Чун тағайындалды.<ref>{{Cite news |last=Balu |first=Nivedita |last2=Saini |first2=Manya |date=17 January 2020 |title=Canada's TD Bank accelerates insider Raymond Chun's transition as CEO |url=https://www.reuters.com/business/finance/td-bank-accelerates-raymond-chuns-transition-ceo-2025-01-17/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-06-24 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> Сол айда Toronto-Dominion Bank Charles Schwab компаниясындағы 10,1% үлесін шамамен 14,6 миллиард АҚШ долларына сатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ-тың федералдық реттеушілері мен Әділет министрлігі банкке ақшаны жылыстатуға қатысты іс бойынша 3,09 миллиард АҚШ доллары көлемінде айыппұл салғаннан кейін қабылданды.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Alexandra Mae |date=10 October 2024 |title=TD Bank fined $3B US after pleading guilty in historic U.S. money-laundering case |url=https://www.cbc.ca/news/business/td-bank-penalties-1.7348819 |access-date=24 June 2026 |website=CBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-10-11 |title=TD Bank to pay $3 billion in money-laundering settlement with the Justice Department |url=https://www.npr.org/2024/10/11/g-s1-27671/td-bank-justice-department |access-date=2026-06-24 |work=NPR |language=en}}</ref> Банк түскен қаражаттың 8 миллиард канадалық долларын өз акцияларын кері сатып алуға жұмсауды, ал қалған бөлігін АҚШ-тағы операцияларын оңтайландыру аясында өсімді қаржыландыруға инвестициялауды жоспарлады.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Canada's TD Bank to exit Charles Schwab stake for about $14.6{{nbsp}}billion |url=https://www.reuters.com/business/finance/canadas-td-bank-divest-charles-schwab-stake-worth-154-billion-2025-02-10/}}</ref> 2025 жылғы мамырда TD Bank 2025 жылғы 5 маусымнан бастап АҚШ-тың 10 штатындағы және Колумбия округіндегі 38 филиалын жабатынын жариялады. Бұл шешім банк саласындағы ауқымды үрдістің бір бөлігі болды: тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана бүкіл ел бойынша 272 банк филиалы жабылды.<ref>{{Cite web |last=Alas |first=J. |date=2025-05-13 |title=TD Bank to Close Nearly 40 Branches Across US in 2025 — Is Your Local One Affected? |url=https://www.ibtimes.co.uk/complete-list-td-bank-branches-closing-your-branch-affected-1733715 |access-date=2025-05-16 |website=International Business Times UK}}</ref> 2026 жылы JD Power жүргізген ''Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study'' зерттеуінде TD Bank мобильді банкинг қосымшасына клиенттердің қанағаттану деңгейі бойынша Канада банктері арасында бірінші орынға ие болып, 690 ұпай жинады.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2026 |title=2026 Canada Digital Banking and Credit Card Mobile App Satisfaction Study |url=https://www.jdpower.com/business/press-releases/2026-canada-digital-banking-and-credit-card-mobile-app-satisfaction-study |access-date=June 10, 2026 |website=JD Power}}</ref> == Басшылығы == === Президенттері === * Альберт Клиффорд Ашфорт — 1955 жылғы 1 ақпан – 1960 жылғы 6 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1960 жылғы 6 желтоқсан – 1972 жылғы қыркүйек * Ричард Мюррей Томсон — 1972 жылғы қыркүйек – 1978 жылғы 30 сәуір * Джон Аллан Бойл — 1978 жылғы 1 мамыр – 1981 жылғы 31 мамыр * Роберт Виллем Кортхалс — 1981 жылғы 1 маусым – 1995 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1995 жылғы 1 ақпан – 2000 жылғы 5 шілде * Уильям Эдмунд Кларк — 2000 жылғы 6 шілде – 2014 жылғы 31 қазан * Бхарат Масрани — 2014 жылғы 1 қараша – 2025 жылғы 31 қаңтар * Рэймонд Чун — 2025 жылғы 1 ақпан – қазіргі уақытқа дейін === Директорлар кеңесінің төрағалары === * Байрон Сэмюэл Ванстон — 1955 жылғы 1 ақпан – 1956 жылғы 31 желтоқсан * Аллен Томас Ламберт — 1961 жыл – 1978 жылғы 30 сәуір * Ричард Мюррей Томсон — 1978 жылғы 1 мамыр – 1998 жылғы 31 қаңтар * Александр Чарльз Бейлли — 1998 жылғы 1 ақпан – 2003 жылғы 3 сәуір * Джон Манро Томпсон — 2003 жылғы 3 сәуір – 2010 жылғы 31 желтоқсан * Брайан Майкл Левитт — 2011 жылғы 1 қаңтар – 2024 жылғы 31 қаңтар * Алан Нельсон Макгиббон — 2024 жылғы 1 ақпан – 2025 жылғы 1 қыркүйек * Джон Брент Макинтайр — 2025 жылғы 1 қыркүйек – қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Toronto-Dominion Bank]] [[Санат:Торонто қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Канада банктері]] [[Санат:Канадалық брендтер]] [[Санат:S&P/TSX 60 индексінің құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Торонтода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1855 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1855 жылы Канадада құрылғандар]] [[Санат:Лондон қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бизнес-процестер аутсорсингі]] [[Санат:Штаб-пәтері Канадада орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Үндістандағы аутсорсинг]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Бұрын Токио қор биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Канаданың ипотекалық кредиторлары]] [[Санат:Канададағы аутсорсинг]] 6i85uf3zhpb8hy2ckci7igj0mtq9c09 3 784058 3635188 2026-07-26T15:36:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3635188 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ademyerlan}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 20:36, 2026 ж. шілденің 26 (+05) 44kzbs5qe2vhngear3jwlutt48s5ymg 0 784059 3635226 2026-07-26T17:31:52Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Тілдер |түсі = [[жасанды тілдер]] |аты = Новиаль[[Сурет:Flag of Novial.svg|сүрмесіз|ешқандай]]<small>Новиаль туы</small> |өз атауы = novial |айтылуы = |елдер = |аймақтар = |ресми тіл = |реттейтін мекеме = |сөй... 3635226 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = [[жасанды тілдер]] |аты = Новиаль[[Сурет:Flag of Novial.svg|сүрмесіз|ешқандай]]<small>Новиаль туы</small> |өз атауы = novial |айтылуы = |елдер = |аймақтар = |ресми тіл = |реттейтін мекеме = |сөйлеушілер саны = |рейтинг = |күйі = |жойылды = |санаты = |классификация = |жазу = [[латын әліпбиі]] негізінде |МЕСТ 7.75–97 = |ISO1 = |ISO2 = |ISO3 = nov }} '''Новиаль''' немесе '''новиал''' (өз атауы — ''novial'') — даниялық тілші [[Отто Есперсен]] 1928 жылы жасаған халықаралық көмекші тіл. Тіл әртүрлі ана тілінде сөйлейтін адамдардың халықаралық қарым-қатынасын жеңілдетуге арналған. Новиальдың сөздік қоры негізінен [[роман тілдері|роман]] және [[герман тілдері|герман]] тілдерінен алынған, ал оның аналитикалық грамматикасына [[ағылшын тілі]] мен қазіргі скандинав тілдерінің синтаксистік құрылысы елеулі ықпал етті.<ref>Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928.</ref> Новиаль [[эсперанто]] мен [[идо]] тәрізді жүйелілігі жоғары жоспарлы тілдер мен сөздері табиғи еуропалық тілдерге сырттай ұқсайтын [[интерлингве]] және кейінгі [[интерлингва]] сияқты натуралистік жобалардың аралығындағы тіл ретінде сипатталады. Есперсен тілдің грамматикасын мүмкіндігінше қарапайым әрі тұрақты етуге, сонымен бірге халықаралық сөздердің табиғи қалпын сақтауға тырысты. Тілдің бастапқы нормасы Есперсеннің 1928 жылғы ''An International Language'' кітабында баяндалды. 1930 жылы шыққан ''Novial Lexike'' сөздігінде лексика мен грамматиканың кейбір тұстары өзгертілді. 1930-жылдары Есперсен мен новиальшылдар жаңа реформалар ұсынды, сондықтан «новиаль» атауы бір-бірінен емле және жекелеген грамматикалық белгілері бойынша ерекшеленетін бірнеше тарихи нұсқаны қамтиды.<ref>Jespersen, Otto. ''Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter, 1930.</ref> Қазіргі кезде новиальдың мемлекеттік немесе халықаралық ұйымдарда ресми мәртебесі жоқ. Оны пайдаланушылар саны жөнінде сенімді санақ жүргізілмейді; тіл шағын халықаралық интернет қауымдастығында, жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде және Уикипедияның новиаль тіліндегі бөлімінде қолданылады. Новиальға белсенді ''nov'' коды берілген.<ref>[https://iso639-3.sil.org/code/nov ISO 639-3: nov]. SIL International. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref><ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/novi1234 Novial]. ''Glottolog''. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref> == Атауы == ''Novial'' атауы новиаль тіліндегі ''novi'' («жаңа») сөзі мен ағылшын тіліндегі ''International Auxiliary Language'' — «халықаралық көмекші тіл» тіркесінің ''IAL'' қысқартуының бірігуінен жасалған. Осылайша атауды шартты түрде «жаңа халықаралық көмекші тіл» деп түсіндіруге болады. Қазақ тілінде тіл атауы орыс тіліндегі дәстүр бойынша көбіне '''новиаль''' түрінде беріледі. Түпнұсқаның айтылуы мен жазылуына жақынырақ '''новиал''' нұсқасы да қолданылады. == Тарихы == === Алғышарттары === XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында [[волапюк]], [[эсперанто]], [[идо]] және басқа халықаралық көмекші тіл жобалары пайда болды. Есперсен халықаралық тіл мәселесіне кәсіби тілші ретінде қатысты. Ол 1907 жылы Парижде жұмыс істеген Халықаралық көмекші тілді қабылдау жөніндегі делегацияның жұмысына араласып, кейін эсперантоның реформаланған нұсқасы ретінде пайда болған идо тілін қолдады. Есперсен 1907—1910 жылдары Идо академиясының төрағасы болды. Алайда уақыт өте келе ол идоның сөз түрлендіру жүйесі мен бірқатар жасанды белгілерін сынға алды. Оның пікірінше, халықаралық тіл бір жағынан жүйелі және үйренуге жеңіл, екінші жағынан кең таралған тілдерді білетін адамдарға табиғи әрі таныс болуы керек еді.<ref>Jacob, Henry. ''A Planned Auxiliary Language''. London: Dobson, 1947.</ref><ref>Jespersen, Otto. ''A Linguist’s Life''. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995.</ref> === 1928 жылғы алғашқы нұсқа === 1928 жылы Есперсен Лондонда ''An International Language'' кітабын жариялады. Еңбекте жаңа тілдің дыбыс жүйесі, емлесі, сөз таптары, сөйлем құрылысы, сөзжасамы және сөздік қорды іріктеу қағидалары түсіндірілді. Есперсен тіл жасауда «ең көп адам үшін ең үлкен жеңілдік» қағидасын ұстанды. Ол халықаралық сөздердің барынша кең таралған тұлғаларын таңдауға, қажетсіз грамматикалық категорияларды алып тастауға және сөздердің сөйлемдегі қызметін көбіне сөз тәртібі мен көмекші сөздер арқылы білдіруге ұмтылды. Алғашқы новиальда: * етістіктер жақ пен санға қарай өзгермеді; * зат есімдерде міндетті табыс септік жалғауы болмады; * грамматикалық тек категориясы қолданылмады; * көптік мағына тұрақты жалғаулар арқылы жасалды; * шақтар мен райлардың көбі көмекші етістіктермен берілді; * сөздік қор роман және герман тілдеріндегі халықаралық түбірлерден құрылды. === 1930 жылғы сөздік === 1930 жылы Есперсен ''Novial Lexike'' атты ағылшын–француз–неміс–новиаль сөздігін шығарды. Бұл еңбек жай ғана сөздік емес, тілдің екінші нормативтік кезеңі болды. Онда 1928 жылғы кейбір сөздер мен тұлғалар өзгертіліп, туынды сөздер жүйесі кеңейтілді. 1930 жылғы норма кейінгі новиальшылардың едәуір бөлігі үшін негізгі классикалық үлгіге айналды. Қазіргі оқу материалдарының көпшілігі 1928 және 1930 жылдардағы ережелерді біріктіріп береді. === ''Mondo'' және ''Novialiste'' журналдары === 1920-жылдардың соңында Стокгольмде шыққан ''Mondo'' журналы новиальды насихаттайтын негізгі басылымға айналды. Онда Есперсеннің мақалалары, аудармалар, хаттар, грамматикалық ұсыныстар және халықаралық тіл қозғалысы туралы пікірталастар жарияланды. 1934 жылы журналдың атауы ''Novialiste'' болып өзгертілді. Басылым новиаль қауымдастығының пікірталас алаңы қызметін атқарып, 1939 жылға дейін шығып тұрды. Журнал төңірегіндегі авторлар тілді табиғи халықаралық сөздерге жақындатуды және оның емлесін қайта қарауды ұсынды. === 1934 жылғы реформа === 1934 жылы Есперсен ''Plubonisat Novial'' («Жетілдірілген новиаль») атты еңбегінде бірқатар өзгерістерді ұсынды. Ең маңызды өзгеріс екі параллель емле қағидасының пайда болуы еді: * '''фонетикалық новиаль''' — сөздердің айтылуы мен жазылуының бір-біріне барынша сәйкес болуын сақтады; * '''орфографиялық немесе этимологиялық новиаль''' — халықаралық сөздердің латын, француз, ағылшын және басқа еуропалық тілдердегі дәстүрлі жазылуына жақындады. Этимологиялық нұсқада ''c'', ''z'' сияқты әріптердің қолданылуы кеңейіп, кейбір түбірлердің жазылуы өзгерді. Бұл сөздерді Батыс Еуропа тілдерін білетіндер үшін танымалырақ етті, бірақ бастапқы «бір дыбыс — бір таңба» қағидасын әлсіретті. Реформа тіл қауымдастығында толық бірлікке қол жеткізбеді. === 1935—1939 жылдардағы өзгерістер === 1930-жылдардың екінші жартысында швед новиальшысы Вальтер Альстедт және басқа авторлар Есперсенмен бірге тілдің жаңа нормаларын талқылады. 1937 жылы тіл мәселелерін қарастыратын ''Lingue-Jurie'' алқасы құрылды. Есперсеннің ''Pri reformes in Novial'' еңбегінде әрі қарайғы өзгерістер ұсынылды.<ref>Jespersen, Otto. ''Pri reformes in Novial''. 1937.</ref> Осы кезеңдегі нұсқаларда: * емле табиғи еуропалық үлгілерге жақындай түсті; * кейбір көмекші етістіктер мен есімдіктер өзгертілді; * туынды жұрнақтардың саны артты; * новиаль мен интерлингве арасындағы ұқсастық күшейді. Үздіксіз өзгерістер тілдің тұрақты нормасын қалыптастыруды қиындатты. Екінші дүниежүзілік соғыс халықаралық байланыстарды үзіп, ''Novialiste'' журналының жабылуына және ұйымдасқан қозғалыстың әлсіреуіне әкелді. === Есперсен қайтыс болғаннан кейін === Отто Есперсен 1943 жылы қайтыс болды. Тілдің негізгі жасаушысы мен беделді үйлестірушісінен айырылғаннан кейін новиаль қозғалысы ұзақ уақыт бойы белсенді қызмет атқармады. Кейбір бұрынғы новиальшылар кейін [[интерлингве]] немесе [[Интерлингва (IALA)|IALA интерлингвасын]] қолдауға көшті. 1940-жылдары Генри Джейкоб новиальдың грамматикасы мен тарихына арналған еңбектер жариялады. Алайда тіл эсперанто, идо немесе интерлингве көлеміндегі тұрақты халықаралық ұйым құра алмады. === 1990-жылдардағы қайта жандану === 1990-жылдары интернеттің таралуымен новиальға қызығушылық қайта оянды. Жаңа электрондық пошта топтары, веб-сайттар, сөздіктер және оқу мәтіндері пайда болды. Бұл кезеңде классикалық 1928/1930 нормасын қалпына келтірумен қатар, оны жаңарту жобалары да жасалды. Солардың ішіндегі ең белгілісі — '''Novial 98'''. Оның жақтастары классикалық новиальдың сөздік қорын сақтай отырып, бірқатар емле және грамматикалық өзгерістер ұсынды. Кей нұсқаларда: * ''w'' және ''z'' әріптерінің қолданылуы кеңейтілді; * тұйық етістікке арнайы ''-r'' көрсеткіші ұсынылды; * келер шақтың көмекші етістігі өзгертілді; * созылыңқы қимылды білдіретін жаңа құрылымдар енгізілді. Novial 98 ешқашан бүкіл қауымдастық міндетті түрде қабылдаған ресми норма болған жоқ. Сондықтан қазіргі мәтіндерде классикалық новиаль, 1930-жылдардағы реформалық нұсқалар және Novial 98 белгілері қатар кездесуі мүмкін. === Кейінгі туынды жобалар === Новиальдың негізінде немесе оның ықпалымен бірнеше шағын жоба жасалды: * '''Novial Pro''' — Маркос Франко ұсынған жаңартылған нұсқа; * '''Eurial''' — Б. Филлип Йонссон жасаған еуропалық көмекші тіл жобасы; * '''NovIALA''' — новиальды IALA интерлингвасымен жақындастыруға талпынған жоба; * '''Noviali Interlingue Modernizat''' — новиаль мен интерлингве ерекшеліктерін біріктіруге бағытталған нұсқа. Бұл жобалардың ешқайсысы классикалық новиальды толық ығыстырған жоқ. == Жіктелуі және типологиялық сипаты == Новиаль — табиғи тілдерден кейін жасалған '''апостериорлық жоспарлы тіл'''. Оның негізгі лексикалық материалдары бұрыннан бар еуропалық тілдерден алынған. Сондықтан ол түбірлері алдын ала ойдан шығарылған априорлық тілдерге жатпайды. Құрылымдық тұрғыдан новиаль: * негізінен аналитикалық тіл; * сөздердің грамматикалық қызметін көбіне сөз тәртібі және көмекші сөздер арқылы білдіреді; * сөз түрлендіру көрсеткіштерінің саны аз; * етістікте жақтық және сандық қиысуды қолданбайды; * сөзжасамда тұрақты жұрнақтар жүйесіне сүйенеді; * негізгі сөйлем үлгісі ретінде бастауыш–баяндауыш–толықтауыш тәртібін қолданады. Жоспарлы тілдер типологиясында новиальды кейде '''гипосхемалық тіл''' деп сипаттайды. Оның жұрнақтары табиғи тілдерден алынғанымен, жаңа тілдің ішінде олар бастапқы тілдерге қарағанда жүйелірек әрі өнімдірек қолданылады. Осы жағынан новиаль қатаң схемалық эсперанто мен сөздерді табиғи қалпында қабылдайтын интерлингве арасындағы аралық орынды алады. == Фонологиясы == Новиальдың дыбыс жүйесі Батыс Еуропа тілдерінде жиі кездесетін және халықаралық қолданысқа қолайлы дыбыстардан құралған. Айтылымда сөйлеушінің ана тіліне байланысты шектеулі нұсқалыққа жол беріледі. === Дауысты дыбыстар === Негізгі жүйеде бес дауысты фонема бар: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Әріп ! Халықаралық фонетикалық әліпбидегі жуық мәні ! Ескерту |- | ''a'' | /a/ | Ашық дауысты |- | ''e'' | /e/ немесе /ɛ/ | Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі |- | ''i'' | /i/ | Қысаң алдыңғы дауысты |- | ''o'' | /o/ немесе /ɔ/ | Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі |- | ''u'' | /u/ | Қысаң артқы дауысты |} Дауыстылардың ұзақтығы сөз мағынасын өзгертпейді. Әдетте әрбір жазылған дауысты жеке буын құрайды, алайда қатар келген дауыстылар сөйлеу қарқынына қарай дифтонг тәрізді айтылуы мүмкін. === Дауыссыз дыбыстар === Негізгі дауыссыздарға /p, b, t, d, k, g, f, v, s, h, m, n, l, r, j/ дыбыстары, сондай-ақ /t͡ʃ/, /d͡ʒ/, /ʃ/ тәрізді дыбыстар кіреді. /ŋ/, /ʒ/ және /w/ дыбыстары кейбір халықаралық сөздерде, жалқы есімдерде немесе кейінгі нұсқаларда кездесуі мүмкін. ''ch'' және ''sh'' диграфтарының айтылуында нұсқалық бар. Мысалы, ''chokolate'' сөзі сөйлеушінің тілдік ортасына қарай /t͡ʃokoˈlate/ немесе /ʃokoˈlate/ түрінде айтылуы мүмкін.<ref>Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928. P. 36–42.</ref> ''r'' дыбысының діріл, бір соққылы немесе көмейлік айтылуы мағынаны ажыратпайды. Негізгі талап — сөздердің бір-бірінен анық ажыратылуы. === Екпін === Классикалық ереже бойынша екпін сөздің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыға түседі. Алайда ''-d'', ''-m'', ''-n'', ''-s'' тәрізді грамматикалық жалғаулар екпінді анықтауда есепке алынбайды. Сондықтан: * ''bóni'' — «жақсы»; * ''bónim'' — «жақсы түрде»; * ''apérta'' — «ашу»; * ''apértad'' — «ашты». Басқаша айтқанда, екпін сөз түбірінің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыда сақталады. == Жазуы және емлесі == Новиаль [[латын әліпбиі]]мен жазылады. Классикалық әліпбиде мына әріптер беріледі: {| style="font-family Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style; border-collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | A a | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | B b | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | C c | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | D d | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | F f | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | G g | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | H h | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | I i | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | J j |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | K k | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | L l | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | M m | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | N n | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | P p | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Q q | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | R r | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | S s | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | T t |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | U u | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | V v | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | X x | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Y y | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Z z |} 1928/1930 нормасында ''w'' әрпі қолданылмады. ''c'' мен ''z'' көбіне жалқы есімдерде, халықаралық таңбаларда немесе шығу тегі айқын сөздерде кездесті. ''q'' негізінен ''qu'' тіркесінде қолданылып, /k/ немесе /kw/ тәрізді айтылды. ''x'' әрпі /ks/, кейде /gz/ дыбыстарына сәйкес келді. Классикалық емленің басты мақсаты — сөздің айтылуын жазылуынан оңай анықтау. Дегенмен Есперсен абсолютті фонемалық емледен гөрі халықаралық танымалдыққа да мән берді. 1934 жылғы этимологиялық нұсқада сөздердің латын және батысеуропалық тұлғаларына жақын жазылуына көбірек мүмкіндік берілді. Мысалы, фонетикалық нұсқада ''k'' немесе ''s'' арқылы берілетін кейбір дыбыстар этимологиялық нұсқада ''c'' әрпімен жазыла алды. Осыдан кейін бір сөздің әр кезеңге жататын бірнеше жазылуы кездесетін болды. == Сөздік қоры == Новиаль сөздік қорының негізгі қайнарлары: * [[ағылшын тілі]]; * [[француз тілі]]; * [[неміс тілі]]; * [[латын тілі]] және одан тараған роман тілдері; * скандинав тілдері; * эсперанто, идо және интерлингве сияқты бұрынғы жоспарлы тілдер. Есперсен сөз таңдағанда мына өлшемдерді ескерді: # түбірдің бірнеше ірі тілде танымал болуы; # сөздің айтылуының жеңілдігі; # басқа сөздермен шатасу қаупінің аздығы; # одан туынды сөздер жасау мүмкіндігі; # халықаралық ғылыми және мәдени терминологиямен үйлесуі. Сондықтан новиальдағы көптеген сөздер еуропалық тілдерді білетін адамға бірден немесе шамамен түсінікті: {| class="wikitable" |- ! Новиаль ! Мағынасы ! Туыстас халықаралық тұлғалар |- | ''nasion(e)'' | ұлт | ''nation'', ''nation'', ''Nation'' |- | ''familie'' | отбасы | ''family'', ''famille'', ''Familie'' |- | ''sientie'' | ғылым | ''science'', ''scienza'' |- | ''libre'' | кітап | ''libro'', ''livre'' |- | ''protekte'' | қорғау | ''protect'', ''protéger'' |- | ''universali'' | әмбебап, жалпы | ''universal'', ''universel'' |} Тілдің еуропалық негізі оны роман және герман тілдерінде сөйлейтіндерге салыстырмалы түрде таныс етеді. Сонымен бірге бұл ерекшелік новиальдың еуроорталық сипаты туралы сынға негіз болған. == Сөзжасамы == Новиальда табиғи тілдерден алынған, бірақ мағыналары біршама тұрақтандырылған жұрнақтар мен қосымшалар қолданылады. === Негізгі префикстер === {| class="wikitable" |- ! Префикс ! Мағынасы ! Мысал |- | ''pre-'' | бұрын, алдын ала | ''previda'' — алдын ала көру |- | ''anti-'' | қарсы | ''antimilitariste'' — антимилитарист |- | ''non-'' | болымсыздық | ''nonposibli'' — мүмкін емес |- | ''des-'' | қарама-қарсы әрекет немесе сапа | ''desobedia'' — бағынбау |- | ''dis-'' | бөлу, жан-жаққа тарату | ''disdona'' — таратып беру |- | ''mis-'' | қате, дұрыс емес | ''mispronuntia'' — қате айту |- | ''ri-'' | қайталау, қалпына келтіру | ''riforma'' — қайта құру |- | ''retro-'' | кері бағыт | ''retroaktiv'' — кері күші бар |- | ''ex-'' | бұрынғы | ''ex-presidente'' — бұрынғы президент |- | ''pseudo-'' | жалған | ''pseudo-sientie'' — жалған ғылым |} === Негізгі суффикстер === {| class="wikitable" |- ! Суффикс ! Қызметі ! Мысал |- | ''-eso'' | күйді немесе абстрактілі сапаны білдіреді | ''vereso'' — ақиқаттық |- | ''-o'' | әрекет атауын жасайды | ''ploro'' — жылау |- | ''-(t)ione'' | әрекет, үдеріс немесе нәтиже | ''evolutione'' — эволюция |- | ''-um'' | әрекет нәтижесінде жасалған зат | ''printatum'' — басылған материал |- | ''-ure'' | әрекеттің өнімі немесе нәтижесі | ''pikture'' — сурет |- | ''-ere'' | әрекетті атқарушы адам | ''bakere'' — наубайшы |- | ''-iste'' | мамандық немесе ағым жақтаушысы | ''dentiste'' — тіс дәрігері |- | ''-isme'' | ілім, бағыт немесе жүйе | ''sosialisme'' — социализм |- | ''-ia'' | ел, сала немесе қызмет орны | ''Anglia'' — Англия |- | ''-torie'' | әрекет өтетін орын | ''observatorie'' — обсерватория |- | ''-aro'' | жинақ немесе топ | ''vortaro'' — сөздік қор |- | ''-ide'' | ұрпақ, мұрагер | ''regide'' — патша ұрпағы |} Жұрнақтардың табиғи тілдердегі мағыналары әрдайым бірдей емес. Новиальда олар мүмкіндігінше бір мағынада және жаңа сөз жасауға жарамды тұрақты үлгі ретінде қолданылады. == Грамматикасы == Новиаль грамматикасы негізінен аналитикалық және тұрақты. Сөздердің грамматикалық қызметін сөз тәртібі, артикльдер, демеуліктер, предлогтар және көмекші етістіктер білдіреді. === Артикльдер === Белгілілік артиклі — өзгермейтін ''li'': :''li libre'' — кітап, белгілі бір кітап. Белгісіздік артиклі жоқ. Қажет болған жағдайда «бір» мағынасындағы ''un'' қолданыла алады: :''un libre'' — бір кітап. ''de'' және ''a'' предлогтары ''li'' артиклімен қысқарып біріге алады: * ''de + li → del''; * ''a + li → al''. === Зат есім === Зат есімдер жекеше түрде көбіне ''-e'', ''-a'', ''-o'', ''-u'' немесе ''-um'' дыбыстарына аяқталады. Көптік жалғауы: * дауыстыдан кейін — ''-s''; * дауыссыздан кейін — ''-es''. Мысалы: * ''hunde'' — ит; * ''hundes'' — иттер; * ''nation'' — ұлт; * ''nationes'' — ұлттар. Кей жағдайда жекеше көрсеткішін түсіру арқылы сан жағынан жалпылама мағына беріледі: :''leone'' — арыстан; :''leon es kruel'' — «арыстан қатыгез» немесе жалпы «арыстандар қатыгез». ==== Жанды атаулардың тұлғалары ==== Адамдар мен жануарларды білдіретін сөздерде биологиялық жынысты көрсетуге болады: * ''-e'' — жынысы көрсетілмеген немесе ортақ тұлға; * ''-o'' — еркек жынысты тұлға; * ''-a'' — әйел жынысты тұлға. Мысалы, сын есім түбірінен: * ''bon-e'' — жақсы адам, жынысы белгісіз; * ''bon-o'' — жақсы ер адам; * ''bon-a'' — жақсы әйел. Бұл грамматикалық тек емес: жансыз заттардың барлығы міндетті түрде ер немесе әйел тегіне бөлінбейді. ==== Септік қатынастары ==== Новиальда толық септелу жүйесі жоқ. Ілік немесе тәуелділік қатынасы: * ''de'' предлогы арқылы; * ''-n'', дауыссыздан кейін ''-en'' жалғауы арқылы беріледі. Мысалы: :''li libre de me'' — менің кітабым; :''men libre'' — менің кітабым. Табыс септігінің арнайы көрсеткіші әдетте қолданылмайды, өйткені тура толықтауыш баяндауыштан кейін келеді. Екіұштылық туған жағдайда: * ''-m'', дауыссыздан кейін ''-em''; * немесе ''em'' предлогы қолданылады. Көпше тұлғадағы теориялық табыс көрсеткіштері — ''-sem'' және ''-esem''. Есперсен бұл көрсеткішті қажетсіз жерде қолданбауға кеңес берген. Барыс немесе жанама толықтауыш қатынасы ''a'' предлогымен беріледі: :''li matra dona kukes a sen filies'' — ана балаларына тәтті нан береді. === Сын есім === Сын есімдердің негізгі көрсеткіші — ''-i''. Айтылуы қиындық туғызбаса және басқа сөзбен шатаспаса, соңғы ''-i'' түсірілуі мүмкін: * ''boni'' немесе ''bon'' — жақсы; * ''grandi'' немесе ''grand'' — үлкен. Сын есім: * зат есімнің санына қарай өзгермейді; * биологиялық жынысқа қарай қиыспайды; * әдетте анықтайтын зат есімнің алдында келеді. Мысалы: :''bon libre'' — жақсы кітап; :''bon libres'' — жақсы кітаптар. Зат есім түсірілгенде сын есімге заттық тұлға жалғанады: * ''bone'' — жақсы адам; * ''bono'' — жақсы ер адам; * ''bona'' — жақсы әйел; * ''bonu'' — жақсы нәрсе; * ''bonum'' — жақсылық. === Есімдіктер === {| class="wikitable" style="text-align;" ! Жақ ! Жекеше ! Көпше |- ! Бірінші жақ |''me'' |''nus'' |- ! Екінші жақ |''vu'' |''vus'' |- ! Үшінші жақ, ортақ |''le'' |''les'' |- ! Үшінші жақ, ер жынысты |''lo'' |''los'' |- ! Үшінші жақ, әйел жынысты |''la'' |''las'' |- ! Үшінші жақ, жансыз немесе бейтарап |''lu'' |''lus'' |} Бастауыш пен тура толықтауыш қызметіндегі есімдіктердің негізгі тұлғасы бірдей: :''me observa vu'' — мен сені бақылап тұрмын; :''vu observa me'' — сен мені бақылап тұрсың. Тәуелдік тұлғалар ''-n'' немесе ''-en'' арқылы жасалады: * ''men'' — менің, менікі; * ''vun'' — сенің немесе сіздің; * ''len'' — оның; * ''lon'' — оның, ер адамдікі; * ''lan'' — оның, әйел адамдікі; * ''nusen'' — біздің; * ''vusen'' — сіздердің; * ''lesen'', ''losen'', ''lasen'' — олардың. Өздік есімдігі — ''se'': :''lo admira se'' — ол өзін мақтан тұтады. Жалпылама-жақтық есімдік — ''on'': :''on parla novial'' — новиаль тілінде сөйлейді немесе адамдар новиаль тілінде сөйлейді. Өзаралық мағына ''mutu'' сөзімен білдіріледі. Қатыстық есімдіктің негізгі тұлғасы — ''kel'': :''li libre kel vu lekte'' — сіз оқып жатқан кітап. === Сілтеу және белгісіздік сөздері === Новиальда сын есім мен есімдік қызметін атқара алатын анықтауыш сөздер бар: * ''disi'' — бұл; * ''ti'' — сол; * ''qui'' — қайсы; * ''kelki'' — кейбір; * ''irgi'' — әлдебір; * ''chaki'' — әрбір; * ''omni'' — барлық; * ''nuli'' — ешбір; * ''poki'' — аздаған; * ''multi'' — көп; * ''tali'' — сондай; * ''quali'' — қандай; * ''tanti'' — сонша; * ''quanti'' — қанша. Оларға зат есім тұлғалары жалғанып, дербес есімдіктер жасалады: ''omnes'' — барлығы, ''nulum'' — ештеңе, ''disum'' — бұл нәрсе. === Сан есім === Негізгі есептік сандар: {| class="wikitable" style="text-align;" ! Сан ! Новиаль ! Сан ! Новиаль |- |1 |''un'', ''uni'' |6 |''six'' |- |2 |''du'' |7 |''sep'' |- |3 |''tri'' |8 |''ok'' |- |4 |''quar'' |9 |''nin'' |- |5 |''sink'' |10 |''dek'' |} Ондықтар ''-anti'' жұрнағымен жасалады: * ''duanti'' — 20; * ''trianti'' — 30; * ''quaranti'' — 40. Ірі сандар: * ''sent'' — 100; * ''mil'' — 1000; * ''milione'' — 1 000 000; * ''milyare'' — 1 000 000 000; * ''bilione'' — 1 000 000 000 000. Реттік сан ''-esmi'' арқылы жасалады: * ''unesmi'' — бірінші; * ''duesmi'' — екінші; * ''triesmi'' — үшінші. === Үстеу === Кейбір үстеулер дербес түбір түрінде келеді: * ''nun'' — қазір; * ''bald'' — жақында; * ''hir'' — мұнда; * ''dar'' — онда; * ''anke'' — сондай-ақ; * ''nur'' — тек; * ''tre'' — өте. Сын есімнен үстеу көбіне ''-m'' жалғауымен жасалады: * ''boni'' — жақсы; * ''bonim'' — жақсы түрде; * ''rapidi'' — жылдам; * ''rapidim'' — жылдам түрде. Күрделі үстеулерде мына компоненттер қолданылады: * ''-tem'' — уақыт: ''nultem'' — ешқашан; * ''-foy'' — рет: ''dufoy'' — екі рет; * ''-lok'' — орын: ''omnilok'' — барлық жерде; * ''-man'' — амал: ''altriman'' — басқа жолмен. Көптеген предлогтан ''-u'' арқылы мекендік немесе бағыттық үстеу жасалады: * ''in'' — ішінде, ал ''inu'' — іште; * ''ante'' — алдында, ал ''anteu'' — бұған дейін; * ''proxim'' — жанында, ал ''proximu'' — жақын жерде. === Етістік === Етістік тұлғасы жаққа және санға қарай өзгермейді: :''me protekte'' — мен қорғаймын; :''lo protekte'' — ол қорғайды; :''nus protekte'' — біз қорғаймыз. Етістіктің негізгі тұлғасы көбіне ''-a'' дыбысына аяқталады: ''ama'' — сүю, ''vida'' — көру, ''sava'' — білу, ''rida'' — күлу. Халықаралық туынды тұлғаларды сақтау үшін ''-e'', ''-i'', ''-u'' аяқталатын етістіктер де бар: ''protekte'', ''audi'', ''konstitu''. Жиі қолданылатын ''es'' — «болу» және ''mus'' — «тиіс болу» етістіктері дауыссызға аяқталады. Негізгі түбір мәнмәтінге қарай тұйық етістік, осы шақ немесе бұйрық рай қызметін атқара алады: * ''vida'' — көру; * ''lo vida'' — ол көреді; * ''vida!'' — көр! {| class="wikitable" ! Грамматикалық мағына ! Новиальдағы үлгі ! Қазақша мағынасы |- |Негізгі тұлға |''protekte'' |қорғау |- |Осы шақ |''me protekte'' |мен қорғаймын |- |Жедел өткен шақ |''me did protekte'' немесе ''me protekted'' |мен қорғадым |- |Аяқталған осы шақ |''me ha protekte'' |мен қорғап қойдым |- |Бұрынғы аяқталған шақ |''me had protekte'' |мен қорғаған едім |- |Келер шақ |''me sal protekte'' немесе ''me ve protekte'' |мен қорғаймын, қорғайтын боламын |- |Аяқталған келер шақ |''me sal ha protekte'' |мен қорғап қойған боламын |- |Өткендегі келер шақ |''me saled protekte'' |мен қорғағалы жатқан едім |- |Шартты рай |''me vud protekte'' |мен қорғар едім |- |Аяқталған шартты рай |''me vud ha protekte'' |мен қорғаған болар едім |- |Бұйрық рай |''protekte!'' |қорға! |- |Қалау райы |''mey lo protekte'' |ол қорғасын, қорғағай |} Жедел өткен шақтың екі баламалы тәсілі бар: * аналитикалық ''did + түбір''; * синтетикалық ''-(e)d'' жалғауы. === Есімшелер === Белсенді есімше ''-(e)nt(i)'' арқылы жасалады: * ''amant(i)'' — сүйетін; * ''protektent(i)'' — қорғайтын. Ырықсыз немесе өткен шақтық есімше ''-t(i)'' арқылы жасалады: * ''amat(i)'' — сүйілген; * ''protektet(i)'' — қорғалған. Есімшелер сын есім тәрізді қолданылып, қажет болғанда зат есім тұлғаларын қабылдай алады: * ''amanti'' — сүйетін; * ''amanto'' — ғашық ер адам; * ''marito'' — күйеу; * ''marita'' — әйел, жұбай. === Ырықсыз етіс === Новиаль өзгеріс үдерісін білдіретін ырықсыз етіс пен нәтижелік күйді ажыратады. '''Әрекет үстіндегі немесе қалыптасу ырықсызы''' ''bli + етістік түбірі'' арқылы жасалады: :''li libre bli venda'' — кітап сатылып жатыр. '''Нәтижелік күй''' ''es + ырықсыз есімше'' арқылы жасалады: :''li libre es vendat'' — кітап сатылған. Бұл айырмашылық герман тілдеріндегі «болу» және «болып қалу» құрылымдарына ұқсайды. === Сөз тәртібі === Негізгі сөз тәртібі: :'''Бастауыш — баяндауыш — тура толықтауыш — өзге толықтауыштар'''. Мысалы: :''li matra dona kukes a sen filies'' — ана балаларына тәтті нан береді. Сөз тәртібі грамматикалық қатынастарды білдіретіндіктен, тура толықтауыш баяндауыштан кейін орналасады. Есімдік толықтауыш та осы орында тұрады: :''me vida lo'' — мен оны көремін. Бүкіл сөйлемді терістейтін ''non'' баяндауыштың алдында келеді: :''li matra non dona li kukes'' — ана тәтті нандарды бермейді. === Салыстыру шырайлары === Теңдік, артықтық және кемдік салыстырулары: * ''tam ... kam'' — ... сияқты; * ''plu ... kam'' — ...-дан артық; * ''min ... kam'' — ...-дан кем. Мысалы: :''lo es tam grandi kam sen visino'' — ол көршісі сияқты бойшаң; :''la es plu beli kam sen fratra'' — ол сіңлісінен немесе әпкесінен әдемірек; :''Pierre kurse min rapidim kam Paul'' — Пьер Польге қарағанда баяуырақ жүгіреді. Күшейтпелі шырай: * ''maxim'' — ең; * ''minim'' — ең аз. Мысалы: :''lo es li maxim inteligenti ek li skole'' — ол мектептегі ең зерек адам. == Новиальдың негізгі тарихи нұсқалары == {| class="wikitable" ! Нұсқа ! Кезеңі ! Негізгі ерекшелігі |- |1928 жылғы новиаль |1928 |''An International Language'' кітабында берілген бастапқы фонетикалық және аналитикалық жүйе |- |1930 жылғы новиаль |1930 жылдан бастап |''Novial Lexike'' сөздігіндегі түзетілген сөздік қор мен грамматика |- |Фонетикалық новиаль |1934 жылдан бастап |Айтылу мен жазылудың жақын сәйкестігін сақтаған нұсқа |- |Орфографиялық новиаль |1934 жылдан бастап |Халықаралық сөздердің тарихи және этимологиялық жазылуына жақындатылған нұсқа |- |Реформаланған новиаль |1937—1939 |''Lingue-Jurie'' талқылаған, интерлингвеге жақындай түскен жүйелер |- |''Novial 98'' |1990-жылдардың соңы |Интернет дәуірінде жасалған жаңартылған нұсқа |} Бірыңғай қазіргі академия болмағандықтан, «дұрыс новиаль» ұғымы қолданылатын тарихи нормаға байланысты. Ғылыми сипаттамаларда әдетте 1928 және 1930 жылдардағы классикалық жүйе бастапқы негіз ретінде алынады. == Басқа жоспарлы тілдермен салыстырылуы == === Эсперантомен салыстырғанда === Новиальда эсперантодағыдай барлық зат есімге міндетті бір ғана аяқталым берілмейді. Табыс септігі міндетті емес, ал сын есім зат есіммен сан және септік жағынан қиыспайды. Сөздік қор халықаралық батысеуропалық тұлғаларға көбірек жақындатылған. Эсперантоның артықшылығы — оның нормасының тұрақтылығы, кең әдебиеті және ірі сөйлеушілер қауымдастығы. Новиальдың артықшылығы ретінде кей еуропалықтар үшін сөздердің табиғи таныстығы мен аналитикалық грамматикасы аталады. === Идомен салыстырғанда === Новиаль идоның халықаралық сөздер мен тұрақты сөзжасамға негізделу қағидаларын жалғастырды. Бірақ Есперсен идоның міндетті сөз табы көрсеткіштерін және кейбір флексиялық тұлғаларын қажетсіз деп санады. Новиаль синтаксистік қатынастарды сөз тәртібімен беруге көбірек сүйенеді. === Интерлингвемен және интерлингвемен салыстырғанда === Новиаль мен интерлингве халықаралық роман-герман лексикасын табиғи тұлғаларда беруге ұмтылады. Алайда классикалық новиальдың грамматикасы мен туынды сөздер жүйесі интерлингвеге қарағанда реттірек. IALA интерлингвасы сөздерді бірнеше бақылау тілінде кездесетін тарихи халықаралық тұлғалары бойынша іріктейді. Новиальда Есперсеннің жеке таңдауы және үйрену жеңілдігіне бағытталған өзгерістер көбірек байқалады. == Қолданылуы және қазіргі жағдайы == Новиаль ешбір мемлекеттің, аумақтың немесе халықаралық ұйымның ресми тілі емес. Тілді меңгерген адамдар саны туралы тексерілген қазіргі статистика жоқ. Әртүрлі интернет деректеріндегі шағын сандар ресми санаққа емес, белсенді қауым мүшелерінің шамамен бағалауына негізделген. Тіл мына салаларда қолданылады: * жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде; * электрондық хат алмасу мен интернет форумдарында; * көркем және діни мәтіндерді аударуда; * грамматикалық тәжірибелерде; * новиаль тіліндегі Уикипедия мен басқа Wikimedia жобаларында. Новиаль тіліндегі Уикипедия 2006 жылғы 30 қыркүйекте жеке бөлім ретінде ашылды. 2026 жылғы 11 шілдедегі көрсеткіш бойынша онда шамамен 2070 мақала, соңғы 30 күнде өңдеу жасаған 18 белсенді қатысушы және 2 әкімші болған.<ref>[https://nov.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics Statistikes — Novial Wikipedia]. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref> Мақалалар саны жекелеген беттердің жасалуы немесе жойылуына байланысты күн сайын өзгеріп отырады. Интернет новиальдың тарихи еңбектерін цифрландыруға, әр кезеңдегі нормаларды салыстыруға және географиялық тұрғыдан бір-бірінен алыс пайдаланушылардың байланысуына мүмкіндік берді. Соған қарамастан тіл қауымдастығы эсперанто, интерлингва және идо қауымдастықтарымен салыстырғанда өте шағын. == Бағалануы және сын-пікірлер == Новиальдың интерлингвистика тарихындағы маңызы оның сөйлеушілер санына ғана байланысты емес. Тілді кәсіби тілші жасаған және оның әрбір негізгі шешімі арнайы еңбекте салыстырмалы тілдік дәлелдермен түсіндірілген. Есперсен дыбыстарды, түбірлерді, сөз тәртібін және грамматикалық көрсеткіштерді таңдауда еуропалық тілдердің даму тарихына сүйенді. Новиальдың жақтастары оның мына қасиеттерін атап көрсетеді: * грамматикасының аналитикалық және салыстырмалы түрде қарапайым болуы; * етістіктің жақ пен санға қарай өзгермеуі; * міндетті табыс септігінің болмауы; * халықаралық сөздердің танымал тұлғаларын қолдануы; * биологиялық жынысты қажет болған жағдайда ғана көрсетуі; * жүйелілік пен табиғилықты ұштастыруға талпынысы. Сыншылар мыналарды көрсетеді: * сөздік қордың роман және герман тілдеріне шектен тыс тәуелділігі; * еуропалық емес тілдерде сөйлейтіндер үшін сөздердің бірдей дәрежеде таныс болмауы; * 1928, 1930, 1934 және кейінгі нормалар арасындағы айырмашылықтар; * Есперсеннің көзі тірісінде де реформалардың тоқтамауы; * бірыңғай тұрақты мекеме мен үздіксіз ұйымдық дәстүрдің болмауы; * сөйлеушілер мен түпнұсқа әдебиеттің аздығы. Неміс интерлингвисі Детлев Бланке новиальдың тәжірибелік қоғамдық ықпалы шектеулі болғанымен, жоспарлы тіл теориясы үшін оның жан-жақты лингвистикалық негіздемесі маңызды екенін атап көрсеткен.<ref>Blanke, Detlev. ''Internationale Plansprachen: Eine Einführung''. Berlin: Akademie-Verlag, 1985.</ref> == Мәтін үлгісі == Төменде [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 1-бабы новиаль және қазақ тілдерінде берілген: {| class="wikitable" |- ! Новиаль !! Қазақша мағынасы |- | style="vertical-align:top;" |''Omni homes bli nati libri e equali in dignitate e jures.<br>Les es dotat kun rasione e konsientie e deve akta mutu in spirite de fraternitate.'' | style="vertical-align:top;" |''Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді.<br>Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.'' |} == Әдебиеті == * Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928. * Jespersen, Otto. ''Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter, 1930. * Jespersen, Otto. ''Plubonisat Novial''. 1934. * Jespersen, Otto. ''Pri reformes in Novial''. 1937. * Jacob, Henry. ''A Planned Auxiliary Language''. London: Dobson, 1947. * Blanke, Detlev. ''Internationale Plansprachen: Eine Einführung''. Berlin: Akademie-Verlag, 1985. * Jespersen, Otto. ''A Linguist’s Life''. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Интерлингвистика]] * [[Эсперанто]] * [[Идо]] * [[Отто Есперсен]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://iso639-3.sil.org/code/nov ISO 639-3 дерекқорындағы ''nov'' коды] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/novi1234 Glottolog дерекқорындағы Novial] * [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Jespersen%2C+Otto%22 Отто Есперсеннің цифрланған еңбектері] [[Санат:Жасанды тілдер]] [[Санат:Жоспарлы тілдер]] [[Санат:Новиаль]] [[Санат:Эсперанто]] l3cr2hd7n7a3e8fnyta9eqhk8ywpwby 3635227 3635226 2026-07-26T17:34:43Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Жазуы және емлесі */ 3635227 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = [[жасанды тілдер]] |аты = Новиаль[[Сурет:Flag of Novial.svg|сүрмесіз|ешқандай]]<small>Новиаль туы</small> |өз атауы = novial |айтылуы = |елдер = |аймақтар = |ресми тіл = |реттейтін мекеме = |сөйлеушілер саны = |рейтинг = |күйі = |жойылды = |санаты = |классификация = |жазу = [[латын әліпбиі]] негізінде |МЕСТ 7.75–97 = |ISO1 = |ISO2 = |ISO3 = nov }} '''Новиаль''' немесе '''новиал''' (өз атауы — ''novial'') — даниялық тілші [[Отто Есперсен]] 1928 жылы жасаған халықаралық көмекші тіл. Тіл әртүрлі ана тілінде сөйлейтін адамдардың халықаралық қарым-қатынасын жеңілдетуге арналған. Новиальдың сөздік қоры негізінен [[роман тілдері|роман]] және [[герман тілдері|герман]] тілдерінен алынған, ал оның аналитикалық грамматикасына [[ағылшын тілі]] мен қазіргі скандинав тілдерінің синтаксистік құрылысы елеулі ықпал етті.<ref>Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928.</ref> Новиаль [[эсперанто]] мен [[идо]] тәрізді жүйелілігі жоғары жоспарлы тілдер мен сөздері табиғи еуропалық тілдерге сырттай ұқсайтын [[интерлингве]] және кейінгі [[интерлингва]] сияқты натуралистік жобалардың аралығындағы тіл ретінде сипатталады. Есперсен тілдің грамматикасын мүмкіндігінше қарапайым әрі тұрақты етуге, сонымен бірге халықаралық сөздердің табиғи қалпын сақтауға тырысты. Тілдің бастапқы нормасы Есперсеннің 1928 жылғы ''An International Language'' кітабында баяндалды. 1930 жылы шыққан ''Novial Lexike'' сөздігінде лексика мен грамматиканың кейбір тұстары өзгертілді. 1930-жылдары Есперсен мен новиальшылдар жаңа реформалар ұсынды, сондықтан «новиаль» атауы бір-бірінен емле және жекелеген грамматикалық белгілері бойынша ерекшеленетін бірнеше тарихи нұсқаны қамтиды.<ref>Jespersen, Otto. ''Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter, 1930.</ref> Қазіргі кезде новиальдың мемлекеттік немесе халықаралық ұйымдарда ресми мәртебесі жоқ. Оны пайдаланушылар саны жөнінде сенімді санақ жүргізілмейді; тіл шағын халықаралық интернет қауымдастығында, жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде және Уикипедияның новиаль тіліндегі бөлімінде қолданылады. Новиальға белсенді ''nov'' коды берілген.<ref>[https://iso639-3.sil.org/code/nov ISO 639-3: nov]. SIL International. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref><ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/novi1234 Novial]. ''Glottolog''. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref> == Атауы == ''Novial'' атауы новиаль тіліндегі ''novi'' («жаңа») сөзі мен ағылшын тіліндегі ''International Auxiliary Language'' — «халықаралық көмекші тіл» тіркесінің ''IAL'' қысқартуының бірігуінен жасалған. Осылайша атауды шартты түрде «жаңа халықаралық көмекші тіл» деп түсіндіруге болады. Қазақ тілінде тіл атауы орыс тіліндегі дәстүр бойынша көбіне '''новиаль''' түрінде беріледі. Түпнұсқаның айтылуы мен жазылуына жақынырақ '''новиал''' нұсқасы да қолданылады. == Тарихы == === Алғышарттары === XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында [[волапюк]], [[эсперанто]], [[идо]] және басқа халықаралық көмекші тіл жобалары пайда болды. Есперсен халықаралық тіл мәселесіне кәсіби тілші ретінде қатысты. Ол 1907 жылы Парижде жұмыс істеген Халықаралық көмекші тілді қабылдау жөніндегі делегацияның жұмысына араласып, кейін эсперантоның реформаланған нұсқасы ретінде пайда болған идо тілін қолдады. Есперсен 1907—1910 жылдары Идо академиясының төрағасы болды. Алайда уақыт өте келе ол идоның сөз түрлендіру жүйесі мен бірқатар жасанды белгілерін сынға алды. Оның пікірінше, халықаралық тіл бір жағынан жүйелі және үйренуге жеңіл, екінші жағынан кең таралған тілдерді білетін адамдарға табиғи әрі таныс болуы керек еді.<ref>Jacob, Henry. ''A Planned Auxiliary Language''. London: Dobson, 1947.</ref><ref>Jespersen, Otto. ''A Linguist’s Life''. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995.</ref> === 1928 жылғы алғашқы нұсқа === 1928 жылы Есперсен Лондонда ''An International Language'' кітабын жариялады. Еңбекте жаңа тілдің дыбыс жүйесі, емлесі, сөз таптары, сөйлем құрылысы, сөзжасамы және сөздік қорды іріктеу қағидалары түсіндірілді. Есперсен тіл жасауда «ең көп адам үшін ең үлкен жеңілдік» қағидасын ұстанды. Ол халықаралық сөздердің барынша кең таралған тұлғаларын таңдауға, қажетсіз грамматикалық категорияларды алып тастауға және сөздердің сөйлемдегі қызметін көбіне сөз тәртібі мен көмекші сөздер арқылы білдіруге ұмтылды. Алғашқы новиальда: * етістіктер жақ пен санға қарай өзгермеді; * зат есімдерде міндетті табыс септік жалғауы болмады; * грамматикалық тек категориясы қолданылмады; * көптік мағына тұрақты жалғаулар арқылы жасалды; * шақтар мен райлардың көбі көмекші етістіктермен берілді; * сөздік қор роман және герман тілдеріндегі халықаралық түбірлерден құрылды. === 1930 жылғы сөздік === 1930 жылы Есперсен ''Novial Lexike'' атты ағылшын–француз–неміс–новиаль сөздігін шығарды. Бұл еңбек жай ғана сөздік емес, тілдің екінші нормативтік кезеңі болды. Онда 1928 жылғы кейбір сөздер мен тұлғалар өзгертіліп, туынды сөздер жүйесі кеңейтілді. 1930 жылғы норма кейінгі новиальшылардың едәуір бөлігі үшін негізгі классикалық үлгіге айналды. Қазіргі оқу материалдарының көпшілігі 1928 және 1930 жылдардағы ережелерді біріктіріп береді. === ''Mondo'' және ''Novialiste'' журналдары === 1920-жылдардың соңында Стокгольмде шыққан ''Mondo'' журналы новиальды насихаттайтын негізгі басылымға айналды. Онда Есперсеннің мақалалары, аудармалар, хаттар, грамматикалық ұсыныстар және халықаралық тіл қозғалысы туралы пікірталастар жарияланды. 1934 жылы журналдың атауы ''Novialiste'' болып өзгертілді. Басылым новиаль қауымдастығының пікірталас алаңы қызметін атқарып, 1939 жылға дейін шығып тұрды. Журнал төңірегіндегі авторлар тілді табиғи халықаралық сөздерге жақындатуды және оның емлесін қайта қарауды ұсынды. === 1934 жылғы реформа === 1934 жылы Есперсен ''Plubonisat Novial'' («Жетілдірілген новиаль») атты еңбегінде бірқатар өзгерістерді ұсынды. Ең маңызды өзгеріс екі параллель емле қағидасының пайда болуы еді: * '''фонетикалық новиаль''' — сөздердің айтылуы мен жазылуының бір-біріне барынша сәйкес болуын сақтады; * '''орфографиялық немесе этимологиялық новиаль''' — халықаралық сөздердің латын, француз, ағылшын және басқа еуропалық тілдердегі дәстүрлі жазылуына жақындады. Этимологиялық нұсқада ''c'', ''z'' сияқты әріптердің қолданылуы кеңейіп, кейбір түбірлердің жазылуы өзгерді. Бұл сөздерді Батыс Еуропа тілдерін білетіндер үшін танымалырақ етті, бірақ бастапқы «бір дыбыс — бір таңба» қағидасын әлсіретті. Реформа тіл қауымдастығында толық бірлікке қол жеткізбеді. === 1935—1939 жылдардағы өзгерістер === 1930-жылдардың екінші жартысында швед новиальшысы Вальтер Альстедт және басқа авторлар Есперсенмен бірге тілдің жаңа нормаларын талқылады. 1937 жылы тіл мәселелерін қарастыратын ''Lingue-Jurie'' алқасы құрылды. Есперсеннің ''Pri reformes in Novial'' еңбегінде әрі қарайғы өзгерістер ұсынылды.<ref>Jespersen, Otto. ''Pri reformes in Novial''. 1937.</ref> Осы кезеңдегі нұсқаларда: * емле табиғи еуропалық үлгілерге жақындай түсті; * кейбір көмекші етістіктер мен есімдіктер өзгертілді; * туынды жұрнақтардың саны артты; * новиаль мен интерлингве арасындағы ұқсастық күшейді. Үздіксіз өзгерістер тілдің тұрақты нормасын қалыптастыруды қиындатты. Екінші дүниежүзілік соғыс халықаралық байланыстарды үзіп, ''Novialiste'' журналының жабылуына және ұйымдасқан қозғалыстың әлсіреуіне әкелді. === Есперсен қайтыс болғаннан кейін === Отто Есперсен 1943 жылы қайтыс болды. Тілдің негізгі жасаушысы мен беделді үйлестірушісінен айырылғаннан кейін новиаль қозғалысы ұзақ уақыт бойы белсенді қызмет атқармады. Кейбір бұрынғы новиальшылар кейін [[интерлингве]] немесе [[Интерлингва (IALA)|IALA интерлингвасын]] қолдауға көшті. 1940-жылдары Генри Джейкоб новиальдың грамматикасы мен тарихына арналған еңбектер жариялады. Алайда тіл эсперанто, идо немесе интерлингве көлеміндегі тұрақты халықаралық ұйым құра алмады. === 1990-жылдардағы қайта жандану === 1990-жылдары интернеттің таралуымен новиальға қызығушылық қайта оянды. Жаңа электрондық пошта топтары, веб-сайттар, сөздіктер және оқу мәтіндері пайда болды. Бұл кезеңде классикалық 1928/1930 нормасын қалпына келтірумен қатар, оны жаңарту жобалары да жасалды. Солардың ішіндегі ең белгілісі — '''Novial 98'''. Оның жақтастары классикалық новиальдың сөздік қорын сақтай отырып, бірқатар емле және грамматикалық өзгерістер ұсынды. Кей нұсқаларда: * ''w'' және ''z'' әріптерінің қолданылуы кеңейтілді; * тұйық етістікке арнайы ''-r'' көрсеткіші ұсынылды; * келер шақтың көмекші етістігі өзгертілді; * созылыңқы қимылды білдіретін жаңа құрылымдар енгізілді. Novial 98 ешқашан бүкіл қауымдастық міндетті түрде қабылдаған ресми норма болған жоқ. Сондықтан қазіргі мәтіндерде классикалық новиаль, 1930-жылдардағы реформалық нұсқалар және Novial 98 белгілері қатар кездесуі мүмкін. === Кейінгі туынды жобалар === Новиальдың негізінде немесе оның ықпалымен бірнеше шағын жоба жасалды: * '''Novial Pro''' — Маркос Франко ұсынған жаңартылған нұсқа; * '''Eurial''' — Б. Филлип Йонссон жасаған еуропалық көмекші тіл жобасы; * '''NovIALA''' — новиальды IALA интерлингвасымен жақындастыруға талпынған жоба; * '''Noviali Interlingue Modernizat''' — новиаль мен интерлингве ерекшеліктерін біріктіруге бағытталған нұсқа. Бұл жобалардың ешқайсысы классикалық новиальды толық ығыстырған жоқ. == Жіктелуі және типологиялық сипаты == Новиаль — табиғи тілдерден кейін жасалған '''апостериорлық жоспарлы тіл'''. Оның негізгі лексикалық материалдары бұрыннан бар еуропалық тілдерден алынған. Сондықтан ол түбірлері алдын ала ойдан шығарылған априорлық тілдерге жатпайды. Құрылымдық тұрғыдан новиаль: * негізінен аналитикалық тіл; * сөздердің грамматикалық қызметін көбіне сөз тәртібі және көмекші сөздер арқылы білдіреді; * сөз түрлендіру көрсеткіштерінің саны аз; * етістікте жақтық және сандық қиысуды қолданбайды; * сөзжасамда тұрақты жұрнақтар жүйесіне сүйенеді; * негізгі сөйлем үлгісі ретінде бастауыш–баяндауыш–толықтауыш тәртібін қолданады. Жоспарлы тілдер типологиясында новиальды кейде '''гипосхемалық тіл''' деп сипаттайды. Оның жұрнақтары табиғи тілдерден алынғанымен, жаңа тілдің ішінде олар бастапқы тілдерге қарағанда жүйелірек әрі өнімдірек қолданылады. Осы жағынан новиаль қатаң схемалық эсперанто мен сөздерді табиғи қалпында қабылдайтын интерлингве арасындағы аралық орынды алады. == Фонологиясы == Новиальдың дыбыс жүйесі Батыс Еуропа тілдерінде жиі кездесетін және халықаралық қолданысқа қолайлы дыбыстардан құралған. Айтылымда сөйлеушінің ана тіліне байланысты шектеулі нұсқалыққа жол беріледі. === Дауысты дыбыстар === Негізгі жүйеде бес дауысты фонема бар: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Әріп ! Халықаралық фонетикалық әліпбидегі жуық мәні ! Ескерту |- | ''a'' | /a/ | Ашық дауысты |- | ''e'' | /e/ немесе /ɛ/ | Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі |- | ''i'' | /i/ | Қысаң алдыңғы дауысты |- | ''o'' | /o/ немесе /ɔ/ | Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі |- | ''u'' | /u/ | Қысаң артқы дауысты |} Дауыстылардың ұзақтығы сөз мағынасын өзгертпейді. Әдетте әрбір жазылған дауысты жеке буын құрайды, алайда қатар келген дауыстылар сөйлеу қарқынына қарай дифтонг тәрізді айтылуы мүмкін. === Дауыссыз дыбыстар === Негізгі дауыссыздарға /p, b, t, d, k, g, f, v, s, h, m, n, l, r, j/ дыбыстары, сондай-ақ /t͡ʃ/, /d͡ʒ/, /ʃ/ тәрізді дыбыстар кіреді. /ŋ/, /ʒ/ және /w/ дыбыстары кейбір халықаралық сөздерде, жалқы есімдерде немесе кейінгі нұсқаларда кездесуі мүмкін. ''ch'' және ''sh'' диграфтарының айтылуында нұсқалық бар. Мысалы, ''chokolate'' сөзі сөйлеушінің тілдік ортасына қарай /t͡ʃokoˈlate/ немесе /ʃokoˈlate/ түрінде айтылуы мүмкін.<ref>Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928. P. 36–42.</ref> ''r'' дыбысының діріл, бір соққылы немесе көмейлік айтылуы мағынаны ажыратпайды. Негізгі талап — сөздердің бір-бірінен анық ажыратылуы. === Екпін === Классикалық ереже бойынша екпін сөздің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыға түседі. Алайда ''-d'', ''-m'', ''-n'', ''-s'' тәрізді грамматикалық жалғаулар екпінді анықтауда есепке алынбайды. Сондықтан: * ''bóni'' — «жақсы»; * ''bónim'' — «жақсы түрде»; * ''apérta'' — «ашу»; * ''apértad'' — «ашты». Басқаша айтқанда, екпін сөз түбірінің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыда сақталады. == Жазуы және емлесі == Новиаль [[латын әліпбиі]]мен жазылады. Классикалық әліпбиде мына 25 әріптер беріледі: {| style="font-family Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style; border-collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | A a | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | B b | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | C c | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | D d | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | F f | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | G g | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | H h | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | I i | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | J j |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | K k | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | L l | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | M m | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | N n | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | P p | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Q q | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | R r | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | S s | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | T t |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | U u | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | V v | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | X x | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Y y | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Z z |} 1928/1930 нормасында ''w'' әрпі қолданылмады. ''c'' мен ''z'' көбіне жалқы есімдерде, халықаралық таңбаларда немесе шығу тегі айқын сөздерде кездесті. ''q'' негізінен ''qu'' тіркесінде қолданылып, /k/ немесе /kw/ тәрізді айтылды. ''x'' әрпі /ks/, кейде /gz/ дыбыстарына сәйкес келді. Классикалық емленің басты мақсаты — сөздің айтылуын жазылуынан оңай анықтау. Дегенмен Есперсен абсолютті фонемалық емледен гөрі халықаралық танымалдыққа да мән берді. 1934 жылғы этимологиялық нұсқада сөздердің латын және батысеуропалық тұлғаларына жақын жазылуына көбірек мүмкіндік берілді. Мысалы, фонетикалық нұсқада ''k'' немесе ''s'' арқылы берілетін кейбір дыбыстар этимологиялық нұсқада ''c'' әрпімен жазыла алды. Осыдан кейін бір сөздің әр кезеңге жататын бірнеше жазылуы кездесетін болды. == Сөздік қоры == Новиаль сөздік қорының негізгі қайнарлары: * [[ағылшын тілі]]; * [[француз тілі]]; * [[неміс тілі]]; * [[латын тілі]] және одан тараған роман тілдері; * скандинав тілдері; * эсперанто, идо және интерлингве сияқты бұрынғы жоспарлы тілдер. Есперсен сөз таңдағанда мына өлшемдерді ескерді: # түбірдің бірнеше ірі тілде танымал болуы; # сөздің айтылуының жеңілдігі; # басқа сөздермен шатасу қаупінің аздығы; # одан туынды сөздер жасау мүмкіндігі; # халықаралық ғылыми және мәдени терминологиямен үйлесуі. Сондықтан новиальдағы көптеген сөздер еуропалық тілдерді білетін адамға бірден немесе шамамен түсінікті: {| class="wikitable" |- ! Новиаль ! Мағынасы ! Туыстас халықаралық тұлғалар |- | ''nasion(e)'' | ұлт | ''nation'', ''nation'', ''Nation'' |- | ''familie'' | отбасы | ''family'', ''famille'', ''Familie'' |- | ''sientie'' | ғылым | ''science'', ''scienza'' |- | ''libre'' | кітап | ''libro'', ''livre'' |- | ''protekte'' | қорғау | ''protect'', ''protéger'' |- | ''universali'' | әмбебап, жалпы | ''universal'', ''universel'' |} Тілдің еуропалық негізі оны роман және герман тілдерінде сөйлейтіндерге салыстырмалы түрде таныс етеді. Сонымен бірге бұл ерекшелік новиальдың еуроорталық сипаты туралы сынға негіз болған. == Сөзжасамы == Новиальда табиғи тілдерден алынған, бірақ мағыналары біршама тұрақтандырылған жұрнақтар мен қосымшалар қолданылады. === Негізгі префикстер === {| class="wikitable" |- ! Префикс ! Мағынасы ! Мысал |- | ''pre-'' | бұрын, алдын ала | ''previda'' — алдын ала көру |- | ''anti-'' | қарсы | ''antimilitariste'' — антимилитарист |- | ''non-'' | болымсыздық | ''nonposibli'' — мүмкін емес |- | ''des-'' | қарама-қарсы әрекет немесе сапа | ''desobedia'' — бағынбау |- | ''dis-'' | бөлу, жан-жаққа тарату | ''disdona'' — таратып беру |- | ''mis-'' | қате, дұрыс емес | ''mispronuntia'' — қате айту |- | ''ri-'' | қайталау, қалпына келтіру | ''riforma'' — қайта құру |- | ''retro-'' | кері бағыт | ''retroaktiv'' — кері күші бар |- | ''ex-'' | бұрынғы | ''ex-presidente'' — бұрынғы президент |- | ''pseudo-'' | жалған | ''pseudo-sientie'' — жалған ғылым |} === Негізгі суффикстер === {| class="wikitable" |- ! Суффикс ! Қызметі ! Мысал |- | ''-eso'' | күйді немесе абстрактілі сапаны білдіреді | ''vereso'' — ақиқаттық |- | ''-o'' | әрекет атауын жасайды | ''ploro'' — жылау |- | ''-(t)ione'' | әрекет, үдеріс немесе нәтиже | ''evolutione'' — эволюция |- | ''-um'' | әрекет нәтижесінде жасалған зат | ''printatum'' — басылған материал |- | ''-ure'' | әрекеттің өнімі немесе нәтижесі | ''pikture'' — сурет |- | ''-ere'' | әрекетті атқарушы адам | ''bakere'' — наубайшы |- | ''-iste'' | мамандық немесе ағым жақтаушысы | ''dentiste'' — тіс дәрігері |- | ''-isme'' | ілім, бағыт немесе жүйе | ''sosialisme'' — социализм |- | ''-ia'' | ел, сала немесе қызмет орны | ''Anglia'' — Англия |- | ''-torie'' | әрекет өтетін орын | ''observatorie'' — обсерватория |- | ''-aro'' | жинақ немесе топ | ''vortaro'' — сөздік қор |- | ''-ide'' | ұрпақ, мұрагер | ''regide'' — патша ұрпағы |} Жұрнақтардың табиғи тілдердегі мағыналары әрдайым бірдей емес. Новиальда олар мүмкіндігінше бір мағынада және жаңа сөз жасауға жарамды тұрақты үлгі ретінде қолданылады. == Грамматикасы == Новиаль грамматикасы негізінен аналитикалық және тұрақты. Сөздердің грамматикалық қызметін сөз тәртібі, артикльдер, демеуліктер, предлогтар және көмекші етістіктер білдіреді. === Артикльдер === Белгілілік артиклі — өзгермейтін ''li'': :''li libre'' — кітап, белгілі бір кітап. Белгісіздік артиклі жоқ. Қажет болған жағдайда «бір» мағынасындағы ''un'' қолданыла алады: :''un libre'' — бір кітап. ''de'' және ''a'' предлогтары ''li'' артиклімен қысқарып біріге алады: * ''de + li → del''; * ''a + li → al''. === Зат есім === Зат есімдер жекеше түрде көбіне ''-e'', ''-a'', ''-o'', ''-u'' немесе ''-um'' дыбыстарына аяқталады. Көптік жалғауы: * дауыстыдан кейін — ''-s''; * дауыссыздан кейін — ''-es''. Мысалы: * ''hunde'' — ит; * ''hundes'' — иттер; * ''nation'' — ұлт; * ''nationes'' — ұлттар. Кей жағдайда жекеше көрсеткішін түсіру арқылы сан жағынан жалпылама мағына беріледі: :''leone'' — арыстан; :''leon es kruel'' — «арыстан қатыгез» немесе жалпы «арыстандар қатыгез». ==== Жанды атаулардың тұлғалары ==== Адамдар мен жануарларды білдіретін сөздерде биологиялық жынысты көрсетуге болады: * ''-e'' — жынысы көрсетілмеген немесе ортақ тұлға; * ''-o'' — еркек жынысты тұлға; * ''-a'' — әйел жынысты тұлға. Мысалы, сын есім түбірінен: * ''bon-e'' — жақсы адам, жынысы белгісіз; * ''bon-o'' — жақсы ер адам; * ''bon-a'' — жақсы әйел. Бұл грамматикалық тек емес: жансыз заттардың барлығы міндетті түрде ер немесе әйел тегіне бөлінбейді. ==== Септік қатынастары ==== Новиальда толық септелу жүйесі жоқ. Ілік немесе тәуелділік қатынасы: * ''de'' предлогы арқылы; * ''-n'', дауыссыздан кейін ''-en'' жалғауы арқылы беріледі. Мысалы: :''li libre de me'' — менің кітабым; :''men libre'' — менің кітабым. Табыс септігінің арнайы көрсеткіші әдетте қолданылмайды, өйткені тура толықтауыш баяндауыштан кейін келеді. Екіұштылық туған жағдайда: * ''-m'', дауыссыздан кейін ''-em''; * немесе ''em'' предлогы қолданылады. Көпше тұлғадағы теориялық табыс көрсеткіштері — ''-sem'' және ''-esem''. Есперсен бұл көрсеткішті қажетсіз жерде қолданбауға кеңес берген. Барыс немесе жанама толықтауыш қатынасы ''a'' предлогымен беріледі: :''li matra dona kukes a sen filies'' — ана балаларына тәтті нан береді. === Сын есім === Сын есімдердің негізгі көрсеткіші — ''-i''. Айтылуы қиындық туғызбаса және басқа сөзбен шатаспаса, соңғы ''-i'' түсірілуі мүмкін: * ''boni'' немесе ''bon'' — жақсы; * ''grandi'' немесе ''grand'' — үлкен. Сын есім: * зат есімнің санына қарай өзгермейді; * биологиялық жынысқа қарай қиыспайды; * әдетте анықтайтын зат есімнің алдында келеді. Мысалы: :''bon libre'' — жақсы кітап; :''bon libres'' — жақсы кітаптар. Зат есім түсірілгенде сын есімге заттық тұлға жалғанады: * ''bone'' — жақсы адам; * ''bono'' — жақсы ер адам; * ''bona'' — жақсы әйел; * ''bonu'' — жақсы нәрсе; * ''bonum'' — жақсылық. === Есімдіктер === {| class="wikitable" style="text-align;" ! Жақ ! Жекеше ! Көпше |- ! Бірінші жақ |''me'' |''nus'' |- ! Екінші жақ |''vu'' |''vus'' |- ! Үшінші жақ, ортақ |''le'' |''les'' |- ! Үшінші жақ, ер жынысты |''lo'' |''los'' |- ! Үшінші жақ, әйел жынысты |''la'' |''las'' |- ! Үшінші жақ, жансыз немесе бейтарап |''lu'' |''lus'' |} Бастауыш пен тура толықтауыш қызметіндегі есімдіктердің негізгі тұлғасы бірдей: :''me observa vu'' — мен сені бақылап тұрмын; :''vu observa me'' — сен мені бақылап тұрсың. Тәуелдік тұлғалар ''-n'' немесе ''-en'' арқылы жасалады: * ''men'' — менің, менікі; * ''vun'' — сенің немесе сіздің; * ''len'' — оның; * ''lon'' — оның, ер адамдікі; * ''lan'' — оның, әйел адамдікі; * ''nusen'' — біздің; * ''vusen'' — сіздердің; * ''lesen'', ''losen'', ''lasen'' — олардың. Өздік есімдігі — ''se'': :''lo admira se'' — ол өзін мақтан тұтады. Жалпылама-жақтық есімдік — ''on'': :''on parla novial'' — новиаль тілінде сөйлейді немесе адамдар новиаль тілінде сөйлейді. Өзаралық мағына ''mutu'' сөзімен білдіріледі. Қатыстық есімдіктің негізгі тұлғасы — ''kel'': :''li libre kel vu lekte'' — сіз оқып жатқан кітап. === Сілтеу және белгісіздік сөздері === Новиальда сын есім мен есімдік қызметін атқара алатын анықтауыш сөздер бар: * ''disi'' — бұл; * ''ti'' — сол; * ''qui'' — қайсы; * ''kelki'' — кейбір; * ''irgi'' — әлдебір; * ''chaki'' — әрбір; * ''omni'' — барлық; * ''nuli'' — ешбір; * ''poki'' — аздаған; * ''multi'' — көп; * ''tali'' — сондай; * ''quali'' — қандай; * ''tanti'' — сонша; * ''quanti'' — қанша. Оларға зат есім тұлғалары жалғанып, дербес есімдіктер жасалады: ''omnes'' — барлығы, ''nulum'' — ештеңе, ''disum'' — бұл нәрсе. === Сан есім === Негізгі есептік сандар: {| class="wikitable" style="text-align;" ! Сан ! Новиаль ! Сан ! Новиаль |- |1 |''un'', ''uni'' |6 |''six'' |- |2 |''du'' |7 |''sep'' |- |3 |''tri'' |8 |''ok'' |- |4 |''quar'' |9 |''nin'' |- |5 |''sink'' |10 |''dek'' |} Ондықтар ''-anti'' жұрнағымен жасалады: * ''duanti'' — 20; * ''trianti'' — 30; * ''quaranti'' — 40. Ірі сандар: * ''sent'' — 100; * ''mil'' — 1000; * ''milione'' — 1 000 000; * ''milyare'' — 1 000 000 000; * ''bilione'' — 1 000 000 000 000. Реттік сан ''-esmi'' арқылы жасалады: * ''unesmi'' — бірінші; * ''duesmi'' — екінші; * ''triesmi'' — үшінші. === Үстеу === Кейбір үстеулер дербес түбір түрінде келеді: * ''nun'' — қазір; * ''bald'' — жақында; * ''hir'' — мұнда; * ''dar'' — онда; * ''anke'' — сондай-ақ; * ''nur'' — тек; * ''tre'' — өте. Сын есімнен үстеу көбіне ''-m'' жалғауымен жасалады: * ''boni'' — жақсы; * ''bonim'' — жақсы түрде; * ''rapidi'' — жылдам; * ''rapidim'' — жылдам түрде. Күрделі үстеулерде мына компоненттер қолданылады: * ''-tem'' — уақыт: ''nultem'' — ешқашан; * ''-foy'' — рет: ''dufoy'' — екі рет; * ''-lok'' — орын: ''omnilok'' — барлық жерде; * ''-man'' — амал: ''altriman'' — басқа жолмен. Көптеген предлогтан ''-u'' арқылы мекендік немесе бағыттық үстеу жасалады: * ''in'' — ішінде, ал ''inu'' — іште; * ''ante'' — алдында, ал ''anteu'' — бұған дейін; * ''proxim'' — жанында, ал ''proximu'' — жақын жерде. === Етістік === Етістік тұлғасы жаққа және санға қарай өзгермейді: :''me protekte'' — мен қорғаймын; :''lo protekte'' — ол қорғайды; :''nus protekte'' — біз қорғаймыз. Етістіктің негізгі тұлғасы көбіне ''-a'' дыбысына аяқталады: ''ama'' — сүю, ''vida'' — көру, ''sava'' — білу, ''rida'' — күлу. Халықаралық туынды тұлғаларды сақтау үшін ''-e'', ''-i'', ''-u'' аяқталатын етістіктер де бар: ''protekte'', ''audi'', ''konstitu''. Жиі қолданылатын ''es'' — «болу» және ''mus'' — «тиіс болу» етістіктері дауыссызға аяқталады. Негізгі түбір мәнмәтінге қарай тұйық етістік, осы шақ немесе бұйрық рай қызметін атқара алады: * ''vida'' — көру; * ''lo vida'' — ол көреді; * ''vida!'' — көр! {| class="wikitable" ! Грамматикалық мағына ! Новиальдағы үлгі ! Қазақша мағынасы |- |Негізгі тұлға |''protekte'' |қорғау |- |Осы шақ |''me protekte'' |мен қорғаймын |- |Жедел өткен шақ |''me did protekte'' немесе ''me protekted'' |мен қорғадым |- |Аяқталған осы шақ |''me ha protekte'' |мен қорғап қойдым |- |Бұрынғы аяқталған шақ |''me had protekte'' |мен қорғаған едім |- |Келер шақ |''me sal protekte'' немесе ''me ve protekte'' |мен қорғаймын, қорғайтын боламын |- |Аяқталған келер шақ |''me sal ha protekte'' |мен қорғап қойған боламын |- |Өткендегі келер шақ |''me saled protekte'' |мен қорғағалы жатқан едім |- |Шартты рай |''me vud protekte'' |мен қорғар едім |- |Аяқталған шартты рай |''me vud ha protekte'' |мен қорғаған болар едім |- |Бұйрық рай |''protekte!'' |қорға! |- |Қалау райы |''mey lo protekte'' |ол қорғасын, қорғағай |} Жедел өткен шақтың екі баламалы тәсілі бар: * аналитикалық ''did + түбір''; * синтетикалық ''-(e)d'' жалғауы. === Есімшелер === Белсенді есімше ''-(e)nt(i)'' арқылы жасалады: * ''amant(i)'' — сүйетін; * ''protektent(i)'' — қорғайтын. Ырықсыз немесе өткен шақтық есімше ''-t(i)'' арқылы жасалады: * ''amat(i)'' — сүйілген; * ''protektet(i)'' — қорғалған. Есімшелер сын есім тәрізді қолданылып, қажет болғанда зат есім тұлғаларын қабылдай алады: * ''amanti'' — сүйетін; * ''amanto'' — ғашық ер адам; * ''marito'' — күйеу; * ''marita'' — әйел, жұбай. === Ырықсыз етіс === Новиаль өзгеріс үдерісін білдіретін ырықсыз етіс пен нәтижелік күйді ажыратады. '''Әрекет үстіндегі немесе қалыптасу ырықсызы''' ''bli + етістік түбірі'' арқылы жасалады: :''li libre bli venda'' — кітап сатылып жатыр. '''Нәтижелік күй''' ''es + ырықсыз есімше'' арқылы жасалады: :''li libre es vendat'' — кітап сатылған. Бұл айырмашылық герман тілдеріндегі «болу» және «болып қалу» құрылымдарына ұқсайды. === Сөз тәртібі === Негізгі сөз тәртібі: :'''Бастауыш — баяндауыш — тура толықтауыш — өзге толықтауыштар'''. Мысалы: :''li matra dona kukes a sen filies'' — ана балаларына тәтті нан береді. Сөз тәртібі грамматикалық қатынастарды білдіретіндіктен, тура толықтауыш баяндауыштан кейін орналасады. Есімдік толықтауыш та осы орында тұрады: :''me vida lo'' — мен оны көремін. Бүкіл сөйлемді терістейтін ''non'' баяндауыштың алдында келеді: :''li matra non dona li kukes'' — ана тәтті нандарды бермейді. === Салыстыру шырайлары === Теңдік, артықтық және кемдік салыстырулары: * ''tam ... kam'' — ... сияқты; * ''plu ... kam'' — ...-дан артық; * ''min ... kam'' — ...-дан кем. Мысалы: :''lo es tam grandi kam sen visino'' — ол көршісі сияқты бойшаң; :''la es plu beli kam sen fratra'' — ол сіңлісінен немесе әпкесінен әдемірек; :''Pierre kurse min rapidim kam Paul'' — Пьер Польге қарағанда баяуырақ жүгіреді. Күшейтпелі шырай: * ''maxim'' — ең; * ''minim'' — ең аз. Мысалы: :''lo es li maxim inteligenti ek li skole'' — ол мектептегі ең зерек адам. == Новиальдың негізгі тарихи нұсқалары == {| class="wikitable" ! Нұсқа ! Кезеңі ! Негізгі ерекшелігі |- |1928 жылғы новиаль |1928 |''An International Language'' кітабында берілген бастапқы фонетикалық және аналитикалық жүйе |- |1930 жылғы новиаль |1930 жылдан бастап |''Novial Lexike'' сөздігіндегі түзетілген сөздік қор мен грамматика |- |Фонетикалық новиаль |1934 жылдан бастап |Айтылу мен жазылудың жақын сәйкестігін сақтаған нұсқа |- |Орфографиялық новиаль |1934 жылдан бастап |Халықаралық сөздердің тарихи және этимологиялық жазылуына жақындатылған нұсқа |- |Реформаланған новиаль |1937—1939 |''Lingue-Jurie'' талқылаған, интерлингвеге жақындай түскен жүйелер |- |''Novial 98'' |1990-жылдардың соңы |Интернет дәуірінде жасалған жаңартылған нұсқа |} Бірыңғай қазіргі академия болмағандықтан, «дұрыс новиаль» ұғымы қолданылатын тарихи нормаға байланысты. Ғылыми сипаттамаларда әдетте 1928 және 1930 жылдардағы классикалық жүйе бастапқы негіз ретінде алынады. == Басқа жоспарлы тілдермен салыстырылуы == === Эсперантомен салыстырғанда === Новиальда эсперантодағыдай барлық зат есімге міндетті бір ғана аяқталым берілмейді. Табыс септігі міндетті емес, ал сын есім зат есіммен сан және септік жағынан қиыспайды. Сөздік қор халықаралық батысеуропалық тұлғаларға көбірек жақындатылған. Эсперантоның артықшылығы — оның нормасының тұрақтылығы, кең әдебиеті және ірі сөйлеушілер қауымдастығы. Новиальдың артықшылығы ретінде кей еуропалықтар үшін сөздердің табиғи таныстығы мен аналитикалық грамматикасы аталады. === Идомен салыстырғанда === Новиаль идоның халықаралық сөздер мен тұрақты сөзжасамға негізделу қағидаларын жалғастырды. Бірақ Есперсен идоның міндетті сөз табы көрсеткіштерін және кейбір флексиялық тұлғаларын қажетсіз деп санады. Новиаль синтаксистік қатынастарды сөз тәртібімен беруге көбірек сүйенеді. === Интерлингвемен және интерлингвемен салыстырғанда === Новиаль мен интерлингве халықаралық роман-герман лексикасын табиғи тұлғаларда беруге ұмтылады. Алайда классикалық новиальдың грамматикасы мен туынды сөздер жүйесі интерлингвеге қарағанда реттірек. IALA интерлингвасы сөздерді бірнеше бақылау тілінде кездесетін тарихи халықаралық тұлғалары бойынша іріктейді. Новиальда Есперсеннің жеке таңдауы және үйрену жеңілдігіне бағытталған өзгерістер көбірек байқалады. == Қолданылуы және қазіргі жағдайы == Новиаль ешбір мемлекеттің, аумақтың немесе халықаралық ұйымның ресми тілі емес. Тілді меңгерген адамдар саны туралы тексерілген қазіргі статистика жоқ. Әртүрлі интернет деректеріндегі шағын сандар ресми санаққа емес, белсенді қауым мүшелерінің шамамен бағалауына негізделген. Тіл мына салаларда қолданылады: * жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде; * электрондық хат алмасу мен интернет форумдарында; * көркем және діни мәтіндерді аударуда; * грамматикалық тәжірибелерде; * новиаль тіліндегі Уикипедия мен басқа Wikimedia жобаларында. Новиаль тіліндегі Уикипедия 2006 жылғы 30 қыркүйекте жеке бөлім ретінде ашылды. 2026 жылғы 11 шілдедегі көрсеткіш бойынша онда шамамен 2070 мақала, соңғы 30 күнде өңдеу жасаған 18 белсенді қатысушы және 2 әкімші болған.<ref>[https://nov.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics Statistikes — Novial Wikipedia]. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref> Мақалалар саны жекелеген беттердің жасалуы немесе жойылуына байланысты күн сайын өзгеріп отырады. Интернет новиальдың тарихи еңбектерін цифрландыруға, әр кезеңдегі нормаларды салыстыруға және географиялық тұрғыдан бір-бірінен алыс пайдаланушылардың байланысуына мүмкіндік берді. Соған қарамастан тіл қауымдастығы эсперанто, интерлингва және идо қауымдастықтарымен салыстырғанда өте шағын. == Бағалануы және сын-пікірлер == Новиальдың интерлингвистика тарихындағы маңызы оның сөйлеушілер санына ғана байланысты емес. Тілді кәсіби тілші жасаған және оның әрбір негізгі шешімі арнайы еңбекте салыстырмалы тілдік дәлелдермен түсіндірілген. Есперсен дыбыстарды, түбірлерді, сөз тәртібін және грамматикалық көрсеткіштерді таңдауда еуропалық тілдердің даму тарихына сүйенді. Новиальдың жақтастары оның мына қасиеттерін атап көрсетеді: * грамматикасының аналитикалық және салыстырмалы түрде қарапайым болуы; * етістіктің жақ пен санға қарай өзгермеуі; * міндетті табыс септігінің болмауы; * халықаралық сөздердің танымал тұлғаларын қолдануы; * биологиялық жынысты қажет болған жағдайда ғана көрсетуі; * жүйелілік пен табиғилықты ұштастыруға талпынысы. Сыншылар мыналарды көрсетеді: * сөздік қордың роман және герман тілдеріне шектен тыс тәуелділігі; * еуропалық емес тілдерде сөйлейтіндер үшін сөздердің бірдей дәрежеде таныс болмауы; * 1928, 1930, 1934 және кейінгі нормалар арасындағы айырмашылықтар; * Есперсеннің көзі тірісінде де реформалардың тоқтамауы; * бірыңғай тұрақты мекеме мен үздіксіз ұйымдық дәстүрдің болмауы; * сөйлеушілер мен түпнұсқа әдебиеттің аздығы. Неміс интерлингвисі Детлев Бланке новиальдың тәжірибелік қоғамдық ықпалы шектеулі болғанымен, жоспарлы тіл теориясы үшін оның жан-жақты лингвистикалық негіздемесі маңызды екенін атап көрсеткен.<ref>Blanke, Detlev. ''Internationale Plansprachen: Eine Einführung''. Berlin: Akademie-Verlag, 1985.</ref> == Мәтін үлгісі == Төменде [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 1-бабы новиаль және қазақ тілдерінде берілген: {| class="wikitable" |- ! Новиаль !! Қазақша мағынасы |- | style="vertical-align:top;" |''Omni homes bli nati libri e equali in dignitate e jures.<br>Les es dotat kun rasione e konsientie e deve akta mutu in spirite de fraternitate.'' | style="vertical-align:top;" |''Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді.<br>Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.'' |} == Әдебиеті == * Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928. * Jespersen, Otto. ''Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter, 1930. * Jespersen, Otto. ''Plubonisat Novial''. 1934. * Jespersen, Otto. ''Pri reformes in Novial''. 1937. * Jacob, Henry. ''A Planned Auxiliary Language''. London: Dobson, 1947. * Blanke, Detlev. ''Internationale Plansprachen: Eine Einführung''. Berlin: Akademie-Verlag, 1985. * Jespersen, Otto. ''A Linguist’s Life''. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Интерлингвистика]] * [[Эсперанто]] * [[Идо]] * [[Отто Есперсен]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://iso639-3.sil.org/code/nov ISO 639-3 дерекқорындағы ''nov'' коды] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/novi1234 Glottolog дерекқорындағы Novial] * [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Jespersen%2C+Otto%22 Отто Есперсеннің цифрланған еңбектері] [[Санат:Жасанды тілдер]] [[Санат:Жоспарлы тілдер]] [[Санат:Новиаль]] [[Санат:Эсперанто]] r3ivt1337izl99b1bxl2m74piokmxk8 3635256 3635227 2026-07-26T18:01:51Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Қолданылуы және қазіргі жағдайы */ 3635256 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = [[жасанды тілдер]] |аты = Новиаль[[Сурет:Flag of Novial.svg|сүрмесіз|ешқандай]]<small>Новиаль туы</small> |өз атауы = novial |айтылуы = |елдер = |аймақтар = |ресми тіл = |реттейтін мекеме = |сөйлеушілер саны = |рейтинг = |күйі = |жойылды = |санаты = |классификация = |жазу = [[латын әліпбиі]] негізінде |МЕСТ 7.75–97 = |ISO1 = |ISO2 = |ISO3 = nov }} '''Новиаль''' немесе '''новиал''' (өз атауы — ''novial'') — даниялық тілші [[Отто Есперсен]] 1928 жылы жасаған халықаралық көмекші тіл. Тіл әртүрлі ана тілінде сөйлейтін адамдардың халықаралық қарым-қатынасын жеңілдетуге арналған. Новиальдың сөздік қоры негізінен [[роман тілдері|роман]] және [[герман тілдері|герман]] тілдерінен алынған, ал оның аналитикалық грамматикасына [[ағылшын тілі]] мен қазіргі скандинав тілдерінің синтаксистік құрылысы елеулі ықпал етті.<ref>Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928.</ref> Новиаль [[эсперанто]] мен [[идо]] тәрізді жүйелілігі жоғары жоспарлы тілдер мен сөздері табиғи еуропалық тілдерге сырттай ұқсайтын [[интерлингве]] және кейінгі [[интерлингва]] сияқты натуралистік жобалардың аралығындағы тіл ретінде сипатталады. Есперсен тілдің грамматикасын мүмкіндігінше қарапайым әрі тұрақты етуге, сонымен бірге халықаралық сөздердің табиғи қалпын сақтауға тырысты. Тілдің бастапқы нормасы Есперсеннің 1928 жылғы ''An International Language'' кітабында баяндалды. 1930 жылы шыққан ''Novial Lexike'' сөздігінде лексика мен грамматиканың кейбір тұстары өзгертілді. 1930-жылдары Есперсен мен новиальшылдар жаңа реформалар ұсынды, сондықтан «новиаль» атауы бір-бірінен емле және жекелеген грамматикалық белгілері бойынша ерекшеленетін бірнеше тарихи нұсқаны қамтиды.<ref>Jespersen, Otto. ''Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter, 1930.</ref> Қазіргі кезде новиальдың мемлекеттік немесе халықаралық ұйымдарда ресми мәртебесі жоқ. Оны пайдаланушылар саны жөнінде сенімді санақ жүргізілмейді; тіл шағын халықаралық интернет қауымдастығында, жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде және Уикипедияның новиаль тіліндегі бөлімінде қолданылады. Новиальға белсенді ''nov'' коды берілген.<ref>[https://iso639-3.sil.org/code/nov ISO 639-3: nov]. SIL International. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref><ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/novi1234 Novial]. ''Glottolog''. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref> == Атауы == ''Novial'' атауы новиаль тіліндегі ''novi'' («жаңа») сөзі мен ағылшын тіліндегі ''International Auxiliary Language'' — «халықаралық көмекші тіл» тіркесінің ''IAL'' қысқартуының бірігуінен жасалған. Осылайша атауды шартты түрде «жаңа халықаралық көмекші тіл» деп түсіндіруге болады. Қазақ тілінде тіл атауы орыс тіліндегі дәстүр бойынша көбіне '''новиаль''' түрінде беріледі. Түпнұсқаның айтылуы мен жазылуына жақынырақ '''новиал''' нұсқасы да қолданылады. == Тарихы == === Алғышарттары === XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында [[волапюк]], [[эсперанто]], [[идо]] және басқа халықаралық көмекші тіл жобалары пайда болды. Есперсен халықаралық тіл мәселесіне кәсіби тілші ретінде қатысты. Ол 1907 жылы Парижде жұмыс істеген Халықаралық көмекші тілді қабылдау жөніндегі делегацияның жұмысына араласып, кейін эсперантоның реформаланған нұсқасы ретінде пайда болған идо тілін қолдады. Есперсен 1907—1910 жылдары Идо академиясының төрағасы болды. Алайда уақыт өте келе ол идоның сөз түрлендіру жүйесі мен бірқатар жасанды белгілерін сынға алды. Оның пікірінше, халықаралық тіл бір жағынан жүйелі және үйренуге жеңіл, екінші жағынан кең таралған тілдерді білетін адамдарға табиғи әрі таныс болуы керек еді.<ref>Jacob, Henry. ''A Planned Auxiliary Language''. London: Dobson, 1947.</ref><ref>Jespersen, Otto. ''A Linguist’s Life''. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995.</ref> === 1928 жылғы алғашқы нұсқа === 1928 жылы Есперсен Лондонда ''An International Language'' кітабын жариялады. Еңбекте жаңа тілдің дыбыс жүйесі, емлесі, сөз таптары, сөйлем құрылысы, сөзжасамы және сөздік қорды іріктеу қағидалары түсіндірілді. Есперсен тіл жасауда «ең көп адам үшін ең үлкен жеңілдік» қағидасын ұстанды. Ол халықаралық сөздердің барынша кең таралған тұлғаларын таңдауға, қажетсіз грамматикалық категорияларды алып тастауға және сөздердің сөйлемдегі қызметін көбіне сөз тәртібі мен көмекші сөздер арқылы білдіруге ұмтылды. Алғашқы новиальда: * етістіктер жақ пен санға қарай өзгермеді; * зат есімдерде міндетті табыс септік жалғауы болмады; * грамматикалық тек категориясы қолданылмады; * көптік мағына тұрақты жалғаулар арқылы жасалды; * шақтар мен райлардың көбі көмекші етістіктермен берілді; * сөздік қор роман және герман тілдеріндегі халықаралық түбірлерден құрылды. === 1930 жылғы сөздік === 1930 жылы Есперсен ''Novial Lexike'' атты ағылшын–француз–неміс–новиаль сөздігін шығарды. Бұл еңбек жай ғана сөздік емес, тілдің екінші нормативтік кезеңі болды. Онда 1928 жылғы кейбір сөздер мен тұлғалар өзгертіліп, туынды сөздер жүйесі кеңейтілді. 1930 жылғы норма кейінгі новиальшылардың едәуір бөлігі үшін негізгі классикалық үлгіге айналды. Қазіргі оқу материалдарының көпшілігі 1928 және 1930 жылдардағы ережелерді біріктіріп береді. === ''Mondo'' және ''Novialiste'' журналдары === 1920-жылдардың соңында Стокгольмде шыққан ''Mondo'' журналы новиальды насихаттайтын негізгі басылымға айналды. Онда Есперсеннің мақалалары, аудармалар, хаттар, грамматикалық ұсыныстар және халықаралық тіл қозғалысы туралы пікірталастар жарияланды. 1934 жылы журналдың атауы ''Novialiste'' болып өзгертілді. Басылым новиаль қауымдастығының пікірталас алаңы қызметін атқарып, 1939 жылға дейін шығып тұрды. Журнал төңірегіндегі авторлар тілді табиғи халықаралық сөздерге жақындатуды және оның емлесін қайта қарауды ұсынды. === 1934 жылғы реформа === 1934 жылы Есперсен ''Plubonisat Novial'' («Жетілдірілген новиаль») атты еңбегінде бірқатар өзгерістерді ұсынды. Ең маңызды өзгеріс екі параллель емле қағидасының пайда болуы еді: * '''фонетикалық новиаль''' — сөздердің айтылуы мен жазылуының бір-біріне барынша сәйкес болуын сақтады; * '''орфографиялық немесе этимологиялық новиаль''' — халықаралық сөздердің латын, француз, ағылшын және басқа еуропалық тілдердегі дәстүрлі жазылуына жақындады. Этимологиялық нұсқада ''c'', ''z'' сияқты әріптердің қолданылуы кеңейіп, кейбір түбірлердің жазылуы өзгерді. Бұл сөздерді Батыс Еуропа тілдерін білетіндер үшін танымалырақ етті, бірақ бастапқы «бір дыбыс — бір таңба» қағидасын әлсіретті. Реформа тіл қауымдастығында толық бірлікке қол жеткізбеді. === 1935—1939 жылдардағы өзгерістер === 1930-жылдардың екінші жартысында швед новиальшысы Вальтер Альстедт және басқа авторлар Есперсенмен бірге тілдің жаңа нормаларын талқылады. 1937 жылы тіл мәселелерін қарастыратын ''Lingue-Jurie'' алқасы құрылды. Есперсеннің ''Pri reformes in Novial'' еңбегінде әрі қарайғы өзгерістер ұсынылды.<ref>Jespersen, Otto. ''Pri reformes in Novial''. 1937.</ref> Осы кезеңдегі нұсқаларда: * емле табиғи еуропалық үлгілерге жақындай түсті; * кейбір көмекші етістіктер мен есімдіктер өзгертілді; * туынды жұрнақтардың саны артты; * новиаль мен интерлингве арасындағы ұқсастық күшейді. Үздіксіз өзгерістер тілдің тұрақты нормасын қалыптастыруды қиындатты. Екінші дүниежүзілік соғыс халықаралық байланыстарды үзіп, ''Novialiste'' журналының жабылуына және ұйымдасқан қозғалыстың әлсіреуіне әкелді. === Есперсен қайтыс болғаннан кейін === Отто Есперсен 1943 жылы қайтыс болды. Тілдің негізгі жасаушысы мен беделді үйлестірушісінен айырылғаннан кейін новиаль қозғалысы ұзақ уақыт бойы белсенді қызмет атқармады. Кейбір бұрынғы новиальшылар кейін [[интерлингве]] немесе [[Интерлингва (IALA)|IALA интерлингвасын]] қолдауға көшті. 1940-жылдары Генри Джейкоб новиальдың грамматикасы мен тарихына арналған еңбектер жариялады. Алайда тіл эсперанто, идо немесе интерлингве көлеміндегі тұрақты халықаралық ұйым құра алмады. === 1990-жылдардағы қайта жандану === 1990-жылдары интернеттің таралуымен новиальға қызығушылық қайта оянды. Жаңа электрондық пошта топтары, веб-сайттар, сөздіктер және оқу мәтіндері пайда болды. Бұл кезеңде классикалық 1928/1930 нормасын қалпына келтірумен қатар, оны жаңарту жобалары да жасалды. Солардың ішіндегі ең белгілісі — '''Novial 98'''. Оның жақтастары классикалық новиальдың сөздік қорын сақтай отырып, бірқатар емле және грамматикалық өзгерістер ұсынды. Кей нұсқаларда: * ''w'' және ''z'' әріптерінің қолданылуы кеңейтілді; * тұйық етістікке арнайы ''-r'' көрсеткіші ұсынылды; * келер шақтың көмекші етістігі өзгертілді; * созылыңқы қимылды білдіретін жаңа құрылымдар енгізілді. Novial 98 ешқашан бүкіл қауымдастық міндетті түрде қабылдаған ресми норма болған жоқ. Сондықтан қазіргі мәтіндерде классикалық новиаль, 1930-жылдардағы реформалық нұсқалар және Novial 98 белгілері қатар кездесуі мүмкін. === Кейінгі туынды жобалар === Новиальдың негізінде немесе оның ықпалымен бірнеше шағын жоба жасалды: * '''Novial Pro''' — Маркос Франко ұсынған жаңартылған нұсқа; * '''Eurial''' — Б. Филлип Йонссон жасаған еуропалық көмекші тіл жобасы; * '''NovIALA''' — новиальды IALA интерлингвасымен жақындастыруға талпынған жоба; * '''Noviali Interlingue Modernizat''' — новиаль мен интерлингве ерекшеліктерін біріктіруге бағытталған нұсқа. Бұл жобалардың ешқайсысы классикалық новиальды толық ығыстырған жоқ. == Жіктелуі және типологиялық сипаты == Новиаль — табиғи тілдерден кейін жасалған '''апостериорлық жоспарлы тіл'''. Оның негізгі лексикалық материалдары бұрыннан бар еуропалық тілдерден алынған. Сондықтан ол түбірлері алдын ала ойдан шығарылған априорлық тілдерге жатпайды. Құрылымдық тұрғыдан новиаль: * негізінен аналитикалық тіл; * сөздердің грамматикалық қызметін көбіне сөз тәртібі және көмекші сөздер арқылы білдіреді; * сөз түрлендіру көрсеткіштерінің саны аз; * етістікте жақтық және сандық қиысуды қолданбайды; * сөзжасамда тұрақты жұрнақтар жүйесіне сүйенеді; * негізгі сөйлем үлгісі ретінде бастауыш–баяндауыш–толықтауыш тәртібін қолданады. Жоспарлы тілдер типологиясында новиальды кейде '''гипосхемалық тіл''' деп сипаттайды. Оның жұрнақтары табиғи тілдерден алынғанымен, жаңа тілдің ішінде олар бастапқы тілдерге қарағанда жүйелірек әрі өнімдірек қолданылады. Осы жағынан новиаль қатаң схемалық эсперанто мен сөздерді табиғи қалпында қабылдайтын интерлингве арасындағы аралық орынды алады. == Фонологиясы == Новиальдың дыбыс жүйесі Батыс Еуропа тілдерінде жиі кездесетін және халықаралық қолданысқа қолайлы дыбыстардан құралған. Айтылымда сөйлеушінің ана тіліне байланысты шектеулі нұсқалыққа жол беріледі. === Дауысты дыбыстар === Негізгі жүйеде бес дауысты фонема бар: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Әріп ! Халықаралық фонетикалық әліпбидегі жуық мәні ! Ескерту |- | ''a'' | /a/ | Ашық дауысты |- | ''e'' | /e/ немесе /ɛ/ | Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі |- | ''i'' | /i/ | Қысаң алдыңғы дауысты |- | ''o'' | /o/ немесе /ɔ/ | Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі |- | ''u'' | /u/ | Қысаң артқы дауысты |} Дауыстылардың ұзақтығы сөз мағынасын өзгертпейді. Әдетте әрбір жазылған дауысты жеке буын құрайды, алайда қатар келген дауыстылар сөйлеу қарқынына қарай дифтонг тәрізді айтылуы мүмкін. === Дауыссыз дыбыстар === Негізгі дауыссыздарға /p, b, t, d, k, g, f, v, s, h, m, n, l, r, j/ дыбыстары, сондай-ақ /t͡ʃ/, /d͡ʒ/, /ʃ/ тәрізді дыбыстар кіреді. /ŋ/, /ʒ/ және /w/ дыбыстары кейбір халықаралық сөздерде, жалқы есімдерде немесе кейінгі нұсқаларда кездесуі мүмкін. ''ch'' және ''sh'' диграфтарының айтылуында нұсқалық бар. Мысалы, ''chokolate'' сөзі сөйлеушінің тілдік ортасына қарай /t͡ʃokoˈlate/ немесе /ʃokoˈlate/ түрінде айтылуы мүмкін.<ref>Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928. P. 36–42.</ref> ''r'' дыбысының діріл, бір соққылы немесе көмейлік айтылуы мағынаны ажыратпайды. Негізгі талап — сөздердің бір-бірінен анық ажыратылуы. === Екпін === Классикалық ереже бойынша екпін сөздің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыға түседі. Алайда ''-d'', ''-m'', ''-n'', ''-s'' тәрізді грамматикалық жалғаулар екпінді анықтауда есепке алынбайды. Сондықтан: * ''bóni'' — «жақсы»; * ''bónim'' — «жақсы түрде»; * ''apérta'' — «ашу»; * ''apértad'' — «ашты». Басқаша айтқанда, екпін сөз түбірінің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыда сақталады. == Жазуы және емлесі == Новиаль [[латын әліпбиі]]мен жазылады. Классикалық әліпбиде мына 25 әріптер беріледі: {| style="font-family Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style; border-collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | A a | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | B b | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | C c | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | D d | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | F f | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | G g | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | H h | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | I i | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | J j |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | K k | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | L l | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | M m | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | N n | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | P p | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Q q | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | R r | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | S s | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | T t |- | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | U u | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | V v | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | X x | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Y y | style="width:3em; text-align; padding:3px;" | Z z |} 1928/1930 нормасында ''w'' әрпі қолданылмады. ''c'' мен ''z'' көбіне жалқы есімдерде, халықаралық таңбаларда немесе шығу тегі айқын сөздерде кездесті. ''q'' негізінен ''qu'' тіркесінде қолданылып, /k/ немесе /kw/ тәрізді айтылды. ''x'' әрпі /ks/, кейде /gz/ дыбыстарына сәйкес келді. Классикалық емленің басты мақсаты — сөздің айтылуын жазылуынан оңай анықтау. Дегенмен Есперсен абсолютті фонемалық емледен гөрі халықаралық танымалдыққа да мән берді. 1934 жылғы этимологиялық нұсқада сөздердің латын және батысеуропалық тұлғаларына жақын жазылуына көбірек мүмкіндік берілді. Мысалы, фонетикалық нұсқада ''k'' немесе ''s'' арқылы берілетін кейбір дыбыстар этимологиялық нұсқада ''c'' әрпімен жазыла алды. Осыдан кейін бір сөздің әр кезеңге жататын бірнеше жазылуы кездесетін болды. == Сөздік қоры == Новиаль сөздік қорының негізгі қайнарлары: * [[ағылшын тілі]]; * [[француз тілі]]; * [[неміс тілі]]; * [[латын тілі]] және одан тараған роман тілдері; * скандинав тілдері; * эсперанто, идо және интерлингве сияқты бұрынғы жоспарлы тілдер. Есперсен сөз таңдағанда мына өлшемдерді ескерді: # түбірдің бірнеше ірі тілде танымал болуы; # сөздің айтылуының жеңілдігі; # басқа сөздермен шатасу қаупінің аздығы; # одан туынды сөздер жасау мүмкіндігі; # халықаралық ғылыми және мәдени терминологиямен үйлесуі. Сондықтан новиальдағы көптеген сөздер еуропалық тілдерді білетін адамға бірден немесе шамамен түсінікті: {| class="wikitable" |- ! Новиаль ! Мағынасы ! Туыстас халықаралық тұлғалар |- | ''nasion(e)'' | ұлт | ''nation'', ''nation'', ''Nation'' |- | ''familie'' | отбасы | ''family'', ''famille'', ''Familie'' |- | ''sientie'' | ғылым | ''science'', ''scienza'' |- | ''libre'' | кітап | ''libro'', ''livre'' |- | ''protekte'' | қорғау | ''protect'', ''protéger'' |- | ''universali'' | әмбебап, жалпы | ''universal'', ''universel'' |} Тілдің еуропалық негізі оны роман және герман тілдерінде сөйлейтіндерге салыстырмалы түрде таныс етеді. Сонымен бірге бұл ерекшелік новиальдың еуроорталық сипаты туралы сынға негіз болған. == Сөзжасамы == Новиальда табиғи тілдерден алынған, бірақ мағыналары біршама тұрақтандырылған жұрнақтар мен қосымшалар қолданылады. === Негізгі префикстер === {| class="wikitable" |- ! Префикс ! Мағынасы ! Мысал |- | ''pre-'' | бұрын, алдын ала | ''previda'' — алдын ала көру |- | ''anti-'' | қарсы | ''antimilitariste'' — антимилитарист |- | ''non-'' | болымсыздық | ''nonposibli'' — мүмкін емес |- | ''des-'' | қарама-қарсы әрекет немесе сапа | ''desobedia'' — бағынбау |- | ''dis-'' | бөлу, жан-жаққа тарату | ''disdona'' — таратып беру |- | ''mis-'' | қате, дұрыс емес | ''mispronuntia'' — қате айту |- | ''ri-'' | қайталау, қалпына келтіру | ''riforma'' — қайта құру |- | ''retro-'' | кері бағыт | ''retroaktiv'' — кері күші бар |- | ''ex-'' | бұрынғы | ''ex-presidente'' — бұрынғы президент |- | ''pseudo-'' | жалған | ''pseudo-sientie'' — жалған ғылым |} === Негізгі суффикстер === {| class="wikitable" |- ! Суффикс ! Қызметі ! Мысал |- | ''-eso'' | күйді немесе абстрактілі сапаны білдіреді | ''vereso'' — ақиқаттық |- | ''-o'' | әрекет атауын жасайды | ''ploro'' — жылау |- | ''-(t)ione'' | әрекет, үдеріс немесе нәтиже | ''evolutione'' — эволюция |- | ''-um'' | әрекет нәтижесінде жасалған зат | ''printatum'' — басылған материал |- | ''-ure'' | әрекеттің өнімі немесе нәтижесі | ''pikture'' — сурет |- | ''-ere'' | әрекетті атқарушы адам | ''bakere'' — наубайшы |- | ''-iste'' | мамандық немесе ағым жақтаушысы | ''dentiste'' — тіс дәрігері |- | ''-isme'' | ілім, бағыт немесе жүйе | ''sosialisme'' — социализм |- | ''-ia'' | ел, сала немесе қызмет орны | ''Anglia'' — Англия |- | ''-torie'' | әрекет өтетін орын | ''observatorie'' — обсерватория |- | ''-aro'' | жинақ немесе топ | ''vortaro'' — сөздік қор |- | ''-ide'' | ұрпақ, мұрагер | ''regide'' — патша ұрпағы |} Жұрнақтардың табиғи тілдердегі мағыналары әрдайым бірдей емес. Новиальда олар мүмкіндігінше бір мағынада және жаңа сөз жасауға жарамды тұрақты үлгі ретінде қолданылады. == Грамматикасы == Новиаль грамматикасы негізінен аналитикалық және тұрақты. Сөздердің грамматикалық қызметін сөз тәртібі, артикльдер, демеуліктер, предлогтар және көмекші етістіктер білдіреді. === Артикльдер === Белгілілік артиклі — өзгермейтін ''li'': :''li libre'' — кітап, белгілі бір кітап. Белгісіздік артиклі жоқ. Қажет болған жағдайда «бір» мағынасындағы ''un'' қолданыла алады: :''un libre'' — бір кітап. ''de'' және ''a'' предлогтары ''li'' артиклімен қысқарып біріге алады: * ''de + li → del''; * ''a + li → al''. === Зат есім === Зат есімдер жекеше түрде көбіне ''-e'', ''-a'', ''-o'', ''-u'' немесе ''-um'' дыбыстарына аяқталады. Көптік жалғауы: * дауыстыдан кейін — ''-s''; * дауыссыздан кейін — ''-es''. Мысалы: * ''hunde'' — ит; * ''hundes'' — иттер; * ''nation'' — ұлт; * ''nationes'' — ұлттар. Кей жағдайда жекеше көрсеткішін түсіру арқылы сан жағынан жалпылама мағына беріледі: :''leone'' — арыстан; :''leon es kruel'' — «арыстан қатыгез» немесе жалпы «арыстандар қатыгез». ==== Жанды атаулардың тұлғалары ==== Адамдар мен жануарларды білдіретін сөздерде биологиялық жынысты көрсетуге болады: * ''-e'' — жынысы көрсетілмеген немесе ортақ тұлға; * ''-o'' — еркек жынысты тұлға; * ''-a'' — әйел жынысты тұлға. Мысалы, сын есім түбірінен: * ''bon-e'' — жақсы адам, жынысы белгісіз; * ''bon-o'' — жақсы ер адам; * ''bon-a'' — жақсы әйел. Бұл грамматикалық тек емес: жансыз заттардың барлығы міндетті түрде ер немесе әйел тегіне бөлінбейді. ==== Септік қатынастары ==== Новиальда толық септелу жүйесі жоқ. Ілік немесе тәуелділік қатынасы: * ''de'' предлогы арқылы; * ''-n'', дауыссыздан кейін ''-en'' жалғауы арқылы беріледі. Мысалы: :''li libre de me'' — менің кітабым; :''men libre'' — менің кітабым. Табыс септігінің арнайы көрсеткіші әдетте қолданылмайды, өйткені тура толықтауыш баяндауыштан кейін келеді. Екіұштылық туған жағдайда: * ''-m'', дауыссыздан кейін ''-em''; * немесе ''em'' предлогы қолданылады. Көпше тұлғадағы теориялық табыс көрсеткіштері — ''-sem'' және ''-esem''. Есперсен бұл көрсеткішті қажетсіз жерде қолданбауға кеңес берген. Барыс немесе жанама толықтауыш қатынасы ''a'' предлогымен беріледі: :''li matra dona kukes a sen filies'' — ана балаларына тәтті нан береді. === Сын есім === Сын есімдердің негізгі көрсеткіші — ''-i''. Айтылуы қиындық туғызбаса және басқа сөзбен шатаспаса, соңғы ''-i'' түсірілуі мүмкін: * ''boni'' немесе ''bon'' — жақсы; * ''grandi'' немесе ''grand'' — үлкен. Сын есім: * зат есімнің санына қарай өзгермейді; * биологиялық жынысқа қарай қиыспайды; * әдетте анықтайтын зат есімнің алдында келеді. Мысалы: :''bon libre'' — жақсы кітап; :''bon libres'' — жақсы кітаптар. Зат есім түсірілгенде сын есімге заттық тұлға жалғанады: * ''bone'' — жақсы адам; * ''bono'' — жақсы ер адам; * ''bona'' — жақсы әйел; * ''bonu'' — жақсы нәрсе; * ''bonum'' — жақсылық. === Есімдіктер === {| class="wikitable" style="text-align;" ! Жақ ! Жекеше ! Көпше |- ! Бірінші жақ |''me'' |''nus'' |- ! Екінші жақ |''vu'' |''vus'' |- ! Үшінші жақ, ортақ |''le'' |''les'' |- ! Үшінші жақ, ер жынысты |''lo'' |''los'' |- ! Үшінші жақ, әйел жынысты |''la'' |''las'' |- ! Үшінші жақ, жансыз немесе бейтарап |''lu'' |''lus'' |} Бастауыш пен тура толықтауыш қызметіндегі есімдіктердің негізгі тұлғасы бірдей: :''me observa vu'' — мен сені бақылап тұрмын; :''vu observa me'' — сен мені бақылап тұрсың. Тәуелдік тұлғалар ''-n'' немесе ''-en'' арқылы жасалады: * ''men'' — менің, менікі; * ''vun'' — сенің немесе сіздің; * ''len'' — оның; * ''lon'' — оның, ер адамдікі; * ''lan'' — оның, әйел адамдікі; * ''nusen'' — біздің; * ''vusen'' — сіздердің; * ''lesen'', ''losen'', ''lasen'' — олардың. Өздік есімдігі — ''se'': :''lo admira se'' — ол өзін мақтан тұтады. Жалпылама-жақтық есімдік — ''on'': :''on parla novial'' — новиаль тілінде сөйлейді немесе адамдар новиаль тілінде сөйлейді. Өзаралық мағына ''mutu'' сөзімен білдіріледі. Қатыстық есімдіктің негізгі тұлғасы — ''kel'': :''li libre kel vu lekte'' — сіз оқып жатқан кітап. === Сілтеу және белгісіздік сөздері === Новиальда сын есім мен есімдік қызметін атқара алатын анықтауыш сөздер бар: * ''disi'' — бұл; * ''ti'' — сол; * ''qui'' — қайсы; * ''kelki'' — кейбір; * ''irgi'' — әлдебір; * ''chaki'' — әрбір; * ''omni'' — барлық; * ''nuli'' — ешбір; * ''poki'' — аздаған; * ''multi'' — көп; * ''tali'' — сондай; * ''quali'' — қандай; * ''tanti'' — сонша; * ''quanti'' — қанша. Оларға зат есім тұлғалары жалғанып, дербес есімдіктер жасалады: ''omnes'' — барлығы, ''nulum'' — ештеңе, ''disum'' — бұл нәрсе. === Сан есім === Негізгі есептік сандар: {| class="wikitable" style="text-align;" ! Сан ! Новиаль ! Сан ! Новиаль |- |1 |''un'', ''uni'' |6 |''six'' |- |2 |''du'' |7 |''sep'' |- |3 |''tri'' |8 |''ok'' |- |4 |''quar'' |9 |''nin'' |- |5 |''sink'' |10 |''dek'' |} Ондықтар ''-anti'' жұрнағымен жасалады: * ''duanti'' — 20; * ''trianti'' — 30; * ''quaranti'' — 40. Ірі сандар: * ''sent'' — 100; * ''mil'' — 1000; * ''milione'' — 1 000 000; * ''milyare'' — 1 000 000 000; * ''bilione'' — 1 000 000 000 000. Реттік сан ''-esmi'' арқылы жасалады: * ''unesmi'' — бірінші; * ''duesmi'' — екінші; * ''triesmi'' — үшінші. === Үстеу === Кейбір үстеулер дербес түбір түрінде келеді: * ''nun'' — қазір; * ''bald'' — жақында; * ''hir'' — мұнда; * ''dar'' — онда; * ''anke'' — сондай-ақ; * ''nur'' — тек; * ''tre'' — өте. Сын есімнен үстеу көбіне ''-m'' жалғауымен жасалады: * ''boni'' — жақсы; * ''bonim'' — жақсы түрде; * ''rapidi'' — жылдам; * ''rapidim'' — жылдам түрде. Күрделі үстеулерде мына компоненттер қолданылады: * ''-tem'' — уақыт: ''nultem'' — ешқашан; * ''-foy'' — рет: ''dufoy'' — екі рет; * ''-lok'' — орын: ''omnilok'' — барлық жерде; * ''-man'' — амал: ''altriman'' — басқа жолмен. Көптеген предлогтан ''-u'' арқылы мекендік немесе бағыттық үстеу жасалады: * ''in'' — ішінде, ал ''inu'' — іште; * ''ante'' — алдында, ал ''anteu'' — бұған дейін; * ''proxim'' — жанында, ал ''proximu'' — жақын жерде. === Етістік === Етістік тұлғасы жаққа және санға қарай өзгермейді: :''me protekte'' — мен қорғаймын; :''lo protekte'' — ол қорғайды; :''nus protekte'' — біз қорғаймыз. Етістіктің негізгі тұлғасы көбіне ''-a'' дыбысына аяқталады: ''ama'' — сүю, ''vida'' — көру, ''sava'' — білу, ''rida'' — күлу. Халықаралық туынды тұлғаларды сақтау үшін ''-e'', ''-i'', ''-u'' аяқталатын етістіктер де бар: ''protekte'', ''audi'', ''konstitu''. Жиі қолданылатын ''es'' — «болу» және ''mus'' — «тиіс болу» етістіктері дауыссызға аяқталады. Негізгі түбір мәнмәтінге қарай тұйық етістік, осы шақ немесе бұйрық рай қызметін атқара алады: * ''vida'' — көру; * ''lo vida'' — ол көреді; * ''vida!'' — көр! {| class="wikitable" ! Грамматикалық мағына ! Новиальдағы үлгі ! Қазақша мағынасы |- |Негізгі тұлға |''protekte'' |қорғау |- |Осы шақ |''me protekte'' |мен қорғаймын |- |Жедел өткен шақ |''me did protekte'' немесе ''me protekted'' |мен қорғадым |- |Аяқталған осы шақ |''me ha protekte'' |мен қорғап қойдым |- |Бұрынғы аяқталған шақ |''me had protekte'' |мен қорғаған едім |- |Келер шақ |''me sal protekte'' немесе ''me ve protekte'' |мен қорғаймын, қорғайтын боламын |- |Аяқталған келер шақ |''me sal ha protekte'' |мен қорғап қойған боламын |- |Өткендегі келер шақ |''me saled protekte'' |мен қорғағалы жатқан едім |- |Шартты рай |''me vud protekte'' |мен қорғар едім |- |Аяқталған шартты рай |''me vud ha protekte'' |мен қорғаған болар едім |- |Бұйрық рай |''protekte!'' |қорға! |- |Қалау райы |''mey lo protekte'' |ол қорғасын, қорғағай |} Жедел өткен шақтың екі баламалы тәсілі бар: * аналитикалық ''did + түбір''; * синтетикалық ''-(e)d'' жалғауы. === Есімшелер === Белсенді есімше ''-(e)nt(i)'' арқылы жасалады: * ''amant(i)'' — сүйетін; * ''protektent(i)'' — қорғайтын. Ырықсыз немесе өткен шақтық есімше ''-t(i)'' арқылы жасалады: * ''amat(i)'' — сүйілген; * ''protektet(i)'' — қорғалған. Есімшелер сын есім тәрізді қолданылып, қажет болғанда зат есім тұлғаларын қабылдай алады: * ''amanti'' — сүйетін; * ''amanto'' — ғашық ер адам; * ''marito'' — күйеу; * ''marita'' — әйел, жұбай. === Ырықсыз етіс === Новиаль өзгеріс үдерісін білдіретін ырықсыз етіс пен нәтижелік күйді ажыратады. '''Әрекет үстіндегі немесе қалыптасу ырықсызы''' ''bli + етістік түбірі'' арқылы жасалады: :''li libre bli venda'' — кітап сатылып жатыр. '''Нәтижелік күй''' ''es + ырықсыз есімше'' арқылы жасалады: :''li libre es vendat'' — кітап сатылған. Бұл айырмашылық герман тілдеріндегі «болу» және «болып қалу» құрылымдарына ұқсайды. === Сөз тәртібі === Негізгі сөз тәртібі: :'''Бастауыш — баяндауыш — тура толықтауыш — өзге толықтауыштар'''. Мысалы: :''li matra dona kukes a sen filies'' — ана балаларына тәтті нан береді. Сөз тәртібі грамматикалық қатынастарды білдіретіндіктен, тура толықтауыш баяндауыштан кейін орналасады. Есімдік толықтауыш та осы орында тұрады: :''me vida lo'' — мен оны көремін. Бүкіл сөйлемді терістейтін ''non'' баяндауыштың алдында келеді: :''li matra non dona li kukes'' — ана тәтті нандарды бермейді. === Салыстыру шырайлары === Теңдік, артықтық және кемдік салыстырулары: * ''tam ... kam'' — ... сияқты; * ''plu ... kam'' — ...-дан артық; * ''min ... kam'' — ...-дан кем. Мысалы: :''lo es tam grandi kam sen visino'' — ол көршісі сияқты бойшаң; :''la es plu beli kam sen fratra'' — ол сіңлісінен немесе әпкесінен әдемірек; :''Pierre kurse min rapidim kam Paul'' — Пьер Польге қарағанда баяуырақ жүгіреді. Күшейтпелі шырай: * ''maxim'' — ең; * ''minim'' — ең аз. Мысалы: :''lo es li maxim inteligenti ek li skole'' — ол мектептегі ең зерек адам. == Новиальдың негізгі тарихи нұсқалары == {| class="wikitable" ! Нұсқа ! Кезеңі ! Негізгі ерекшелігі |- |1928 жылғы новиаль |1928 |''An International Language'' кітабында берілген бастапқы фонетикалық және аналитикалық жүйе |- |1930 жылғы новиаль |1930 жылдан бастап |''Novial Lexike'' сөздігіндегі түзетілген сөздік қор мен грамматика |- |Фонетикалық новиаль |1934 жылдан бастап |Айтылу мен жазылудың жақын сәйкестігін сақтаған нұсқа |- |Орфографиялық новиаль |1934 жылдан бастап |Халықаралық сөздердің тарихи және этимологиялық жазылуына жақындатылған нұсқа |- |Реформаланған новиаль |1937—1939 |''Lingue-Jurie'' талқылаған, интерлингвеге жақындай түскен жүйелер |- |''Novial 98'' |1990-жылдардың соңы |Интернет дәуірінде жасалған жаңартылған нұсқа |} Бірыңғай қазіргі академия болмағандықтан, «дұрыс новиаль» ұғымы қолданылатын тарихи нормаға байланысты. Ғылыми сипаттамаларда әдетте 1928 және 1930 жылдардағы классикалық жүйе бастапқы негіз ретінде алынады. == Басқа жоспарлы тілдермен салыстырылуы == === Эсперантомен салыстырғанда === Новиальда эсперантодағыдай барлық зат есімге міндетті бір ғана аяқталым берілмейді. Табыс септігі міндетті емес, ал сын есім зат есіммен сан және септік жағынан қиыспайды. Сөздік қор халықаралық батысеуропалық тұлғаларға көбірек жақындатылған. Эсперантоның артықшылығы — оның нормасының тұрақтылығы, кең әдебиеті және ірі сөйлеушілер қауымдастығы. Новиальдың артықшылығы ретінде кей еуропалықтар үшін сөздердің табиғи таныстығы мен аналитикалық грамматикасы аталады. === Идомен салыстырғанда === Новиаль идоның халықаралық сөздер мен тұрақты сөзжасамға негізделу қағидаларын жалғастырды. Бірақ Есперсен идоның міндетті сөз табы көрсеткіштерін және кейбір флексиялық тұлғаларын қажетсіз деп санады. Новиаль синтаксистік қатынастарды сөз тәртібімен беруге көбірек сүйенеді. === Интерлингвемен және интерлингвемен салыстырғанда === Новиаль мен интерлингве халықаралық роман-герман лексикасын табиғи тұлғаларда беруге ұмтылады. Алайда классикалық новиальдың грамматикасы мен туынды сөздер жүйесі интерлингвеге қарағанда реттірек. IALA интерлингвасы сөздерді бірнеше бақылау тілінде кездесетін тарихи халықаралық тұлғалары бойынша іріктейді. Новиальда Есперсеннің жеке таңдауы және үйрену жеңілдігіне бағытталған өзгерістер көбірек байқалады. == Қолданылуы және қазіргі жағдайы == Новиаль ешбір мемлекеттің, аумақтың немесе халықаралық ұйымның ресми тілі емес. Тілді меңгерген адамдар саны туралы тексерілген қазіргі статистика жоқ. Әртүрлі интернет деректеріндегі шағын сандар ресми санаққа емес, белсенді қауым мүшелерінің шамамен бағалауына негізделген. Тіл мына салаларда қолданылады: * жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде; * электрондық хат алмасу мен интернет форумдарында; * көркем және діни мәтіндерді аударуда; * грамматикалық тәжірибелерде; * новиаль тіліндегі Уикипедия мен басқа Wikimedia жобаларында. Новиаль тіліндегі Уикипедия 2006 жылғы 30 қыркүйекте жеке бөлім ретінде ашылды. 2026 жылғы 11 шілдедегі көрсеткіш бойынша онда шамамен 2069 мақала, соңғы 30 күнде өңдеу жасаған 18 белсенді қатысушы және 2 әкімші болған.<ref>[https://nov.wikipedia.org/wiki/Chefi_pagine]. Қаралған күні: 26 шілде 2026.</ref> Мақалалар саны жекелеген беттердің жасалуы немесе жойылуына байланысты күн сайын өзгеріп отырады. Интернет новиальдың тарихи еңбектерін цифрландыруға, әр кезеңдегі нормаларды салыстыруға және географиялық тұрғыдан бір-бірінен алыс пайдаланушылардың байланысуына мүмкіндік берді. Соған қарамастан тіл қауымдастығы эсперанто, интерлингва және идо қауымдастықтарымен салыстырғанда өте шағын. == Бағалануы және сын-пікірлер == Новиальдың интерлингвистика тарихындағы маңызы оның сөйлеушілер санына ғана байланысты емес. Тілді кәсіби тілші жасаған және оның әрбір негізгі шешімі арнайы еңбекте салыстырмалы тілдік дәлелдермен түсіндірілген. Есперсен дыбыстарды, түбірлерді, сөз тәртібін және грамматикалық көрсеткіштерді таңдауда еуропалық тілдердің даму тарихына сүйенді. Новиальдың жақтастары оның мына қасиеттерін атап көрсетеді: * грамматикасының аналитикалық және салыстырмалы түрде қарапайым болуы; * етістіктің жақ пен санға қарай өзгермеуі; * міндетті табыс септігінің болмауы; * халықаралық сөздердің танымал тұлғаларын қолдануы; * биологиялық жынысты қажет болған жағдайда ғана көрсетуі; * жүйелілік пен табиғилықты ұштастыруға талпынысы. Сыншылар мыналарды көрсетеді: * сөздік қордың роман және герман тілдеріне шектен тыс тәуелділігі; * еуропалық емес тілдерде сөйлейтіндер үшін сөздердің бірдей дәрежеде таныс болмауы; * 1928, 1930, 1934 және кейінгі нормалар арасындағы айырмашылықтар; * Есперсеннің көзі тірісінде де реформалардың тоқтамауы; * бірыңғай тұрақты мекеме мен үздіксіз ұйымдық дәстүрдің болмауы; * сөйлеушілер мен түпнұсқа әдебиеттің аздығы. Неміс интерлингвисі Детлев Бланке новиальдың тәжірибелік қоғамдық ықпалы шектеулі болғанымен, жоспарлы тіл теориясы үшін оның жан-жақты лингвистикалық негіздемесі маңызды екенін атап көрсеткен.<ref>Blanke, Detlev. ''Internationale Plansprachen: Eine Einführung''. Berlin: Akademie-Verlag, 1985.</ref> == Мәтін үлгісі == Төменде [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 1-бабы новиаль және қазақ тілдерінде берілген: {| class="wikitable" |- ! Новиаль !! Қазақша мағынасы |- | style="vertical-align:top;" |''Omni homes bli nati libri e equali in dignitate e jures.<br>Les es dotat kun rasione e konsientie e deve akta mutu in spirite de fraternitate.'' | style="vertical-align:top;" |''Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді.<br>Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.'' |} == Әдебиеті == * Jespersen, Otto. ''An International Language''. London: George Allen & Unwin, 1928. * Jespersen, Otto. ''Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter, 1930. * Jespersen, Otto. ''Plubonisat Novial''. 1934. * Jespersen, Otto. ''Pri reformes in Novial''. 1937. * Jacob, Henry. ''A Planned Auxiliary Language''. London: Dobson, 1947. * Blanke, Detlev. ''Internationale Plansprachen: Eine Einführung''. Berlin: Akademie-Verlag, 1985. * Jespersen, Otto. ''A Linguist’s Life''. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Интерлингвистика]] * [[Эсперанто]] * [[Идо]] * [[Отто Есперсен]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://iso639-3.sil.org/code/nov ISO 639-3 дерекқорындағы ''nov'' коды] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/novi1234 Glottolog дерекқорындағы Novial] * [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Jespersen%2C+Otto%22 Отто Есперсеннің цифрланған еңбектері] [[Санат:Жасанды тілдер]] [[Санат:Жоспарлы тілдер]] [[Санат:Новиаль]] [[Санат:Эсперанто]] iluvcn1rab7doq9xx3e1l8chfrrr3tq 14 784060 3635229 2026-07-26T17:36:31Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3635229 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 784061 3635230 2026-07-26T17:36:50Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3635230 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 784062 3635231 2026-07-26T17:37:15Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3635231 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 784063 3635246 2026-07-26T17:47:46Z Nurken 111493 Nurken [[Энди Бернем]] бетін [[Энди Бёрнем]] бетіне жылжытты 3635246 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Энди Бёрнем]] oz5nfuuy6fvytsgymxpdparn9fjz2sg 0 784064 3635249 2026-07-26T17:49:27Z Nurken 111493 «[[Энди Бёрнем]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3635249 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Энди Бёрнем]] oz5nfuuy6fvytsgymxpdparn9fjz2sg 10 784065 3635255 2026-07-26T18:01:02Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-07-27|POTD 2026-07-27]]: filename only 3635255 wikitext text/x-wiki Haigerloch - Altstadt - Schloss - Ansicht von SSW (2).jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> quj9c4a3zxa4r38r8rx82fyikuykede 14 784066 3635257 2026-07-26T18:02:27Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1855 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1850 жылдары құрылған банктер]] 3635257 wikitext text/x-wiki [[Санат:1855 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1850 жылдары құрылған банктер]] 864hhpqqh8ck662055lhj34f14sedom 14 784067 3635258 2026-07-26T18:03:49Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған жылы бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1855 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:XIX ғасырда құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3635258 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған жылы бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1855 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:XIX ғасырда құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] bmps3c1ymbo1altv7kgexddmsrzrooc 14 784068 3635260 2026-07-26T18:12:16Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:XIX ғасырда құрылған іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3635260 wikitext text/x-wiki [[Санат:XIX ғасырда құрылған іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 6q45pzofwq0en3jy9vh88owe16helvf 14 784069 3635261 2026-07-26T18:14:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Кезеңдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша компаниялар]] [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша қызмет көрсету компаниялары]] 3635261 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша компаниялар]] [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша қызмет көрсету компаниялары]] phpsyvsyq8xsggw6vxraoewwcng3s78 14 784070 3635262 2026-07-26T18:16:56Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған күні бойынша компаниялар]] [[Санат:Тақырыбы мен құрылған ғасыры бойынша ұйымдар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша экономикалық тарих]] [[Санат:Түрі мен құрылған ғасыры бойынша құрылған нысандар]] 3635262 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған күні бойынша компаниялар]] [[Санат:Тақырыбы мен құрылған ғасыры бойынша ұйымдар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша экономикалық тарих]] [[Санат:Түрі мен құрылған ғасыры бойынша құрылған нысандар]] 2imozy3fn0ws3jhdlohxunr45eyqep9 3635266 3635262 2026-07-26T18:23:29Z 1nter pares 146705 /* */ 3635266 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған күні бойынша компаниялар]] [[Санат:Бағыты мен құрылған ғасыры бойынша ұйымдар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша экономикалық тарих]] [[Санат:Түрі мен құрылған ғасыры бойынша құрылған нысандар]] cpflrom6sgv387sr7qkf1gubck3xbre 14 784071 3635263 2026-07-26T18:18:27Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Тақырыбы мен құрылған күні бойынша ұйымдар]] [[Санат:Кезеңдер бойынша компаниялар]] 3635263 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тақырыбы мен құрылған күні бойынша ұйымдар]] [[Санат:Кезеңдер бойынша компаниялар]] rtui9veihc0kho4gasypd31tw0y4ujw 3635264 3635263 2026-07-26T18:21:34Z 1nter pares 146705 /* */ 3635264 wikitext text/x-wiki [[Санат:Бағыты мен құрылған күні бойынша ұйымдар]] [[Санат:Кезеңдер бойынша компаниялар]] dxswnnvpa6i7y6c4hspp1u739jvwmvg 14 784072 3635265 2026-07-26T18:21:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Бағыты бойынша ұйымдар]] [[Санат:Құрылған уақыты бойынша ұйымдар]] 3635265 wikitext text/x-wiki [[Санат:Бағыты бойынша ұйымдар]] [[Санат:Құрылған уақыты бойынша ұйымдар]] 76htj0tver5gqv7q1d495fa3in1et0v 14 784073 3635267 2026-07-26T18:26:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша ұйымдар]] [[Санат:Бағыты мен құрылған күні бойынша ұйымдар]] 3635267 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша ұйымдар]] [[Санат:Бағыты мен құрылған күні бойынша ұйымдар]] pknr7hi3iixjjoth8rixktzspxhxoka 14 784074 3635268 2026-07-26T18:27:26Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған уақыты бойынша ұйымдар]] [[Санат:Түрі мен құрылған ғасыры бойынша нысандар]] 3635268 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған уақыты бойынша ұйымдар]] [[Санат:Түрі мен құрылған ғасыры бойынша нысандар]] 0b6zmntbgu3roqdif2gwrrvmftz77ez 14 784075 3635269 2026-07-26T18:28:49Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша нысандар]] [[Санат:Түрі мен құрылған уақыты бойынша нысандар]] 3635269 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша нысандар]] [[Санат:Түрі мен құрылған уақыты бойынша нысандар]] 8uuz4rk7yxasxtxc21kopf38lwsiu03 14 784076 3635270 2026-07-26T18:30:55Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған уақыты бойынша нысандар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша санаттар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша бастамалар]] 3635270 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған уақыты бойынша нысандар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша санаттар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша бастамалар]] d0cfcmrw6sv1024a5rfu2og9sg4they 14 784077 3635345 2026-07-26T22:00:42Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Фармация]] 3635345 wikitext text/x-wiki [[Санат:Фармация]] exvupb9ik2etmo938iafsxaselem0zf 3635389 3635345 2026-07-27T05:32:33Z Kvazimodo 124458 + [[Санат:Фармакология]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3635389 wikitext text/x-wiki [[Санат:Фармация]] [[Санат:Фармакология]] 4nfk72b2nzi7u0f44f0x7qgeqy08ag9 0 784078 3635352 2026-07-26T22:37:14Z Nurken 111493 Nurken [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті]] бетін [[Қазақстан вице-президенті]] бетіне жылжытты 3635352 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қазақстан вице-президенті]] l0t3dund6rwlmixh5bc1tl8mawjf20r 0 784079 3635354 2026-07-26T22:37:34Z Nurken 111493 Nurken [[Қазақстан Республикасының Президенті]] бетін [[Қазақстан президенті]] бетіне жылжытты 3635354 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қазақстан президенті]] lik087x7fu2kkgaxwxp9qywtgxpy2fh 1 784080 3635356 2026-07-26T22:37:34Z Nurken 111493 Nurken [[Талқылау:Қазақстан Республикасының Президенті]] бетін [[Талқылау:Қазақстан президенті]] бетіне жылжытты 3635356 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Қазақстан президенті]] jsgdr22ywet4ea1vz0fmnoyrohxjk3u 3 784081 3635359 2026-07-27T00:29:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3635359 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AdilovaZ}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 05:29, 2026 ж. шілденің 27 (+05) dxu9pvm10d0b8iaytt4uqei67num0i8 0 784082 3635381 2026-07-27T05:19:10Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3635381 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5ldtnl42gfo5blhyrxsi6h6edgna461 3635382 3635381 2026-07-27T05:20:11Z Мағыпар 100137 3635382 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] scfzyio8ulii8qj0w051hggebrywawj 3635384 3635382 2026-07-27T05:22:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635384 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] f5o084d5ryzgx2y1vp9mc0k89mmvldf 3635385 3635384 2026-07-27T05:23:21Z Мағыпар 100137 дереккөз 3635385 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l1c4qzya3qd6hneng9hpa75gnhuris7 3635386 3635385 2026-07-27T05:28:16Z Мағыпар 100137 3635386 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] atkvcqv7lmtyp5tv1myge602a5gke5b 3635387 3635386 2026-07-27T05:29:06Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3635387 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1lf2i3gr78pl3sy6tw9h53d9lk5zd4e 3635388 3635387 2026-07-27T05:30:52Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635388 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fekigqarieosb7agh1n4q2r3w90qt5j 3635391 3635388 2026-07-27T05:33:05Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3635391 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g6mkaa3ji4otabwozs9vkdukuse3x5r 3635392 3635391 2026-07-27T05:35:22Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3635392 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 47g13xhjg8koijq0qjjj7j3a38cqxc4 3635394 3635392 2026-07-27T05:37:47Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3635394 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] li3pph1wicxleenwh22mvedddlfg5dk 3635395 3635394 2026-07-27T05:38:46Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3635395 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ey4e0zkzpmkjw602ekbzteqgwisp3sr 3635397 3635395 2026-07-27T05:40:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635397 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8vjqrodmq8oqtnj096du2cj0vwqv0p6 3635399 3635397 2026-07-27T05:42:43Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3635399 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lk2copjkdr0fsxnzf6ln3cyfnebjot1 3635400 3635399 2026-07-27T05:45:26Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3635400 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4w9a5reeomsdpofrefz3st7sj4baq08 3635401 3635400 2026-07-27T05:46:57Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635401 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ld8i9lw9rt4zrhy7x4rh2e0b24g1rir 3635403 3635401 2026-07-27T05:47:34Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3635403 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 86effwmkwcrha0xtth47hmeijwd8l6c 3635405 3635403 2026-07-27T05:48:13Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3635405 wikitext text/x-wiki '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 14a7xar0y0q81vzrq9bzc5n41q9j9ax 3635407 3635405 2026-07-27T05:51:55Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3635407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6lfhb9ppqrff623e5fy84hjwf7691j2 3635409 3635407 2026-07-27T05:52:31Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3635409 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b00zmq98w3tmo14urwctheo3gpp6usw 3635410 3635409 2026-07-27T05:53:10Z Мағыпар 100137 үлгі 3635410 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] swyav2eubhzsovh5iqbd52uil0dee5q 3635411 3635410 2026-07-27T05:53:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3635411 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3nf5s3opll1ycckk98h9c99vq7kdqkj 3635413 3635411 2026-07-27T05:54:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3635413 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rgeoj5dpobjpgx67nzb528kb70vz4m3 3635414 3635413 2026-07-27T05:55:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3635414 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 11chvq57nio77qjo7c0ylxe6q4kx9sg 3635415 3635414 2026-07-27T05:57:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3635415 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 108s2be2rjy7izygie21f6ynadzyolp 3635416 3635415 2026-07-27T05:58:31Z Мағыпар 100137 үлгі 3635416 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dlkq0e6pkn9fe2sa0w4tswx6fmpoqgm 3635417 3635416 2026-07-27T05:59:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3635417 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m3wze7y3vz7vckntzqxuqd9jx6imysa 3635418 3635417 2026-07-27T06:00:29Z Мағыпар 100137 үлгі 3635418 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XIII ғ. |бұрынғы атаулары = Мариенгаузен |статус алуы = 1945 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6dgapp7d27cj6xcl2h5t3idsg4o20zg 3635420 3635418 2026-07-27T06:04:18Z Мағыпар 100137 үлгі 3635420 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XIII ғ. |бұрынғы атаулары = Мариенгаузен |статус алуы = 1945 |жер аумағы = 6,23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 188 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0sp59ldl05tlm5w6t7cnbejks18c6v2 3635427 3635420 2026-07-27T06:06:14Z Мағыпар 100137 сурет қою 3635427 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XIII ғ. |бұрынғы атаулары = Мариенгаузен |статус алуы = 1945 |жер аумағы = 6,23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 188 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Luterāņu baznīca Viļakā - panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] h5k6l4v250aibs3xeh2fdj8w44dp5ya 3635428 3635427 2026-07-27T06:07:15Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3635428 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XIII ғ. |бұрынғы атаулары = Мариенгаузен |статус алуы = 1945 |жер аумағы = 6,23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 188 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Luterāņu baznīca Viļakā - panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі Viļakas katoļu baznīca.JPG|Католик шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dphg1ygidyen7aalh8bt4mihct0tedk 3635429 3635428 2026-07-27T06:08:17Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3635429 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XIII ғ. |бұрынғы атаулары = Мариенгаузен |статус алуы = 1945 |жер аумағы = 6,23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 188 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Luterāņu baznīca Viļakā - panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі Viļakas katoļu baznīca.JPG|Католик шіркеуі Viļakas pilsētas dome-novada muzejs.jpg|Өлкетану мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4j3m18s8jp3szyagm5zwkdkjk22m0vt 3635431 3635429 2026-07-27T06:10:05Z Мағыпар 100137 сурет қою 3635431 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виляка |шынайы атауы = {{lang-lv|Viļaka}} |сурет = Vilaka no Semenovas.JPG |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Viļaka.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =11 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Балви аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XIII ғ. |бұрынғы атаулары = Мариенгаузен |статус алуы = 1945 |жер аумағы = 6,23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1342 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 188 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4583 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viļaka |сайты = |сайт тілі = }} '''Виляка''' — ({{lang-lv|Viļaka}}) — [[Латвия]]ның шығыс бөлігіндегі, [[Балви аймағы]]ндағы шағын қала. Виляканың халқы 2026 жылы 1342 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilaka-11496.html|title=Население Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Виляка көлінің жағасында, [[Рига]]дан шамамен 245 км, ал [[Ресей]] шекарасынан 7 км-ден аз қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/vilaka/|title=Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Неміс рыцарлары бұл жерлерге келгенге дейін Виляканың орнында Латгалиялық Атцель мемлекетіне тиесілі қоныс болған. 1293 жылы Ливон крестшілері көл жағасында Мариенгаузен монастырын құрды. Қоныс осы атаумен 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін белгілі болды. XIV-XVIII ғасырларда Мариенгаузен және оның айналасындағы аумақ мерзімді соғыстардың эпицентрінде болды. Бұл аймаққа новгородтықтар, поляктар, мәскеуліктер және шведтер келген. Қоныс бір кездері қамалмен қорғалған, бірақ Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қиратылған. Патшалық Ресей кезінде Мариенгаузен Витебск губернаторлығының Люцин уезінің құрамына кірді және волость орталығы қызметін атқарды. Латвия КСР құрамында Виляка 1945 жылы қала құқығын алды, ал 1949 жылдан 1957 жылға дейін Абрене ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қала Виляк аймағының орталығы болып, 2021 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Балви аймағының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16511-Viljaka.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Вилякта екі зауыт бар: зығыр өңдеу зауыты және май зауыты. Кеңес дәуірінде мұнда трикотаж өндірісі де белсенді түрде дамыды, бірақ ол жиырма жылдан астам уақыт бойы белсенді емес.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyaka_lc4360|title=Европа > Латвия > Виляка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> Қала арқылы P35 Гулбене-Балви-Виляка-Ресей шекарасы (Вентули) аймақтық тас жолы өтеді. P42 Виляка-Зайцева-Ресей шекарасы (Педедзе) және P45 Виляка-Карсава аймақтық тас жолдары Вилякаға жалғасады. Жергілікті тас жолдардың ішіндегі ең маңыздысы - V455 Виляка-Зигури-Лиепна. == Көрікті орындары == Вилаканың ең әсерлі сәулет ескерткіші — Исаның католик шіркеуі (1891). Бұл Латвиядағы ең әдемі нео-готикалық шіркеулердің бірі және ұлттық мұра нысаны. Мариенгаузен қамалының қабырғаларының тек шағын бөліктері ғана сақталған. Қазір ол археологиялық орын. Қалада сондай-ақ жергілікті өлкетану мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Luterāņu baznīca Viļakā - panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі Viļakas katoļu baznīca.JPG|Католик шіркеуі Viļakas pilsētas dome-novada muzejs.jpg|Өлкетану мұражайы Viļakas (Marienhauzenas) viduslaiku pils drupu fragments.jpg|Мариенхаузен қамалы қирандыларының бір бөлігі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] froibbbigih6rzsjhjei1c751xxq9ox 0 784083 3635393 2026-07-27T05:36:40Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ольга Андриевская |Шынайы есімі = Андриевская Ольга Олеговна |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есім... 3635393 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ольга Андриевская |Шынайы есімі = Андриевская Ольга Олеговна |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Ольга Олеговна Андриевская |Толық есімі = Андриевская Ольга Олеговна |Туған күні = 28 қазан 1969 |Туған жері = Павлодар облысы, Қашыр ауданы, Қашыр ауылы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = болгар |Мансабы = педагог, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1991 жылдан |Білімі = Павлодар педагогикалық институты |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше рет марапатталған |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ольга Олеговна Андриевская''' (28 қазан 1969 жыл, Павлодар облысы, Қашыр ауданы, Қашыр ауылы) — педагог, қоғам қайраткері, Астана қаласындағы «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі. Болгар этномәдениетін дамытуға, ұлттық дәстүрлерді сақтауға және этносаралық келісімді нығайтуға үлес қосқан қоғам белсендісі.<br> == <big>Өмірбаяны</big> == Ольга Олеговна Андриевская 1969 жылғы 28 қазанда Павлодар облысының Қашыр ауданындағы Қашыр ауылында дүниеге келген. 1991 жылы Павлодар педагогикалық институтын (қазіргі Павлодар педагогикалық университеті) тәмамдаған. 1991–2000 жылдары Ертіс өңіріндегі білім беру мекемелерінде педагог болып еңбек етті. 2000 жылдан бастап Астана қаласындағы №6 гимназияда мұғалім қызметін атқарды. Сонымен қатар түрік тілін оқыту курстарына қатысып, кәсіби біліктілігін жетілдірді. <br> === Қоғамдық қызметі === 2011 жылы Астана қаласында «Злата» болгар этномәдени орталығын құрып, оның төрайымы болды. Орталық болгар халқының мәдениеті мен дәстүрін насихаттауға, ұлттық тілді сақтауға, шығармашылық ұжымдардың жұмысын дамытуға бағытталған.<br> Ольга Андриевскаяның жетекшілігімен орталықтың шығармашылық ұжымдары республикалық және халықаралық концерттер мен фестивальдерге, көрмелерге, қайырымдылық акцияларына және Қазақстан халқы Ассамблеясының іс-шараларына тұрақты қатысып келеді. Сондай-ақ орталықтың «Цветанка» би ансамблі мен «Злата» вокалдық тобының жұмысы жолға қойылған.<br> Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметіне белсене араласып, этносаралық келісім мен қоғамдық татулықты нығайту бағытындағы бастамаларды жүзеге асыруға атсалысады.<br> ==== Марапаттары ==== Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше рет марапатталған. <ref>Қазақстан халқы" энциклопедиясы, - Алматы, "Қазақ энциклопедиясы", 2016</ref> rygde2rag6hk2633b87267e5i2lgdtz 0 784084 3635408 2026-07-27T05:52:19Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Гульнара Аннакулиевна |Шынайы есімі = Аннакулиевна Гульнара Атаевна |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кезде... 3635408 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Гульнара Аннакулиевна |Шынайы есімі = Аннакулиевна Гульнара Атаевна |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Гульнара Атаевна Аннакулиевна |Толық есімі = Аннакулиевна Гульнара Атаевна |Туған күні = 2 қазан 1950 |Туған жері = Байрам-Али қаласы, Түрікменстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = түрікмен |Мансабы = экономист-ғалым, қоғам қайраткері, доцент |Белсенді жылдары = 1975 жылдан |Білімі = Түрікмен мемлекеттік университеті |Мамандығы = экономист |Не үшін белгілі = Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = II дәрежелі «Достық» ордені; «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі; басқа да мемлекеттік және қоғамдық марапаттар |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Экономика ғылымдарының кандидаты; Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті; 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы |Commons = }} '''Аннакулиевна Гульнара Атаевна''' (2 қазан 1950 жыл, Байрам-Али қаласы, Түрікменстан) — қазақстандық экономист-ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты, қоғам қайраткері, Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі.<br> '''<big>Өмірбаяны</big>''' Гульнара Атаевна 1950 жылғы 2 қазанда Түрікменстанның Байрам-Али қаласында дүниеге келген.<br> 1971 жылы Түрікмен мемлекеттік университетінің экономика факультетін тәмамдаған. 1975 жылы экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғаған.<br> <big>'''Еңбек жолы'''</big> * 1975–1996 жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Жобалау және мөлшерлер ғылыми-зерттеу институтында, кейін Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі жанындағы Экономика және нарықтық қатынастар ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер және сектор меңгерушісі қызметтерін атқарды. * 1996–1999 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында аға ғылыми қызметкер әрі бөлім меңгерушісі болды. * 1999–2000 жылдары Алматы облысы әкімдігі Мәдениет және қоғамдық келісім басқармасының аға сарапшысы қызметін атқарды. * 2000–2002 жылдары Алматы энергетика және байланыс институтында аға оқытушы болды. * 2002–2003 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімінде кеңесші, аға сарапшы қызметтерін атқарды. * 2004–2005 жылдары Халықаралық заманауи саясат институтында сарапшы болды. * 2005–2008 жылдары Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігіне қарасты «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамында аға сарапшы болып еңбек етті. * 2008–2014 жылдары Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде аға оқытушы қызметін атқарды. * 2014 жылдан бастап Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті. <big>'''Қоғамдық қызметі'''</big> 1999 жылдан бері Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі. Сонымен қатар Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы ретінде этносаралық келісімді нығайту, мәдениетаралық байланыстарды дамыту және қоғамдық келісімді сақтау бағытында белсенді қоғамдық қызмет атқарып келеді. <big>'''Ғылыми қызметі'''</big> Ғылыми еңбектері Қазақстан мен Орталық Азияның экономикасы, әлеуметтік дамуы және өңірлік мәселелеріне арналған. 150-ден астам ғылыми еңбек пен ғылыми есептің авторы. Оның ішінде үш томдық ұжымдық монографияның авторларының бірі. <big>'''Марапаттары'''</big> * II дәрежелі «Достық» ордені; * «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі; * басқа да мемлекеттік және қоғамдық марапаттардың иегері. <ref>Қазақстан халқы" энциклопедиясы, - Алматы, "Қазақ энциклопедиясы", 2016</ref> 72j8no3ehhyv2bt9amq83xaukj2rsc8 0 784085 3635421 2026-07-27T06:04:43Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Гүлжамал Аметбакиева |Шынайы есімі = Аметбакиева Гүлжамал Имержанқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кез... 3635421 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Гүлжамал Аметбакиева |Шынайы есімі = Аметбакиева Гүлжамал Имержанқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Гүлжамал Имержанқызы Аметбакиева |Толық есімі = Аметбакиева Гүлжамал Имержанқызы |Туған күні = 13 маусым 1975 |Туған жері = Алматы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = журналист, телерадио жүргізушісі |Белсенді жылдары = 1997 жылдан |Білімі = Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |Мамандығы = журналист |Не үшін белгілі = Қазақ радиосының ұйғыр редакциясының редакторы, «Достық» және «Мы казахстанцы» бағдарламаларының жүргізушісі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = «Шаңырақ» байқауының жеңімпазы (2005, 2013); Ә. Байжанбаев атындағы сыйлық; Республикалық Ұйғыр этномәдени орталығының Мақтау қағаздары |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (2009 жылдан) |Commons = }} '''Гүлжамал Имержанқызы Аметбакиева''' (13 маусым 1975 жыл, Алматы) — қазақстандық журналист, жүргізуші. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (2009 жылдан).<br> == <big>'''Өмірбаяны'''</big> == Гүлжамал Аметбакиева 1975 жылғы 13 маусымда Алматы қаласында дүниеге келген. 1997 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін (ол кездегі ҚазМУ) бітірген.<br> <big>'''Еңбек жолы'''</big> 1997 жылдан бастап «Қазақстан» РТРК АҚ-ның Қазақ радиосында ұйғыр редакциясының редакторы болып қызмет атқарады. Ол апта сайын өтетін ұйғыр тіліндегі 20 минуттық «Достық» бағдарламасын, сондай-ақ Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмысына арналған «Мы казахстанцы» бағдарламасын орыс тілінде жүргізеді.<br> <big>'''Марапаттары мен жетістіктері'''</big> * «Шаңырақ» байқауының жеңімпазы (Қазақстан халқы Ассамблеясы ұйымдастырған этножурналистика бойынша): * 2005 жылы — ұйғыр тіліндегі хабары үшін «Ең үздік радиохабар» аталымы; * 2013 жылы — «Мы казахстанцы» хабары үшін. Ә. Байжанбаев атындағы сыйлық (Қазақ радиосының 90 жылдығына орай). Республикалық Ұйғыр этномәдени орталығының Мақтау қағаздары. <ref>Қазақстан халқы" энциклопедиясы, - Алматы, "Қазақ энциклопедиясы", 2016</ref> bz2g48br4049a3w4q91g55fcr2c7757 14 784086 3635432 2026-07-27T06:10:36Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған нысандар]] [[Санат:Уақыты бойынша бастамалар]] 3635432 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған нысандар]] [[Санат:Уақыты бойынша бастамалар]] 2y6wxea5i2clyfx3e4xilsuz1iwbm65 0 784087 3635435 2026-07-27T06:24:55Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Талғат Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Тал... 3635435 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Талғат Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Толық есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = Самарское ауылы, Көкпекті ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = қазақ |Мансабы = ғалым, математик, профессор |Белсенді жылдары = 1985 жылдан |Білімі = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) |Мамандығы = қолданбалы математика |Не үшін белгілі = физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, қолданбалы математика саласының ғалымы |Партиясы = |Әкесі = Жақып |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Физика-математика ғылымдарының докторы (2004); профессор (2006); Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006); Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005); 70-тен астам ғылыми еңбектің авторы |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' (29 наурыз 1961 жыл, Көкпекті ауданы, Самарское ауылы) — физика-математика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006) және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005).<br> == '''Өмірбаяны мен білімі''' == Талғат Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданының Самарское ауылында дүниеге келген. 1982 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) бітірген. == '''Еңбек жолы мен ғылыми қызметі''' == * 1985–1988 жж. — Қазақ КСР Ғылым академиясының Математика және механика институтында қызмет атқарды. * 1988–1997 жж. — С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (ҚазҰУ) еңбек етті. * 1997–2006 жж. — Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінде (ҚР ҰҚК) және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызметтер атқарды. == '''Ғылыми бағыты мен еңбектері''' == Ғалымның негізгі ғылыми бағыты — қолданбалы математика арқылы қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеу саласына арналған. 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<br> == '''Марапаттары''' == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі еelements елеулі үлесі үшін» медалі (2006); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011). <ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия.-Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2014 </ref> hs0gv1f5prhqawj2f3jq8d9e80kht2f 0 784088 3635440 2026-07-27T06:36:53Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі ес... 3635440 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15 қыркүйек 1972 |Туған жері = Көкжыра ауылы, Тарбағатай ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = қазақ |Мансабы = ғалым, филолог, педагог, қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = 1998 жылдан |Білімі = Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Партиясы = |Әкесі = Төлеуген |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы |Commons = }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' (15 қыркүйек 1972 жыл, Тарбағатай ауданы, Көкжыра ауылы) — филология ғылымдарының кандидаты (1997). == '''Өмірбаяны мен білімі''' == * Құралай Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының Көкжыра ауылында дүниеге келген. * 1994 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. * 1997 жылы осы оқу орнының аспирантурасын аяқтап, кандидаттық диссертация қорғаған. * 2009 жылы докторантурасын тәмамдаған. == '''Еңбек жолы''' == * 1998–2006 жж. — Абай атындағы ҚазҰПУ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. * 2009 жылдан бастап — Қазақ-түрік университетінің ассоцииативті профессоры. == '''Ғылыми қызметі мен еңбектері''' == * Ғалымның негізгі ғылыми бағыттары: * Тілдің грамматикасы; * Функционалды грамматика; * Тіл мәдениеті; * Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері Моңғолия, Ресей, Украина, Татарстан, Қырғызстан, Болгария және Ұлыбританияда жарық көрген. 70-ке жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == '''Марапаттары''' == Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). <ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия.-Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2014</ref> 5ezh36c7zatv6leo0ftj1l6vc560s6u 3 784089 3635468 2026-07-27T08:05:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3635468 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Marksscheider}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 13:05, 2026 ж. шілденің 27 (+05) knijau4f9ungw2rhtxx494scepe5fe8 0 784090 3635494 2026-07-27T08:33:12Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Жамал Омарова көшесі (Астана)]] бетін [[С-191 көшесі (Астана)]] бетіне жылжытты 3635494 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[С-191 көшесі (Астана)]] avyh60ojj3vubq15vtidz7tqi7sp5lp 0 784091 3635497 2026-07-27T08:33:56Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Әли Құрманов көшесі (Астана)]] бетін [[С-190 көшесі (Астана)]] бетіне жылжытты 3635497 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[С-190 көшесі (Астана)]] hv6sba0m9gpfjdiz8dew4dpd0mg48vc 3 784093 3635535 2026-07-27T09:33:26Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Shubhsamant09]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Matthewmurdock]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shubhsamant09|Shubhsamant09]]" to "[[Special:CentralAuth/Matthewmurdock|Matthewmurdock]]" 3635535 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Matthewmurdock]] jsw7onfeutupgzbyg2h59qjaqfoj4aa 0 784094 3635545 2026-07-27T10:41:52Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3635545 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] bl1qysnoeo9cwe040gy7tr97324adn6 3635546 3635545 2026-07-27T10:42:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3635546 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7ddcamvd0juhhg8oenv6zlz5gbp4off 3635549 3635546 2026-07-27T10:44:33Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635549 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ikrs3mbfwpspc0tm8o7cwwfzvxmq5o4 3635550 3635549 2026-07-27T10:45:17Z Мағыпар 100137 дереккөз 3635550 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9oloqlt0u4r1yo38jm6f5qus8g9ta61 3635553 3635550 2026-07-27T10:51:19Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635553 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] oj3u7m6iyvy7k2vz9yr3p7cxgb4sjjz 3635555 3635553 2026-07-27T10:53:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635555 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kvwcpi6ndqu31hecskamjd8o3wsvyrn 3635557 3635555 2026-07-27T10:56:25Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635557 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lscdl68srxpy6n6m8fnj4617s5dacqx 3635558 3635557 2026-07-27T10:58:00Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3635558 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес дәуірінде (1940–1990) Виляны біраз уақыт аудан орталығы ретінде қызмет еткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qdfrzut2lzx031gpi73gyzge7i5fub3 3635560 3635558 2026-07-27T11:00:43Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3635560 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7q1cuw6bfjh582lrpj9x6rof5deg83t 3635562 3635560 2026-07-27T11:02:03Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3635562 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16512-Viljany.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] azj4ybs1qvuh2apl1v2kwn3ra4yk3hh 3635563 3635562 2026-07-27T11:04:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635563 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16512-Viljany.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі уақытта Виляныде 58 кәсіпорын, оның ішінде сегіз филиал орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — ағаш ұстасы компаниясы, көмір өндіруші және "Католу дзеив" баспаханасы. 1950 жылы салынып, 1994 жылы жөнделген Виляны су электр стансасы — Латвиядағы жөнделген алғашқы жеке меншік су электр стансасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ci4j5bhsu43bosd6140vwpvn686u394 3635564 3635563 2026-07-27T11:08:52Z Мағыпар 100137 толықтыру 3635564 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16512-Viljany.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі уақытта Виляныде 58 кәсіпорын, оның ішінде сегіз филиал орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — ағаш ұстасы компаниясы, көмір өндіруші және "Католу дзеив" баспаханасы. 1950 жылы салынып, 1994 жылы жөнделген Виляны су электр стансасы — Латвиядағы жөнделген алғашқы жеке меншік су электр стансасы. == Көрікті орындары == *'''Микелис Риктің кешені''' — кешен шамамен XVIII ғасырда салынған, нақты күні жоқ. Ол бірнеше рет қалпына келтірілді, сондықтан оның бастапқы түрінен біршама ерекшеленеді. Ал саябақтың орналасуы, субұрқақ өзгеріссіз қалды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5h0d7umhba2v3qyei33st9cqu5map3r 3635565 3635564 2026-07-27T11:10:29Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3635565 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16512-Viljany.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі уақытта Виляныде 58 кәсіпорын, оның ішінде сегіз филиал орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — ағаш ұстасы компаниясы, көмір өндіруші және "Католу дзеив" баспаханасы. 1950 жылы салынып, 1994 жылы жөнделген Виляны су электр стансасы — Латвиядағы жөнделген алғашқы жеке меншік су электр стансасы. == Көрікті орындары == *'''Микелис Риктің кешені''' — кешен шамамен XVIII ғасырда салынған, нақты күні жоқ. Ол бірнеше рет қалпына келтірілді, сондықтан оның бастапқы түрінен біршама ерекшеленеді. Ал саябақтың орналасуы, субұрқақ өзгеріссіз қалды. *'''Шіркеу''' — архангел Михаилге арналған. Шіркеу кешен иесі Микелис Риктің қолдауымен салынған және сарайдың жанында орналасқан. Шіркеуде монастырь да бар. Ол өте жақсы жағдайда, ал аумағы мүсіндер мен сәндік өсімдіктерге бай. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 60rp3cqwouch9cz2x0qpi7p334nh1du 3635567 3635565 2026-07-27T11:12:09Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3635567 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16512-Viljany.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі уақытта Виляныде 58 кәсіпорын, оның ішінде сегіз филиал орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — ағаш ұстасы компаниясы, көмір өндіруші және "Католу дзеив" баспаханасы. 1950 жылы салынып, 1994 жылы жөнделген Виляны су электр стансасы — Латвиядағы жөнделген алғашқы жеке меншік су электр стансасы. == Көрікті орындары == *'''Микелис Риктің кешені''' — кешен шамамен XVIII ғасырда салынған, нақты күні жоқ. Ол бірнеше рет қалпына келтірілді, сондықтан оның бастапқы түрінен біршама ерекшеленеді. Ал саябақтың орналасуы, субұрқақ өзгеріссіз қалды. *'''Шіркеу''' — архангел Михаилге арналған. Шіркеу кешен иесі Микелис Риктің қолдауымен салынған және сарайдың жанында орналасқан. Шіркеуде монастырь да бар. Ол өте жақсы жағдайда, ал аумағы мүсіндер мен сәндік өсімдіктерге бай. *'''Су электр стансасы''' — 1930 жылдары өртеніп кеткен су диірменінің орнында салынған. 1994 жылы оны кәсіпкер жекешелендірген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hiegwmvvzepdykozg955dstra7gqk38 3635568 3635567 2026-07-27T11:13:00Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3635568 wikitext text/x-wiki '''Виляны''' ({{lang-lv|Viļāni}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы қала, [[Резекне аймағы]]нда орналасқан. Виляны қаласының халқы 2026 жылы 2964 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-vilani-11475.html|title=Население Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Малта өзенінің жағасында (Резекненің саласы, Батыс Двина алабы), Резекне қаласынан шамамен 29 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Қала алғаш рет 1495 жылы Вильена деген атпен аталған. Сол кезде ол жай ғана жер учаскесі болған. Бірнеше ғасырлар бойы Вильена жеке меншік иелерінің қонысы болған. Оверлактар ​​оны XVI және XVII ғасырларда жүз жылға жуық уақыт бойы иеленді. XVII ғасырдың басында Виляны Польша-Литва Достастығына өтті. 1772 жылы Виляны патшалық Ресейге қосылып, Псков, содан кейін Беларусь, ал 1802 жылдан бастап Витебск губернияларының құрамына кірді. Виляны 1852 жылдан бері құжаттарда қала ретінде тіркелген, дегенмен оған қала құқығы ресми түрде тек 1928 жылы, яғни Латвияның алғашқы тәуелсіздігі кезеңінде берілген. Кеңес Одағы кезінде қала Виляны ауданының орталығы (1949–1962), кейінірек Резекне ауданының Радополе ауылдық кеңесі қызметін атқарды. Қазіргі Латвия Республикасында ол 2009–2021 жылдар аралығында Вилани аймағының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16512-Viljany.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі уақытта Виляныде 58 кәсіпорын, оның ішінде сегіз филиал орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — ағаш ұстасы компаниясы, көмір өндіруші және "Католу дзеив" баспаханасы. 1950 жылы салынып, 1994 жылы жөнделген Виляны су электр стансасы — Латвиядағы жөнделген алғашқы жеке меншік су электр стансасы. == Көрікті орындары == *'''Микелис Риктің кешені''' — кешен шамамен XVIII ғасырда салынған, нақты күні жоқ. Ол бірнеше рет қалпына келтірілді, сондықтан оның бастапқы түрінен біршама ерекшеленеді. Ал саябақтың орналасуы, субұрқақ өзгеріссіз қалды. *'''Шіркеу''' — архангел Михаилге арналған. Шіркеу кешен иесі Микелис Риктің қолдауымен салынған және сарайдың жанында орналасқан. Шіркеуде монастырь да бар. Ол өте жақсы жағдайда, ал аумағы мүсіндер мен сәндік өсімдіктерге бай. *'''Су электр стансасы''' — 1930 жылдары өртеніп кеткен су диірменінің орнында салынған. 1994 жылы оны кәсіпкер жекешелендірген.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/vilyany_lc4361|title=Европа > Латвия > Виляны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g2pnvrh363o1fo2848jplcm55m62fqs 3 784095 3635548 2026-07-27T10:43:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3635548 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Jantore67}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:43, 2026 ж. шілденің 27 (+05) iuwbjaq45hsu2c1ytd9vijucjevpq4k