Қазақстан Парламентінің Мәжілісі

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Қазақстан Парламентінің Мәжілісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5320</id>
    <revision>
      <id>3636224</id>
      <parentid>3624009</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3636224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44725" sha1="qc0nky7ab2uyzshr48vzqkbxtp4sts3" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Қазақстан Парламентінің Мәжілісі
 | Шынайы атауы        =
 | Қазіргі шақырылымы  = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым]]
 | Сурет               = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ені                 =
 | Сурет атауы         = 
 | Мемлекет           = {{байрақ|Қазақстан}}
 | Түрі               = [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің төменгі палатасы
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         =
 | Басшының лауазымы1 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төрағасы]] (соңғы)
 | Басшы1             = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
 | Басшының партиясы1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | Сайлану күні1      = 1 ақпан 2022
 | Басшының лауазымы2 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] (соңғы)
 | Басшы2             = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]
 | Басшының партиясы2 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | Сайлану күні2      = 29 наурыз 2023
 | Басшының лауазымы3 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] (соңғы)
 | Басшы3             = [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]]
 | Басшының партиясы3 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | Сайлану күні3      = 29 наурыз 2023
 | Басшының лауазымы4 =
 | Басшы4             =
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 98
 | Құрылым1             = Kazakhstan Mäjilis 2023.svg
 | Құрылым ені1         =
 | Құрылым сипаттамасы1 =
 | Палата1              =
 | Фракциялары1         = {{legend|#55B4A0|[[Аманат (партия)|Аманат]]: 62 депутат}}{{legend|#0A5C2E|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]]: 8 депутат}}{{legend|#053381|[[Ақ жол (партия)|Ақ Жол ДП]]: 6 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Respublica]]: 6 депутат}}{{legend|#EE0D39|[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]: 5 депутат}}{{legend|#0045AF|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 4 депутат}}{{legend|#CCCCCC|[[Партиясыз]]: 7 депутат}}
 | Құрылым2             =
 | Құрылым ені2         =
 | Құрылым сипаттамасы2 =
 | Палата2              =
 | Фракциялары2         =
 | Комитеттері1         =
 | Комитеттері2         =
 | Дауыс беру жүйесі1   = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорционалдық өкілеттік: 69 депутат&lt;br&gt;[[Бір жеңімпазы бар салыстырмалы көпшілік жүйесі]]: 29 депутат
 | Дауыс беру жүйесі2   =
 | Соңғы сайлауы1       = [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|19 наурыз 2023]]
 | Соңғы сайлауы2       =
 | Жиналыс залы             = Mazhilis Kazakhstan 2021-01-15.jpg
 | Жиналыс залы тақырыпша   =
 | Жиналыс залы ені         =
 | Жиналыс залы сипаттамасы = 
 | Штаб-пәтері             = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 | Құрылуы    = [[Қазақстан Республикасының Парламенті#Тарихы|1995 жыл]]
 | Ізашары1 = Бір палаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]
 | Ізашары2 = 
 | Таратылуы  = [[2026 жыл]]
 | Ізбасары1 =Бір палаталы [[Қазақстан Құрылтайы]]
 | Ізбасары2 =
 | Сайты        = [https://mazhilis.parlam.kz/ mazhilis.parlam.kz]
 | Ортаққор     = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжiлiсі''' — 1995–2026 жылдардағы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жоғарғы [[заң шығарушы орган]]ының төменгі палатасы. Бес жылға сайланатын Мәжілістің 98 депутаты болды, олардың барлығы да тікелей сайланды.

== Тарихы ==
1994 жылғы күзде журналист және [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] депутаттығына бұрынғы үміткер Татьяна Квятовская [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1994)|1994 жылғы парламент сайлауы]]ның қорытындысын жоққа шығаруды талап етіп сотқа шағым түсірді. 1995 жылы наурызда ұзаққа созылған сот процестерінен кейін Қазақстанның сол кездегі [[Қазақстан Конституциялық соты|Конституциялық соты]] Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] пен Жоғарғы Кеңес төрағасы [[Әбіш Кекілбайұлы]]ның қарсылықтарына қарамастан, 1995 жылғы 6 наурызда Квятковскаяның талаптарын негізді деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/stati/parlamentskie-vybory-v-kazahstane-o-tradicii-ocherednyh-vneocherednyh.html|title=Парламентские выборы в Казахстане: о традиции очередных внеочередных|lang=ru|publisher=informburo|author=Иванов, Анатолий|date=2016-01-14|accessdate=2023-11-25}}&lt;/ref&gt; Сот ұйғарымының нәтижесінде Назарбаев 11 наурызда Жоғарғы Кеңесті тарату туралы жарлық шығарды, Кеңесте қабылданған барлық заң жобалары «жарамсыз» деп танылды. Сол себептен Қазақстанда заң шығарушы билік болмады, оның орнына барлық заңдар Президент Жарлықтары негізінде қабылданды.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Анатомия гражданских кодексов России и Казахстана: биопсия экономических конституций двух постсоветских республик|баспасы=Издательство &quot;Проспект&quot;|авторы=Osakwe, Christopher|жыл=2014}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы конституциялық референдум (1995)|1995 жылғы 30 тамызда өткізілген бүкіл халықтық референдум]] нәтижесінде Қазақстан Республикасының жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]сы қабылданды. Ол Парламентті заң шығару қызметiн жүзеге асыратын, қос Палатадан: Мәжіліс пен [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]тан тұратын жоғары өкiлдi орган ретінде айқындады.

Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]: «Қолданыстағы Конституцияны қабылдағаннан кейін Қазақстандағы экономикалық реформаны жүргізу үшін «даңғыл жол» ашылды. Бейнелеп айтқанда, барлығын да басқарған, бірақ ештеңені басқара алмаған Жоғарғы Кеңестің орнына, осы жылдардың ішінде елдің бет-бейнесін өзгерткен заңдарды қабылдаған қос палаталы кәсіби Парламент келді», – деп атап көрсетті.

Осы Конституцияда «Парламент» деген ұғым алғаш рет ресми түрде бекітілді. Ел Президенті Конституция қабылданғаннан кейін «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заң күші бар Жарлыққа қол қойды, оған сәйкес қос палаталы Парламентке депутаттар сайлауы болып өтті.

2021 және 2022 жылдардағы конституциялық өзгерістер мен сайлау заңнамасына енгізілген өзгерістер [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]на бөлінген тоғыз орынды алып тастады, пропорционалды мандаттардың сайлау шегін 7 пайыздан 5 пайызға дейін қысқартты, бір мандатты сайлау округтері қайта енгізілді.

=== Бірінші сайланым (1996–1999) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланым депутаттары}}
Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне алғашқы сайлау [[1995 жыл]]ы [[9 желтоқсан]]да болды. Мажоритарлық жүйе негізінде 67 депутат сайланды. Бірінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының өкілеттіктері [[1996 жыл]]ы [[30 қаңтар]]да  бірінші сессияның ашылуынан басталды.

Депутаттық корпуста жергілікті атқарушы органдардың және [[мәслихат]]тың басшылары мен қызметкерлері басым болды - олар 19 адам. Әрбір бесінші депутат кәсіпорынның, қауымдастықтың, фирманың, қордың және басқа құрылымдардың басшылары болып жұмыс істеген. 9 депутат ғылым, жоғары оқу орындары қызметкерлері, мұғалім болған. Әрбір оныншы депутат Президент Әкімшілігінің, министрліктер мен республикалық комитеттердің қызметкерлері болған. 4 парламентарий уақытша жұмыс істемеген. 11 депутат - аграрлық салада, 3 депутат мәдениет саласында жұмыс істеген. Екі депутат құқық қорғау органдарының қызметкері және инженер-экономист болып істеген. Бір депутат – заңгер, біреуі әскери қызметші және біреуі зейнеткер болған.
Мәжілісте 7 ғылым докторы, 10 ғылым кандидаты жұмыс істеді. Парламентарийлердің арасында 9 депутат әйел болды.
* Мәжіліс Төрағасы — [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов]]. 
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Василий Иванович Осипов]].

=== Екінші сайланым (1999–2004) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары}}
1999 жылдың күзінде енгізілген конституциялық өзгерістерге сәйкес алғаш рет Орталық Азия өңірінде аралас схема бойынша Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне сайлау өтті, бұл саяси партияларға тең өкілдік негізінде партиялық тізім бойынша Парламентке сайлану мүмкіндігін берді.
Осындай жаңалықтардың нәтижесінде бұл сайлау, парламенттік үлгідегі саяси партиялар құру процесін ынталандыра отырып, жоғары саяси мәнімен және баламалы түрде өтуімен ерекшеленді. Сайлауға 10 саяси партия қатысты. Мажоритарлық бір мандатты округтарда 547 кандидат тіркелді. Жалпы сайлау барысында сол кезеңде Қазақстан үшін бұрын-соңды болмаған кандидаттар саны – орташа есеппен бір орынға сегіз адам тіркелді.

Парламент Мәжілісіне сайлау қорытындылары бойынша бір мандатты округтар бойынша 67 депутат және біртұтас жалпыұлттық округ бойынша партиялардан 10 депутат сайланды. Олар жеті проценттік барьерді еңсерген төрт партияның – «Отан», Азаматтық, Аграрлық және Коммунистік партияның өкілдері болды.
Сайланған 77 депутаттың 8-і - әйелдер, 74-і – жоғары білімді, 30-ға жуығы екі жоғары оқу орындарын бітірген адамдар болды. Депутаттар арасында 1 академик, 7 доктор және әртүрлі мамандықтары бар 20 ғылым кандидаты болды.

Депутаттық корпустың басым көпшілігі инженерлер – 30, заңгерлер – 22, экономистер – 16, педагогикалық білімі барлар – 14, ауыл шаруашылық ғалымдары мен мамандары – 8, сондай-ақ журналист, дәрігер, тарихшы, менеджер, әскери қызметші, халықаралық қатынастар маманы және т.б болды.
* Мәжіліс Төрағасы — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]]. 
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев]]. 
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]].

=== Үшінші сайланым (2004–2007) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары}}
Үшінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін сайлау 2004 жылғы қыркүйекте болып өтті. Сайлауға 12 саяси партия қатысты, олардың ішінде 4-уі – екі сайлау блогының құрамында.

Сайлау нәтижесінде Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне 77 депутат сайланды. 67 депутат Республиканың әкімшілік-аумақтық бірлігі ескеріле отырып құрылған, шамамен сайлаушылардың саны тең  бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланды. 10 депутат барабар өкілдік жүйесі бойынша және біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланды. Олардың ішінде 7 депутат «Отан» республикалық саяси партиясынан, бір-біреуден «Асар» республикалық партиясынан, «Ақ жол» демократиялық партиясынан және Қазақстанның Аграрлық және Азаматтық партияларының «АИСТ» сайлау блогынан (Еңбекшілердің аграрлық-индустриялық одағы) сайланған.

Сайланған парламентарийлердің жалпы санынан 59 депутатты саяси партиялар ұсынды: «Отан» республикалық саяси партиясынан – 42, «АИСТ» сайлау блогынан - 11, «Асар» республикалық партиясынан – 4, «Ақ жол» демократиялық партиясынан – 1, Қазақстан Демократиялық партиясынан - 1. Өзін өзі ұсынғандар – 18 депутат.

Палата құрамында 69 ер адам және 8 әйел бар. Үшінші сайланған Мәжілістің депутаттық құрамының орташа жас мөлшері – 53 жас, ең жасы – 28 жаста, ең егдесі – 73 жаста. Барлық депутаттар жоғары білімді болды.

28 депутаттың ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың ішінде 13 ғылым кандидаты мен 15 ғылым докторы болды. Парламентарийлер арасында әртүрлі мамандықтағы инженерлердің саны едәуір, олар – 21, заңгерлер – 14, экономистер – 16. Бұдан басқа, үшінші сайланған Мәжілісте ауыл шаруашылығы, халықаралық қатынастар мамандарының кәсіби біліктілігін иеленгендер, менеджерлер, дәрігерлер, педагогтар, әскери қызметшілер, журналистер, мәдениет қайраткерлері және т.б. болды. 37 парламентарий екі жоғары оқу орнын бітірген.

Соңғы жылдар ішінде Палатада парламенттік стажы бар депутаттар саны өскен. Мәжілістің 29 депутаты бұрынғы сайланымда жұмыс істеген, 3 – бірінші және екінші сайланымда, екеуі -  Сенатта, 12 депутат бұрын әртүрлі сайланған Жоғарғы Кеңестің депутаттары болған.

* Мәжіліс Төрағасы — [[Орал Байқонысұлы Мұхамеджанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]]

Үшінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» Жарлығының қабылдануына байланысты 2007 жылғы 20 маусымда өз қызметін аяқтады.

=== Төртінші сайланым (2007–2011) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары}}
Төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің сайлауы Конституцияға 2007 жылғы мамырда енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес, 2007 жылғы тамызда өтті.

Жаңартылған Конституцияға сәйкес Мәжіліс 107 депутаттан құралды. 98 депутат біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша жасырын дауыс беру жағдайында жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде партиялық тізімдер бойынша сайланды. Қалған депутаттар Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланды.

Жеті саяси партия қатысқан 2007 жылғы 18 тамыздағы сайлауда 7 пайыздық барьерді тек «Нұр Отан» Республикалық Халықтық-Демократиялық партиясы ғана еңсерді, одан сайланған депутаттар Парламент Мәжілісіндегі барлық 98 орынды алды. Палатадағы 9 орын Қазақстан халқы ассамблеясы 2007 жылғы 20 тамызда сайлаған депутаттарға берілді.

Мәжілістің құрамына бұрынғы сайланымның депутаттық корпусынан – 39 депутат, мемлекеттік басқару органдарынан – 24 адам, жергілікті басқару органдарынан – 19 адам, бизнес құрылымдарынан – 8 адам, білім беру, ғылым және мәдениет саласынан – 8 адам және басқа салалардан 9 адам кірді.
Палатада білімі бойынша әр түрлі біліктілігі бар инженерлер – 42, заңгерлер – 34, бір бөлігі басқа бейін бойынша екінші жоғары білім алған педагогтар басым – 23 депутат. 21 депутаттың – экономикалық білімі, 9-ның ауыл шаруашылық білімі болды. Депутаттық корпуста сондай-ақ дәрігерлер, халықаралық қатынастар мамандары, журналистер, мәдениет пен өнер және басқа да мамандықтар қызметкерлері болды. Мәжілісте 15 ғылым докторы және 27 ғылым кандидаты жұмыс істеді, 35 парламентарийдің екі жоғары білімі болды. Палатада әр түрлі ұлттардың өкілдігі кеңейді. Депутаттық корпустың құрамына 82 қазақ, 17 орыс, 2 неміс және бір-бірден белорус, балқар, кәріс, украин, өзбек және ұйғыр кірді. Әйелдердің саны екі еседен астам артты – 17 депутат.

Төртінші сайланған Мәжілістің депутаттық корпусының орта жасы – 52 жас, бұл үшінші сайланымдағыдан бір жасқа төмен. Жасы бойынша саны ең көп топ 50-ден 59 жасқа дейінгілер болып табылады – 44 депутат, одан кейінгі топ 40-тан 50 жасқа дейінгілер – 36 депутат, 60 жастан асқандар – 23 адам және саны ең аз топ 30-дан 40 жасқан дейінгілер – 4 депутат.

* Мәжіліс Төрағасы — [[Аслан Есболайұлы Мусин]]
* Мәжіліс Төрағасы — [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Владимир Яковлевич Бобров]]
 
Төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі Қазақстан Республикасы Президентінің «Төртінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» 2011 жылғы 16 қарашадағы Жарлығына байланысты өз жұмысын аяқтады.

=== Бесінші сайланым (2012–2016) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары}}

Бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің жаңа құрамы 2012 жылғы қаңтарда жасақталды.

Сайлауға  жеті саяси партия қатысты, олардың үшеуі сайлау қорытындысы бойынша  сайлаушылардың 7%-дан астам дауысына ие болып, Парламент Мәжілісіне өтті, олар: «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» Халықтық-Демократиялық партиясы (80,99%), «[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]» Қазақстанның Демократиялық партиясы (7,47 %), [[Қазақстан Халық партиясы|Қазақстан коммунистік халық партиясы]] (7,19%).

Парламент Мәжілісінде «Нұр Отан» партиясынан 83 депутат, «Ақ жол» партиясынан 8 депутат, ҚКХП-дан 7 депутат жұмыс істейді. Қазақстан халқы ассамблеясынан 9 депутат бар. Мәжілісте барлығы 107 депутат жұмыс істейді.

Мәжілістің құрамына бұрынғы сайланымның депутаттық корпусынан 43 депутат өтті. Палатада білімі бойынша әр түрлі біліктіліктегі инженерлер – 30 депутат, 21 педагог, 13 заңгер депутат бар. 21 депутаттың экономикалық білімі, 10 депутаттың ауыл шаруашылығы білімі бар.

Мәжілісте 2 академик, 17 ғылым докторы және 25 ғылым кандидаты  жұмыс істейді, 60 парламентарийдің  екі жоғары білімі бар. Палатада түрлі ұлт өкілдерінің құрамы кеңейді. Депутаттық корпус құрамында 76 қазақ, 21 орыс, 3 украин, 2 неміс және бір-бірден татар, шешен, корей, өзбек және ұйғыр бар. Депутат әйелдердің саны – 26.

Мәжілістің депутаттық корпусының орта жасы – 56 жасты құрайды,  бұл төртінші сайланымдағыдан төрт жасқа жоғары. Жасы бойынша  саны ең көп топ 50-ден 59 жасқа дейінгілер болып табылады 47 депутат, 60 жастан асқандар 34, содан кейінгі топ 40 жастан 47 жасқа дейінгілер 22 депутат және  ең аз топ 30 жастан 39 жасқа дейінгілер 4 депутат.

=== Алтыншы сайланым (2016–2021) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары}}

* Мәжіліс Төрағасы — [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]]
* Мәжіліс Төрағасы — [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]

=== Жетінші сайланым (2021–2023) === 
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары}}
VII сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің сайлауы 2021 жылғы 10 қаңтарда өтті. 

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылдың қыркүйек айында Қазақстан халқына Жолдауында Мәжіліс пен мәслихаттар сайлауы 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында өтетінін хабарлады.  

2023 жылғы 19 қаңтар күні Президент Қ.Тоқаев Парламент палаталарының төрағаларымен және Премьер-министрмен Парламент Мәжілісін тарату және мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату жөнінде кеңес өткізді&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/333085-prezident-parlament-madgilisin-taratu-dgoninde-kenhes-otkizdi Президент Парламент Мәжілісін тарату жөнінде кеңес өткізді]&lt;/ref&gt;. Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесінде 2023 жылғы 19 қаңтардағы Жарлығымен жетінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін таратып, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын 2023 жылғы 19 наурызға тағайындағанын хабарлады &lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/333106-prezidenttinh-parlament-madgilisi-dgane-maslikhat-deputattarynynh-kezekten-tys-s Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесі] &lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/333106-prezidenttinh-parlament-madgilisi-dgane-maslikhat-deputattarynynh-kezekten-tys-s Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесі] &lt;/ref&gt;. 

Сайлауға қатысқан бес партияның үшеуі сайлаушылардың 7 пайыздан астамының дауысына ие болып, Парламент Мәжілісінің құрамына кірді. Олар: «Nur Otan» партиясы (71,09%), Қазақстанның «Ақ жол» демократиялық партиясы (10,95 %) және Қазақстан Халық партиясы (9,10 %). «Нұр Отан» партиясынан Парламент Мәжілісінде 76, «Ақ жол» партиясынан 12, Қазақстан Халық партиясынан 10 депутат қызмет етеді. 9 депутат Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланды. 

=== Сегізінші сайланым (2023–) === 
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары}}
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|VIII сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің сайлауы]] 2023 жылғы 19 наурызда өтті.

Сайлау нәтижесінде сайлауға қатысқан жеті партияның алтауы Мәжіліске кірді (тек [[Байтақ (партия)|Байтақ Жасылдар партиясы]] ғана беспайыздық нәтижеге жете алмады) және өзін-өзі ұсынған үміткерлердің жетеуі Мәжілістегі мандаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
=== Төраға ===
{{Толық мақала|Қазақстан Мәжілісінің төрағасы}}
Мәжілістің [[спикер]]і оның [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасы|төраға]]сы деп аталады. Төраға Мәжіліс сессияларын ашады, палатаның кезекті бірлескен отырыстарын шақырады, оның кезекті және кезектен тыс бірлескен отырыстарына төрағалық етеді. Бұл лауазымның қазіргі иегері — [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]].

=== Төраға орынбасарлары ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары}}
{{Толық мақала|Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары}}
[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасы|Төраға]]ның екі [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|орынбасары]] бар, олардың кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады және Мәжілісмендер сайлайды. Орынбасарлар Төраға қоятын міндеттерді орындайды.

== Сайланымдар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
!Шақырылымы
!Қызметі
!Сайлауы
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланымы|1]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 30 қаңтар 1996 – 1 желтоқсан 1999
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1995)|1995]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланымы|2]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 1 желтоқсан 1999 – 3 қараша 2004
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланымы|3]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 3 қараша 2004 – 20 маусым 2007
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланымы|4]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 1 қыркүйек 2007 – 15 қараша 2011
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланымы|5]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 20 қаңтар 2012 – 20 қаңтар 2016
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланымы|6]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 25 наурыз 2016 – 30 желтоқсан 2020
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланымы|7]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 15 қаңтар 2021 – 19 қаңтар 2023
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланымы|8]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 29 наурыз 2023 – 30 маусым 2026
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]]
|}

== Тұрақты комитеттері ==
{{толық мақала|Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары#Мәжіліс комитеттері}}
# Аграрлық мәселелер комитеті
# Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті
# Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті
# Әлеуметтік-мәдени даму комитеті
# Қаржы және бюджет комитеті
# Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитеті
# Экономикалық реформа және өңірлік даму комитеті

== Мәжіліс аппараты ==
Мәжіліс қызметін қамтамасыз етуді оның аппараты жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002529_ Қазақстан Республикасының Парламентi және оның депутаттарының мәртебесi туралы]&lt;/ref&gt; Мәжіліс аппаратының басшысын Мәжіліс бюросы қызметке тағайындайды және қызметтен босатады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/B960000003_ Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Регламенті]&lt;/ref&gt;

; Аппарат басшылары
# [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1996)
# Мағзам Қасымов (1996—1999)
# [[Ирак Қасымұлы Елекеев|Ирак Елекеев]] (1999—2002)
# [[Әнуар Құрманбайұлы Түгел|Әнуар Түгел]] (2002—2004)
# Нұрлан Рақымжанов (2004—2007)
# [[Ерген Николайұлы Дошаев|Ерген Дошаев]] (2007—2012)
# [[Ерғали Қуандықұлы Егемберді|Ерғали Егемберді]] (2012)
# [[Үсен Жетенов]] (2012—2016)
# Жаслан Жүгінісов (2016—2017)
# Серік Айдарбеков (2017—2020)
# Дастан Махаев (2020—2022)
# Ренат Айтаев (2022—2026)

; Аппарат басшысының орынбасарлары
* Мағзам Қасымов (1996)
* [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1996—1997)
* Алшынбек Төлеубеков (1996—1999)
* Нұрлан Рақымжанов (1997—2000)
* Василий Осипов (2000—2007)
* Мариям Қабденова (2000—2004)
* Нұрлан Ыбырайым (2004—2007)
* Виктор Супрун (2007—2008)
* Сұлтан Әбенов (2007—2012)
* Сатыбалды Дәулеталин (2009—2012)
* Арай Оразов (2010—2012)
* Жанар Бекбанова (2012—2014)
* Әлия Қадырбаева (2012)
* Бағила Бисембаева (2012—2013)
* Данай Смағұлов (2013—2016)
* Сабыр Қасымов (2014—2016)
* [[Аян Төлеубайұлы Тұрарбеков|Аян Тұрарбеков]] (2014—20??)&lt;ref&gt;[https://www.parlam.kz/Do/mazhilis/history/deputy-apparat-leader Мәжіліс Аппараты Басшысының орынбасарлары]&lt;/ref&gt;
* Ержан Нүкежанов (2016—2018)
* Дастан Махаев (2013—2014, 2016—2020)
* Жаслан Жүгінісов (2012—2016, 2017—2026)
* Серік Бақтияр (2022—2024)
* Индира Мамашева (2022—2026)
* Болат Кальянбеков (2022—2026)
* Талғат Қасымбеков (2025—2026)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша парламенттердің төменгі палаталары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті]]</text>
      <sha1>qc0nky7ab2uyzshr48vzqkbxtp4sts3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636227</id>
      <parentid>3636224</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3636227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44721" sha1="te1cl9ecyo4ei29enqfed4efngq3gv1" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Қазақстан Парламентінің Мәжілісі
 | Шынайы атауы        =
 | Қазіргі шақырылымы  = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым]]
 | Сурет               = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ені                 =
 | Сурет атауы         = 
 | Мемлекет           = {{байрақ|Қазақстан}}
 | Түрі               = [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің төменгі палатасы
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         =
 | Басшының лауазымы1 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төрағасы]] (соңғы)
 | Басшы1             = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
 | Басшының партиясы1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | Сайлану күні1      = 1 ақпан 2022
 | Басшының лауазымы2 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] (соңғы)
 | Басшы2             = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]
 | Басшының партиясы2 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | Сайлану күні2      = 29 наурыз 2023
 | Басшының лауазымы3 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] (соңғы)
 | Басшы3             = [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]]
 | Басшының партиясы3 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | Сайлану күні3      = 29 наурыз 2023
 | Басшының лауазымы4 =
 | Басшы4             =
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 98
 | Құрылым1             = Kazakhstan Mäjilis 2023.svg
 | Құрылым ені1         =
 | Құрылым сипаттамасы1 =
 | Палата1              =
 | Фракциялары1         = {{legend|#55B4A0|[[Аманат (партия)|Аманат]]: 62 депутат}}{{legend|#0A5C2E|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]]: 8 депутат}}{{legend|#053381|[[Ақ жол (партия)|Ақ Жол ДП]]: 6 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Respublica]]: 6 депутат}}{{legend|#EE0D39|[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]: 5 депутат}}{{legend|#0045AF|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 4 депутат}}{{legend|#CCCCCC|[[Партиясыз]]: 7 депутат}}
 | Құрылым2             =
 | Құрылым ені2         =
 | Құрылым сипаттамасы2 =
 | Палата2              =
 | Фракциялары2         =
 | Комитеттері1         =
 | Комитеттері2         =
 | Дауыс беру жүйесі1   = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорционалдық өкілеттік: 69 депутат&lt;br&gt;[[Бір жеңімпазы бар салыстырмалы көпшілік жүйесі]]: 29 депутат
 | Дауыс беру жүйесі2   =
 | Соңғы сайлауы1       = [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|19 наурыз 2023]]
 | Соңғы сайлауы2       =
 | Жиналыс залы             = Mazhilis Kazakhstan 2021-01-15.jpg
 | Жиналыс залы тақырыпша   =
 | Жиналыс залы ені         =
 | Жиналыс залы сипаттамасы = 
 | Штаб-пәтері             = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 | Құрылуы    = [[Қазақстан Республикасының Парламенті#Тарихы|1995 жыл]]
 | Ізашары1 = Бір палаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]
 | Ізашары2 = 
 | Таратылуы  = [[2026 жыл]]
 | Ізбасары1 =Бір палаталы [[Қазақстан Құрылтайы]]
 | Ізбасары2 =
 | Сайты        = [https://mazhilis.parlam.kz/ mazhilis.parlam.kz]
 | Ортаққор     = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжiлiсі''' — 1995–2026 жылдардағы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жоғарғы [[заң шығарушы орган]]ының төменгі палатасы. Бес жылға сайланатын Мәжілістің 98 депутаты болды, олардың барлығы да тікелей сайланды.

== Тарихы ==
1994 жылғы күзде журналист және [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] депутаттығына бұрынғы үміткер Татьяна Квятовская [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1994)|1994 жылғы парламент сайлауы]]ның қорытындысын жоққа шығаруды талап етіп сотқа шағым түсірді. 1995 жылы наурызда ұзаққа созылған сот процестерінен кейін Қазақстанның сол кездегі [[Қазақстан Конституциялық соты|Конституциялық соты]] Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] пен Жоғарғы Кеңес төрағасы [[Әбіш Кекілбайұлы]]ның қарсылықтарына қарамастан, 1995 жылғы 6 наурызда Квятковскаяның талаптарын негізді деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/stati/parlamentskie-vybory-v-kazahstane-o-tradicii-ocherednyh-vneocherednyh.html|title=Парламентские выборы в Казахстане: о традиции очередных внеочередных|lang=ru|publisher=informburo|author=Иванов, Анатолий|date=2016-01-14|accessdate=2023-11-25}}&lt;/ref&gt; Сот ұйғарымының нәтижесінде Назарбаев 11 наурызда Жоғарғы Кеңесті тарату туралы жарлық шығарды, Кеңесте қабылданған барлық заң жобалары «жарамсыз» деп танылды. Сол себептен Қазақстанда заң шығарушы билік болмады, оның орнына барлық заңдар Президент Жарлықтары негізінде қабылданды.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Анатомия гражданских кодексов России и Казахстана: биопсия экономических конституций двух постсоветских республик|баспасы=Издательство &quot;Проспект&quot;|авторы=Osakwe, Christopher|жыл=2014}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы конституциялық референдум (1995)|1995 жылғы 30 тамызда өткізілген бүкіл халықтық референдум]] нәтижесінде Қазақстан Республикасының жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]сы қабылданды. Ол Парламентті заң шығару қызметiн жүзеге асыратын, қос Палатадан: Мәжіліс пен [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]тан тұратын жоғары өкiлдi орган ретінде айқындады.

Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]: «Қолданыстағы Конституцияны қабылдағаннан кейін Қазақстандағы экономикалық реформаны жүргізу үшін «даңғыл жол» ашылды. Бейнелеп айтқанда, барлығын да басқарған, бірақ ештеңені басқара алмаған Жоғарғы Кеңестің орнына, осы жылдардың ішінде елдің бет-бейнесін өзгерткен заңдарды қабылдаған қос палаталы кәсіби Парламент келді», – деп атап көрсетті.

Осы Конституцияда «Парламент» деген ұғым алғаш рет ресми түрде бекітілді. Ел Президенті Конституция қабылданғаннан кейін «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заң күші бар Жарлыққа қол қойды, оған сәйкес қос палаталы Парламентке депутаттар сайлауы болып өтті.

2021 және 2022 жылдардағы конституциялық өзгерістер мен сайлау заңнамасына енгізілген өзгерістер [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]на бөлінген тоғыз орынды алып тастады, пропорционалды мандаттардың сайлау шегін 7 пайыздан 5 пайызға дейін қысқартты, бір мандатты сайлау округтері қайта енгізілді.

=== Бірінші сайланым (1996–1999) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланым депутаттары}}
Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне алғашқы сайлау [[1995 жыл]]ы [[9 желтоқсан]]да болды. Мажоритарлық жүйе негізінде 67 депутат сайланды. Бірінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының өкілеттіктері [[1996 жыл]]ы [[30 қаңтар]]да  бірінші сессияның ашылуынан басталды.

Депутаттық корпуста жергілікті атқарушы органдардың және [[мәслихат]]тың басшылары мен қызметкерлері басым болды - олар 19 адам. Әрбір бесінші депутат кәсіпорынның, қауымдастықтың, фирманың, қордың және басқа құрылымдардың басшылары болып жұмыс істеген. 9 депутат ғылым, жоғары оқу орындары қызметкерлері, мұғалім болған. Әрбір оныншы депутат Президент Әкімшілігінің, министрліктер мен республикалық комитеттердің қызметкерлері болған. 4 парламентарий уақытша жұмыс істемеген. 11 депутат - аграрлық салада, 3 депутат мәдениет саласында жұмыс істеген. Екі депутат құқық қорғау органдарының қызметкері және инженер-экономист болып істеген. Бір депутат – заңгер, біреуі әскери қызметші және біреуі зейнеткер болған.
Мәжілісте 7 ғылым докторы, 10 ғылым кандидаты жұмыс істеді. Парламентарийлердің арасында 9 депутат әйел болды.
* Мәжіліс Төрағасы — [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов]]. 
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Василий Иванович Осипов]].

=== Екінші сайланым (1999–2004) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары}}
1999 жылдың күзінде енгізілген конституциялық өзгерістерге сәйкес алғаш рет Орталық Азия өңірінде аралас схема бойынша Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне сайлау өтті, бұл саяси партияларға тең өкілдік негізінде партиялық тізім бойынша Парламентке сайлану мүмкіндігін берді.
Осындай жаңалықтардың нәтижесінде бұл сайлау, парламенттік үлгідегі саяси партиялар құру процесін ынталандыра отырып, жоғары саяси мәнімен және баламалы түрде өтуімен ерекшеленді. Сайлауға 10 саяси партия қатысты. Мажоритарлық бір мандатты округтарда 547 кандидат тіркелді. Жалпы сайлау барысында сол кезеңде Қазақстан үшін бұрын-соңды болмаған кандидаттар саны – орташа есеппен бір орынға сегіз адам тіркелді.

Парламент Мәжілісіне сайлау қорытындылары бойынша бір мандатты округтар бойынша 67 депутат және біртұтас жалпыұлттық округ бойынша партиялардан 10 депутат сайланды. Олар жеті проценттік барьерді еңсерген төрт партияның – «Отан», Азаматтық, Аграрлық және Коммунистік партияның өкілдері болды.
Сайланған 77 депутаттың 8-і - әйелдер, 74-і – жоғары білімді, 30-ға жуығы екі жоғары оқу орындарын бітірген адамдар болды. Депутаттар арасында 1 академик, 7 доктор және әртүрлі мамандықтары бар 20 ғылым кандидаты болды.

Депутаттық корпустың басым көпшілігі инженерлер – 30, заңгерлер – 22, экономистер – 16, педагогикалық білімі барлар – 14, ауыл шаруашылық ғалымдары мен мамандары – 8, сондай-ақ журналист, дәрігер, тарихшы, менеджер, әскери қызметші, халықаралық қатынастар маманы және т.б болды.
* Мәжіліс Төрағасы — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]]. 
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев]]. 
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]].

=== Үшінші сайланым (2004–2007) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары}}
Үшінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін сайлау 2004 жылғы қыркүйекте болып өтті. Сайлауға 12 саяси партия қатысты, олардың ішінде 4-уі – екі сайлау блогының құрамында.

Сайлау нәтижесінде Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне 77 депутат сайланды. 67 депутат Республиканың әкімшілік-аумақтық бірлігі ескеріле отырып құрылған, шамамен сайлаушылардың саны тең  бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланды. 10 депутат барабар өкілдік жүйесі бойынша және біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланды. Олардың ішінде 7 депутат «Отан» республикалық саяси партиясынан, бір-біреуден «Асар» республикалық партиясынан, «Ақ жол» демократиялық партиясынан және Қазақстанның Аграрлық және Азаматтық партияларының «АИСТ» сайлау блогынан (Еңбекшілердің аграрлық-индустриялық одағы) сайланған.

Сайланған парламентарийлердің жалпы санынан 59 депутатты саяси партиялар ұсынды: «Отан» республикалық саяси партиясынан – 42, «АИСТ» сайлау блогынан - 11, «Асар» республикалық партиясынан – 4, «Ақ жол» демократиялық партиясынан – 1, Қазақстан Демократиялық партиясынан - 1. Өзін өзі ұсынғандар – 18 депутат.

Палата құрамында 69 ер адам және 8 әйел бар. Үшінші сайланған Мәжілістің депутаттық құрамының орташа жас мөлшері – 53 жас, ең жасы – 28 жаста, ең егдесі – 73 жаста. Барлық депутаттар жоғары білімді болды.

28 депутаттың ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың ішінде 13 ғылым кандидаты мен 15 ғылым докторы болды. Парламентарийлер арасында әртүрлі мамандықтағы инженерлердің саны едәуір, олар – 21, заңгерлер – 14, экономистер – 16. Бұдан басқа, үшінші сайланған Мәжілісте ауыл шаруашылығы, халықаралық қатынастар мамандарының кәсіби біліктілігін иеленгендер, менеджерлер, дәрігерлер, педагогтар, әскери қызметшілер, журналистер, мәдениет қайраткерлері және т.б. болды. 37 парламентарий екі жоғары оқу орнын бітірген.

Соңғы жылдар ішінде Палатада парламенттік стажы бар депутаттар саны өскен. Мәжілістің 29 депутаты бұрынғы сайланымда жұмыс істеген, 3 – бірінші және екінші сайланымда, екеуі -  Сенатта, 12 депутат бұрын әртүрлі сайланған Жоғарғы Кеңестің депутаттары болған.

* Мәжіліс Төрағасы — [[Орал Байқонысұлы Мұхамеджанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]]

Үшінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» Жарлығының қабылдануына байланысты 2007 жылғы 20 маусымда өз қызметін аяқтады.

=== Төртінші сайланым (2007–2011) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары}}
Төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің сайлауы Конституцияға 2007 жылғы мамырда енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес, 2007 жылғы тамызда өтті.

Жаңартылған Конституцияға сәйкес Мәжіліс 107 депутаттан құралды. 98 депутат біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша жасырын дауыс беру жағдайында жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде партиялық тізімдер бойынша сайланды. Қалған депутаттар Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланды.

Жеті саяси партия қатысқан 2007 жылғы 18 тамыздағы сайлауда 7 пайыздық барьерді тек «Нұр Отан» Республикалық Халықтық-Демократиялық партиясы ғана еңсерді, одан сайланған депутаттар Парламент Мәжілісіндегі барлық 98 орынды алды. Палатадағы 9 орын Қазақстан халқы ассамблеясы 2007 жылғы 20 тамызда сайлаған депутаттарға берілді.

Мәжілістің құрамына бұрынғы сайланымның депутаттық корпусынан – 39 депутат, мемлекеттік басқару органдарынан – 24 адам, жергілікті басқару органдарынан – 19 адам, бизнес құрылымдарынан – 8 адам, білім беру, ғылым және мәдениет саласынан – 8 адам және басқа салалардан 9 адам кірді.
Палатада білімі бойынша әр түрлі біліктілігі бар инженерлер – 42, заңгерлер – 34, бір бөлігі басқа бейін бойынша екінші жоғары білім алған педагогтар басым – 23 депутат. 21 депутаттың – экономикалық білімі, 9-ның ауыл шаруашылық білімі болды. Депутаттық корпуста сондай-ақ дәрігерлер, халықаралық қатынастар мамандары, журналистер, мәдениет пен өнер және басқа да мамандықтар қызметкерлері болды. Мәжілісте 15 ғылым докторы және 27 ғылым кандидаты жұмыс істеді, 35 парламентарийдің екі жоғары білімі болды. Палатада әр түрлі ұлттардың өкілдігі кеңейді. Депутаттық корпустың құрамына 82 қазақ, 17 орыс, 2 неміс және бір-бірден белорус, балқар, кәріс, украин, өзбек және ұйғыр кірді. Әйелдердің саны екі еседен астам артты – 17 депутат.

Төртінші сайланған Мәжілістің депутаттық корпусының орта жасы – 52 жас, бұл үшінші сайланымдағыдан бір жасқа төмен. Жасы бойынша саны ең көп топ 50-ден 59 жасқа дейінгілер болып табылады – 44 депутат, одан кейінгі топ 40-тан 50 жасқа дейінгілер – 36 депутат, 60 жастан асқандар – 23 адам және саны ең аз топ 30-дан 40 жасқан дейінгілер – 4 депутат.

* Мәжіліс Төрағасы — [[Аслан Есболайұлы Мусин]]
* Мәжіліс Төрағасы — [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Владимир Яковлевич Бобров]]
 
Төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі Қазақстан Республикасы Президентінің «Төртінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» 2011 жылғы 16 қарашадағы Жарлығына байланысты өз жұмысын аяқтады.

=== Бесінші сайланым (2012–2016) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары}}

Бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің жаңа құрамы 2012 жылғы қаңтарда жасақталды.

Сайлауға  жеті саяси партия қатысты, олардың үшеуі сайлау қорытындысы бойынша  сайлаушылардың 7%-дан астам дауысына ие болып, Парламент Мәжілісіне өтті, олар: «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» Халықтық-Демократиялық партиясы (80,99%), «[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]» Қазақстанның Демократиялық партиясы (7,47 %), [[Қазақстан Халық партиясы|Қазақстан коммунистік халық партиясы]] (7,19%).

Парламент Мәжілісінде «Нұр Отан» партиясынан 83 депутат, «Ақ жол» партиясынан 8 депутат, ҚКХП-дан 7 депутат жұмыс істейді. Қазақстан халқы ассамблеясынан 9 депутат бар. Мәжілісте барлығы 107 депутат жұмыс істейді.

Мәжілістің құрамына бұрынғы сайланымның депутаттық корпусынан 43 депутат өтті. Палатада білімі бойынша әр түрлі біліктіліктегі инженерлер – 30 депутат, 21 педагог, 13 заңгер депутат бар. 21 депутаттың экономикалық білімі, 10 депутаттың ауыл шаруашылығы білімі бар.

Мәжілісте 2 академик, 17 ғылым докторы және 25 ғылым кандидаты  жұмыс істейді, 60 парламентарийдің  екі жоғары білімі бар. Палатада түрлі ұлт өкілдерінің құрамы кеңейді. Депутаттық корпус құрамында 76 қазақ, 21 орыс, 3 украин, 2 неміс және бір-бірден татар, шешен, корей, өзбек және ұйғыр бар. Депутат әйелдердің саны – 26.

Мәжілістің депутаттық корпусының орта жасы – 56 жасты құрайды,  бұл төртінші сайланымдағыдан төрт жасқа жоғары. Жасы бойынша  саны ең көп топ 50-ден 59 жасқа дейінгілер болып табылады 47 депутат, 60 жастан асқандар 34, содан кейінгі топ 40 жастан 47 жасқа дейінгілер 22 депутат және  ең аз топ 30 жастан 39 жасқа дейінгілер 4 депутат.

=== Алтыншы сайланым (2016–2021) ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары}}

* Мәжіліс Төрағасы — [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]]
* Мәжіліс Төрағасы — [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Сергей Александрович Дьяченко]]
* Мәжіліс Төрағасының орынбасары — [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]

=== Жетінші сайланым (2021–2023) === 
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары}}
VII сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің сайлауы 2021 жылғы 10 қаңтарда өтті. 

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылдың қыркүйек айында Қазақстан халқына Жолдауында Мәжіліс пен мәслихаттар сайлауы 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында өтетінін хабарлады.  

2023 жылғы 19 қаңтар күні Президент Қ.Тоқаев Парламент палаталарының төрағаларымен және Премьер-министрмен Парламент Мәжілісін тарату және мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату жөнінде кеңес өткізді&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/333085-prezident-parlament-madgilisin-taratu-dgoninde-kenhes-otkizdi Президент Парламент Мәжілісін тарату жөнінде кеңес өткізді]&lt;/ref&gt;. Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесінде 2023 жылғы 19 қаңтардағы Жарлығымен жетінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін таратып, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын 2023 жылғы 19 наурызға тағайындағанын хабарлады &lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/333106-prezidenttinh-parlament-madgilisi-dgane-maslikhat-deputattarynynh-kezekten-tys-s Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесі] &lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/333106-prezidenttinh-parlament-madgilisi-dgane-maslikhat-deputattarynynh-kezekten-tys-s Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесі] &lt;/ref&gt;. 

Сайлауға қатысқан бес партияның үшеуі сайлаушылардың 7 пайыздан астамының дауысына ие болып, Парламент Мәжілісінің құрамына кірді. Олар: «Nur Otan» партиясы (71,09%), Қазақстанның «Ақ жол» демократиялық партиясы (10,95 %) және Қазақстан Халық партиясы (9,10 %). «Нұр Отан» партиясынан Парламент Мәжілісінде 76, «Ақ жол» партиясынан 12, Қазақстан Халық партиясынан 10 депутат қызмет етеді. 9 депутат Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланды. 

=== Сегізінші сайланым (2023–) === 
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланымы}}
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары}}
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|VIII сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің сайлауы]] 2023 жылғы 19 наурызда өтті.

Сайлау нәтижесінде сайлауға қатысқан жеті партияның алтауы Мәжіліске кірді (тек [[Байтақ (партия)|Байтақ Жасылдар партиясы]] ғана беспайыздық нәтижеге жете алмады) және өзін-өзі ұсынған үміткерлердің жетеуі Мәжілістегі мандаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
=== Төраға ===
{{Толық мақала|Қазақстан Мәжілісінің төрағасы}}
Мәжілістің [[спикер]]і оның [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасы|төраға]]сы деп аталады. Төраға Мәжіліс сессияларын ашады, палатаның кезекті бірлескен отырыстарын шақырады, оның кезекті және кезектен тыс бірлескен отырыстарына төрағалық етеді. Бұл лауазымның соңғы иегері — [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]].

=== Төраға орынбасарлары ===
{{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары}}
{{Толық мақала|Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары}}
[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасы|Төраға]]ның екі [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|орынбасары]] бар, олардың кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады және Мәжілісмендер сайлайды. Орынбасарлар Төраға қоятын міндеттерді орындайды.

== Сайланымдар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
!Шақырылымы
!Қызметі
!Сайлауы
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланымы|1]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 1-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 30 қаңтар 1996 – 1 желтоқсан 1999
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1995)|1995]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланымы|2]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 1 желтоқсан 1999 – 3 қараша 2004
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланымы|3]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 3 қараша 2004 – 20 маусым 2007
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланымы|4]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 1 қыркүйек 2007 – 15 қараша 2011
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланымы|5]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 20 қаңтар 2012 – 20 қаңтар 2016
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланымы|6]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 25 наурыз 2016 – 30 желтоқсан 2020
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланымы|7]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 15 қаңтар 2021 – 19 қаңтар 2023
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланымы|8]]&lt;br&gt;{{Small|([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|тізім]])}}
| align=&quot;center&quot; | 29 наурыз 2023 – 30 маусым 2026
| align=&quot;center&quot; | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]]
|}

== Тұрақты комитеттері ==
{{толық мақала|Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары#Мәжіліс комитеттері}}
# Аграрлық мәселелер комитеті
# Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті
# Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті
# Әлеуметтік-мәдени даму комитеті
# Қаржы және бюджет комитеті
# Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитеті
# Экономикалық реформа және өңірлік даму комитеті

== Мәжіліс аппараты ==
Мәжіліс қызметін қамтамасыз етуді оның аппараты жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002529_ Қазақстан Республикасының Парламентi және оның депутаттарының мәртебесi туралы]&lt;/ref&gt; Мәжіліс аппаратының басшысын Мәжіліс бюросы қызметке тағайындайды және қызметтен босатады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/B960000003_ Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Регламенті]&lt;/ref&gt;

; Аппарат басшылары
# [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1996)
# Мағзам Қасымов (1996—1999)
# [[Ирак Қасымұлы Елекеев|Ирак Елекеев]] (1999—2002)
# [[Әнуар Құрманбайұлы Түгел|Әнуар Түгел]] (2002—2004)
# Нұрлан Рақымжанов (2004—2007)
# [[Ерген Николайұлы Дошаев|Ерген Дошаев]] (2007—2012)
# [[Ерғали Қуандықұлы Егемберді|Ерғали Егемберді]] (2012)
# [[Үсен Жетенов]] (2012—2016)
# Жаслан Жүгінісов (2016—2017)
# Серік Айдарбеков (2017—2020)
# Дастан Махаев (2020—2022)
# Ренат Айтаев (2022—2026)

; Аппарат басшысының орынбасарлары
* Мағзам Қасымов (1996)
* [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1996—1997)
* Алшынбек Төлеубеков (1996—1999)
* Нұрлан Рақымжанов (1997—2000)
* Василий Осипов (2000—2007)
* Мариям Қабденова (2000—2004)
* Нұрлан Ыбырайым (2004—2007)
* Виктор Супрун (2007—2008)
* Сұлтан Әбенов (2007—2012)
* Сатыбалды Дәулеталин (2009—2012)
* Арай Оразов (2010—2012)
* Жанар Бекбанова (2012—2014)
* Әлия Қадырбаева (2012)
* Бағила Бисембаева (2012—2013)
* Данай Смағұлов (2013—2016)
* Сабыр Қасымов (2014—2016)
* [[Аян Төлеубайұлы Тұрарбеков|Аян Тұрарбеков]] (2014—20??)&lt;ref&gt;[https://www.parlam.kz/Do/mazhilis/history/deputy-apparat-leader Мәжіліс Аппараты Басшысының орынбасарлары]&lt;/ref&gt;
* Ержан Нүкежанов (2016—2018)
* Дастан Махаев (2013—2014, 2016—2020)
* Жаслан Жүгінісов (2012—2016, 2017—2026)
* Серік Бақтияр (2022—2024)
* Индира Мамашева (2022—2026)
* Болат Кальянбеков (2022—2026)
* Талғат Қасымбеков (2025—2026)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша парламенттердің төменгі палаталары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті]]</text>
      <sha1>te1cl9ecyo4ei29enqfed4efngq3gv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақсу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7826</id>
    <revision>
      <id>3636243</id>
      <parentid>3575774</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17853" sha1="rr5bwhljhynv741pdtxddiq4wvq9at5" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = қала
 |атауы                   = Ақсу
 |сурет                   =
 |әкімшілік күйі          = 
 |елтаңба                 = Coat_of_arms_of_Aksu_(Kazakhstan).jpg 
 |ту                      = Flag of Aksu (Kazakhstan).jpg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg =52 |lat_min =2|lat_sec = 
  |lon_deg =76 |lon_min =55|lon_sec = 
  |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс         = Павлодар облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Глинка, Ермак''
 |статус алуы             = 1961
 |жер аумағы              = 20&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;[https://www.calcmaps.com/ru/map-area/sevfju/ Аксу жерінің аумағын табуға қолданылған тәсілі.] Дереккөздің қолданылған уақыты: 8 маусымның 2024 [https://web.archive.org/web/20240609013139/https://www.calcmaps.com/ru/map-area/sevfju/ Мұрағатталған] 7 маусымның 2024 жылы.&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 51 614&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] (57,75 %)&lt;br /&gt; [[орыстар]] (31,3 %)&lt;br /&gt; [[украиндар]] (3,33 %)&lt;br /&gt; [[немістер]] (2,38 %)&lt;br /&gt; [[татарлар]] (1,74 %)&lt;br /&gt; басқалары (3,5 %)&lt;br /&gt; (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-aksu?lang=kk Ақсу қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               =kz
 |сайт тілі 2               = ru
}}
{{мағына|Ақсу (айрық)}}
'''Ақсу''' (1993 жылға дейін – ''Ермак'') — [[Қазақстан]]ның [[Павлодар облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орналасуы ==
Облыс орталығы [[Павлодар]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде, [[Ертіс]]тің сол жағалауында орналасқан. Қала мен оның ауыл өңірінің аумағы солтүстігінде [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай]] ауданымен, оңтүстігінде [[Аққулы ауданы|Аққулы]], [[Баянауыл ауданы|Баянауыл]] және [[Май ауданы|Май]] аудандарымен, шығысында – [[Павлодар ауданы]]мен, батысында – [[Екібастұз қалалық әкімдігі]]мен шектеседі.

== Тарихы ==
Ақсудың тарихы [[Екібастұз ауданы]]ның тас көмірі кені ашылуымен тығыз байланысты. [[1897 жыл|1897]] жылы Екібастұздан 109 шақырымдық темір жолының құрылысы басталды. Воскресенск темір жолы болашақ қаланың аумағынан өтті. Жолдың Ертіспен қиылысатын жерінде кемежай пайда болды, екі кент: әкімшілік және жұмысшы дами бастады. Көшіп келіп жатқан жұмысшылар жергілікті материалдардан: саз балшықтан, қамыстан және сабаннан өздеріне тұрғын үй сала бастады. Жаңа жүзжылдық басында № 5 қазақ ауылымен қатар Қызыл-Шырпы шатқалында Глинка деп аталатын саз балшықтан соғылған үйлерден кішкентай қоныс пайда болды.

Глинканың халқы біртіндеп, әсіресе қырғыз және сібір даласына келімсектер саулаған 1906 жылғы революциялық көтерілістерден кейін қарқынды ұлғая түсті.

1911 жылы жұмысшылр кентінің халқы 1000 адамға дейін өсті. 1913 жылы Глинка кентіне дала өлкесі губернаторының жарлығы бойынша Ермак аты берілді. Осылай Воскресенск кемежайы Глинка кентімен Ермак кенті болып ата бастады.

1917 жыл Ермакқа жаңа тәртіптер әкелді. Ермактағы жағысжай жанындағы алаңда айуандықпен өлтірілген Екібастұз Халық шаруашылығы кеңесінің бірінші комиссары Царев Степан Иванович бандылардың құрбаны болды.

Ермакта Кеңес өкіметі Павлодар халық комиссарлары кеңесі ұйымдастырылғаннан кейін 1919 жылдың қарашасында орнады. 1922 жылға дейін Павлодар уезінің болыс орталығы болды, санаққа сәйкес кентте 1289 адам тұрды, 1938 жылы Ермак ауылы орталығы бола отырып, Каганович ауданы құрылды.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1961 жылғы 23 қазандағы Жарлығымен Ермак кентіне қала мәртебесі берілді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1993 жылғы 4 мамырдағы ТН № 2189-ХІІ Қаулысы негізінде Ермак қаласы Ақсу қаласы болып қайта аталды.

== Өнеркәсібі ==
Бүгінгі Ақсу — бұл Павлодар облысындағы өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықты қала. Қаланың өндірістік инфрақұрылымын екі алып кәсіпорын: Ақсу ферроқорытпа зауыты мен ЕЭК ААҚ электр станциясы құрайды. 1960 жылдан бастап электр станциясының құрылысы басталды, оның бірінші директоры Новик Владимир Михайлович болды. 1968 жылғы 17 желтоқсанда ГРЭСте қуаттылығы 300 мегаватт алғашқы энергоблогы пайдалануға берілді және бірінші өнеркәсіптік ток берілді.

1996 жылғы желтоқсанда кәсіпорын Еуроазиаттық энергетикалық корпорациясы ашық акционерлік қоғамына қайта құрылды.

Қала энергетиктерімен 2001 жылдың басынан бастап 5.580.7 миллион киловатт сағат электр энергиясы және 612.0 гекокалория жылу энергиясы өндірілді.

1962 жылдан бастап ферроқорытпа зауытының өнеркәсіптік объектілерінің құрылысы басталды. 1968 жылы қаңтарда зауытта ферроқорытпалардың бірінші тоннасы балқытылды, ал 1970 жылы шілдеде 8 қорыту пеші бар № 2 цехты іске қосу аяқталды. Ермак ферроқорытпа зауытының бірінші директоры болыпТопильский Петр Васильевич тағайындалды. 1995 жылы кәсіпорын Қазхром Трансұлттық корпорациясының құрамына кірді. Осы кәсіпорындармен келесі әлеуметтік объектілер: дене шынықтыру-сауықтыру кешені, профилактория, жүзу һәуізі, демалыс үйі, емдеу-сауықтыру орталығы сақталып қалды, содан басқа Баянауылда демалыс үйлері: Факел және Жасыбай сатып алынды.
Қаланың ірі кәсіпорындары:
* Қалалық су арнасы ААҚ,
* Теловик ААҚ,
* Ақсу электр желілері ААҚ,
* Тұрмыс ЖАҚ коммуналдық шаруашылығы,
* Ақсу ЖАКК ААҚ,
* Ақсу нан зауыты ААҚ, Қалааралық және қала маңындағы тасымалдаулар ЖАҚ,
* Парус фирмасы ЖШС.

Қалада 900-ден астам шағын және орта бизнес субъектілері жұмыс істейді. Олардың ішінде неғұрлым ірілері:
* Қалқаман элеваторы АҚ,
* Павлодар құс фабрикасы ЖШС,
* Выбор ЖШС және т.б.

Шағын және орта бизнес кәсіпорындарында 500 млн. теңгеден жоғары сомаға тауарлар мен қызмет көрсетулер жүргізетін 3835 адам еңбек етуде. Біздің қаламыздың маңызды стратегиялық объектісі Қ.И. Сәтбаев атындағы Ертіс-Қарағанды арнасы болып табылады. Ертіс-Қарағанды арнасы — Қазақстанның орталық және солтүстік бөліктеріне ауыз суды негізгі жеткізуші.

== Мәдениеті ==
Қала үшін біздің қаланы ҚР солтүстік және оңтүстік бөлігімен байланыстыратынАқсу-Дегелең темір жол желісі ашылуына арналған салтанатты митингке ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың қатысуы тарихи оқиға болып қалды. Ал ТЖ жағысжайының қалпына келтірілген ғимараты — біздің қаламыздың ең жарқын көрікті жерлерінің бірі.

== Діни және білім берушілік өмірі ==
[[Сурет:P8200009.JPG|thumb|right|250px|Қазақ гимназиясы]]
Қалада 6 діни бірлестігі, соның ішінде мешіт, православ шіркеуі, христиан-адвентистер жетінші күнінің шіркеуі, евангель христиан-баптистерінің қауымы жұмыс істейді.

Ақсу қаласының білім беру саласында 50 мекеме: 27 мектеп (3 орталау), № 3 кәсіптік лицей, № 19 кәсіптік-техникалық лицей, қазақ гимназиясы, мектеп-лицей, 11 бастауыш шағын комплектілі мектеп; 3 мектептен тыс мекеме: Балалар шығармашылық үйі, өнер мектебі, жас натуралистер станциясы; 6 мектепке дейінгі мекеме; құқықтық, өндірістік және мәдени қызмет салаларында мамандарды дайындау бойынша күндізгі және сырттай оқытатын Жаяу Мұса колледжі; Павлодар мемлекеттік емес университетінің филиалы жұмыс істейді.

Қала тұрғындарының демалатын орны мәдениет және демалыс саябағы, Мәдениет үйі, ауылдық елді мекендердегі мәдени-бос уақыт орталықтары болып табылады.

Қала тұрғындарының қызметіне қалада 78 мың данадан астам кітап қоры бар, селолық округ кітапханаларымен модемдік байланыс жасайтын орталықтандырылған кітапхана жұмыс істейді. 2000 жылы біздің кітапханаға облыста алғашқылардың бірі болып электр поштасы арқылы халыққа қызмет көрсету бойынша электронды жүйе енгізілді.

== Денсаулық және спорт ==
Қаланың денсаулық сақтау құрылымына Ақсу орталық ауруханасы, Қалқаман ауылындағы ауылдық аурухана, туберкулезге қарсы диспансер, жедел жәрдем станциясы, 11 ауылдық отбасылық дәрігерлік амбулатория кіреді, соның ішінде біреу жекеше.

Ақсу — спортшылар қаласы. Қалада дене шынықтырумен және спортпен айналысу үшін барлық жағдайлар жасалған. Қала тұрғындарының қызметіне жүзу һәуізі, дене шынықтыру-сауықтыру кешені, 5000 орынға арналған стадион, балалар-жасөспірімдер спорт мектебі, қаланың шағын аудандарында және ауыл өңірінде спорт алаңдары бар.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||45210 ||{{өсім}}51866 ||114,7 ||20878 ||{{өсім}}24545 ||117,6 ||24332 ||{{өсім}}27321 ||112,3
|}

Қала халқының ұлттық құрамы (2019 жылдың басына):
* [[қазақтар|қазақ]] — 38 902 адам (55,48 %)
* [[орыстар|орыс]] — 23 080 адам (32,91 %)
* [[украиндар|украин]] — 2 585 адам (3,69 %)
* [[немістер|неміс]] — 1 750 адам (2,50 %)
* [[татарлар|татар]] — 1 247 адам (1,78 %)
* [[беларустар|беларус]] — 450 адам (0,64 %)
* [[молдовандар|молдован]] — 310 адам (0,44 %)
* [[әзербайжандар|әзербайжан]] — 273 адам (0,39 %)
* [[шешендер|шешен]] — 286 адам (0,41 %)
* басқа — 1 241 адам (1,77 %)
* Жалпы — 70 124 адам (100,00 %)


==Әйгілі тумалары==
[[Иван Илларионович Кривенко]] - танкист, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы.
== Қызықты деректер ==
2016 жылғы зерттеу мәліметі бойынша Ақсу қаласы Қазақстандағы ауасы ең таза қала болып шықты&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-auasyi-en-kattyi-lastangan-kalalaryinyin-tzm-268841/ Қазақстанның ауасы ең қатты ластанған қалаларының тізімі жасалды.]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}}
{{Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}
{{commonscat|Aksu}}

[[Санат:Ақсу]]
[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:1899 жылы құрылған елді мекендер]]</text>
      <sha1>rr5bwhljhynv741pdtxddiq4wvq9at5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан елтаңбасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10252</id>
    <revision>
      <id>3636289</id>
      <parentid>3634874</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Summershell67|Summershell67]] ([[User talk:Summershell67|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3322207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6070" sha1="hpoct8cvqxnhz0489qaruwxw1qway8v" xml:space="preserve">{{Елтаңба
|атауы = Қазақстан Республикасының Елтаңбасы
|сурет = Emblem of Kazakhstan latin.svg
|сурет өлшемі = 250px
|бекітілді = [[24 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] 
|авторлар = [[Жандарбек Мәлібеков]] пен [[Шота Уәлиханов]].
|ұран = [[Қазақстан]]
|негізі = [[шаңырақ]]
|басқа элементтер = [[Қазақстан елтаңбасы|Бес бұрышты жұлдыз]]
|басқа нұсқалары = [[Сурет:Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg|right|150px]] &lt;br /&gt;&lt;center&gt;Жайпақ нұсқасы&lt;/center&gt;
}}
'''Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы''' — Қазақстан Республикасының негiзгi мемлекеттiк рәмiздерiнiң бiрi, әрі [[елтаңба]]сы.

1992 жылғы 4 маусымда қабылданған. Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк рәмiздерi туралы» конституциялық заң күшi бар Жарлығымен (1996 жылғы 24 қаңтар) белгiленген. 2024 жылғы наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] елтаңба дизайнының жуырда өзгеретінін және жаңа дизайнның байқау арқылы таңдалатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32863052.html |title= Тоқаев Ұлттық құрылтайда елтаңба өзгеретінін жариялап, &quot;қазақ тілін ешкімді мәжбүрлемей дамыту&quot; жайлы айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-03-15 |accessdate= 2024-03-15}}&lt;/ref&gt;

== Суреттемесі ==
Рәмiздiк тұрғыдан Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбаның негiзi — шаңырақ. Ол — елтаңбаның жүрегi. Шаңырақ — мемлекеттiң түп-негiзi — отбасының бейнесi. Шаңырақ — Күн шеңберi. Айналған Күн шеңберiнiң қозғалыстағы суретi iспеттi, Шаңырақ — киiз үйдiң күмбезi көшпелi түркiлер үшiн үйдiң, ошақтың, отбасының бейнесi.

Түндік — таза көк аспанын бейнелейді. Үш-санды айқыш-ұйқыш келген күлдреуіштер қазақтың үш жүздін бірлігі бекемдігін көрсетеді. 

Шаңырақтан шыққан уықтар күн арайларын еске салады.

Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның тәжi iспеттi. Әрбiр адамның жол нұсқайтын жарық жұлдызы бар.

Тұлпар — дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне. Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар Уақыт пен Кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. 

Төменде таспа белдігінде ірі әріппен '''«ҚАЗАҚСТАН»''' деген жазуы бар.Техникалық шарттар&quot; ҚР СТ 989-2014 стандартына енгізілетін №1 өзгерістерді мақұлдау туралы шешім қабылданды. Осыған сәйкес, ұлттық стандарттың бүкіл мәтінінде &quot;Қазақстан&quot; сөзін латын графикасымен &quot;QAZAQSTAN&quot; етіп өзгерту, ΔE түстер диапазонын қолдану туралы өзгерістер қабылданды. 

Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасының көшiрме бейнесi, көлемiне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентiнiң Резиденциясында сақтаулы тұрған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасы эталонының түрлi-түстi немесе ақ-қара бейнесiне дәлме-дәл сәйкес келуге тиiс.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасының авторлары — [[Жандарбек Мәлiбеков]] пен [[Шота Уәлиханов]].

== Тағы қараңыз ==
* [[ҚазКСР елтаңбасы]]
* [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
* [[Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы]]
* [[Мемлекеттік елтаңбалар тізімі]]

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
[[Санат:Мемлекеттік елтаңбалар]]</text>
      <sha1>hpoct8cvqxnhz0489qaruwxw1qway8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636290</id>
      <parentid>3636289</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kasymov|Kasymov]] ([[User talk:Kasymov|т]]) өңдемелерінен [[User:Summershell67|Summershell67]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3634874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6069" sha1="nyhik7fdjwuv2kntrcqz6siaondrrta" xml:space="preserve">{{Елтаңба
|атауы = Қазақстан Республикасының Елтаңбасы
|сурет = Emblem of Kazakhstan (3D).svg
|сурет өлшемі = 250px
|бекітілді = [[24 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] 
|авторлар = [[Жандарбек Мәлібеков]] пен [[Шота Уәлиханов]].
|ұран = [[Қазақстан]]
|негізі = [[шаңырақ]]
|басқа элементтер = [[Қазақстан елтаңбасы|Бес бұрышты жұлдыз]]
|басқа нұсқалары = [[Сурет:Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg|right|150px]] &lt;br /&gt;&lt;center&gt;Жайпақ нұсқасы&lt;/center&gt;
}}
'''Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы''' — Қазақстан Республикасының негiзгi мемлекеттiк рәмiздерiнiң бiрi, әрі [[елтаңба]]сы.

1992 жылғы 4 маусымда қабылданған. Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк рәмiздерi туралы» конституциялық заң күшi бар Жарлығымен (1996 жылғы 24 қаңтар) белгiленген. 2024 жылғы наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] елтаңба дизайнының жуырда өзгеретінін және жаңа дизайнның байқау арқылы таңдалатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32863052.html |title= Тоқаев Ұлттық құрылтайда елтаңба өзгеретінін жариялап, &quot;қазақ тілін ешкімді мәжбүрлемей дамыту&quot; жайлы айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-03-15 |accessdate= 2024-03-15}}&lt;/ref&gt;

== Суреттемесі ==
Рәмiздiк тұрғыдан Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбаның негiзi — шаңырақ. Ол — елтаңбаның жүрегi. Шаңырақ — мемлекеттiң түп-негiзi — отбасының бейнесi. Шаңырақ — Күн шеңберi. Айналған Күн шеңберiнiң қозғалыстағы суретi iспеттi, Шаңырақ — киiз үйдiң күмбезi көшпелi түркiлер үшiн үйдiң, ошақтың, отбасының бейнесi.

Түндік — таза көк аспанын бейнелейді. Үш-санды айқыш-ұйқыш келген күлдреуіштер қазақтың үш жүздін бірлігі бекемдігін көрсетеді. 

Шаңырақтан шыққан уықтар күн арайларын еске салады.

Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның тәжi iспеттi. Әрбiр адамның жол нұсқайтын жарық жұлдызы бар.

Тұлпар — дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне. Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар Уақыт пен Кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. 

Төменде таспа белдігінде ірі әріппен '''«ҚАЗАҚСТАН»''' деген жазуы бар.Техникалық шарттар&quot; ҚР СТ 989-2014 стандартына енгізілетін №1 өзгерістерді мақұлдау туралы шешім қабылданды. Осыған сәйкес, ұлттық стандарттың бүкіл мәтінінде &quot;Қазақстан&quot; сөзін латын графикасымен &quot;QAZAQSTAN&quot; етіп өзгерту, ΔE түстер диапазонын қолдану туралы өзгерістер қабылданды. 

Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасының көшiрме бейнесi, көлемiне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентiнiң Резиденциясында сақтаулы тұрған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасы эталонының түрлi-түстi немесе ақ-қара бейнесiне дәлме-дәл сәйкес келуге тиiс.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасының авторлары — [[Жандарбек Мәлiбеков]] пен [[Шота Уәлиханов]].

== Тағы қараңыз ==
* [[ҚазКСР елтаңбасы]]
* [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
* [[Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы]]
* [[Мемлекеттік елтаңбалар тізімі]]

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
[[Санат:Мемлекеттік елтаңбалар]]</text>
      <sha1>nyhik7fdjwuv2kntrcqz6siaondrrta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аққулы ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20287</id>
    <revision>
      <id>3636237</id>
      <parentid>3556408</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14160" sha1="b2fxdsnx0075bgntz048s8gxa50kcwi" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Аққулы ауданы
 |елтаңба             = 
 |елтаңба аты         = 
 |карта               = Akku District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 28 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 77 |lon_min = 46 |lon_sec = 
 |облысы              = Павлодар облысы
 |құрылған уақыты     = [[1939 жыл]]
 |тұрғыны             = 12 493&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |ұлттық құрамы       = [[қазақтар]] (82,13 %) &lt;br /&gt; [[орыстар]] (10,66&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;  [[немістер]] (1,7&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt; [[татарлар]] (1,41&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;[[украиндар]] (1,36&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt; [[шешендер]] (0,81&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt; [[белорустар]] (0,37&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;[[башқұрттар]] (0,36&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;  басқалары (1,2&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы          = 8,1 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тығыздығы           = 
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 140700-140710
 |аудан орталығы          = [[Аққулы (ауыл)|Аққулы]]
 |ауылдық округтер саны   = 10
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 
 |ауылдар саны       = 23
 |әкімдіктің мекенжайы  = Аққулы ауылы, Иванов көшесі, №92а
 |әкімі              = 
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-akkuly?lang=kk Аққулы ауданының әкімдігі
}}
'''Аққулы ауданы''' — 1939 жылы құрылған, [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан аудан және оңтүстік-шығысында [[Ресей Федерациясы]]ның [[Алтай өлкесі]]мен, солтүстікте [[Шарбақты ауданы]]мен шектесіп жатыр, батыста аудан шекарасы  [[Ертіс]] өзені арқылы өтеді. Ауданның аумағы 806,1 мың гектарды құрайды. [[Павлодар]] қаласына дейін ара қашықтық 120 км.
Әкімшілік орталығы - [[Аққулы (ауыл)|Аққулы]] ауылы.

== Физикалық-географиялық сипаттамасы ==
=== Географиялық жағдайы ===
Солтүстігінде [[Павлодар ауданы|Павлодар]] және [[Шарбақты ауданы|Шарбақты]] аудандарымен, шығысында — [[Ресей]]дің Алтай өлкесімен, оңтүстігінде — [[Абай облысы]] [[Бесқарағай ауданы]]мен, батысында — [[Май ауданы]]мен бөлетін кеме жүретін Ертіс өзенімен шектес.
Аудан аумағымен Павлодар – Семей автомобиль жолы өтеді.

=== Климаты ===
Аудан климаты қатал континентальды. Қаңтардың орта температурасы −17º-18ºС, шілденікі - +20º+21ºС. Атмосфералық жауын-шашынның жылдық мөлшері 250—300 мм құрайды.
=== Жер бедері және гидрография ===
Аудан аумағы бетегелі өсімдігі бар жай толқынды жазық жерлерден тұрады, тұзды көлдер саны өте көп. Топырақ қызғылт және қою қызғылт, механикалық құрамы бойынша — құмайт және құмды, жел эрозиясына тез шалдығады. Алқаптарда — ауыр суглинкалар бар. Жер қойнында келесі табиғи құрылыс материалдары зерттелінген:  алебастр, сульфат, гипс, әк.
=== Флора және фауна ===
Оңтүстік-шығыста жолақты қарағай ормандары бар. Жолақты қарағай ормандары мен Ертіс өзенінің алқабында ағаш және бұтақты түрлер: үйеңкі, боз тал, қандағаш, көктерек, қайың, терек, қарағай және басқалары кездеседі. Шөп түрлерінен — жусан, бетеге. Ертіс өзені алқабы — қоғалы жаға. Қасқыр, қоян, суыр, сарышұнақ, аламан секілді аң түрлері мен үйрек, қаз секілді құстар мекендейді.

== Тарихы ==
Аудан Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңес Президиумының 1939 жылғы 16 қазандағы жарлығымен орталығы Лебяжі ауылы болып Бесқарағай, Каганович және Павлодар аудандарын шағындау есебінен құрылған. Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңес Президиумының 1963 жылғы 2 қаңтардағы жарлығымен Лебяжі ауданы жойылып, аумағы Павлодар ауылдық ауданының құрамына енді. Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңес Президиумының 1964 жылғы 31 желтоқсандағы жарлығымен Лебяжі ауданы қайта құрылды. Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Семей ядролық полигонындағы ядерлық сынақтан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» заңына сәйкес аудан радиациялық қауіпті аумаққа жатқызылды. 2018 жылғы 4 тамызда ҚР Президенті жарлығымен аудан атауы Аққулы болып өзгертілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
23 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Аққулы ауылдық округі]] ||2940 ||{{өсім}}3014 ||102,5 ||1395 ||{{өсім}}1493 ||107 ||1545 ||{{құлдырау}}1521 ||98,4
|-
| [[Баймолдин ауылдық округі]] ||821 ||{{құлдырау}}672 ||81,9 ||402 ||{{құлдырау}}352 ||87,6 ||419 ||{{құлдырау}}320 ||76,4
|-
| [[Жамбыл ауылдық округі (Павлодар облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] ||1492 ||{{құлдырау}}1200 ||80,4 ||757 ||{{құлдырау}}618 ||81,6 ||735 ||{{құлдырау}}582 ||79,2
|-
| [[Қарақала ауылдық округі]] ||1637 ||{{құлдырау}}1362 ||83,2 ||824 ||{{құлдырау}}685 ||83,1 ||813 ||{{құлдырау}}677 ||83,3
|-
| [[Қызылағаш ауылдық округі (Павлодар облысы)|Қызылағаш ауылдық округі]] ||821 ||{{құлдырау}}522 ||63,6 ||420 ||{{құлдырау}}277 ||66 ||401 ||{{құлдырау}}245 ||61,1
|-
| [[Майқарағай ауылдық округі]] ||931 ||{{құлдырау}}749 ||80,5 ||480 ||{{құлдырау}}394 ||82,1 ||451 ||{{құлдырау}}355 ||78,7
|-
| [[Малыбай ауылдық округі (Павлодар облысы)|Малыбай ауылдық округі]] ||1505 ||{{құлдырау}}1175 ||78,1 ||755 ||{{құлдырау}}626 ||82,9 ||750 ||{{құлдырау}}549 ||73,2
|-
| [[Шақа ауылдық округі]] ||910 ||{{құлдырау}}679 ||74,6 ||487 ||{{құлдырау}}348 ||71,5 ||423 ||{{құлдырау}}331 ||78,3
|-
| [[Шарбақты ауылдық округі (Аққулы ауданы)|Шарбақты ауылдық округі]] ||1692 ||{{құлдырау}}1517 ||89,7 ||834 ||{{құлдырау}}772 ||92,6 ||858 ||{{құлдырау}}745 ||86,8
|-
| [[Ямышев ауылдық округі]] ||1844 ||{{құлдырау}}1747 ||94,7 ||952 ||{{құлдырау}}916 ||96,2 ||892 ||{{құлдырау}}831 ||93,2
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||14593 ||{{құлдырау}}12637 ||86,6 ||7306 ||{{құлдырау}}6481 ||88,7 ||7287 ||{{құлдырау}}6156 ||84,5
|}

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 19846 ||{{өсім}}28573 || {{құлдырау}}28057 || {{құлдырау}}26951 || {{құлдырау}}19653 || {{құлдырау}}14593 ||{{құлдырау}}12637
|}
=== Этникалық құрамы ===
Ұлттық құрамы (2012 жылдың 1 қаңтарына) 
*	[[қазақ]]тар — 11 306 адам (80,9 %)
*	[[орыс]]тар — 1 582 адам (11,32 %)
*	украиндер — 215 адам (1,54 %)
*	немістер — 241 адам (1,72 %)
*	татарлар — 200 адам (1,43 %)
*	белорустар — 65 адам (0,46 %)
*	басқалары — 421 адам (3 %)
*	Барлығы— 14 030 адам (100,00 %)

=== Санның серпінділігі ===
[[1999]] жылы халық саны— 19,6 мың адамды, [[2012]] жылы — 13,97 мың адамды құрады. Халықтың орташа тығыздығы [[2012]] жылы 1 км² 1,72 адамнан келді.

== Экономика ==
=== Ауылшаруашылық ===
Ауданның ауылшаруашылық мамандандырылуы: қой шаруашылығы, табындық жылқы шаруашылығы, жүн өндіру, қарбыз өсіру. Бидай, тары, қарақұмық, күнбағыс өсіріледі, ет, сүт, ұсақ тері шикізаты. Шаруашылықтың негізгі бағыты — мал шаруашылығы. Аудан жібек жүнді қой шаруашылығымен айналысқан, бұл  шаруашылықпен колхоздардан басқа— «Бесқарағай» племсовхозы, № 23 совхоз секілді мамандандырылған қой шаруашылықтары да айналысқан. Қазақ ғылыми-зерттеу мал шаруашылығы институты, ал соғыс жылдарынан кейін мал шаруашылығы институтының Шығыс-Қазақстан тәжірибе станциясы қызметкерлерінің көп жылдық, мақсатты селекциялық-асыл тұқымды жұмыс түрінің нәтижесінде, жаңа түр – үлкен салмаққа ие ірі конституциясы бар қазақ мериносы енгізілді. 
Ауданның ауылшаруашылық өнімін өндірумен 10 ауылшаруашылық, 172 шаруа қожалықтары айналысады, 4332  жеке қоныстар бар. Ауданда 2 наубайхана, 1 жел диірмені, 1 сүтті қайта өндеу цехы жұмыс істейді. 
== Әлеуметтік сала ==
=== Білім беру мен ғылым ===
Аудан аумағында 27 білім беру мекемелері бар, оның ішінде 1 арнайы орта, 18 орта, 4 негізгі, 1 бастауыш, 3 мектеп жасына дейінгі. Сонымен қатар 6 бөлімшесі бар 305 адам айналысатын балалар-жасөспірімдер спорт мектебі бар.
=== Денсаулық сақтау ===
Денсаулық сақтау объектілері 24, оның 1 орталық аудандық аурухана,  1 туберкулезге қарсы аурухана,  8 дәрігерлік амбулатория, 14 медициналық пункт.
=== Мәдениет ===
Аудан бойынша 18 мәдениет объектілері, 24 кітапхана және 1 жылжымалы «Бұлақ» кешені қызмет атқарады.
«Аққу үні» аудандық газеті шығарылады (1940 жылдан).

== Әйгілі адамдар ==
Социалистік Еңбек Ерлері:
* Б.Айдарханов, 
* Ж.Жанғожин,
* Б. Оспанов,Уақап Сыздықов, Қ. Шарбақбаев

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}}
{{Аққулы ауданы елді мекендері}}
{{Аққулы ауданы ауылдық округтері}}

{{wikify}}

[[Санат:Аққулы ауданы]]</text>
      <sha1>b2fxdsnx0075bgntz048s8gxa50kcwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636246</id>
      <parentid>3636237</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14202" sha1="5b9t9ebt8wkx29kqah81v6h8k7snwlp" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Аққулы ауданы
 |елтаңба             = 
 |елтаңба аты         = 
 |карта               = Akku District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 28 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 77 |lon_min = 46 |lon_sec = 
 |облысы              = Павлодар облысы
 |құрылған уақыты     = [[1939 жыл]]
 |тұрғыны             = 12 493&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |ұлттық құрамы       = [[қазақтар]] (82,13 %) &lt;br /&gt; [[орыстар]] (10,66&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;  [[немістер]] (1,7&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt; [[татарлар]] (1,41&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;[[украиндар]] (1,36&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt; [[шешендер]] (0,81&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt; [[белорустар]] (0,37&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;[[башқұрттар]] (0,36&amp;nbsp;%)&lt;br /&gt;  басқалары (1,2&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы          = 8,1 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тығыздығы           = 
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 140700-140710
 |аудан орталығы          = [[Аққулы (ауыл)|Аққулы]]
 |ауылдық округтер саны   = 10
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 
 |ауылдар саны       = 23
 |әкімдіктің мекенжайы  = Аққулы ауылы, Иванов көшесі, №92а
 |әкімі              = Асқар Қадырұлы Ажмұрат
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-akkuly?lang=kk Аққулы ауданының әкімдігі
}}
'''Аққулы ауданы''' — 1939 жылы құрылған, [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан аудан және оңтүстік-шығысында [[Ресей Федерациясы]]ның [[Алтай өлкесі]]мен, солтүстікте [[Шарбақты ауданы]]мен шектесіп жатыр, батыста аудан шекарасы  [[Ертіс]] өзені арқылы өтеді. Ауданның аумағы 806,1 мың гектарды құрайды. [[Павлодар]] қаласына дейін ара қашықтық 120 км.
Әкімшілік орталығы - [[Аққулы (ауыл)|Аққулы]] ауылы.

== Физикалық-географиялық сипаттамасы ==
=== Географиялық жағдайы ===
Солтүстігінде [[Павлодар ауданы|Павлодар]] және [[Шарбақты ауданы|Шарбақты]] аудандарымен, шығысында — [[Ресей]]дің Алтай өлкесімен, оңтүстігінде — [[Абай облысы]] [[Бесқарағай ауданы]]мен, батысында — [[Май ауданы]]мен бөлетін кеме жүретін Ертіс өзенімен шектес.
Аудан аумағымен Павлодар – Семей автомобиль жолы өтеді.

=== Климаты ===
Аудан климаты қатал континентальды. Қаңтардың орта температурасы −17º-18ºС, шілденікі - +20º+21ºС. Атмосфералық жауын-шашынның жылдық мөлшері 250—300 мм құрайды.
=== Жер бедері және гидрография ===
Аудан аумағы бетегелі өсімдігі бар жай толқынды жазық жерлерден тұрады, тұзды көлдер саны өте көп. Топырақ қызғылт және қою қызғылт, механикалық құрамы бойынша — құмайт және құмды, жел эрозиясына тез шалдығады. Алқаптарда — ауыр суглинкалар бар. Жер қойнында келесі табиғи құрылыс материалдары зерттелінген:  алебастр, сульфат, гипс, әк.
=== Флора және фауна ===
Оңтүстік-шығыста жолақты қарағай ормандары бар. Жолақты қарағай ормандары мен Ертіс өзенінің алқабында ағаш және бұтақты түрлер: үйеңкі, боз тал, қандағаш, көктерек, қайың, терек, қарағай және басқалары кездеседі. Шөп түрлерінен — жусан, бетеге. Ертіс өзені алқабы — қоғалы жаға. Қасқыр, қоян, суыр, сарышұнақ, аламан секілді аң түрлері мен үйрек, қаз секілді құстар мекендейді.

== Тарихы ==
Аудан Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңес Президиумының 1939 жылғы 16 қазандағы жарлығымен орталығы Лебяжі ауылы болып Бесқарағай, Каганович және Павлодар аудандарын шағындау есебінен құрылған. Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңес Президиумының 1963 жылғы 2 қаңтардағы жарлығымен Лебяжі ауданы жойылып, аумағы Павлодар ауылдық ауданының құрамына енді. Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңес Президиумының 1964 жылғы 31 желтоқсандағы жарлығымен Лебяжі ауданы қайта құрылды. Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Семей ядролық полигонындағы ядерлық сынақтан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» заңына сәйкес аудан радиациялық қауіпті аумаққа жатқызылды. 2018 жылғы 4 тамызда ҚР Президенті жарлығымен аудан атауы Аққулы болып өзгертілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
23 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Аққулы ауылдық округі]] ||2940 ||{{өсім}}3014 ||102,5 ||1395 ||{{өсім}}1493 ||107 ||1545 ||{{құлдырау}}1521 ||98,4
|-
| [[Баймолдин ауылдық округі]] ||821 ||{{құлдырау}}672 ||81,9 ||402 ||{{құлдырау}}352 ||87,6 ||419 ||{{құлдырау}}320 ||76,4
|-
| [[Жамбыл ауылдық округі (Павлодар облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] ||1492 ||{{құлдырау}}1200 ||80,4 ||757 ||{{құлдырау}}618 ||81,6 ||735 ||{{құлдырау}}582 ||79,2
|-
| [[Қарақала ауылдық округі]] ||1637 ||{{құлдырау}}1362 ||83,2 ||824 ||{{құлдырау}}685 ||83,1 ||813 ||{{құлдырау}}677 ||83,3
|-
| [[Қызылағаш ауылдық округі (Павлодар облысы)|Қызылағаш ауылдық округі]] ||821 ||{{құлдырау}}522 ||63,6 ||420 ||{{құлдырау}}277 ||66 ||401 ||{{құлдырау}}245 ||61,1
|-
| [[Майқарағай ауылдық округі]] ||931 ||{{құлдырау}}749 ||80,5 ||480 ||{{құлдырау}}394 ||82,1 ||451 ||{{құлдырау}}355 ||78,7
|-
| [[Малыбай ауылдық округі (Павлодар облысы)|Малыбай ауылдық округі]] ||1505 ||{{құлдырау}}1175 ||78,1 ||755 ||{{құлдырау}}626 ||82,9 ||750 ||{{құлдырау}}549 ||73,2
|-
| [[Шақа ауылдық округі]] ||910 ||{{құлдырау}}679 ||74,6 ||487 ||{{құлдырау}}348 ||71,5 ||423 ||{{құлдырау}}331 ||78,3
|-
| [[Шарбақты ауылдық округі (Аққулы ауданы)|Шарбақты ауылдық округі]] ||1692 ||{{құлдырау}}1517 ||89,7 ||834 ||{{құлдырау}}772 ||92,6 ||858 ||{{құлдырау}}745 ||86,8
|-
| [[Ямышев ауылдық округі]] ||1844 ||{{құлдырау}}1747 ||94,7 ||952 ||{{құлдырау}}916 ||96,2 ||892 ||{{құлдырау}}831 ||93,2
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||14593 ||{{құлдырау}}12637 ||86,6 ||7306 ||{{құлдырау}}6481 ||88,7 ||7287 ||{{құлдырау}}6156 ||84,5
|}

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 19846 ||{{өсім}}28573 || {{құлдырау}}28057 || {{құлдырау}}26951 || {{құлдырау}}19653 || {{құлдырау}}14593 ||{{құлдырау}}12637
|}
=== Этникалық құрамы ===
Ұлттық құрамы (2012 жылдың 1 қаңтарына) 
*	[[қазақ]]тар — 11 306 адам (80,9 %)
*	[[орыс]]тар — 1 582 адам (11,32 %)
*	украиндер — 215 адам (1,54 %)
*	немістер — 241 адам (1,72 %)
*	татарлар — 200 адам (1,43 %)
*	белорустар — 65 адам (0,46 %)
*	басқалары — 421 адам (3 %)
*	Барлығы— 14 030 адам (100,00 %)

=== Санның серпінділігі ===
[[1999]] жылы халық саны— 19,6 мың адамды, [[2012]] жылы — 13,97 мың адамды құрады. Халықтың орташа тығыздығы [[2012]] жылы 1 км² 1,72 адамнан келді.

== Экономика ==
=== Ауылшаруашылық ===
Ауданның ауылшаруашылық мамандандырылуы: қой шаруашылығы, табындық жылқы шаруашылығы, жүн өндіру, қарбыз өсіру. Бидай, тары, қарақұмық, күнбағыс өсіріледі, ет, сүт, ұсақ тері шикізаты. Шаруашылықтың негізгі бағыты — мал шаруашылығы. Аудан жібек жүнді қой шаруашылығымен айналысқан, бұл  шаруашылықпен колхоздардан басқа— «Бесқарағай» племсовхозы, № 23 совхоз секілді мамандандырылған қой шаруашылықтары да айналысқан. Қазақ ғылыми-зерттеу мал шаруашылығы институты, ал соғыс жылдарынан кейін мал шаруашылығы институтының Шығыс-Қазақстан тәжірибе станциясы қызметкерлерінің көп жылдық, мақсатты селекциялық-асыл тұқымды жұмыс түрінің нәтижесінде, жаңа түр – үлкен салмаққа ие ірі конституциясы бар қазақ мериносы енгізілді. 
Ауданның ауылшаруашылық өнімін өндірумен 10 ауылшаруашылық, 172 шаруа қожалықтары айналысады, 4332  жеке қоныстар бар. Ауданда 2 наубайхана, 1 жел диірмені, 1 сүтті қайта өндеу цехы жұмыс істейді. 
== Әлеуметтік сала ==
=== Білім беру мен ғылым ===
Аудан аумағында 27 білім беру мекемелері бар, оның ішінде 1 арнайы орта, 18 орта, 4 негізгі, 1 бастауыш, 3 мектеп жасына дейінгі. Сонымен қатар 6 бөлімшесі бар 305 адам айналысатын балалар-жасөспірімдер спорт мектебі бар.
=== Денсаулық сақтау ===
Денсаулық сақтау объектілері 24, оның 1 орталық аудандық аурухана,  1 туберкулезге қарсы аурухана,  8 дәрігерлік амбулатория, 14 медициналық пункт.
=== Мәдениет ===
Аудан бойынша 18 мәдениет объектілері, 24 кітапхана және 1 жылжымалы «Бұлақ» кешені қызмет атқарады.
«Аққу үні» аудандық газеті шығарылады (1940 жылдан).

== Әйгілі адамдар ==
Социалистік Еңбек Ерлері:
* Б.Айдарханов, 
* Ж.Жанғожин,
* Б. Оспанов,Уақап Сыздықов, Қ. Шарбақбаев

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}}
{{Аққулы ауданы елді мекендері}}
{{Аққулы ауданы ауылдық округтері}}

{{wikify}}

[[Санат:Аққулы ауданы]]</text>
      <sha1>5b9t9ebt8wkx29kqah81v6h8k7snwlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25307</id>
    <revision>
      <id>3636474</id>
      <parentid>3622554</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18995" sha1="3pv683az245xrnnh0xc7f5qnotgmf34" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}

'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

== Тарихы ==

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің негізінің қалануы, архив құжаттарында 1929 жылдың 25 тамызында ұйымдастырылған өлке тарихын таныстыратын көрмеден бастағандығы, Қазақстан өлкесін зерттеу қоғамының [[Ақтөбе]] бөлімімен осы көрмеге ерекше назар аударылғандығы және болашақ музейдің қалыптасуына себепші болғандығы келтіріледі. Алғашқыда шағын мектеп музейі ретінде шаңырақ көтеріп, кейіннен жергілікті басқару жүйесіне қарасты «Жергілікті өлкетану музейі», «Округтік өлкетану музейі» деп аталады.
Мекеменің бастау тарихында оның ұйымдастырушысы әрі басшысы болған Давид Трофимович Темушка, 1929-1945 жылдар аралығында музей меңгерушісі қызметін атқарып оның дамуына үлкен күш жігерін жұмсаған азамат.
1929-1934 жылдың шілдесі аралығында өлкетану музейі көлемі 6 х 6 ш.м. болатын қала шетіндегі лайықталмаған ғимаратта орналасады.

1934 жылы музей миссионерлік шіркеу мектебінің ғимаратына көшіріледі. Осы жылдың желтоқсан айында сол кездегі Ленин көшесі бойындағы бұрынғы «Торговый синдикат» кеңсесінің орнына қоныс аударады. 1946 жылы қалалық атқару комитетінің шешімімен өлкетану музейі орналасқан ғимарат маман кадрларды дайындау еңбек резервіне беріледі. Бұдан кейін уақытша мәдениет үйінің екінші қабатына қоныстанған ұжым қыркүйек айында кезіндегі Комсомольская көшесі 22 мекен-жайына көшіріледі. Бұл уақыттағы тақырыптық экспозиция 3 бөлімді қамтыды, атап айтсақ, табиғат, тарих және социалистік құрылыс бөлімдерінен тұрды. Экспозиция залдарынан бөлек музейде кітапхана, архив және қор бөлімі жұмыс жасады. 1962 жылы музей сол кездегі Фрунзе көшесіндегі 62 үйге қоныс аударады.
1965 жылдың мамыр айында облыстық музейді орналастыруға, алдағы уақыттағы жарты ғасырдан астам тарихы байланысты қала орталығындағы бұрынғы екі қабатты қонақ үйдің ғимараты ұсынылды.
Ғимараттың жалпы ауданы 848,6 ш.м. болса, тақырыптық экспозиция жасақтауға 563 ш.м. бөлінді. Осы жылдың маусым айында музей директоры болып Рахила Сарсенқызы Сарсенова тағайындалады. Бұған дейін мемлекеттік қызметтерде жинақталған тәжірбиесінің арқасында музей алдында тұрған күрделі мәселелерді қысқа мерзімде шешуге күш-жігерін салды. Ғимаратты музейге лайықтау мақсатындағы күрделі жөндеу жұмыстары 1965 жылдың желтоқсанында аяқталады. Ғылыми қызметкерлермен бірге білек сыбана кірісіп кеткен Рахила Сарсенқызы қала және облыс тұрғындарымен байланысқа түсіп, жасақталуы керек экспозицияға материалдар жинақтай бастады. Музей ішін заман талабына сай қайта жасақтау Орынбор шығармашылық-өндірістік шеберхасына тапсырылады.
1967 жылдың 6 маусымында облыстық тарихи-өлкетану музейінің ашылу салтанаты өтіп, оған [[Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті]]нің бірінші хатшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] қатысады.
Өткен ғасырдың 60-70 жылдары Қазақстанда археология ғылымы жаңа табыстарға қол жеткізіп, жергілікті жерлердегі музейлердің қоры өлке тарихының ежелгі кезеңінен сыр шертетін жәдігерлермен толыға түсті. Қызметкерлердің белсенділігі мен тұрғындардың қызығушылығы арқасында өңірлерде құрып кету қаупі бар және ғылым үшін маңызды ескерткіштер кәсіби мамандармен зерттеле бастады. 1955 жылы белгілі ғалым В.С.Сорокин [[Ақтөбе облысы]]ның [[Елек]], [[Қобда]], [[Жем]], [[Қарғалы]] және [[Ор]] өзендерінің бойында қазба жұмыстарын жүргізіп, қола дәуірінде өмір сүрген тұрғындардың материалдық мәдениеті мен шаруашылығына қатысты деректерді зерттеді. Бұдан кейін 70-ші жылдардың басында ерте темір дәуіріне қатысты көлемді ғылыми-зерттеу жұмыстарын Қазақ КСР ҒА Ш.Уәлиханов атындағы ТАЭИ Оңтүстік Қазақстан кешенді экспедициясының Қаратау тобы (жетекшісі т.ғ.к. М.Қ.Қадырбаев) үш маусымда жүргізді. Жұмыс қортындысы бойынша Бесоба, Сынтас, Жалғыз оба, Камыссай қорғандарынан сармат шеберлерінің қолынан шыққан алтын бұйымдар мен тұрмыстық заттар музей қорын толықтырды.
Табылған археологиялық заттарға қатысты қызығушылықтың артуына байланысты 1974 жылдың желтоқсан айынан бастап облыстық тарихи-өлкетану музейінде қаладағы мектеп оқушыларының қатысуымен «Жас археолог» үйірмесі құрылады. Үйірменің жетекшісі облыстық музейдің Ғылыми кеңесінің мүшесі, КСРО геология саласының үздігі В.В.Родионов.
1980 жылы музей басшылығына Рысжан Ілиясова келгеннен кейін мәдениет ордасына жаңа дем берді. 1981 жылдың 10 қыркүйегінде облыстық музей күрделі жөндеу жұмыстарына жабылып, 1985 жылдың 5 шілдесінде табиғат және Кеңестік кезеңге дейінгі бөлім залдары ашылды. Бір жылдан кейін Кеңестік қоғам залы келушілерді қабылдай бастады. Облыстық музей қызметкерлерінің ғылыми ізденіс жұмыстарының нәтижесінде майдан даласында Ұлы Жеңісті жақындатуға үлес қосқан [[101-ші ұлттық атқыштар бригада]]сы мен [[312-ші атқыштар дивизиясы]]ның құрылуы мен ерліктерін насихаттаған экспозиция бөлімі қайта жасақталса, қорға түскен Кеңес Одағының Батыры В.И.Пацаевтың жеке тұтынған заттарымен тақырыптық экспозициясы кеңейтілді.
Еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ұлттық тарихтың «ақтаңдары» ашылып, тарихи тұлғалардың есімдері қайтадан халқымен қауышты. 1992 жылы Тама [[Есет Көкіұлы]]ның 325 жылдығы қарсаңында облыстық музейдің экспозициясына өзгерістер енгізіліп, жаңадан құрылымдық жоспары жасалды. Осы жылы алғашқы жасақталған «Дулығалы дала перзенттері» залы ашылды.
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі 1999 жылы Красноярскідегі «Открытый музей» Халықаралық ассоциясының, 2003 жылы «Қазақстан ICOM-ы»-Халықаралық музейлер кеңесінің мүшелігіне өтті.
2003-2010 жылдар аралығында облыстық музейге ұзақ жылдар облыстың мәдениеті мен өнер саласын басқарған Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері Еркін Жолмырзаұлы Құрманбеков басшылық етті. Тарихтан орын алған ұлы тұлғаларды ұлықтауға арналған танымдық шаралар, ғылыми конференциялар, экспедициялар ұйымдастырып, [[Әл-Фараби]], [[Шоқан]], [[Абай]], [[Махмұд Қашқари]], [[Жалаңтөс]], [[Бейбарыс]], [[Ахмет Яссауи]], [[Әбілқайыр хан]], [[Әйтеке би]], [[Исатай Тайманұлы]], [[Қызыл Тұрдалыұлы]], [[Молдабай]], [[Қазанғап]], Б.Қаратаев, А.Бірімжанов, А.Қалменов және басқа да тұлғалардың есімдері ұрпақ жадында сақталу үшін кеңінен насихаттауды жолға қойды.
2013 жылы Облыстық тарих, этнография және археология орталығы музейге қосылды. Осындай өзгерістер, музей қызметкерлерінің ғылыми бағыттағы ізденіс жұмыстарын одан әрі дамыта түсті.
2013 жылы музей басшылығына білімді, іскер, музей саласын дамытуға күш салып келе жатқан, жалынды жастардың бірі Мейрам Нұрланұлы Дүйсенғали келді. Көп жылдардан бері Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің басты мәселелерінің бірі – жаңа ғимараттың қажеттілігі тұрды. Осы жағдайға облыс әкімшілігінің тікелей араласуымен қаланың жаңа ауданында музей ісіне қатысты заманауи құрылыс талаптарын ескере отырып жаңа зәулім ғимараттың негізі қаланады.
Облыстық тарихи-өлкетану музейінің жаңа ғимараты 2018 жылы 14 қараша күні ресми ашылды. Еңселі ғимараттың ашылу салтанаты Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының кітапханасының ұйымдастыруымен «Н. Назарбаев: дәуір, тұлға, қоғам» көшпелі қор көрмесінің тұсаукесерімен өз қызметін бастап кетеді.
Қазіргі уақытта музейде 10 тұрақты көрме залдары жасап тұр. Жаңа ғимараттың жалпы ауданы – 4360,4 м2, оның ішінде экспозициялық-тақырыптық көрме залдарының ауданы – 1425,8 м2 және музей қорының ауданы – 341,23 м2 құрайды. Жаңа музейде шеберханалар, ғылыми кітапхана, қор экспонатын сақтау бөлмелері, шығармашылық бөлмелері қарастырылған. Көрме залдарында жаңа технологиялар көлемді LED экрандар, интерактивті виртуалды кітап, мультимедиялық жабдықтар, виртуалды голографиялық кешен, ақпараттық киоскілер іске қосылды.
Қазіргі уақытта Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі облысымыздың мәдени орталығы ретінде, өткеннің жақсы дәстүрлерін жалғастырып, жаңашылдықпен жұмыс жасап келе жатқан, қор сақтау, көрме, ғылыми-ізденіс жұмыстарын жолға қойып, еліміздің және алыс-жақын шетел музейлері, ғылыми-зерттеу мекемелерімен ынтымақтастықты дамытуда.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aqtobe-museum.kz/kz/contacts/istoriya-muzeya|title=Музей тарихы|author=|date=|website=aqtobe-museum.kz|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Экспозиция ==

1.	Табиғат залы
2.	Археология залы
3.	Алтын зал
4.	Қазақ хандығы залы
5.	«1869-1941 жылдардағы өлке тарихы» залы
6.	«Ерлік пен Даңқ» залы
7.	«1945-1991 жылдардағы өлке тарихы» залы
8.	«Тәуелсіздік жолымен» залы
9.	Этнография залы
10.	«Тарих және тұлға» тақырыптық-экспозициялық залы
11.	 «Руханият» көрме залы
=== Бөлімдер ===
1. Қорларды ғылыми-зерттеуді қамтамасыз ету бөлімі&lt;br&gt;
2. Жалпы тарих, археология, этнография ғылыми-зерттеуді қамтамасыз ету бөлімі&lt;br&gt;
3. Қазіргі заман тарихы ғылыми-зерттеуді қамтамасыз ету бөлімі&lt;br&gt;
4. Табиғат және экология ғылыми-зерттеуді қамтамасыз ету бөлімі&lt;br&gt;
5. Ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету бөлімі&lt;br&gt;
6. Экскурсиялық-бұқаралық жұмыстар бөлімі&lt;br&gt;
7. Экспозициялық-көрмелік қамтамасыз ету бөлімі&lt;br&gt;
8. Қобда аудандық бөлімі&lt;br&gt;
9. Алға аудандық бөлімі
10. «Досжан Хазірет мемориалдық кешені» бөлімі

=== Басшылар ===

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. Ілиясова Рысжан Ілиясқызы  (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Амантай Өтегенов]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ғасырлар мұрасының шырақшысы |шынайы атауы= Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің тарихы |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтөбе |баспасы=&quot;Хабар-Сервис&quot; |жыл=2014 |томы= |беттері= |барлық беті= 144|сериясы= |isbn=978-9965-02-399-6 |тиражы=3000 }}&lt;/ref&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;


{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>3pv683az245xrnnh0xc7f5qnotgmf34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрім Мыңбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30437</id>
    <revision>
      <id>3636263</id>
      <parentid>3384250</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="mmw9txh64lt263f86masfy8233pzbpo" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Кәрім Мыңбаев|Сурет=Мыңбаев.tif|Туған күні=15.08.1906|Қайтыс болған күні=30.09.1946|Туған жері=Ақмола уезі, Ивановка ауылы|Қайтыс болған жері=Балқаш маңы, 39 км|Ұлты=[[Қазақ]]|Мамандығы=Ғалым-биолог|Сурет атауы=Кәрім Мыңбаев}}

'''Кәрім Мыңбаев''' ([[15 тамыз]] [[1906]], қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], Ивановка ауылы – [[30 қыркүйек]] [[1948]], Астана-Балқаш тасжолының 39 километрі) – қоғам қайраткері, ғалым, биология ғылым докторы (1944), [[Қазақ КСР ғылым академиясы]]ның корреспондент мүшесі (1946).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.

[[Орта Азия мақта-ирригация институты]]н бітірген (1932). 1932 – 36 жылы [[Қазақ ауыл шаруашылық институты]]нда және [[Алматы]] [[селекция]] станциясында ғылыми-педогокикалық жұмыстарда болды. 1936 – 42 жылы [[Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда ([[Ленинград]]) аспирант, академик Н.И.Вавиловтың жетекшілігімен кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, сол институттың каучукты өсімдіктер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

1942 – 44 жылы [[ҚазКСР]] Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1944 жылдан өмірінің соңына дейін [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылғы академиясы]] Шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесінің Төралқасының төрағасы болды, Қазақ ауыл шаруашылық институтында өсімдіктер селекциясы және генетикасы кафедрасын, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-де дарвинизм кафедрасын басқарды. Сондай-ақ оның басшылығымен [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]нда тәжірибе танабы мен [[Ақмола облысы]]ндағы [[Шортанды]] ауыл шаруашылық тәжірибе станция ұйымдастырылды.

Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Мыңбаев [[көксағыз]]дың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Дәнді дақылдар, оның ішінде [[бидай]]дың өнімділігін арттыру үшін оны тек суармалы жерлерде ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының тәлімі жерлерінде де егуге болатынын дәлелдеді. Сондай-ақ Мыңбаев Қазақстанда [[қант қызылшасы]] мен [[кендір]]ді биологиялық-селекциялық жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым болып саналады.

Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

[[1948 жыл|1948 жылғы]] [[30 қыркүйек]] күні, Балқаш қаласы маңында [[Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)|ұшақ апатынан]] көз жұмды.

== Естелік ==
Алматы облысы Жамбыл ауданындағы бір ауылға және Алматы қаласындағы көшеге Мыңбаев есімі берілген.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Еңбектері==
* Кок-сагыз. Биологические особенности развития и новые методы селекции, А.-А., 1946;
* Пути повышения урожайности сельскохозяйственных культур, А.-А., 1948;
* Пустыня Бетпак-Дала, А.-А., 1948;
* За передовую сель-скохозяйственную науку, А.-А., 1949.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 тамызда туғандар]]
[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:Нұра ауданында туғандар]]
[[Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан биологтары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО селекционерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Орта Азия мақта-ирригация институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті қызметкерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты түлектері]]</text>
      <sha1>mmw9txh64lt263f86masfy8233pzbpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636264</id>
      <parentid>3636263</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="t1jyk3jxhnr6h02ll6kw2h43q01gf2n" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Кәрім Мыңбаев|Сурет=Мыңбаев.tif|Туған күні=15.08.1906|Қайтыс болған күні=30.09.1948|Туған жері=Ақмола уезі, Ивановка ауылы|Қайтыс болған жері=Балқаш маңы, 39 км|Ұлты=[[Қазақ]]|Мамандығы=Ғалым-биолог|Сурет атауы=Кәрім Мыңбаев}}

'''Кәрім Мыңбаев''' ([[15 тамыз]] [[1906]], қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], Ивановка ауылы – [[30 қыркүйек]] [[1948]], Астана-Балқаш тасжолының 39 километрі) – қоғам қайраткері, ғалым, биология ғылым докторы (1944), [[Қазақ КСР ғылым академиясы]]ның корреспондент мүшесі (1946).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.

[[Орта Азия мақта-ирригация институты]]н бітірген (1932). 1932 – 36 жылы [[Қазақ ауыл шаруашылық институты]]нда және [[Алматы]] [[селекция]] станциясында ғылыми-педогокикалық жұмыстарда болды. 1936 – 42 жылы [[Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда ([[Ленинград]]) аспирант, академик Н.И.Вавиловтың жетекшілігімен кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, сол институттың каучукты өсімдіктер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

1942 – 44 жылы [[ҚазКСР]] Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1944 жылдан өмірінің соңына дейін [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылғы академиясы]] Шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесінің Төралқасының төрағасы болды, Қазақ ауыл шаруашылық институтында өсімдіктер селекциясы және генетикасы кафедрасын, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-де дарвинизм кафедрасын басқарды. Сондай-ақ оның басшылығымен [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]нда тәжірибе танабы мен [[Ақмола облысы]]ндағы [[Шортанды]] ауыл шаруашылық тәжірибе станция ұйымдастырылды.

Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Мыңбаев [[көксағыз]]дың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Дәнді дақылдар, оның ішінде [[бидай]]дың өнімділігін арттыру үшін оны тек суармалы жерлерде ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының тәлімі жерлерінде де егуге болатынын дәлелдеді. Сондай-ақ Мыңбаев Қазақстанда [[қант қызылшасы]] мен [[кендір]]ді биологиялық-селекциялық жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым болып саналады.

Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

[[1948 жыл|1948 жылғы]] [[30 қыркүйек]] күні, Балқаш қаласы маңында [[Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)|ұшақ апатынан]] көз жұмды.

== Естелік ==
Алматы облысы Жамбыл ауданындағы бір ауылға және Алматы қаласындағы көшеге Мыңбаев есімі берілген.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Еңбектері==
* Кок-сагыз. Биологические особенности развития и новые методы селекции, А.-А., 1946;
* Пути повышения урожайности сельскохозяйственных культур, А.-А., 1948;
* Пустыня Бетпак-Дала, А.-А., 1948;
* За передовую сель-скохозяйственную науку, А.-А., 1949.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 тамызда туғандар]]
[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:Нұра ауданында туғандар]]
[[Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан биологтары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО селекционерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Орта Азия мақта-ирригация институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті қызметкерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты түлектері]]</text>
      <sha1>t1jyk3jxhnr6h02ll6kw2h43q01gf2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636265</id>
      <parentid>3636264</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар|Алматыда қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="q7uxlzdh5bvrc2fo8iw14uuouw8ja8x" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Кәрім Мыңбаев|Сурет=Мыңбаев.tif|Туған күні=15.08.1906|Қайтыс болған күні=30.09.1948|Туған жері=Ақмола уезі, Ивановка ауылы|Қайтыс болған жері=Балқаш маңы, 39 км|Ұлты=[[Қазақ]]|Мамандығы=Ғалым-биолог|Сурет атауы=Кәрім Мыңбаев}}

'''Кәрім Мыңбаев''' ([[15 тамыз]] [[1906]], қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], Ивановка ауылы – [[30 қыркүйек]] [[1948]], Астана-Балқаш тасжолының 39 километрі) – қоғам қайраткері, ғалым, биология ғылым докторы (1944), [[Қазақ КСР ғылым академиясы]]ның корреспондент мүшесі (1946).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.

[[Орта Азия мақта-ирригация институты]]н бітірген (1932). 1932 – 36 жылы [[Қазақ ауыл шаруашылық институты]]нда және [[Алматы]] [[селекция]] станциясында ғылыми-педогокикалық жұмыстарда болды. 1936 – 42 жылы [[Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда ([[Ленинград]]) аспирант, академик Н.И.Вавиловтың жетекшілігімен кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, сол институттың каучукты өсімдіктер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

1942 – 44 жылы [[ҚазКСР]] Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1944 жылдан өмірінің соңына дейін [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылғы академиясы]] Шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесінің Төралқасының төрағасы болды, Қазақ ауыл шаруашылық институтында өсімдіктер селекциясы және генетикасы кафедрасын, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-де дарвинизм кафедрасын басқарды. Сондай-ақ оның басшылығымен [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]нда тәжірибе танабы мен [[Ақмола облысы]]ндағы [[Шортанды]] ауыл шаруашылық тәжірибе станция ұйымдастырылды.

Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Мыңбаев [[көксағыз]]дың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Дәнді дақылдар, оның ішінде [[бидай]]дың өнімділігін арттыру үшін оны тек суармалы жерлерде ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының тәлімі жерлерінде де егуге болатынын дәлелдеді. Сондай-ақ Мыңбаев Қазақстанда [[қант қызылшасы]] мен [[кендір]]ді биологиялық-селекциялық жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым болып саналады.

Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

[[1948 жыл|1948 жылғы]] [[30 қыркүйек]] күні, Балқаш қаласы маңында [[Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)|ұшақ апатынан]] көз жұмды.

== Естелік ==
Алматы облысы Жамбыл ауданындағы бір ауылға және Алматы қаласындағы көшеге Мыңбаев есімі берілген.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Еңбектері==
* Кок-сагыз. Биологические особенности развития и новые методы селекции, А.-А., 1946;
* Пути повышения урожайности сельскохозяйственных культур, А.-А., 1948;
* Пустыня Бетпак-Дала, А.-А., 1948;
* За передовую сель-скохозяйственную науку, А.-А., 1949.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 тамызда туғандар]]
[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:Нұра ауданында туғандар]]
[[Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан биологтары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО селекционерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Орта Азия мақта-ирригация институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті қызметкерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты түлектері]]</text>
      <sha1>q7uxlzdh5bvrc2fo8iw14uuouw8ja8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636266</id>
      <parentid>3636265</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарағанды облысында қайтыс болғандар|Қарағанды облысында қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6970" sha1="md6v5t5jzkh2g0k07mqwrjcswqrgku5" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Кәрім Мыңбаев|Сурет=Мыңбаев.tif|Туған күні=15.08.1906|Қайтыс болған күні=30.09.1948|Туған жері=Ақмола уезі, Ивановка ауылы|Қайтыс болған жері=Балқаш маңы, 39 км|Ұлты=[[Қазақ]]|Мамандығы=Ғалым-биолог|Сурет атауы=Кәрім Мыңбаев}}

'''Кәрім Мыңбаев''' ([[15 тамыз]] [[1906]], қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], Ивановка ауылы – [[30 қыркүйек]] [[1948]], Астана-Балқаш тасжолының 39 километрі) – қоғам қайраткері, ғалым, биология ғылым докторы (1944), [[Қазақ КСР ғылым академиясы]]ның корреспондент мүшесі (1946).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.

[[Орта Азия мақта-ирригация институты]]н бітірген (1932). 1932 – 36 жылы [[Қазақ ауыл шаруашылық институты]]нда және [[Алматы]] [[селекция]] станциясында ғылыми-педогокикалық жұмыстарда болды. 1936 – 42 жылы [[Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда ([[Ленинград]]) аспирант, академик Н.И.Вавиловтың жетекшілігімен кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, сол институттың каучукты өсімдіктер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

1942 – 44 жылы [[ҚазКСР]] Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1944 жылдан өмірінің соңына дейін [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылғы академиясы]] Шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесінің Төралқасының төрағасы болды, Қазақ ауыл шаруашылық институтында өсімдіктер селекциясы және генетикасы кафедрасын, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-де дарвинизм кафедрасын басқарды. Сондай-ақ оның басшылығымен [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]нда тәжірибе танабы мен [[Ақмола облысы]]ндағы [[Шортанды]] ауыл шаруашылық тәжірибе станция ұйымдастырылды.

Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Мыңбаев [[көксағыз]]дың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Дәнді дақылдар, оның ішінде [[бидай]]дың өнімділігін арттыру үшін оны тек суармалы жерлерде ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының тәлімі жерлерінде де егуге болатынын дәлелдеді. Сондай-ақ Мыңбаев Қазақстанда [[қант қызылшасы]] мен [[кендір]]ді биологиялық-селекциялық жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым болып саналады.

Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

[[1948 жыл|1948 жылғы]] [[30 қыркүйек]] күні, Балқаш қаласы маңында [[Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)|ұшақ апатынан]] көз жұмды.

== Естелік ==
Алматы облысы Жамбыл ауданындағы бір ауылға және Алматы қаласындағы көшеге Мыңбаев есімі берілген.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Еңбектері==
* Кок-сагыз. Биологические особенности развития и новые методы селекции, А.-А., 1946;
* Пути повышения урожайности сельскохозяйственных культур, А.-А., 1948;
* Пустыня Бетпак-Дала, А.-А., 1948;
* За передовую сель-скохозяйственную науку, А.-А., 1949.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 тамызда туғандар]]
[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:Нұра ауданында туғандар]]
[[Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан биологтары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО селекционерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Орта Азия мақта-ирригация институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті қызметкерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты түлектері]]
[[Санат:Қарағанды облысында қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>md6v5t5jzkh2g0k07mqwrjcswqrgku5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636270</id>
      <parentid>3636266</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6978" sha1="14zefwjlnusct8e4un1c0abwrd7mhw5" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Кәрім Мыңбаев|Сурет=Мыңбаев.tif|Туған күні=15.08.1906|Қайтыс болған күні=30.09.1948|Туған жері=Ақмола уезі, Қызылдиқан ауылы|Қайтыс болған жері=Балқаш маңы, 39 км|Ұлты=[[Қазақ]]|Мамандығы=Ғалым-биолог|Сурет атауы=Кәрім Мыңбаев}}

'''Кәрім Мыңбаев''' ([[15 тамыз]] [[1906]], қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], Қызылдиқан ауылы – [[30 қыркүйек]] [[1948]], Астана-Балқаш тасжолының 39 километрі) – қоғам қайраткері, ғалым, биология ғылым докторы (1944), [[Қазақ КСР ғылым академиясы]]ның корреспондент мүшесі (1946).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.

[[Орта Азия мақта-ирригация институты]]н бітірген (1932). 1932 – 36 жылы [[Қазақ ауыл шаруашылық институты]]нда және [[Алматы]] [[селекция]] станциясында ғылыми-педогокикалық жұмыстарда болды. 1936 – 42 жылы [[Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда ([[Ленинград]]) аспирант, академик Н.И.Вавиловтың жетекшілігімен кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, сол институттың каучукты өсімдіктер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

1942 – 44 жылы [[ҚазКСР]] Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1944 жылдан өмірінің соңына дейін [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылғы академиясы]] Шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесінің Төралқасының төрағасы болды, Қазақ ауыл шаруашылық институтында өсімдіктер селекциясы және генетикасы кафедрасын, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-де дарвинизм кафедрасын басқарды. Сондай-ақ оның басшылығымен [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]нда тәжірибе танабы мен [[Ақмола облысы]]ндағы [[Шортанды]] ауыл шаруашылық тәжірибе станция ұйымдастырылды.

Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Мыңбаев [[көксағыз]]дың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Дәнді дақылдар, оның ішінде [[бидай]]дың өнімділігін арттыру үшін оны тек суармалы жерлерде ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының тәлімі жерлерінде де егуге болатынын дәлелдеді. Сондай-ақ Мыңбаев Қазақстанда [[қант қызылшасы]] мен [[кендір]]ді биологиялық-селекциялық жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым болып саналады.

Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

[[1948 жыл|1948 жылғы]] [[30 қыркүйек]] күні, Балқаш қаласы маңында [[Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)|ұшақ апатынан]] көз жұмды.

== Естелік ==
Алматы облысы Жамбыл ауданындағы бір ауылға және Алматы қаласындағы көшеге Мыңбаев есімі берілген.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Еңбектері==
* Кок-сагыз. Биологические особенности развития и новые методы селекции, А.-А., 1946;
* Пути повышения урожайности сельскохозяйственных культур, А.-А., 1948;
* Пустыня Бетпак-Дала, А.-А., 1948;
* За передовую сель-скохозяйственную науку, А.-А., 1949.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 тамызда туғандар]]
[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:Нұра ауданында туғандар]]
[[Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан биологтары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО селекционерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Орта Азия мақта-ирригация институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті қызметкерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты түлектері]]
[[Санат:Қарағанды облысында қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>14zefwjlnusct8e4un1c0abwrd7mhw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Кирович Аммосов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37323</id>
    <revision>
      <id>3636253</id>
      <parentid>3470334</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>90376</id>
      </contributor>
      <origin>3636253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="7mrkfajoekmjwuz01yyncho521210ym" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Максим Кирович Аммосов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =Maxim_Kirovich_Ammosov.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Аммосов суреті
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Туылған күні          = 22.12.1897
 |Туылған жері          = [[Хатырык|Хатырык айлағы]],&lt;br&gt;[[Нам ұлысы]],&lt;br&gt;[[Саха облысы]]
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[сахалар|саха]]
 |Қайтыс болған күні    = 28.07.1938
 |Қайтыс болған жері    = [[Мәскеу]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
|Туған күні=22.12.1897}}
'''Аммосов Максим Кирович''' (22.12.1897, бұрынғы [[Якут АКСР]], [[Нам ұлысы]], [[Хатырык айлағы]] – [[1938]]) — [[Саха]]ның және [[Қазақстан]]ның мемлекет және қоғам қайраткері. Ұлты – [[сахалар|саха]]. 

1915 – 18 ж. [[Якутск]]ідегі мұғалімдер семинариясында, 1930 – 32 ж. [[Мәскеу]]дегі Қызыл профессура ин-тында оқыған. 1917 ж. [[Ақпан революциясы|Ақпан]] және [[Қазан төңкерісі|Қазан]] төңкерістеріне қатысып, Якутияда Кеңес өкіметін орнатысты. Бірнеше мәрте БОАК-нің мүшелігіне сайланды. А. 1932 – 34 ж. БК(б)П [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], 1934 – 36 ж. [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], 1936 – 37 ж. (қаңтар, ақпан айларында) [[Солтүстік Қазақстан облысы]] комитеттерінің бірінші хатшысы болды. Аммосов Қазақстандағы жағдаймен бұдан бұрын да таныс еді. 1919 ж. «[[Правда]]» газетінде жазған мақаласында: “Қазақтардың жағдайы аса ауыр да аянышты. Колчак бүлікшілері қазақ ауылдарын тонап, малдарын айдап әкетіп, барын тартып алып, өздерін аштыққа ұшыратуда”, – деп көрсетті. 1932 жылдан бастап Қазақстан оның екінші Отанына айналды. Аммосов егін ш-мен қатар мал ш-н өркендетуге, қазақ босқындарын өз мекендеріне қайтарып, баспанамен, жұмыспен қамтамасыз етуге үлес қосты, сондай-ақ сауат ашу, оқу-тәрбие істерін, ел мәдениетін көтеруге назар аударды. Қазақстанда мұнай кәсіпшіліктері мен көмір өнеркәсібінің дамуына да ықпал жасады. Өзі жүрген ортада сыйлы, шарапаты мол, қазақ тілінде таза сөйледі. А.Л. Мирзоян, [[Тұрар Рысқұлов|Т. Рысқұлов]], [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]]мен жақсы қарым-қатынас жасады. [[Голощёкин Филипп Исаевич|Ф. Голощекин]]нің қазақтарды қырғынға ұшыратқан саясатына қарсы болды. Жазықсыз қудаланғандарды қорғап, әділдікке шақырды. А. 1937 ж. БК(б) Қырғыз обкомының бірінші хатшысы (наурыз-маусым), [[Қырғызстан]] КП(б) ОК-нің және [[Бішкек|Фрунзе]] қалалық комитетінің бірінші хатшысы (маусым-қараша) қызметін атқарды. Осы қызметте жүргенде заңсыз айыпталып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.

{{commons|Category:Maxim Ammosov}}

[[Санат:Ресейде туғандар]]
[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Сахалар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қырғызстан саясаткерлері]]
[[Санат:Саха мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]</text>
      <sha1>7mrkfajoekmjwuz01yyncho521210ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұлан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42233</id>
    <revision>
      <id>3636288</id>
      <parentid>3634872</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уәли Бекет|Уәли Бекет]] ([[User talk:Уәли Бекет|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3366151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10360" sha1="9mm3vn40er5x17ufjowk0bv47o2910n" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Бұлан
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN2008 |assessors=Henttonen, H., Stubbe, M., Maran, T. &amp; Tikhonov A. |year=2008 |id=41782 |title=Alces alces |downloaded=11 February 2009}}&lt;/ref&gt;
| image = Moose superior.jpg
| image_width =
| image_caption = ♂
| image2 = Elch 3 db.jpg
| image2_width =
| image2_caption = ♀
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Хордалылар]]
|classis = [[Сүтқоректілер]]
|infraclassis = [[Ұрықжолдастылар]]
|ordo = [[Жұптұяқтылар]]
|subordo = [[Ruminantia]]
|infraordo = [[Pecora]]
| familia = [[Бұғылар|Cervidae]]
| subfamilia = [[Capreolinae]]
| genus = '''''Alces'''''
| genus_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821
| species = '''''A. alces'''''
| binomial = ''Alces alces''
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| range_map = Moose distribution.png
| range_map_caption = 
}}
{{мағына|Бұлан (айрық)}}
'''Бұлан''' немесе '''суын''' ({{lang-la|Alces alces}}) – [[бұғылар]] тұқымдасына жататын сүтқоректі. Бұл тұқым екі түрден тұрады: еуропалық бұлан ([[Латын тілі|лат]]. Alces alces) және американдық бұлан ([[Латын тілі|лат]]. Alces americanus), олардың [[Хромосомалар|хромосом]] саны әртүрлі (68 және 70 сәйкесінше). Хромосомдардың айырмашылығы осы түрлердің будандасуына кедергі келтірмейді, және екі түр де [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірде]] бір жерде бірге өмір сүреді.
 
Бұғылардың ең ірі түрі — бұлан немесе суын (Аlсеs аlсеs) [[Еуропа]]ның, [[Сібір]]дің және [[Солтүстік Америка]]ның [[орман]]ды бөліктеріне тараған. Басқа бұғылардан бір айырмашылығы бұлар табын құрамайды. [[Қыс]]та [[жапырақ]]ты ағаштардың бұтағымен қоректенеді. Бізде бұландарды қолға үйрету тәжірибесі іске асуда.&lt;ref&gt;«Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы&lt;/ref&gt;

Бұлан - Қазақстандағы бұғылар тұқымдасына жататын ең ірі [[сүтқоректі]], тұяқты жануар. Шоқтығының биіктігі 2 метрге жетеді, салмағы 600 кг-дай. Түсі қыста қара қоңыр, жазда қоңырқай, басы, аяғы ақшылдау.  Алдыңғы аяқтарындағы тұяқтары өткір, бұл оларды жаулармен ұрысу кезінде қару ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Бір ғана осындай тұяқтың соққысы жаудың басын жаруға немесе ішін тіліп жіберуге жеткілікті. Аталықтың үлкен (қазіргі сүтқоректілер арасындағы ең үлкен) шеңбер тәрізді мүйіздері бар; олардың ендігі 180 см-ге дейін, массасы 20-30 кг. Күзде мүйіздер құлап, сәуір-мамыр айларында жаңа мүйіздер өседі. Бұлан көбінесе мүйіздерінің формасы соқаға ұқсас болғандықтан, соқа тәрізді деп аталады. Аналықтарында мүйіз болмайды. Жазда шөппен, қыста бұтақ, ағаш қабықтары және бұталарымен қоректенеді. Күйлеу уақыты қыркүйек-қазан. 225-230 күн буаздықтан кейін, мамыр-маусымда аналығы 1-2 төлін дүниеге әкеледі. 

== Таралуы ==
Бұлан орманды аймақта [[Солтүстік жарты шар|Солтүстік жарты шарда]] таралған, сирек орманды [[тундра]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және дала аймақтарының шеткі жерлерінде кездеседі.

[[Еуропа|Еуропада]] бұлан [[Польша|Польшада]], [[Балтық елдері|Балтық елдерінде]], [[Чехия|Чехияда]], [[Венгрия|Венгрияда]], [[Беларусь|Беларусьте]], [[Украина|Украинаның]] солтүстігінде, [[Скандинавия|Скандинавияда]] және [[Ресей|Ресейдің]] еуропалық бөлігінде кездеседі. [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] XVIII ғасырда жойылып кеткен, [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] XIX ғасырда жойылған. [[Польша|Польшада]], [[Чехия|Чехияда]], [[Венгрия|Венгрияда]] және [[Скандинавия|Скандинавияда]] бұлан қайтадан орнығып, 1920-жылдардан бастап қорғалуға алынған.

[[Азия|Азияда]] бұлан Солтүстік [[Моңғолия]] мен Солтүстік-Шығыс [[Қытай|Қытайдан]] оңтүстікке дейін [[Сібір|Сібірдің]] солтүстік бөлігінен [[Тынық мұхит]] жағалауына дейін мекендейді.

[[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкада]] бұлан [[Аляска|Аляскада]], [[Канада|Канаданың]] солтүстік-шығысында және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Колорадо штатына дейін кездеседі.

[[Ресей|Ресейде]] бұлан Ростов облысына дейін таралған. Олардың саны шамамен 730 мың, бұл жалпы [[Популяция|популяцияның]] (1,5 миллионға жуық) шамамен жартысы.

== Экономикалық маңызы ==
Бұлан – бағалы [[аңшылық]] жануар (ет және терісі үшін пайдаланылады, терісі тері өңдеуге жіберіледі).

[[Ресей]] мен [[Скандинавия|Скандинавияда]] бұланды үйретіп, оны көлік және сүт өндіру үшін пайдалану әрекеттері жүргізілген, бірақ оларды күтіп-бағу қиындықтары экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып шықты. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] кезінде жеті бұлан фермасы болған, қазіргі уақытта екі ферма жұмыс істейді: Печоро-Илыч қорықтық бұлан фермасы «Орман алыбы туралы әңгіме» фильміне енгізілген. Екі бұлан фермасы да мемлекеттік болып табылады, экскурсиялар өткізіледі.

Бұлан сүті дәмі жағынан сиыр сүтіне ұқсас, бірақ майлырақ және тәттілігі төмен. Ол медициналық тамақтануда қолданылады және мұздатылып сақталады.

Бұлан еті басқа бұғылардың етіне қарағанда дәмі жағынан төменірек, майлылығы аз және қаттырақ болады. Ол негізінен консервілеу және қақталған шұжықтар өндірісі үшін пайдаланылады.

== Табиғи саны ==
Аталықтардың жылдық өлім-жітімі 7-15% құрайды; бірінші жылдағы бұзаулардың 50%-ға дейінгісі өледі. Бұландарды қасқырлар мен аюлар (қоңыр аю, гризли) аулайды; олар әдетте жас, ауру және қарт жануарларды жем етеді. Қасқырлар сау ересек бұландар үшін қауіпті емес. Бұландарға тән ауру – Parelaphostrongylus tenuis [[Жұмыр құрттар|жұмыр құрттар (нематодасы)]] тудырған жүйке жүйесінің зақымдануы және [[кенелер]]. Олар жиі жол-көлік оқиғаларында зардап шегеді, соның нәтижесінде жол-көлік оқиғалары көбейіп, жүргізушілер де зардап шегеді. Бұл жануарға [[Еуразия|Еуразияның]] көп жерінде аңшылық рұқсат етілген, және жыл сайын олардың саны артып келеді.

== Қашу уақыты ==
Қашу уақыты бұғылармен бірдей қыркүйек, қазан айлары. Бұғылардан айырмашылығы бұландар тек бір бұқамен шағылысады. Жүктілік мерзімі 36-37 апта. Бұлан екі бұзау туады, бір бұзау туатыны сирек. Бұзаулайтын уақыты маусым айы. Шамамен 20 жыл өмір сүреді&lt;ref&gt;Ақтөбе облысының жануарлар әлемін қорғау. Ақтөбе, 2011&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Biosci-stub}}
{{commons|Category:Alces alces}}

[[Санат:Бұғылар]]
[[Санат:Еуропа сүтқоректілері]]
[[Санат:Азия сүтқоректілері]]
[[Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері]]
[[Санат:Жабайылар]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>9mm3vn40er5x17ufjowk0bv47o2910n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанатай батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45452</id>
    <revision>
      <id>3636273</id>
      <parentid>3635639</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42149-35</username>
        <id>183934</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="afds17l42r4dd7zqckw9bzu2igjpkb8" xml:space="preserve">[[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]
'''Жанатай Батыр Ақанұлы (1723-1819)''' – қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) [[Абылай хан]]&lt;nowiki/&gt;мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]&lt;nowiki/&gt;ларға қарсы шайқасқан.

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>afds17l42r4dd7zqckw9bzu2igjpkb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636274</id>
      <parentid>3636273</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42149-35</username>
        <id>183934</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Он государственный деятель</comment>
      <origin>3636274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="jf4rh7xaf3jipamjzirbfi9n3iucu80" xml:space="preserve">[[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]
{{Государственный деятель}}
'''Жанатай Батыр Ақанұлы (1723-1819)''' – қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) [[Абылай хан]]&lt;nowiki/&gt;мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]&lt;nowiki/&gt;ларға қарсы шайқасқан.

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>jf4rh7xaf3jipamjzirbfi9n3iucu80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636275</id>
      <parentid>3636274</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42149-35</username>
        <id>183934</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="afds17l42r4dd7zqckw9bzu2igjpkb8" xml:space="preserve">[[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]
'''Жанатай Батыр Ақанұлы (1723-1819)''' – қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) [[Абылай хан]]&lt;nowiki/&gt;мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]&lt;nowiki/&gt;ларға қарсы шайқасқан.

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>afds17l42r4dd7zqckw9bzu2igjpkb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636284</id>
      <parentid>3636275</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-42149-35|~2026-42149-35]] ([[User talk:~2026-42149-35|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-41580-45|~2026-41580-45]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3635639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3690" sha1="po6a2ywu9jkaksez6mi9s6ztd5w9urt" xml:space="preserve">[[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]
'''Жанатай Батыр (1723-1819)''' – қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) [[Абылай хан]]&lt;nowiki/&gt;мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]&lt;nowiki/&gt;ларға қарсы шайқасқан.

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>po6a2ywu9jkaksez6mi9s6ztd5w9urt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636285</id>
      <parentid>3636284</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="im71spdsswxe094a4onm1rsaco0syc1" xml:space="preserve">[[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) [[Абылай хан]]&lt;nowiki/&gt;мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]&lt;nowiki/&gt;ларға қарсы шайқасқан.

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>im71spdsswxe094a4onm1rsaco0syc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тобықты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56630</id>
    <revision>
      <id>3636565</id>
      <parentid>3430584</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Болыстары */</comment>
      <origin>3636565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6708" sha1="bj9zqponzcp60u1jdw2jnk5k32yg6k4" xml:space="preserve">'''Тобықты''' - [[Орта жүз]] [[Арғын]] тайпасының руы. Тобықты руының ең толық шежіресін [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің «Түрік, қазақ, қырғыз шежіресінде» берген. Оның айтуынша, Тобықты мен Қанжығалы Қарақожаның тоқалынан (Момын) туған баласы Кенжесопының ұлдары. Тобықтының Ерсетек, Дәулетек деген екі ұлы болған. Дәулетек бір аста жуан аяқ ұстап, ошақ басын қорығаннан «Жуантаяқ» атанып, нәсілі де сол атпен аталды. Ерсетектенен - Мұсабай, Көкше, Дадан. Мұсабай, Көкше, Дадан, Жуантаяқтан қазіргі Тобықты бастау алады.

== Тарихы ==
Ол Арғынның екінші әйелі Момыннан туатын төртеудің бірі - Ақсопыдан тарайды. Тобықты ұрпақтары 17 ғасырдың ақырында [[Балқаш]], [[Тоқырау (өзен)|Тоқырау]], [[Қусақ (Солтүстік Балқаш алабындағы өзен)|Қусақ]] маңын, 5 болыс ел қазіргі [[Семей]] облысының жерін мекендеген. Қалың Тобықтының ішінде өсіп, ел арасындағы дау-дамайға еріксіз араласқан [[Абай]] өз өлеңдерінде сол кезеңде атқа мініп, әкімшілік жұмыстарына араласқан би-болыстардың, халықты алдап-арбап, арын сатқан арамза қулардың оғаш мінездерін қатты сынайды. Ақын «Патша кұдай, сыйындым...» деген өлеңінде: «Қайран сөзім қор болды, Тобықтының езіне»деп напыса, Кежек байға арналған «Бөтен елде бар болса...» деп басталатын Ұзақ толғауында бірді бірге айдап салып, ел ішін алатайдай еткен алаяқ пысықтарға ренішін жасыра алмай: «Ел бүлігі Тобықты, Көп пысыққа молықты» деп ашына айыптайды. Бірақ, бұған қарап Абай бүкіл Тобықты жұртын даттап отыр деуге әсте болмайды. Ақынның қадапа сынап, қаһар төгіп отырғаны сол қалың елдің тыныштық-берекесін кетіріп біткен «ездер» мен «пысықтар». Іргелі ел атанған Тобықтының жақсылығы мен жақсыларын ақын қатты құрметтеген. Сүйікті баласы Әбдірахман мезгілсіз қайтыс болып, көңілі қайғы-шерге толған ақын «Бермеген колға, қайтесің...» деген жұбату жырында арғы қажы атасын: «Тобықтыны ел қылып, Басын жиып қурапты» деп мадақ тұтады, жаралы жүрегіне содан медеу тапқандай болады.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

== Болыстары ==
Тобықты елі 1824 ж. дейін бір ғана болыс болған. 1835 ж. Күшік тобықты, Мәмбетай тобықты болып бөлінеді де, кейінірек Күшік тобықтыдан [[Қоңыр-көкше болысы|Қоңыр-кекше болысы]] бөлініп шығады.

1850 жылғы ревизия бойынша болыстар:
# Кішік Тобықты болысы (ер - 4 133, әйел - 3907)
## [[Қоңыр-көкше болысы|Қоңыр-кекше болысы]] 
# Мәмбетей Тобықты болысы (ер - 4 426, әйел - 4 140)
# Дадан Тобықты болысы (ер - 2 566, әйел - 2 436)

== Тұлғалар ==
{{Div col|3}}
# [[Абай Құнанбайұлы]]
# [[Құдайберді Құнанбайұлы]]
# [[Ғалий Әділбекұлы Әділбеков]]
# [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
# [[Жанболат Башар]]
# [[Хайдар Арыстанбекұлы Арыстанбеков]]
# [[Әмина Ерғожақызы Өмірзақова]]
# [[Әнет Баба]]
# [[Манарбек Ержанов]]
# [[Бейсенбай Жәнібекұлы]]
# [[Бөжей Ералыұлы]]
# [[Қадиша Бәзілқызы]]
# [[Қараменде Шақаұлы]]
# [[Көрпебай Боранбайұлы]]
# [[Қаратай Сапақұлы]]
# [[Базаралы Қауменұлы]]
# [[Өскенбай Ырғызбайұлы]]
# [[Еркежан Ибаққызы]]
# [[Ербол Көмекбайұлы]]
# [[Мадияр Тұсіпұлы]]
# [[Мұса Аюбайұлы]]
# [[Мүсірәлі Апыбайұлы]]
# [[Мырзахан Бозымбайұлы]]
# [[Әнет би]]
# [[Өмірзақ Атаев]]
# [[Асылбек Сүйіндікұлы]]
# [[Дүтбай Уандықұлы]]
# [[Мұздыбек Әбдікәрімов]]
# [[Руслан Нұрбай]]
# [[Дәуітәлі Стамбеков]]
# [[Гүлбаһрам Имамбекқызы Тарабаева]]
# [[Сейітхан Ахметұлы Исаев]]
# [[Мұқаш Орынбаев]]
# [[Гүлдана Ғалымқызы Сапарғалиева]]
# [[Мамай Жұмағұлұлы]]
# [[Амангелді Жұмағалиұлы Омаров]] Байтемір
# [[Марат Өмірсерікұлы Әйнеков]] жуантаяқ
# [[Саид Маратұлы Әйнеков]] жуантаяқ
# [[Ұлбек Осбалаққызы Осбалақова]] 
# [[Жақия Шайжүнісов]] 
# [[Жәнібек Кәрменұлы Кәрменов]] бөкенші
# [[Мамашәріп би]] (Көкше)
# [[Жиренше Шоңқаұлы]] (Көтібақ)
# [[Нарманбет Орманбетұлы]] (Дадан)
{{Div col end}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Абай энциклопедиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>bj9zqponzcp60u1jdw2jnk5k32yg6k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Юрьевич Лермонтов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57484</id>
    <revision>
      <id>3636300</id>
      <parentid>3635540</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Санат:15 қазанда туғандар]]; −[[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11856" sha1="hp1gsbfw1tkqaxjxbsjm8ebklu8669y" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Михаил Лермонтов
 |Шынайы есімі        = Михаил Юрьевич Лермонтов
 |Суреті              = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 15.10.1814
 |Туған жері          = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] 
 |Қайтыс болған күні  = 27.07.1841
 |Қайтыс болған жері  = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]]
 |Азаматтығы          = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я
 |Ұлты                = [[орыс]]
 |Мансабы             = [[ақын]], [[жазушы]]
}}
'''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик.

== Өмірбаяны ==
* 1828 —1830 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 1832 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. 
* 1834 —1837 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”'').  
* 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. 
* 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. 

== Шығармашылығы ==
Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың 
* ''«Періште»''
* ''«''Желкен''»''
* ''«''Русалка''»''
* ''«''Бородино''»''
* ''«''Тұтқын''»''
* ''«''Дұға''»''
* ''«''Теректің сыйы''»''
* ''«''Пайғамбар''»'' '', т.б. лирик. өлеңдері; 
* ''«Мцыри»''
* ''«''Демон''», т.б. поэмалары''
* ''«Бір түрлі адам»''
* ''«''Екі ағайынды''»''
* ''«''Маскарад''»'' '' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; 
* ''«Біздің заманның қаһарманы»'' романы т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады.
Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды.

==Лермонтов және Абай==
[[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ.
Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап:
:«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ,
:Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді.

Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді.
Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар.
Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Mikhail Lermontov}}

[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:XIX ғасыр ақындары]]
[[Санат:Ресей жазушылары]]
[[Санат:XIX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:Романтизм жазушылары]]
[[Санат:XIX ғасыр суретшілері]]
[[Санат:Ресей суретшілері]]</text>
      <sha1>hp1gsbfw1tkqaxjxbsjm8ebklu8669y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арынғазы хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91934</id>
    <revision>
      <id>3636464</id>
      <parentid>3517041</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7330" sha1="lp3gqg89vapfy4js7vg3pvjg8227dsm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды [[Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музей]]ге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt; 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>lp3gqg89vapfy4js7vg3pvjg8227dsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636465</id>
      <parentid>3636464</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7332" sha1="nzljhdag9xw3h14ojvo6ive0kfbrsjj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды [[Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі]]не тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt; 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>nzljhdag9xw3h14ojvo6ive0kfbrsjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636466</id>
      <parentid>3636465</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7326" sha1="9vxdi4wtpfwji90crvnae19xdd81ye3" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt; 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>9vxdi4wtpfwji90crvnae19xdd81ye3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636468</id>
      <parentid>3636466</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7552" sha1="6765nes9i6uv0y35b8z8fdupe39i814" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. [[Сурет:АОТӨМ Арынғазы хан жәдігері.jpeg|thumb	Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары|]] 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;  
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>6765nes9i6uv0y35b8z8fdupe39i814</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636469</id>
      <parentid>3636468</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7552" sha1="kdahtabtbog8aops7rfi6bj2jowujfh" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;  [[Сурет:АОТӨМ Арынғазы хан жәдігері.jpeg|thumb	Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары|]] 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>kdahtabtbog8aops7rfi6bj2jowujfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636470</id>
      <parentid>3636469</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7559" sha1="cbmnb74wrxaaiotj9v0rqbyzy0qv45x" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;  [[Сурет:АОТӨМ Арынғазы хан жәдігері.jpeg||250px|thumb	Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары|]] 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>cbmnb74wrxaaiotj9v0rqbyzy0qv45x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636471</id>
      <parentid>3636470</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7571" sha1="tk0qu5r0qpkfa55sidjk95mnp0zxzzh" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. [[Сурет:Сурет:АОТӨМ Арынғазы хан жәдігері.jpeg|250px|thumb|Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары]]‎ 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;  
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>tk0qu5r0qpkfa55sidjk95mnp0zxzzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636475</id>
      <parentid>3636471</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7560" sha1="66yn2ad019t58t9bd5ed1os421j88cy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898&lt;/ref&gt;

=== Хан тұқымынан жеткен жәдігер ===
Музей қорында Ақтөбе маңынан бастап Қарғалы бойын иеленіп мекен еткен, бастауын Қайып ханнан /1680-1718/ алатын Арынғазы ханның /1785-1833/ төртінші ұрпағы Камалиден, Ахметша, Уәлиша, Ғалиахмед Арынғазиевтердің өмірінен мәлімет беретін біраз сурет-құжаттар және Ахметшаның қызы тапсырған Варшавада дайындалған &quot;Арунгазиев&quot; деп жазылған факсимилесі сақтаулы. 
Ахметша репрессия зұламатынан қалған Арынғазиевтердің бірден-бір жұрнағы. 1940 жылы Ахметша халық ағарту мекемесінің /ОРКУНО/ меңгерушісі қызметін тастап музейге қызметке кіреді де, 1941 жылы қысқартылып, жұмыстан шығады. [[Сурет:АОТӨМ Арынғазы хан жәдігері.jpeg|250px|thumb|Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары]]‎ 
Сол жылдары Ахметша үйіндегі ескінің қалдығы/ себебі репрессия жылдары халық қолындағы дүние де репрессияға ұшырағаны мәлім/ этнографиялық бұйымдарын: шара табақ, сауыт, жез тостаған, құмған т.б. заттарды Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейге тапсырғанын Роза Ахметшақызы растайды. 1950-60 жылдары әкесімен музейге келгенде осы заттарды өткізгенін айтады.  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ілиясова Р. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазына |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=&quot;Зерде&quot; |жыл=2001 |томы= |беттері=175-176 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=9965-472-08-4 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;  
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>66yn2ad019t58t9bd5ed1os421j88cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берік Әбдіғалиұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103565</id>
    <revision>
      <id>3636279</id>
      <parentid>3574326</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19542" sha1="jxyhk6y35877kpkcg9jeeba8039wuyw" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Берік Әбдіғалиұлы
| Суреті               = Берік Әбдіғалиұлы (cropped, 2024-01-08).jpg
| Атауы                = Әбдіғалиұлы, 2024 жыл

| Титулы               = [[Ұлытау облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ұлытау облысы|әкім]]і
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2                  = Coat of arms of Ulytau Region.svg
| Басқара бастады      = 11 маусым 2022
| Басқаруын аяқтады    = 9 қазан 2024
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары              = ''лауазым ұйымдастырылған''
| Ізбасары             = [[Дастан Адайұлы Рыспеков|Дастан Рыспеков]]

| Титулы_2             = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласының әкімі
| Ту_2                 = Аркалык новый герб.png 
| Ту2_2                = Logo Kostanay Province.png
| Басқара бастады_2    = тамыз 2010
| Басқаруын аяқтады_2  = ақпан 2012
| Президент_2          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_2            = Қанат Балмағамбетов 
| Ізбасары_2           = Бауыржан Шыңғысов

| Титулы_3             = [[Жезқазған]] қаласының әкімі
| Ту_3                 = Seal Zhezkazgan.png 
| Ту2_3                = Coat of Arms of Karagandy Province.svg
| Басқара бастады_3    = қаңтар 2010
| Басқаруын аяқтады_3  = тамыз 2010
| Президент_3          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_3            = Жаңбырбай Дәрібаев
| Ізбасары_3           = Ануар Омаров

| Титулы_4             = [[Ұлытау ауданы]]ның әкімі
| Ту_4                 = Coat of arms of the Ulıtau District.png
| Ту2_4                = Coat of Arms of Karagandy Province.svg
| Басқара бастады_4    = 2001
| Басқаруын аяқтады_4  = 2002
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           =

| Титулы_5             = [[Теміртау]] қаласы әкімінің орынбасары
| Ту_5                 = Coat of arms of Temirtau.svg 
| Ту2_5                = Coat of Arms of Karagandy Province.svg 
| Басқара бастады_5    = 2000
| Басқаруын аяқтады_5  = 2001
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           =

| Титулы_6             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VI сайланымының депутаты]]
| Ту_6                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_6                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_6    = 14 қаңтар 2021 
| Басқаруын аяқтады_6  = 14 маусым 2022
| Ізашары_6            = 
| Ізбасары_6           =

| Титулы_7             = 
| Ту_7                 = 
| Ту2_7                = 
| Реті_7               = 
| Басқара бастады_7    = 
| Басқаруын аяқтады_7  = 
| Ізашары_7            = 
| Ізбасары_7           =

| Туған күні         = 18.9.1971
| Туған жері         = {{туғанжері|Ұлытау ауданы|Ұлытау ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қазақстан]])
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 3 
| Партиясы             = 
| Білімі               = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          =
}}
'''Берік Әбдіғалиұлы''' ([[18 қыркүйек]] [[1971 жыл]], [[Ұлытау ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, тарихшы және 2022 жылғы маусымнан 2024 жылғы қазанға дейін [[Ұлытау облысы]]ның тұңғыш әкімі. 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық музей]] директоры.

Әкім лауазымына тағайындалғанға дейін [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VI шақырылымының депутаты]] және Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі болды.

== Өмірбаяны ==
1971 жылғы 18 қыркүйекте, [[Ұлытау ауданы]]нда туған Берік Бақытұлы тұңғыш білімін [[Жезқазған]] қаласындағы №8 орта мектепте алды. 1988 жылы ол [[Тараз]] қалалық №45 орта мектебін тәмамдаған. [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]н тарих мамандығы бойынша бітірген (1994) ол тарихшы, тарих және қоғамтану пәндерінің оқытушысы болды.

1988 жылдан бастап Әбдіғали — Қарағанды облыстық балалар кітапханасының кітапханашысы. 1989 жылы ол [[Қарағанды мемлекеттік университет]]інде білім алатын болды да, 1990 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]нде оқып кетті.

[[Алматы]]ға көшкен ол 1994 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының ғылыми қызметкері, 1995 жылдан бұл бөлім меңгерушісінің міндетін атқарушысы, 1997 жылғы қаңтардан институт директорының орынбасары.

1997 жылғы наурызда ол Баспасөз және бұқаралық ақпарат істері жөніндегі ұлттық агенттігінің Бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық-талдау жұмысы және баспасөздегі заңнаманың сақталуын бақылау жөніндегі басқармасы бастығының орынбасары болып тағайындалды да, сол жылғы қарашадан [[Астана|Ақмола]]да Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Талдау, жоспарлау және реформаларды насихаттау басқармасының бастығы.

1998 жылдан бастап Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Ішкі саясат департаменті директорының орынбасары болса, 1999 жылдан [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] Талдау орталығы мөңгерушісінің орынбасары қызметін атқарды.

2000 жылы Әбдіғали Қазақстан президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты директорының бірінші орынбасары болып тағайындалды. 2001 жылдан 2002 жылға дейін ол [[Теміртау]] әкімінің орынбасары бола тұрды.

2002 жылдан бастап [[Алматы]]дағы Ұлттық зерттеулер институтының директоры болған ол келесі 2003 жылдан сол қаладағы «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» ҚДП Орталық аппараты жетекшісінің орынбасары, бірінші орынбасары болды.

2004 жылдан «Саяси білім беру қоры» Қоғамдық қорының президенті болған Әбдіғали 2005 жылдан «[[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|Атамекен]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» Қазақстанның кәсіпкерлері мен жүмыс берушілерінің жалпыұлттық одағы» ЗТБ атқарушы директорының кеңесшісі, 2006 жылдан «Атамекен» ұлттық даму орталығы» ЖШС директоры еді.

2006 жылғы маусым–тамыз аралығында Әбдіғалиұлы [[Украина]]дағы [[Киев облысы]]ның [[Вышгород]] қаласының мэрі кеңесшісі болса, 2007 жылы [[Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры]]ның төрағасы мен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] хатшылығының бас инспекторы ретінде қызметін бастады.

2008 жылғы наурыздан ол — Президент Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің орынбасары және 2008–2010 жылдары ол — «Мемлекеттік тілдің дамуы бойынша Президент қоры» қоғамдық қорының директоры.

=== Саяси қызметте ===
2009–2012 жылдары ол [[Қарағанды облысы]] әкімінің штаттан тыс кеңесшісі болса, 2010 жылы сол облыстағы [[Ұлытау ауданы]]ның әкімі болып тағайындалды да, бұдан кейін, 2012 жылға дейін [[Жезқазған]] қаласының әкімі еді.

2012 жылы Әбдіғали [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министрдің Кеңсесі]]нде Бірінші вице-премьердің кеңесшісі,  кейін 2013 жылға дейін [[Арқалық (қала)|Арқалық]] әкімі болды.

2013 жылдан бастап ол Қарағанды облыс әкімінің орынбасары. 

2016–2017 жылдары [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан президенті жанындағы ҚСЗИ]] директорының кеңесшісі, бас ғылыми қызметкер, [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] Әскери-тарихи мұражайының бас ғылыми қызметкері.

2017 жылғы мамыр мен 2019 жылғы мамыр аралығында ол — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық мұражай]]дың «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі.&lt;ref name=&quot;inform&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.inform.kz/kz/berik-abdigaliuly-sakraldy-kazakstan-gylymi-zertteu-ortalygyn-baskaratyn-boldy_a3025771 |title= Берік Әбдіғалиұлы Сакралды Қазақстан ғылыми-зерттеу орталығын басқаратын болды |lang= kk |work= inform.kz |date= 2017-05-12 |accessdate= 2025-01-12}}&lt;/ref&gt; 

2019 жылғы мамыр мен қазан аралығында [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрі]]нің штаттан тыс кеңесшісі және Ұлттық мұрағаттың «Архив-2025» ғылыми-әдістемелік орталығының жетекшісі.

2019 жылғы қазан мен 2021 жылғы қаңтар аралығында Қарағанды облысы [[Ұлытау ауданы]]ның әкімі.

2021 жылғы 11 қаңтардан 2022 жылғы маусымға дейін [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты болып сайланды.

2022 жылғы 11 маусымнан жаңа құрылған [[Ұлытау облысы]]ның тұңғыш әкімі болып тағайындалды. 2024 жылғы 9 қазанда лауазымынан босатылды.

2024 жылғы 11 қазанда [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық музей]]дің директоры болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://ulys.kz/kz/article/berik-abdigaliuly-jana-qyzmetke-tagaiyndaldy-1.html Берік Әбдіғалиұлы жаңа қызметке тағайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250401171928/https://ulys.kz/kz/article/berik-abdigaliuly-jana-qyzmetke-tagaiyndaldy-1.html |date=2025-04-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Шығармашылығы ===
Әбдіғали — жеке 10 кітаптың мен 2 кітаптың бірлескен авторы. Көптеген ұлттық жобалардың авторы және жетекшісі:{{efn|«Қазақ болайық», «Саяси ой тарихы» мен «Саяси түсіндірме сөздігі» шығармаларын санамағандағы бүкіл шығармашылық атауларының түпнұсқа тілі — орыс тілі. Олар: «Государственная политика и межнациональное отношения в Республике Казахстан» (1996); «Россия и казахстанские русские» (1997); «Социально-политические менеджмент. Темиртауский опыт» (2003); «Политизация этичность: процессы, механизмы, последствия» (2003); «Казахская миссия» (2007); «Войско Алаш. Казахские части в составе Белой Армии (1918-1920 г.г.)» (2017).}} «Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік саясат және ұлтаралық қатынастар» (1996); «Ресей мен қазақстандық орыстар» (1997); «Әлеуметтік-саяси менеджмент. Теміртау тәжірибесі» (2003); «Саясилау этикасы: үдерістері, механизмдері, салдары» (2003); «Қазақ миссиясы» (2007); «Қазақ болайық» (2014); «Алаш әскері. Ақтар Әскеріндегі қазақ бөлімшелері (1918–1920 жылдар)» (2017) және «Саяси ой тарихы» (2003); «Саяси түсіндірме сөздігі» (2007) кітаптарының бірлескен авторы.&lt;ref name=&quot;kim&quot; /&gt;

Әбдіғали — «Бауырсақ күні» (2004 жылдан бастап) жобасы авторларының бірі, «Қазақстанның 7 кереметі» (2005) үш тілдегі фотоальбом мен оқулық жобасының авторы және жетекшісі, «Желтоқсан – 1986 жыл» 10 томдығы жобасының авторы және жетекшісі, «Кунсткамера жанындағы қазақтың дәстүрлі мәдениеті» (2008) атты фотоальбом жобасының авторы және жылына 6 саны шыққан «Қазақ альманағы» журналының шығарушысы (2009–2012).&lt;ref name=&quot;kim&quot; /&gt;

== Марапаттары ==
Берік Әбдіғалинің марапаттары және төсбелгілері:
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008);
* [[Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл]] (2011);
* [[Астанаға 20 жыл медалі]] (2008);
* [[Құрмет ордені]] (2017);
* ҚР БҒМ «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2016);
* ҚР МСМ «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі (2019).

== Жеке өмірі ==
Берік Әбдіғалинің отбасылы, үш баласы бар.&lt;ref name=&quot;kim&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық |орны= Алматы |жыл= 2011 |isbn= 978-601-278-473-2}}&lt;/ref&gt; Ішкі саясат, жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері, Алаш тарихына қызығады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Әбдіғалиұлы, Берік}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Арқалық әкімдері]]
[[Санат:Жезқазған әкімдері]]
[[Санат:Ұлытау ауданының әкімдері]]
[[Санат:Ұлытау облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>jxyhk6y35877kpkcg9jeeba8039wuyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636280</id>
      <parentid>3636279</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18917" sha1="f728m1r1ftxl7qrty13v1drxcsn1lna" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Берік Әбдіғалиұлы
| Суреті               = Берік Әбдіғалиұлы (cropped, 2024-01-08).jpg
| Атауы                = Әбдіғалиұлы, 2024 жыл

| Титулы               = [[Ұлытау облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ұлытау облысы|әкім]]і
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2                  = Coat of arms of Ulytau Region.svg
| Басқара бастады      = 11 маусым 2022
| Басқаруын аяқтады    = 9 қазан 2024
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары              = ''облыс құрылды''
| Ізбасары             = [[Дастан Адайұлы Рыспеков|Дастан Рыспеков]]

| Титулы_2             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VI сайланымының депутаты]]
| Ту_2                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_2    = 14 қаңтар 2021 
| Басқаруын аяқтады_2  = 14 маусым 2022
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           =

| Титулы_3             = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласының әкімі
| Ту_3                 = Аркалык новый герб.png 
| Ту2_3                = Logo Kostanay Province.png
| Басқара бастады_3    = тамыз 2010
| Басқаруын аяқтады_3  = ақпан 2012
| Президент_3          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_3            = Қанат Балмағамбетов 
| Ізбасары_3           = Бауыржан Шыңғысов

| Титулы_4             = [[Жезқазған]] қаласының әкімі
| Ту_4                 = Seal Zhezkazgan.png 
| Ту2_4                = Coat of Arms of Karagandy Province.svg
| Басқара бастады_4    = қаңтар 2010
| Басқаруын аяқтады_4  = тамыз 2010
| Президент_4          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_4            = Жаңбырбай Дәрібаев
| Ізбасары_4           = Ануар Омаров

| Титулы_5             = [[Ұлытау ауданы]]ның әкімі
| Ту_5                 = Coat of arms of the Ulıtau District.png
| Ту2_5                = Coat of Arms of Karagandy Province.svg
| Басқара бастады_5    = 2001
| Басқаруын аяқтады_5  = 2002
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           =

| Титулы_7             = 
| Ту_7                 = 
| Ту2_7                = 
| Реті_7               = 
| Басқара бастады_7    = 
| Басқаруын аяқтады_7  = 
| Ізашары_7            = 
| Ізбасары_7           =

| Туған күні         = 18.9.1971
| Туған жері         = {{туғанжері|Ұлытау ауданы|Ұлытау ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қазақстан]])
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 3 
| Партиясы             = 
| Білімі               = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          =
}}
'''Берік Әбдіғалиұлы''' ([[18 қыркүйек]] [[1971 жыл]], [[Ұлытау ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, тарихшы және 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық музей]] директоры. [[Ұлытау облысы]]ның тұңғыш әкімі (2022–2024), [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VI шақырылымының депутаты]] (2021–2022).

== Өмірбаяны ==
1971 жылғы 18 қыркүйекте, [[Ұлытау ауданы]]нда туған Берік Бақытұлы тұңғыш білімін [[Жезқазған]] қаласындағы №8 орта мектепте алды. 1988 жылы ол [[Тараз]] қалалық №45 орта мектебін тәмамдаған. [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]н тарих мамандығы бойынша бітірген (1994) ол тарихшы, тарих және қоғамтану пәндерінің оқытушысы болды.

1988 жылдан бастап Әбдіғали — Қарағанды облыстық балалар кітапханасының кітапханашысы. 1989 жылы ол [[Қарағанды мемлекеттік университет]]інде білім алатын болды да, 1990 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]нде оқып кетті.

[[Алматы]]ға көшкен ол 1994 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының ғылыми қызметкері, 1995 жылдан бұл бөлім меңгерушісінің міндетін атқарушысы, 1997 жылғы қаңтардан институт директорының орынбасары.

1997 жылғы наурызда ол Баспасөз және бұқаралық ақпарат істері жөніндегі ұлттық агенттігінің Бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық-талдау жұмысы және баспасөздегі заңнаманың сақталуын бақылау жөніндегі басқармасы бастығының орынбасары болып тағайындалды да, сол жылғы қарашадан [[Астана|Ақмола]]да Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Талдау, жоспарлау және реформаларды насихаттау басқармасының бастығы.

1998 жылдан бастап Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Ішкі саясат департаменті директорының орынбасары болса, 1999 жылдан [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] Талдау орталығы мөңгерушісінің орынбасары қызметін атқарды.

2000 жылы Әбдіғали Қазақстан президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты директорының бірінші орынбасары болып тағайындалды. 2001 жылдан 2002 жылға дейін ол [[Теміртау]] әкімінің орынбасары бола тұрды.

2002 жылдан бастап [[Алматы]]дағы Ұлттық зерттеулер институтының директоры болған ол келесі 2003 жылдан сол қаладағы «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» ҚДП Орталық аппараты жетекшісінің орынбасары, бірінші орынбасары болды.

2004 жылдан «Саяси білім беру қоры» Қоғамдық қорының президенті болған Әбдіғали 2005 жылдан «[[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|Атамекен]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» Қазақстанның кәсіпкерлері мен жүмыс берушілерінің жалпыұлттық одағы» ЗТБ атқарушы директорының кеңесшісі, 2006 жылдан «Атамекен» ұлттық даму орталығы» ЖШС директоры еді.

2006 жылғы маусым–тамыз аралығында Әбдіғалиұлы [[Украина]]дағы [[Киев облысы]]ның [[Вышгород]] қаласының мэрі кеңесшісі болса, 2007 жылы [[Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры]]ның төрағасы мен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] хатшылығының бас инспекторы ретінде қызметін бастады.

2008 жылғы наурыздан ол — Президент Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің орынбасары және 2008–2010 жылдары ол — «Мемлекеттік тілдің дамуы бойынша Президент қоры» қоғамдық қорының директоры.

=== Саяси қызметте ===
2009–2012 жылдары ол [[Қарағанды облысы]] әкімінің штаттан тыс кеңесшісі болса, 2010 жылы сол облыстағы [[Ұлытау ауданы]]ның әкімі болып тағайындалды да, бұдан кейін, 2012 жылға дейін [[Жезқазған]] қаласының әкімі еді.

2012 жылы Әбдіғали [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министрдің Кеңсесі]]нде Бірінші вице-премьердің кеңесшісі,  кейін 2013 жылға дейін [[Арқалық (қала)|Арқалық]] әкімі болды.

2013 жылдан бастап ол Қарағанды облыс әкімінің орынбасары. 

2016–2017 жылдары [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан президенті жанындағы ҚСЗИ]] директорының кеңесшісі, бас ғылыми қызметкер, [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] Әскери-тарихи мұражайының бас ғылыми қызметкері.

2017 жылғы мамыр мен 2019 жылғы мамыр аралығында ол — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық мұражай]]дың «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі.&lt;ref name=&quot;inform&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.inform.kz/kz/berik-abdigaliuly-sakraldy-kazakstan-gylymi-zertteu-ortalygyn-baskaratyn-boldy_a3025771 |title= Берік Әбдіғалиұлы Сакралды Қазақстан ғылыми-зерттеу орталығын басқаратын болды |lang= kk |work= inform.kz |date= 2017-05-12 |accessdate= 2025-01-12}}&lt;/ref&gt; 

2019 жылғы мамыр мен қазан аралығында [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрі]]нің штаттан тыс кеңесшісі және Ұлттық мұрағаттың «Архив-2025» ғылыми-әдістемелік орталығының жетекшісі.

2019 жылғы қазан мен 2021 жылғы қаңтар аралығында Қарағанды облысы [[Ұлытау ауданы]]ның әкімі.

2021 жылғы 11 қаңтардан 2022 жылғы маусымға дейін [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты болып сайланды.

2022 жылғы 11 маусымнан жаңа құрылған [[Ұлытау облысы]]ның тұңғыш әкімі болып тағайындалды. 2024 жылғы 9 қазанда лауазымынан босатылды.

2024 жылғы 11 қазанда [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық музей]]дің директоры болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://ulys.kz/kz/article/berik-abdigaliuly-jana-qyzmetke-tagaiyndaldy-1.html Берік Әбдіғалиұлы жаңа қызметке тағайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250401171928/https://ulys.kz/kz/article/berik-abdigaliuly-jana-qyzmetke-tagaiyndaldy-1.html |date=2025-04-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Шығармашылығы ===
Әбдіғали — жеке 10 кітаптың мен 2 кітаптың бірлескен авторы. Көптеген ұлттық жобалардың авторы және жетекшісі:{{efn|«Қазақ болайық», «Саяси ой тарихы» мен «Саяси түсіндірме сөздігі» шығармаларын санамағандағы бүкіл шығармашылық атауларының түпнұсқа тілі — орыс тілі. Олар: «Государственная политика и межнациональное отношения в Республике Казахстан» (1996); «Россия и казахстанские русские» (1997); «Социально-политические менеджмент. Темиртауский опыт» (2003); «Политизация этичность: процессы, механизмы, последствия» (2003); «Казахская миссия» (2007); «Войско Алаш. Казахские части в составе Белой Армии (1918-1920 г.г.)» (2017).}} «Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік саясат және ұлтаралық қатынастар» (1996); «Ресей мен қазақстандық орыстар» (1997); «Әлеуметтік-саяси менеджмент. Теміртау тәжірибесі» (2003); «Саясилау этикасы: үдерістері, механизмдері, салдары» (2003); «Қазақ миссиясы» (2007); «Қазақ болайық» (2014); «Алаш әскері. Ақтар Әскеріндегі қазақ бөлімшелері (1918–1920 жылдар)» (2017) және «Саяси ой тарихы» (2003); «Саяси түсіндірме сөздігі» (2007) кітаптарының бірлескен авторы.&lt;ref name=&quot;kim&quot; /&gt;

Әбдіғали — «Бауырсақ күні» (2004 жылдан бастап) жобасы авторларының бірі, «Қазақстанның 7 кереметі» (2005) үш тілдегі фотоальбом мен оқулық жобасының авторы және жетекшісі, «Желтоқсан – 1986 жыл» 10 томдығы жобасының авторы және жетекшісі, «Кунсткамера жанындағы қазақтың дәстүрлі мәдениеті» (2008) атты фотоальбом жобасының авторы және жылына 6 саны шыққан «Қазақ альманағы» журналының шығарушысы (2009–2012).&lt;ref name=&quot;kim&quot; /&gt;

== Марапаттары ==
Берік Әбдіғалинің марапаттары және төсбелгілері:
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008);
* [[Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл]] (2011);
* [[Астанаға 20 жыл медалі]] (2008);
* [[Құрмет ордені]] (2017);
* ҚР БҒМ «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2016);
* ҚР МСМ «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі (2019).

== Жеке өмірі ==
Берік Әбдіғалинің отбасылы, үш баласы бар.&lt;ref name=&quot;kim&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық |орны= Алматы |жыл= 2011 |isbn= 978-601-278-473-2}}&lt;/ref&gt; Ішкі саясат, жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері, Алаш тарихына қызығады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Әбдіғалиұлы, Берік}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Арқалық әкімдері]]
[[Санат:Жезқазған әкімдері]]
[[Санат:Ұлытау ауданының әкімдері]]
[[Санат:Ұлытау облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>f728m1r1ftxl7qrty13v1drxcsn1lna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лұқман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108434</id>
    <revision>
      <id>3636342</id>
      <parentid>3138512</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42179-18</username>
        <id>183948</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19828" sha1="0fpqfpy0n625k0qfj88rjr3kp1vdula" xml:space="preserve">{{merge|Лұқпан Хакім}}
'''Лұқман Хәкім''' - Азар әулетінен шыққан [[Аюб пайғамбар]]дың (а.с.) нағашы апасынан туған, [[Аллаһ]] мол ғылым, хикмет
берген діни нанымдар мен үкімдерге [[пәтуа]]
айтатын, жолы тура, ойы терең адам. [[Дәуіт пайғамбар]]дан тәрбие көріп, тағылым алған. Өзінен көп өнеге, үлгі, насихат қалған.
Өз ұлына айтқан ақыл-насихаты Құранда
баяндалған. Пайғамбар емес, ұзақ жасаған.
Есімі Құранда екі жерде аталады.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

Лұқман аса дана, табип  болған кісі. Жалпы көзқарас бойынша пайғамбар емес, дәрігер болған. Лұқман Хакім жайлы мағлұматтар аз кездеседі. 
==Лұқман Хакім туралы Құранда==
[[Аллаһ]] Тағала [[Құран]] Кәрімде Лұқман Хакім жайлы былай дейді: 
«Негізінде Лұқманға шүкірлік етуі үшін даналық бердік».

==Лүқманның тегі==
Лұқман ибн Бағур ибн Нахур ибн Тарих. Тарих Азар  деген есіммен де белгілі. Лұқман Хакім [[Аюб пайғамбар|Аюб а.с. пайғамбар]]дың жиені . Ол мың жыл өмір сүріп, [[Дәуіт пайғамбар|Дәуіт а.с. пайғамбар]]мен кездесіп, одан ілім үйренген. Лұқман Хакім Дәуіт а.с. пайғамбардың заманында [[Бәни Исраил]] қауымына қазы болып өткен.

==Лұқманның сипаттары==
Лұқман Хакім [[Хабашстан]]дық  қара нәсілді құл және ағаш ұстасы болған . 
Лұқман Хакім Хабашстандық құл әрі ағаш ұстасы болған. Түсінде Жаратқан Ие Лұқман Хакімге хикмет беріп, берілген білім арқылы халыққа үгіт-насихат айтқан .
Лұқман Хакім Судандық. Аллаһ тағала оған даналық берді бірақ пайғамбарлық емес. Ол тігіншілікпен айналысқан. Көп сөйлемейтін, көп ойланатын, зерек, күндіз ұйықтамайтын, ешкім оның түкіргенін көрген емес. Күліп, ойын-сауық құрмайтын. Даналық сөздерден басқа айтқан сөздерін қайталамайтын .
Ол нағыз тақуадар, ұлы даналыққа ие, ғибадатшыл жан болатын. Ол Аллаһты жақсы көрді, Аллаһта оған даналық бере отырып оны жақсы көрді. Даналыққа жету үшін шындықты тілімен айтып, ішкі жан-дүниесімен, жүрегімен ойланып, парыздарды орындау керек. Лұқман Хакім сөйлегенде даналықпен сөйлейтін, ой жүгірткенде де солай, іс-қимылды да даналықпен орындайтын .
Лұқман Хакім хабашстандық қара құл әрі ағаш ұстасы болатын. Бір күні оның қожайыны оған мына қойды бауызда деді. Ол бауыздап болған кезде, қожайыны: қойдың ең жақсы деген екі кесек етін кесіп ал деді. Лұқман Хакім қойдың тілі мен жүрегін кесіп алды. Кейін қожайыны енді ең жаман екі жерін кесіп ал деді. Лұқман тағы да тілі мен жүрегін ұсынды. Осы кезде қожайын Лұқманға қарап: ең жақсы жері дегенімде тілі мен жүрегін кесіп алдың, ең жаман жері дегенімде де тілі мен жүрегін кестің деді. Сонда Лұқман Хакім былай деп жауап берді: Егер осы екеуі адал болса бұлардан жақсы жер жоқ, ал егер бұл екеуі бұзылса бұлардан жаманы жоқ .
Лұқман Хакім томпақ ерінді, жалпақ аяқты қара құл болатын. Бір күні бір адам Лұқман Хакімді сөзін мұқият тыңдап отырған адамдардың ортасынан көреді. Сырттан қарап тұрған кісі Лұқманға қарап: сен бұрын менімен қой баққан адам емессің бе деп сұрады. Лұқман: ия, ол менмін деп жауап берді. Сен мына дәрежеге қалай жеттің деп сұрағанда, Лұқман Хакім: шыншылдық әрі маған қатысы болмаған нәрсеге араласпау арқылы деп жауап берді . 
Шынында Аллаһ Лұқман Хакімге даналық берді. Бір күні Лұқманды бұрын білетін бір адам келіп: сен қой бағып жүрген, пәлен тайпаның құлы емессің бе деп сұрады. Лұқман Хакім ия деп жауап берді. Әлгі адам мына дәрежеге қалай жеттің деп сұрады. Лұқман Хакім: Аллаһтың қалауымен, аманатты орындаумен, шындықты айту және маған қатысы жоқ іске араласпау арқылы деді .

==Лұқманның отбасы, ұлдары==
[[Абу Дарда]] р.а . бір күні Лұқман Хакім туралы әңгімелеп былай деді: оның байлығы, бала шағасы болмады. Бірақ ер жүрек, батыр, қайсар болды. Лұқман Хакімнің жанұясы, бала-шағасы болған. Олар өзінің көзі тірісінде дүние салған. Бірақ Лұқман олар үшін қатты қайғырған жоқ. Ол патшаларды зиярат ететін. Оларға қарап, ойланатын. Осы себепті оған берілуі керек нәрсе берілді. Лұқман Хакім аскетик адам болған. Дүниеқоңызданып, мал мүлік жинамаған, оған бұрылып та қарамаған . 
Оның Таран есімді ұлы иман келтірмегендерден болған екен. Осы себепті Лұқман ұлы иман келтіргенге дейін, оған үгіт-насихат етуді тоқтатпаған. Ғұламалар Лұқман Хакімнің Аллаһтың ізгі құлы, дана, Аллаһтың досы, бірақ пайғамбар болмағандығына бірауыздан келіскен. 
Дәуіт а.с. пайғамбар Лұқман жайлы былай деген: «Лұқман сен ізгілерденсің. Саған даналық берілген, сен қайғыдан ұзақсың. Маған пайғамбарлық берілген, осы себепті маған қайғы-қасірет жақын». 
Лұқман Хакімнің мазары [[Палестина]]да, [[Рамла]] қаласына жақын жердегі [[Сарфанд]] ауылында деп айтылады. 
Құран Кәрімде Лұқман Хакімнің атымен аталатын сүре бар. Аталмыш сүреде Аллаһ тағала Лұқман Хакімді былайша сипаттайды:
«Негізінде Лұқманға шүкірлік етуі үшін даналық бердік. Кім шүкірлік етсе өзі үшін шүкірлік етеді. Ал кім күпірлік етсе, Аллаһ еш нәрсеге мұқтаж емес, Аллаһ мұңсыз әрі мақтауға лайықты ».
Шүкірлік етуден мақсат Аллаһ тағалаға итағат ету, құлшылық ету, ғибадат ету . Даналықтың негізгі алғы шарттары Раббысына шүкірлік ету болып есептеледі. Шүкірлік ету тек тілмен емес, ойлау, пікірлеу, сөзінде және іс-әрекетінде де көрінуі тиіс. Шүкірлік етуші адам оған берілген Нығметтердің тек қана Аллаһтан екендігіне толық сенімді болады .
Күпірлік – [[араб тілі]]ндегі &quot;كفر&quot; «куфр» деген сөздің баламасы. Ол имансыздық, кәпір болу, қарсы келу, шүкірлік етпеу, жақсылықты білмеу деген мағыналарды білдіреді .

==Лұқман Хакімнің ұлына айтқан үгіт-насихаттары==
Сонымен бірге Құран кәрімде Лұқман Хакімнің ұлына айтқан үгіт-насихаттары да кездеседі:
«Сол уақытта Лұқман өз ұлына үгіт бере отырып: «Балақайым! Аллаһқа серік қосушы болма! Негізінде серік қосу үлкен зұлымдық» деді ».
Әр бір әке өз ұлын жақсы көргендігі, жақсылықты қалағандығы себепті жақсылыққа үгіттеп отырады . [[Құранда]] &quot;لإبنه&quot; «ли ибниһи» яғни «ұлына үгіт бере отырып» дей келе, артынша «ибн» сөзінің орнына «бунай» деп қолданады. Бунай ибн сөзінің кішірейтілген, еркелеткен түрі. Балақайым, кішкентайым деген мағыналарға жақын келеді . Балақайым деген сөз кішкентай баланы өзіне жақындатуды, құрметтеуді білдіреді . Балақайым (бунай) сөзі араб тіліндегі сөздің кішірейтілген формасы. Нәзіктілікті білдіреді . Лұқман біріншіден баласын серік қосудан  сақтандырып отыр. Себебі серік қосу үлкен кешірілмес қателіктерден . 
Ең үлкен әділетсіздік ол Жаратушыны Өзінің жаратылыстарымен немесе бұттармен теңестіру. Бұл даналыққа жат нәрсе . Зұлымдық ол біреудің құқын мойындамау және әділетсіз әрекеттер. Көпқұдайшылық зұлымдықтың бір түрі. Көпқұдайшылық – үлкен қателік, себебі адам кей кезде әлдебір жаратылысты  өзінің Жаратушысымен тең қойып қояды. Бұттар ешнәрсе жарата алмайды, оған (табынушы адамға) мына жалған дүниеде рахаттана алатындай ешбір жақсылық істей алмайды. Жаратушының адамдарға байланысты ақысы тек қана Өзіне құлшылық етулері . 
«Балақайым! Тарының салмағандай болса да, бір жар тастың ішінде болса да, көктерде немесе жерде болса да Аллаһ оны  ([[қиямет күні]]) алдыңнан шығарады. Расында Аллаһ өте жұмсақ әрі толық білуші ».
Тарының салмағындай яғни, зәредей, өте кішкентай, елеусіз, көзге көрінбейтін деген мағынада .  
Көзге көрінбейтін, еленбейтін күнәлардың барлығы қияметте алдымыздан шығады. Бір күні хал үстінде жатқан бір кісі екі қызын шақырып алып былай дейді. Бір қызына үлкен тас әкел, екіншісіне дәл сол үлкен тастың салмағындай майда тастарды жинап алып кел дейді. Екі қызы әкелерінің айтқанын орындап келеді. Келген қыздарына әкесі: енді тастарыңды алған орындарыңа қайта апарыңдар дейді. Үлкен тасты әкелген қызы орнына қояды. Дегенмен екінші қызы майда тастарды әр жерден теріп алғандығы себепті, орындарын ұмытып қалғандығын айтады. Сол кезде әкесі кіші күнәлар осы майда тастар секілді естен шығып қалады. Сол себепті кіші күнәлардан сақ болыңдар деген екен .
«Балақайым! [[Намаз]]ыңды толық орында. Жақсылыққа шақырып жамандыққа тыйым сал. Басыңа түскен ауыртпашылыққа сабырлық ете біл. Негізінде бұлар маңызды істерден». «Адамдарды паңсып, менсінбеуші болма. Жер бетінде кербеңдеп жүруші болма. Шын мәнінде Аллаһ барлық даңдайсыған мақтаншақты жақсы көрмейді». «Жүрісіңде орташа бол, дауысыңды қатты көтерме. Негізінде дауыстардың ең жаманы, ол есектің дауысы ».
Лұқман Хакім серік қоспаудан кейін намаз оқуды үйретуде. [[Иман]]ы жүрегіне толық орныққан адам Жаратушысына серік қоспайды әрі разылығын табу үшін оған бойсынып, бұйырғанын орындайды. Басын сәждеге жығып, намазды толық орындайды. Намаз орындаудан кейінгі насихаты адамдарды жақсылыққа шақыру жамандықтан тыю. Әдетте адамдар бірінші жамандыққа тыйым салып жатады. Көпшілік істеп жатқан ісіне тыйым салушыларды жақтыра бермейді. Егер біреудің ісінің бұрыстығын көрсеңіз оның орнын басатын істі тауып беруіңіз шарт екен. Керісінше жағдайда ол істен адамның бас тартуы қиын екен. Осы себепті болса керек Аллаһ Лұқман Хакімнің сөздерімен жақсылыққа шақыруды бірінші орынға қойған. Одан кейін барып жамандықтан тыю келеді. Енді жақсылыққа шақырған адамның басына қиыншылықтардың келетіндігі белгілі нәрсе . 
Аяттағы жақсылыққа шақырып жамандықтан тыюда астарлы мағыналар жатыр. Ол мына жалған дүниеде жақсылыққа шақырып жамандыққа қарсы шыққан адамға әр түрлі қиындықтар кездеседі . Ал бұл қиындықтарға сабыр ете білу керек.
[[Ибн Аббас]] р.а. былай дейді: шынайы иманның белгісі адамдардың қарсылығына сабырлылық таныта білу . 
Лұқман Хакім қиыншылықтарға сабырлық таныта білген соң дағуатшы боламын деген [[мұсылман]]ға адамгершілікті қамтитын насихаттарды айтады . 
Жақсылыққа шақырушы адам еш уақытта өзін басқалардан жоғары қоймауы тиіс. Мен оларға тура жолды көрсеттім деп дандайсынбай, мінез-құлқында, іс-әрекетінде адамдарды менсінбеушілік болмау керек .
Аятта келген «мухтал» сөзі өзіне берілген нығметтерді Аллаһтан екендігін ұмытқан адамға айтылады . [[Аят]]тағы «фахур» сөзі басқалардың алдында өзінің күш-қуатымен мақтанушы адамды білдіреді . 
Аллаһ тағала дандайсыған мақтаншақ, өзін басқа адамдардан жоғары қоятын адамдарды жақсы көрмейді.
Әр бір адам өзінің жүріс-тұрысын қадағалай білу керек . Мұсылман мінезі мен жүрісін мұқият қадағалап жүруі керек . Дауысты қатты көтермеу – адамның ақылды, парасатты, өзіне, сөйлер сөзіне, әділдігіне сенімді, иманы берік екендігін білдіреді . 
Жаман дауысты аятта есекке теңеген. Аяттағы есек сөзі ақымақтық пен адамгершіліксіздіктің символы ретінде келіп тұр . 
Әрине бұл барлық уақытта жәй сөйлеу керек дегенді білдірмейді. Жаныңызда бір адам тұрса әрине сіз жәй дауыспен сөйлесесіз. Бір топ адамның ішінде немесе ұзақтағы адамға біршама дауысты көтеріңкі сөйлеуге тура келеді. Аталмыш ескерту өзін көрсету мақсатында жан даусын салып айқайлап сөйлейтіндерге арналады . 
Атың шықпаса жер өрте деген осыған байланысты айтылса керек .
[[Аллаһ]] тағала бізді сабырлылар қатарынан қылсын. Амин. 
18 қазан 2010 жыл. [[Түркістан]] қ. Ұлықбек Алиакбарұлы

&lt;ref&gt;«Кім кінәлі? Мақалалар, әңгімелер, аудармалар». 
Ұлықбек Алиакбарұлы. [[Шымкент]]-2011 ж. 104-бет. ISBN – 9965-903-02-6 «Алтын алқа» баспасы&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Құран]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]</text>
      <sha1>0fpqfpy0n625k0qfj88rjr3kp1vdula</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636343</id>
      <parentid>3636342</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42179-18</username>
        <id>183948</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19828" sha1="8cvfyjksljtacpaj8vlypnvz2hatyx1" xml:space="preserve">{{merge|Лұқпан Хакім}}
'''Лұқман Хәкім''' - Азар әулетінен шыққан [[Аюб пайғамбар]]дың (а.с.) нағашы апасынан туған, [[Аллаһ]] мол ғылым, хикмет
берген діни нанымдар мен үкімдерге [[пәтуа]]
айтатын, жолы тура, ойы терең адам. [[Дәуіт пайғамбар]]дан тәрбие көріп, тағылым алған. Өзінен көп өнеге, үлгі, насихат қалған.
Өз ұлына айтқан ақыл-насихаты Құранда
баяндалған. Пайғамбар емес, ұзақ жасаған.
Есімі Құранда екі жерде аталады.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

Лұқман аса дана, табип  болған кісі. Жалпы көзқарас бойынша пайғамбар емес, дәрігер болған. Лұқман Хәкім жайлы мағлұматтар аз кездеседі. 
==Лұқман Хәкім туралы Құранда==
[[Аллаһ]] Тағала [[Құран]] Кәрімде Лұқман Хәкім жайлы былай дейді: 
«Негізінде Лұқманға шүкірлік етуі үшін даналық бердік».

==Лүқманның тегі==
Лұқман ибн Бағур ибн Нахур ибн Тарих. Тарих Азар  деген есіммен де белгілі. Лұқман Хәкім [[Аюб пайғамбар|Аюб а.с. пайғамбар]]дың жиені . Ол мың жыл өмір сүріп, [[Дәуіт пайғамбар|Дәуіт а.с. пайғамбар]]мен кездесіп, одан ілім үйренген. Лұқман Хәкім Дәуіт а.с. пайғамбардың заманында [[Бәни Исраил]] қауымына қазы болып өткен.

==Лұқманның сипаттары==
Лұқман Хәкім [[Хабашстан]]дық  қара нәсілді құл және ағаш ұстасы болған . 
Лұқман Хәкім Хабашстандық құл әрі ағаш ұстасы болған. Түсінде Жаратқан Ие Лұқман Хәкімге хикмет беріп, берілген білім арқылы халыққа үгіт-насихат айтқан .
Лұқман Хәкім Судандық. Аллаһ тағала оған даналық берді бірақ пайғамбарлық емес. Ол тігіншілікпен айналысқан. Көп сөйлемейтін, көп ойланатын, зерек, күндіз ұйықтамайтын, ешкім оның түкіргенін көрген емес. Күліп, ойын-сауық құрмайтын. Даналық сөздерден басқа айтқан сөздерін қайталамайтын .
Ол нағыз тақуадар, ұлы даналыққа ие, ғибадатшыл жан болатын. Ол Аллаһты жақсы көрді, Аллаһта оған даналық бере отырып оны жақсы көрді. Даналыққа жету үшін шындықты тілімен айтып, ішкі жан-дүниесімен, жүрегімен ойланып, парыздарды орындау керек. Лұқман Хәкім сөйлегенде даналықпен сөйлейтін, ой жүгірткенде де солай, іс-қимылды да даналықпен орындайтын .
Лұқман Хәкім хабашстандық қара құл әрі ағаш ұстасы болатын. Бір күні оның қожайыны оған мына қойды бауызда деді. Ол бауыздап болған кезде, қожайыны: қойдың ең жақсы деген екі кесек етін кесіп ал деді. Лұқман Хәкім қойдың тілі мен жүрегін кесіп алды. Кейін қожайыны енді ең жаман екі жерін кесіп ал деді. Лұқман тағы да тілі мен жүрегін ұсынды. Осы кезде қожайын Лұқманға қарап: ең жақсы жері дегенімде тілі мен жүрегін кесіп алдың, ең жаман жері дегенімде де тілі мен жүрегін кестің деді. Сонда Лұқман Хәкім былай деп жауап берді: Егер осы екеуі адал болса бұлардан жақсы жер жоқ, ал егер бұл екеуі бұзылса бұлардан жаманы жоқ .
Лұқман Хәкім томпақ ерінді, жалпақ аяқты қара құл болатын. Бір күні бір адам Лұқман Хәкімді сөзін мұқият тыңдап отырған адамдардың ортасынан көреді. Сырттан қарап тұрған кісі Лұқманға қарап: сен бұрын менімен қой баққан адам емессің бе деп сұрады. Лұқман: ия, ол менмін деп жауап берді. Сен мына дәрежеге қалай жеттің деп сұрағанда, Лұқман Хәкім: шыншылдық әрі маған қатысы болмаған нәрсеге араласпау арқылы деп жауап берді . 
Шынында Аллаһ Лұқман Хәкімге даналық берді. Бір күні Лұқманды бұрын білетін бір адам келіп: сен қой бағып жүрген, пәлен тайпаның құлы емессің бе деп сұрады. Лұқман Хәкім ия деп жауап берді. Әлгі адам мына дәрежеге қалай жеттің деп сұрады. Лұқман Хәкім: Аллаһтың қалауымен, аманатты орындаумен, шындықты айту және маған қатысы жоқ іске араласпау арқылы деді .

==Лұқманның отбасы, ұлдары==
[[Абу Дарда]] р.а . бір күні Лұқман Хәкім туралы әңгімелеп былай деді: оның байлығы, бала шағасы болмады. Бірақ ер жүрек, батыр, қайсар болды. Лұқман Хәкімнің жанұясы, бала-шағасы болған. Олар өзінің көзі тірісінде дүние салған. Бірақ Лұқман олар үшін қатты қайғырған жоқ. Ол патшаларды зиярат ететін. Оларға қарап, ойланатын. Осы себепті оған берілуі керек нәрсе берілді. Лұқман Хәкім аскетик адам болған. Дүниеқоңызданып, мал мүлік жинамаған, оған бұрылып та қарамаған . 
Оның Таран есімді ұлы иман келтірмегендерден болған екен. Осы себепті Лұқман ұлы иман келтіргенге дейін, оған үгіт-насихат етуді тоқтатпаған. Ғұламалар Лұқман Хәкімнің Аллаһтың ізгі құлы, дана, Аллаһтың досы, бірақ пайғамбар болмағандығына бірауыздан келіскен. 
Дәуіт а.с. пайғамбар Лұқман жайлы былай деген: «Лұқман сен ізгілерденсің. Саған даналық берілген, сен қайғыдан ұзақсың. Маған пайғамбарлық берілген, осы себепті маған қайғы-қасірет жақын». 
Лұқман Хәкімнің мазары [[Палестина]]да, [[Рамла]] қаласына жақын жердегі [[Сарфанд]] ауылында деп айтылады. 
Құран Кәрімде Лұқман Хәкімнің атымен аталатын сүре бар. Аталмыш сүреде Аллаһ тағала Лұқман Хәкімді былайша сипаттайды:
«Негізінде Лұқманға шүкірлік етуі үшін даналық бердік. Кім шүкірлік етсе өзі үшін шүкірлік етеді. Ал кім күпірлік етсе, Аллаһ еш нәрсеге мұқтаж емес, Аллаһ мұңсыз әрі мақтауға лайықты ».
Шүкірлік етуден мақсат Аллаһ тағалаға итағат ету, құлшылық ету, ғибадат ету . Даналықтың негізгі алғы шарттары Раббысына шүкірлік ету болып есептеледі. Шүкірлік ету тек тілмен емес, ойлау, пікірлеу, сөзінде және іс-әрекетінде де көрінуі тиіс. Шүкірлік етуші адам оған берілген Нығметтердің тек қана Аллаһтан екендігіне толық сенімді болады .
Күпірлік – [[араб тілі]]ндегі &quot;كفر&quot; «куфр» деген сөздің баламасы. Ол имансыздық, кәпір болу, қарсы келу, шүкірлік етпеу, жақсылықты білмеу деген мағыналарды білдіреді .

==Лұқман Хәкімнің ұлына айтқан үгіт-насихаттары==
Сонымен бірге Құран кәрімде Лұқман Хәкімнің ұлына айтқан үгіт-насихаттары да кездеседі:
«Сол уақытта Лұқман өз ұлына үгіт бере отырып: «Балақайым! Аллаһқа серік қосушы болма! Негізінде серік қосу үлкен зұлымдық» деді ».
Әр бір әке өз ұлын жақсы көргендігі, жақсылықты қалағандығы себепті жақсылыққа үгіттеп отырады . [[Құранда]] &quot;لإبنه&quot; «ли ибниһи» яғни «ұлына үгіт бере отырып» дей келе, артынша «ибн» сөзінің орнына «бунай» деп қолданады. Бунай ибн сөзінің кішірейтілген, еркелеткен түрі. Балақайым, кішкентайым деген мағыналарға жақын келеді . Балақайым деген сөз кішкентай баланы өзіне жақындатуды, құрметтеуді білдіреді . Балақайым (бунай) сөзі араб тіліндегі сөздің кішірейтілген формасы. Нәзіктілікті білдіреді . Лұқман біріншіден баласын серік қосудан  сақтандырып отыр. Себебі серік қосу үлкен кешірілмес қателіктерден . 
Ең үлкен әділетсіздік ол Жаратушыны Өзінің жаратылыстарымен немесе бұттармен теңестіру. Бұл даналыққа жат нәрсе . Зұлымдық ол біреудің құқын мойындамау және әділетсіз әрекеттер. Көпқұдайшылық зұлымдықтың бір түрі. Көпқұдайшылық – үлкен қателік, себебі адам кей кезде әлдебір жаратылысты  өзінің Жаратушысымен тең қойып қояды. Бұттар ешнәрсе жарата алмайды, оған (табынушы адамға) мына жалған дүниеде рахаттана алатындай ешбір жақсылық істей алмайды. Жаратушының адамдарға байланысты ақысы тек қана Өзіне құлшылық етулері . 
«Балақайым! Тарының салмағандай болса да, бір жар тастың ішінде болса да, көктерде немесе жерде болса да Аллаһ оны  ([[қиямет күні]]) алдыңнан шығарады. Расында Аллаһ өте жұмсақ әрі толық білуші ».
Тарының салмағындай яғни, зәредей, өте кішкентай, елеусіз, көзге көрінбейтін деген мағынада .  
Көзге көрінбейтін, еленбейтін күнәлардың барлығы қияметте алдымыздан шығады. Бір күні хал үстінде жатқан бір кісі екі қызын шақырып алып былай дейді. Бір қызына үлкен тас әкел, екіншісіне дәл сол үлкен тастың салмағындай майда тастарды жинап алып кел дейді. Екі қызы әкелерінің айтқанын орындап келеді. Келген қыздарына әкесі: енді тастарыңды алған орындарыңа қайта апарыңдар дейді. Үлкен тасты әкелген қызы орнына қояды. Дегенмен екінші қызы майда тастарды әр жерден теріп алғандығы себепті, орындарын ұмытып қалғандығын айтады. Сол кезде әкесі кіші күнәлар осы майда тастар секілді естен шығып қалады. Сол себепті кіші күнәлардан сақ болыңдар деген екен .
«Балақайым! [[Намаз]]ыңды толық орында. Жақсылыққа шақырып жамандыққа тыйым сал. Басыңа түскен ауыртпашылыққа сабырлық ете біл. Негізінде бұлар маңызды істерден». «Адамдарды паңсып, менсінбеуші болма. Жер бетінде кербеңдеп жүруші болма. Шын мәнінде Аллаһ барлық даңдайсыған мақтаншақты жақсы көрмейді». «Жүрісіңде орташа бол, дауысыңды қатты көтерме. Негізінде дауыстардың ең жаманы, ол есектің дауысы ».
Лұқман Хәкім серік қоспаудан кейін намаз оқуды үйретуде. [[Иман]]ы жүрегіне толық орныққан адам Жаратушысына серік қоспайды әрі разылығын табу үшін оған бойсынып, бұйырғанын орындайды. Басын сәждеге жығып, намазды толық орындайды. Намаз орындаудан кейінгі насихаты адамдарды жақсылыққа шақыру жамандықтан тыю. Әдетте адамдар бірінші жамандыққа тыйым салып жатады. Көпшілік істеп жатқан ісіне тыйым салушыларды жақтыра бермейді. Егер біреудің ісінің бұрыстығын көрсеңіз оның орнын басатын істі тауып беруіңіз шарт екен. Керісінше жағдайда ол істен адамның бас тартуы қиын екен. Осы себепті болса керек Аллаһ Лұқман Хәкімнің сөздерімен жақсылыққа шақыруды бірінші орынға қойған. Одан кейін барып жамандықтан тыю келеді. Енді жақсылыққа шақырған адамның басына қиыншылықтардың келетіндігі белгілі нәрсе . 
Аяттағы жақсылыққа шақырып жамандықтан тыюда астарлы мағыналар жатыр. Ол мына жалған дүниеде жақсылыққа шақырып жамандыққа қарсы шыққан адамға әр түрлі қиындықтар кездеседі . Ал бұл қиындықтарға сабыр ете білу керек.
[[Ибн Аббас]] р.а. былай дейді: шынайы иманның белгісі адамдардың қарсылығына сабырлылық таныта білу . 
Лұқман Хәкім қиыншылықтарға сабырлық таныта білген соң дағуатшы боламын деген [[мұсылман]]ға адамгершілікті қамтитын насихаттарды айтады . 
Жақсылыққа шақырушы адам еш уақытта өзін басқалардан жоғары қоймауы тиіс. Мен оларға тура жолды көрсеттім деп дандайсынбай, мінез-құлқында, іс-әрекетінде адамдарды менсінбеушілік болмау керек .
Аятта келген «мухтал» сөзі өзіне берілген нығметтерді Аллаһтан екендігін ұмытқан адамға айтылады . [[Аят]]тағы «фахур» сөзі басқалардың алдында өзінің күш-қуатымен мақтанушы адамды білдіреді . 
Аллаһ тағала дандайсыған мақтаншақ, өзін басқа адамдардан жоғары қоятын адамдарды жақсы көрмейді.
Әр бір адам өзінің жүріс-тұрысын қадағалай білу керек . Мұсылман мінезі мен жүрісін мұқият қадағалап жүруі керек . Дауысты қатты көтермеу – адамның ақылды, парасатты, өзіне, сөйлер сөзіне, әділдігіне сенімді, иманы берік екендігін білдіреді . 
Жаман дауысты аятта есекке теңеген. Аяттағы есек сөзі ақымақтық пен адамгершіліксіздіктің символы ретінде келіп тұр . 
Әрине бұл барлық уақытта жәй сөйлеу керек дегенді білдірмейді. Жаныңызда бір адам тұрса әрине сіз жәй дауыспен сөйлесесіз. Бір топ адамның ішінде немесе ұзақтағы адамға біршама дауысты көтеріңкі сөйлеуге тура келеді. Аталмыш ескерту өзін көрсету мақсатында жан даусын салып айқайлап сөйлейтіндерге арналады . 
Атың шықпаса жер өрте деген осыған байланысты айтылса керек .
[[Аллаһ]] тағала бізді сабырлылар қатарынан қылсын. Амин. 
18 қазан 2010 жыл. [[Түркістан]] қ. Ұлықбек Алиакбарұлы

&lt;ref&gt;«Кім кінәлі? Мақалалар, әңгімелер, аудармалар». 
Ұлықбек Алиакбарұлы. [[Шымкент]]-2011 ж. 104-бет. ISBN – 9965-903-02-6 «Алтын алқа» баспасы&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Құран]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]</text>
      <sha1>8cvfyjksljtacpaj8vlypnvz2hatyx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қожанов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109898</id>
    <revision>
      <id>3636546</id>
      <parentid>2154843</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3636546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="j3vlngy2i5usbiim1cnv83vjf2a678p" xml:space="preserve">Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиеттанушы Сұлтанбек Қожановтың есімі ([[Алматы қаласы]] әкімінің 25.08.[[1995]] № 184 шешімі) берілген. [[Қожанов Сұлтанбек Қожанұлы|Қожанов Сұлтанбек]] ([[1894]]-[[1938]]) Шымкент облысында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) дүниеге келген. Ол [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясының]] аймақтық комитетінің екінші хатшысы, «Ақ жол» газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін бұрынғы атаулары: Водозаборная; Овчарова көшелері. Көшенін ұзындығы - 920 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Сұлтанбек Қожанов көшесі (Алматы-2026).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>j3vlngy2i5usbiim1cnv83vjf2a678p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636560</id>
      <parentid>3636546</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3636560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1486" sha1="89np6mmwcs0ismatbagcxusr9hbrmmm" xml:space="preserve">Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиеттанушы Сұлтанбек Қожановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 25.08.1995 № 184 шешімі) берілген. [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов|Қожанов Сұлтанбек]] ([[1894 жыл|1894]]-[[1938 жыл|1938]]) Шымкент облысында (қазіргі [[Түркістан облысы]]) дүниеге келген. Ол [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясының]] аймақтық комитетінің екінші хатшысы, «[[Ақ жол (газет)|Ақ жол]]&lt;nowiki/&gt;» газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Көше [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданында]] орналасқан. Көшенің бұрынғы атаулары: Водозаборная; Овчарова көшелері. Көшенің ұзындығы - 920 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Сұлтанбек Қожанов көшесі (Алматы-2026).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>89np6mmwcs0ismatbagcxusr9hbrmmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қозыбаев атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109921</id>
    <revision>
      <id>3636559</id>
      <parentid>2154847</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3636559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1523" sha1="kxy5lp4wgownxiz1svmyzjx61jth4q0" xml:space="preserve">Көшеге көрнекті ғалым, қоғам және мемлекет қайраткері, қазақ тарихшысы, публицист, тарих ғылымдарының докторы, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының]] Президиум мүшесі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев|Манаш Қозыбаевтың]] есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 11.06.2003 № 2/352 қаулысы) берілген. Қозыбаев Манаш Қабашұлы ([[1931 жыл|1931]]-[[2002 жыл|2002]]) [[Қостанай облысы|Қостанай облысында]] дүниеге келген. Ол - 800-ден астам еңбектің авторы. Көше [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданында]] орналасқан. Көшенің ұзындығы - 500 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Қозыбаев атындағы көше (Алматы-2026).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>kxy5lp4wgownxiz1svmyzjx61jth4q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартинрода (Ильм-Крайс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210655</id>
    <revision>
      <id>3636336</id>
      <parentid>3635950</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4391" sha1="7xkd2iq0kcjyl1lni5dc0dlcazkurdm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Мартинрода (Ильм-Крайс) 
 |шынайы атауы            = Martinroda (Ilm-Kreis) 
 |сурет                   = Feuerwache Martinroda.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Martinroda COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=43 |lat_sec=30 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=53 |lon_sec=16 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ильм 
 |кестедегі аудан         = Ильм (аудан){{!}}Ильм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Гюнтер Хедвиг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,27 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 400 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 865 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03677 
 |пошта индексі           = 98693 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = IK 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 70 034 
 |ортаққордағы санаты     = Martinroda 
 |сайты                   = http://www.martinroda.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Мартинрода (Ильм-Крайс)''' ({{lang-de|Martinroda (Ilm-Kreis)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 865 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 8,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 034''. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Хедвиг.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.martinroda.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>7xkd2iq0kcjyl1lni5dc0dlcazkurdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаймертинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210808</id>
    <revision>
      <id>3636324</id>
      <parentid>3635007</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4703" sha1="l3bbeconeaejih8e1jr6u4rdf14pgq8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хаймертинген 
 |шынайы атауы            = Heimertingen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Heimertingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=2 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=9 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Төменгі Альгой 
 |кестедегі аудан         = Төменгі Альгой (аудан){{!}}Төменгі Альгой 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Армин Бауэр 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 13,88 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 579 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1680 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 08335 
 |пошта индексі           = 87751 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = MN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 7 78 150 
 |ортаққордағы санаты     = Heimertingen 
 |сайты                   = http://www.vg-boos.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хаймертинген''' ({{lang-de|Heimertingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Швабия (округ)|Швабия]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Төменгі Альгой (аудан)|Төменгі Альгой]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1680 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 13,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 7 78 150''. Муниципалитеттің басшысы — Армин Бауэр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vg-boos.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Төменгі Альгой ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>l3bbeconeaejih8e1jr6u4rdf14pgq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайнерсройт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210809</id>
    <revision>
      <id>3636328</id>
      <parentid>3635445</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="4avnansjwx4g4has8q5yf9xb11si0m8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хайнерсройт 
 |шынайы атауы            = Heinersreuth 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Heinersreuth COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=58 |lat_sec=3 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=31 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Байройт 
 |кестедегі аудан         = Байройт (аудан){{!}}Байройт 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 18 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс Дёч 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,63 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 340 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3731 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 0921 
 |пошта индексі           = 95500 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BT 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 4 72 150 
 |ортаққордағы санаты     = Heinersreuth 
 |сайты                   = http://www.heinersreuth.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хайнерсройт''' ({{lang-de|Heinersreuth}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Франкония (округ)|Жоғарғы Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Байройт (аудан)|Байройт]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3731 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,63 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 4 72 150''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Дёч.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.heinersreuth.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Байройт ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>4avnansjwx4g4has8q5yf9xb11si0m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хельмштадт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210813</id>
    <revision>
      <id>3636476</id>
      <parentid>1825713</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Helmstadt.png]] → [[File:DEU Helmstadt COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3636476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="qihdkhese3eovmg0hi7pj16r5v0ydms" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хельмштадт 
 |шынайы атауы            = Helmstadt 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Helmstadt COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=46 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вюрцбург 
 |кестедегі аудан         = Вюрцбург (аудан){{!}}Вюрцбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Эдгар Мартин 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 22,80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 301 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2583 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 09369 
 |пошта индексі           = 97264 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WÜ 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 6 79 144 
 |ортаққордағы санаты     = Helmstadt 
 |сайты                   = http://www.vgem-helmstadt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хельмштадт''' ({{lang-de|Helmstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Франкония (округ)|Төменгі Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Вюрцбург (аудан)|Вюрцбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2583 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 22,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 6 79 144''. Муниципалитеттің басшысы — Эдгар Мартин.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vgem-helmstadt.de/ Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Германия:Вюрцбург ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>qihdkhese3eovmg0hi7pj16r5v0ydms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636483</id>
      <parentid>3636476</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4717" sha1="5t217ojt65qdm2hfgy67eskwye9ux97" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хельмштадт 
 |шынайы атауы            = Helmstadt 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Helmstadt COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=46 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вюрцбург 
 |кестедегі аудан         = Вюрцбург (аудан){{!}}Вюрцбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Эдгар Мартин 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 22,80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 301 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2583 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 09369 
 |пошта индексі           = 97264 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WÜ 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 6 79 144 
 |ортаққордағы санаты     = Helmstadt 
 |сайты                   = http://www.vgem-helmstadt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хельмштадт''' ({{lang-de|Helmstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Франкония (округ)|Төменгі Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Вюрцбург (аудан)|Вюрцбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2583 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 22,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 6 79 144''. Муниципалитеттің басшысы — Эдгар Мартин.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vgem-helmstadt.de/ Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Германия:Вюрцбург ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>5t217ojt65qdm2hfgy67eskwye9ux97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сестино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232537</id>
    <revision>
      <id>3636606</id>
      <parentid>1836191</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3636606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4070" sha1="inli2f4l42rnz9xqdsy61h7egqmd6b3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Сестино 
 |шынайы атауы            = Sestino 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=42 |lat_sec=38 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=17 |lon_sec=56 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Ареццо (провинция){{!}}Ареццо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Ельбо Донати 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 496 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1506 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 19 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 575 
 |пошта индексі           = 52038 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 51035 
 |ортаққордағы санаты     = Sestino 
 |сайты                   = http://www.comunedisestino.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Сестино''' ({{lang-it|Sestino}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ареццо (провинция)|Ареццо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1506 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 19 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 80 км² шамасында. Пошта индексі — 52038.

Елді мекеннің қамқоршысы — святой Панкратий.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0575 772206
* Электронды поштасы:  info@comunedisestino.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunedisestino.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412052818/http://www.comunedisestino.it/ |date=2008-04-12 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Ареццо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>inli2f4l42rnz9xqdsy61h7egqmd6b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серавецца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232619</id>
    <revision>
      <id>3636479</id>
      <parentid>1836322</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3636479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4109" sha1="p3bqegp7qygitdtos757sqwu4t1b0wt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Серавецца 
 |шынайы атауы            = Seravezza 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=0 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=14 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Лукка (провинция){{!}}Лукка 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Ettore Neri 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 39 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 0-1589 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 13 253 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 340 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 584 
 |пошта индексі           = 55047, 55040 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 46028 
 |ортаққордағы санаты     = Seravezza 
 |сайты                   = http://www.comune.seravezza.lucca.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Серавецца''' ({{lang-it|Seravezza}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лукка (провинция)|Лукка]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13 253 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 340 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 39 км² шамасында. Пошта индексі — 55047, 55040.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Lorenzo e Santa Barbara (Seravezza); San Rocco (Pozzi); San Giuseppe (Querceta); San Luigi (Ripa).&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0584 757711

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.seravezza.lucca.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706092330/http://www.comune.seravezza.lucca.it/ |date=2011-07-06 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Лукка провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>p3bqegp7qygitdtos757sqwu4t1b0wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серрунгарина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232963</id>
    <revision>
      <id>3636575</id>
      <parentid>1836295</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3636575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4185" sha1="585ewofzegzqbhglempk60xwhmvgmpa" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Серрунгарина 
 |шынайы атауы            = Serrungarina 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=44 |lat_sec=49 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=52 |lon_sec=30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Марке 
 |кестедегі аймақ         = Марке 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Пезаро-э-Урбино (провинция){{!}}Пезаро-э-Урбино 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Fabio Sciriscioli 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 23 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 209 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2450 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 107 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 721 
 |пошта индексі           = 61030 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 41062 
 |ортаққордағы санаты     = Serrungarina 
 |сайты                   = http://www.comune.serrungarina.ps.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Серрунгарина''' ({{lang-it|Serrungarina}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Пезаро-э-Урбино (провинция)|Пезаро-э-Урбино]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2450 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 107 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 23 км² шамасында. Пошта индексі — 61030.

Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Antonio abate.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 721 896 129
* Электронды поштасы: comune.serrungarina@provincia.ps.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.serrungarina.ps.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622021559/http://www.comune.serrungarina.ps.it/ |date=2012-06-22 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Пезаро-э-Урбино провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Марке елді мекендері]]</text>
      <sha1>585ewofzegzqbhglempk60xwhmvgmpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аверара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237498</id>
    <revision>
      <id>3636189</id>
      <parentid>1840756</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3817" sha1="3tq4kypos4dgi4bizbie8fp0du1kjwp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Аверара 
 |шынайы атауы            = Averara 
 |сурет                   = Averara panorama02.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 = Averara-Stemma.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=59 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=37 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Angelo Cassi 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 650 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 197 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 19 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 345 
 |пошта индексі           = 24010 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 16014 
 |ортаққордағы санаты     = Averara 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Аверара''' ({{lang-it|Averara}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 197 адамды құрайды. Халық тығыздығы 19 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 24010.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Pantaleone.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 34 580 313

== Сыртқы сілтемелер ==
* 
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Бергамо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>3tq4kypos4dgi4bizbie8fp0du1kjwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бергамо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237544</id>
    <revision>
      <id>3636187</id>
      <parentid>2110854</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3915" sha1="ljo4faa5bs4oi72809t6703eh4278jk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бергамо 
 |шынайы атауы            = Bergamo 
 |сурет                   = The Upper City of Bergamo. View from Via al Castello. Italy.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 = BERGAMO.png
 |ту                      = Flag of Bergamo.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=42 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=40 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 39 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 249 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 510 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 2838 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 35 
 |пошта индексі           = 24100 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 16024 
 |ортаққордағы санаты     = Bergamo   
 |сайты                   = http://www.comune.bergamo.it www.comune.bergamo.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бергамо''' ({{lang-it|Bergamo}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 116 510 адамды құрайды. Халық тығыздығы 2838 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 39 км² шамасында. Пошта индексі — 24100.


[[Арлекин]]онын туган жери деп есептиледи.
== Демографиясы ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.bergamo.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Бергамо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>ljo4faa5bs4oi72809t6703eh4278jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен-Ренан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>427059</id>
    <revision>
      <id>3636256</id>
      <parentid>2979914</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3636256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6206" sha1="jl2b81hocxqk0omopsxlqox00bgj5s7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сен-Ренан
 |шынайы атауы            = Saint-Renan
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Saint Renan (Finistère).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.431667 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-4.620556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(7468)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Финистер
 |кестедегі аудан         = Финистер (департамент){{!}}Финистер
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Брест (округ){{!}}Брест
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сен-Ренан (кантон)|Сен-Ренан]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Bernard Foricher ([[2001]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 13,31
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 27—95
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7468
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 561,08
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 29290
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 29260
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Renan
 |сайты                   = http://www.saint-renan.com
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сен-Ренан''' ({{lang-fr|Saint-Renan}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Финистер (департамент)|Финистер]] департаментінде орналасқан. [[Брест (округ)|Брест]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13,31 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''29260'', [[пошта индексі]] — ''29290''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7468 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 561,08 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Renan}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=320 | барлығы=7238
 | е0=150 | ә0=209
 | е5=256 | ә5=272
 | е10=249 | ә10=280
 | е15=320 | ә15=314
 | е20=127 | ә20=192
 | е25=197 | ә25=189
 | е30=193 | ә30=185
 | е35=185 | ә35=312
 | е40=280 | ә40=304
 | е45=288 | ә45=237
 | е50=268 | ә50=268
 | е55=249 | ә55=225
 | е60=174 | ә60=193
 | е65=111 | ә65=154
 | е70=130 | ә70=182
 | е75=91 | ә75=119
 | е80=64 | ә80=115
 | е85=44 | ә85=112
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Финистер департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Renan|Сен-Ренан}}
* [http://www.saint-renan.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105224532/http://www.saint-renan.com/ |date=2011-11-05 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=29260-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218053158/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=29260-COM |date=2012-02-18 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.431667,-4.620556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Финистер департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Финистер департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>jl2b81hocxqk0omopsxlqox00bgj5s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3636562</id>
      <parentid>3636015</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="3uhe670szk4s861gib3a7lyc1789y8z" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35518]||623||26||18||263||28||3||34373||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2891]||274||7||6||377||8||15||2190||0||4||10||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1183]||37||0||0||12||17||0||1106||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 480]||15||0||7||40||6||1||394||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>3uhe670szk4s861gib3a7lyc1789y8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3636188</id>
      <parentid>3635572</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3636188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8803" sha1="hi2uf4v1xc53y91e1g3qep6fl7krt6c" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2703}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2088}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1281}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:351}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:289}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:269}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 7 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 8 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:182}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 9 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:170}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 10 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:143}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 11 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 12 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}}
|-
| 13 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:109}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 14 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 15 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}}
|-
| 16 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}}
|-
| 17 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}}
|-
| 18 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 19 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 20 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 21 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}}
|-
| 22 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 23 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 24 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}}
|-
| 25 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 26 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}}
|-
| 27 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 28 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}}
|-
| 29 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 30 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}}
|-
| 31 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}}
|-
| 32 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}
|-
| 33 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}}
|-
| 34 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 35 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 36 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 37 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 38 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}}
|-
| 39 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}
|-
| 40 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}}
|-
| 41 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}}
|-
| 42 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Qanattan}}
|-
| 43 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}}
|-
| 44 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 45 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 46 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 47 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 48 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}}
|-
| 49 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Nos9877}}
|-
| 50 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 51 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}}
|-
| 52 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 53 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 54 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}}
|-
| 55 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}}
{{/end}}</text>
      <sha1>hi2uf4v1xc53y91e1g3qep6fl7krt6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиборгий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505579</id>
    <revision>
      <id>3636618</id>
      <parentid>3245765</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3636618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5459" sha1="cg7nsduobuggj0mi5v0sglyz4z3yu9m" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент
|атауы=Сиборгий
|нөмірі=106
|символ=Sg
|үсті=[[Вольфрам|W]]
|асты=(Uhn)
|тип=[[Ауыр металдар]]
|топ=6
|период=7
|блок= d
|атомдық масса=271
|конфигурация=&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6d&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 12, 2
|фаза=Қатты дене
|тығыздық=35.0 
|балқу температурасы=
|қайнау температурасы=
|электртерістілігі=
|иондалу энергиясы 1=757.4
|иондалу энергиясы 2=1733
|атом радиусы=132
|ковалентті радиус=143 
|CAS тіркелу нөмірі=54038-81-2
}}
[[Сурет:Seaborgium.svg|thumb|left|100px|Сиборгий &lt;br /&gt;Seaborgium (Sg)]]
'''Сиборгий''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Seaborgium''; '''Sg''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің алтыншы топ, жетінші периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]].  Реттік нөмірі - 106, [[атомдық масса]]сы - 271.  Тұрақсыз радиоактивті  элемент.

1974 ж. [[Калифорния]] университетінің Лоуренс атындағы ұлттық лабораториясында ядролық синтезбен алғашқы рет алынған. Тұрақсыз.

Сиборий трансактиноидтар тобына жатады. Атомының сыртқы үш қабатының формуласы:

5s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; p&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; p&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; d&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; 7s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;.

Химиктар сиборийдің бірнеше [[изотоп]]тарын синтездеген, массасы 258—267, 269 және 271. Арасындағы ең тұрақтысы &lt;sup&gt;271&lt;/sup&gt;Sg, оның жартылай ыдырау мерзімі - 2,4 минут.

Болжам бойынша, элемент температура 298&amp;nbsp;K (25&amp;nbsp;°C) жағдайда қатты түрінде болады. Металдың түсі белгісіз, болжам бойынша - сұр, күміс-ақшыл.

== Белгілі изотоптар ==
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Изотоп
! Массасы
! Жартылай ыдырау мерзімі
! Ыдырау түрі
|-
| &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Sg
| 258
| 2,9+1,3−0,7 мс
| спонтанды бөліну
|-
| &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt;Sg
| 259
| 0,48+0,28−0,13 с
| α-ыдырау  &lt;sup&gt;255&lt;/sup&gt;Rf (90 %);&lt;br /&gt;спонтанды бөліну
|-
| &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Sg
| 260
| 3,6±0,9 мс
| α-ыдырау  &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;Rf;&lt;br /&gt;спонтанды бөліну
|-
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Sg
| 261
| 0,23±0,06 с
| α-ыдырау &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Rf
|-
| &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Sg
| 262
| 6,9+3,8−1,8 мс
| спонтанды бөліну;&lt;br /&gt;α-ыдырау &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Rf (&amp;lt;&amp;nbsp;22 %)
|-
| &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Sg
| 263
| 1,0±0,2 с
| α-ыдырау &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt;Rf;&lt;br /&gt;спонтанды бөліну (&lt;&amp;nbsp;30 %)
|-
| &lt;sup&gt;264&lt;/sup&gt;Sg
| 264
| 37+12−11 мс
| спонтанды бөліну
|-
| &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;Sg
| 265
| 8±3 с
| спонтанды бөліну;&lt;br /&gt;α-ыдырау &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Rf
|-
| &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Sg
| 266
| 21+20−12 с
| спонтанды бөліну;&lt;br /&gt;α-ыдырау &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Rf
|-
| &lt;sup&gt;271&lt;/sup&gt;Sg
| 271
| 2,4+4,3−1,0 мин
| α-ыдырау &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Rf;&lt;br /&gt;спонтанды бөліну
|}

== Химиялық қосындылар ==

Ғылымға сиборгийдің келесі қосылыстары белгілі:
* SgO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 
* SgO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;F&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;,
* SgO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, 
* SgO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;,

Және комплексті иондар 
* &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;SgO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;F&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; 
* &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;Sg(OH)&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;.

==Тағы қараңыз==
* [[Химиялық элементтер тізімі]]  
* [[Химиялық элементтер]]

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Seaborgium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html Сиборгий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509082200/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823090114/http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm |date=2011-08-23 }}
* [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118034207/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html |date=2012-01-18 }}

== Дереккөздер ==
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]</text>
      <sha1>cg7nsduobuggj0mi5v0sglyz4z3yu9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарибальди бригадалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514636</id>
    <revision>
      <id>3636218</id>
      <parentid>2077655</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1909" sha1="2juynot8l5zktes21zvqgz58w6pxv3w" xml:space="preserve">{{Жауынгерлік құралым
 | Атауы               = Гарибальди бригадалары
 | Шынайы атауы        = {{lang-it|Brigate Garibaldi}}
 | Сурет               = Bandiera delle Brigate Garibaldi partigiane (1943-1945).svg
 | Сурет ені           = 250px
 | Сурет атауы         = Гарибальди бригадаларының туы
 | Күндер              = 
 | Елі                 = {{байрақ|Италия}}
 | Түрі                = 
 | Рөлі                = 
 | ортаққордағы санаты = 
}}
'''Гарибальди бригадалары''' — гитлершілердің тылында [[қарсыласу қозғалысы]] кезіндегі (1943-1945) екпінді [[Партизандық соғыс|партизан отрядтары]]. Итальян Компартиясы құрған.  [[Джузеппе Гарибальди]]дің құрметіне осылай атады. 1945 жылы сәуірде гарибальди бригадаларының саны 575-ке жетті. Әрбір бригадада 40-50 адам болды, олар 5-6 топқа,ал әрбір топ 5-6 жауынгерден құралған  екі буынға бөлінді. Дені-коммунистер. Бригадалардың жоғарғы командованиесін Л.Лонго басқарды. Гарибальди бригадалары  партизан армиясы қарулы күштерінің 50%-ін құрады. 1945 жылы Сәуір көтерілісінің екпінді күшіне айналды. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
Қазақ энциклопедиясы

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс партизан қозғалыстары]]</text>
      <sha1>2juynot8l5zktes21zvqgz58w6pxv3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518197</id>
    <revision>
      <id>3636587</id>
      <parentid>3633382</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылығы */</comment>
      <origin>3636587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17834" sha1="bsxh3t9knz3hlm37y6iltpdssgkp4r0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі
 |қысқартылған атауы    = ҚР СІМ, ҚР Сыртқыiсминi
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                =
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = MFA emblem.png
 |сурет ені         = 200px
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = 
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
 |штаб-пәтері       = 010000, [[Астана]] қаласы, Қонаев көшесі, 31&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/contacts?lang=kk|title=Байланыс|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;
 |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 53.814
 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 25|lon_sec = 55.5744
 |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]]
 |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Министрі]]
 |басшылықтың есімі2    = [[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      = [[Қазақстан үкіметі]]
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            =  [https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mfa]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] құрамына енетін Қазақстанның орталық атқарушы органы, [[Қазақстанның сыртқы саясаты|Қазақстанның сыртқы саяси қызметі]]н атқаратын және Қазақстанның дипломатиялық қызметінің органдарының ортақ жүйесін басқаратын министрлік.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P040001118_ | title=Қазақстан Республикасы Сыртқы iстер министрлiгiнiң мәселелерi | publisher=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 28 қазандағы N 1118 Қаулысы | date=2004-10-08 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазақ дипломатиясының тарихы [[Қазақ хандығы]] кезінде хандар дипломатиялық қарым-қатынастарды дамытып, сыртқы және ішкі саясатты жүзеге асырған кезеңнен бастауын алды. Хандықтың дипломатиядағы негізгі мақсаты сауда, саяхат жолдарын және халықаралық айырбас үшін сауда орталықтарын құру ниетімен аумақтарды кеңейту туралы келіссөздер жүргізу болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/news/show/6664|title=Немного о дипломатии в период Казахского ханства|lang=ru|author=Нұрланұлы, Мирас|date=2015-06-22|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

Қазақтардың алғашқы сыртқы істер министрлігі 1920 жылдардың басында [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АКСР]]-ның дипломатиялық кеңсесі ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://articlekz.com/article/7369|title=Формирование и развитие внешнеполитического аппарата Республики Казахстан|lang=ru|author=Бекманова, Д.М.|date=2010|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; Министрлікті басқарған адам Түркістан АКСР Сыртқы істер халық комиссары ретінде белгілі болды және ол басқарған мекеме Түркістан АКСР Сыртқы істер комиссариаты болып аталатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bibliotekar.kz/mezhdunarodnoe-pravo-v-istorii-kazahstan/-2-mezhdunarodno-pravovye-otnoshenija-tu.html|title=§ 2. МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ ТУРКЕСТАНСКОЙ АССР|lang=ru|date=2014-04-16|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрі лауазымы тұңғыш рет 1944 жылы, «Одақтық республикаларға сыртқы байланыстар саласындағы өкілеттіктер беру және осыған байланысты Сыртқы істер халық комиссариатын Бүкілодақтықтан Одақтық-республикалық халық комиссариатына айналдыру туралы» заңынын қабылдануымен пайда болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1936/zakony/3946734/|title=Закон СССР февраля 1944: &quot;О предоставлении союзным республикам полномочий в области внешних сношений и о преобразовании в связи с этим Народного комиссариата иностранных дел из общесоюзного в союзно-республиканский народный комиссариат&quot;|lang=ru|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; Бұл заң көмегімен [[КСРО әкімшілік бөлінісі|Одақтас республикалар]]дың шетел елдерімен тікелей дипломатиялық қатынасқа түсуіне мүмкіндік берді, бірақ сонда да сыртқы саясаттын басты функцияларын атқарған [[КСРО Сыртқы істер министрлігі]] еді.

Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздік алғанында ғана елдің қазіргі түріндегі Сыртқы істер министрлігі пайда болған еді. Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Сыртқы істер министрі [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] болды.

== Басшылығы ==
* Сыртқы істер министрі — [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]]
* Министрдің бірінші орынбасары — [[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]]
* Министрдің орынбасары — [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]]
* Министрдің орынбасары — [[Ермұхамбет Болатпекұлы Қоныспаев|Ермұхамбет Қоныспаев]]
* Министрдің орынбасары — [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]]
* Министрдің орынбасары — [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров|Әлібек Қуантыров]]
* Министрлік аппаратының басшысы— ''бос орын''&lt;ref name=&quot;kurylym&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about/structure/1/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2026-03-05}} &lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Министрліктің 2 комитеті бар. Олар:&lt;ref name=&quot;kurylym&quot; /&gt;
* министрліктің реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыруға, сондай-ақ инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік саясатты іске асыруға жауапты '''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті|Инвестиция комитеті]]''';
* елдің саяси, экономикалық, әлеуметтік, гуманитарлық, сондай-ақ көрсетілген мақсаттарда өзге де қызмет салаларында оң имиджін нығайтуға және мемлекеттік саясатын іске асыруға жауапты '''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті|Халықаралық ақпарат комитеті]]'''.

Министрліктің қарамағындағы ұйымдар қатарына «[[Сыртқы саяси зерттеулер институты]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» АҚ, «ҚР СІМ «Дипломатиялық сервис» ШЖҚ РМК, «KAZAKH INVEST» Ұлттық компаниясы» АҚ және «[[KazAID]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» қазақстандық халықаралық даму агенттігі», «[[Отандастар қоры]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» коммерциялық емес акционерлік қоғамдары жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about/structure/10/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
Сыртқы істер министрлігінің міндеттері қатарына [[Қазақстанның сыртқы саясаты|сыртқы саяси қызмет]] саласын және Қазақстанның дипломатиялық қызмет органдарын басқару және [[инвестиция]]ларды тарту жатқызылады.&lt;ref name=&quot;jalpiaqparat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

Министрліктің ресми сайты оның қызмет бағыттары деп [[Қазақстанның сыртқы саясаты|сыртқы саясат]], [[Қазақстанның визалық саясаты|визалар]] және консулдық мәселелер, инвестициялар, Еуразиялық интеграция, протоколдық мәселелер және [[қоғам]]мен өзара іс-қимыл атайды.&lt;ref name=&quot;jalpiaqparat&quot; /&gt;

== Министрлер тізімі ==
{{Негізгі мақала|Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған жылдары
! [[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| 1
| [[Сурет:Tuleutai Suleimenov profile (cropped).jpg|99px]]
| [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]]&lt;br&gt;{{small|(1941 туған)}}
| желтоқсан&lt;br&gt;1991
| сәуір&lt;br&gt;1994
| [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| 2
| [[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]]
| [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
| 18 сәуір&lt;br&gt;1994
| 12 қазан&lt;br&gt;1994
| [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| 3
| [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (01911329) (49858644462, cropped).jpg|99px]]
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
| 12 қазан&lt;br&gt;1994
| 12 қазан&lt;br&gt;1999
| [[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| 4
| [[Сурет:Yerlan Idrissov (2013-03-05).jpg|99px]]
| [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]&lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}}
| 12 қазан&lt;br&gt;1999
| 29 қаңтар&lt;br&gt;2002
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
| 5
| [[Сурет:Tokaev.jpg|99px]]
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
| 29 қаңтар&lt;br&gt;2002
| 11 қаңтар&lt;br&gt;2007
| [[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| 6
| [[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|99px]]
| [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
| 11 қаңтар&lt;br&gt;2007
| 4 қыркүйек&lt;br&gt;2009
| [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| 7
| [[Сурет:Kanat Saudabayev 2010 (cropped).jpg|99px]]
| [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
| 4 қыркүйек&lt;br&gt;2009
| 8 сәуір&lt;br&gt;2011
| [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| 8
| [[Сурет:Yerzhan Kazykhanov - 2021 (cropped).jpg|99px]]
| [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
| 11 сәуір&lt;br&gt;2011
| 24 қыркүйек&lt;br&gt;2012
| [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| 9
| [[Сурет:Erlan Idrissov (23101326859) (cropped).jpg|99px]]
| [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]&lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}}
| 28 қыркүйек&lt;br&gt;2012
| 28 желтоқсан&lt;br&gt;2016
| [[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
| 10
| [[Сурет:Kairat Abdrakhmanov (21310882222) (cropped).jpg|99px]]
| [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
| 28 желтоқсан&lt;br&gt;2016
| 26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| [[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
| 11
| [[Сурет:Beibut Atamkulov (cropped).jpg|99px]]
| [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
| 26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| 18 қыркүйек&lt;br&gt;2019
| [[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Асқар Мамин үкіметі|Мамин]]
|-
| 12
| [[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|99px]]
| [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]&lt;br&gt;{{small|(1968 туған)}}
| 18 қыркүйек&lt;br&gt;2019
| 29 наурыз&lt;br&gt;2023
| [[Асқар Мамин үкіметі|Мамин]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
| 13
| [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]]
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
| 3 сәуір&lt;br&gt;2023
| 26 қыркүйек&lt;br&gt;2025
| [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
| 14
| [[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|99px]]
| [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1965 туған)}}
| 26 қыркүйек&lt;br&gt;2025
| 
| [[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|С]]</text>
      <sha1>bsxh3t9knz3hlm37y6iltpdssgkp4r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карлес Пуйоль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522628</id>
    <revision>
      <id>3636547</id>
      <parentid>2801335</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5391" sha1="4qgjpf01n8eh5x0bh4he84vm6qp0t5d" xml:space="preserve">{{Футболшы
|Есімі = Карлес
|туған күні = 13.04.1978
|туған жері =Побла-де-Сегур, [[Испания]]
|азаматтығы = {{flagicon|Spain}} [[Испания]]
|қазіргі клуб =карьерасын аяқтады
|номері =5
|бойы = 178 см
|салмағы = 81 кг
|позициясы = [[қорғаушы]]
|сурет = PuyolTraining.jpg
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1999—2014|{{flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|392 (12)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2000—2013|{{футбол|Испания}}|100 (3)
|2001—2013|{{футбол|Каталония}}|6 (0)}}}}
'''Карлес Пуйоль Сафоркада''' ({{lang-es|Carles Puyol Saforcada}}, {{lang-ca|Carles Puyol i Saforcada}}; 13 сәуір 11978, [[Побла-де-Сегур]], [[Испания]]) — испаниялық футболшы, қорғаушы, әлем және Еуропа чемпионы.
== Мансабы ==
17 жасынан бастап Барселона академиясында тәрбиеленген. Осы клубта ғана ойнап, 593 матчта 18 гол соқты. Луис Энрикеден капитандық жолақты алды. Каталондықтар құрамында ойнай отырып, 6 рет Испания Чемпионы атанды, 2 рет Ел Кубогын, 3 рет Чемпиондар Лигасын, 6 рет Испания Суперкубогын, 2 рет Еуропа Суперкубогын және де 2 рет Дүниежүзілік чемпионатын жеңіп алған. 

Құрамада Пуйоль 100 матч өткізіп, 3 рет қарсылас команданың қақпасына гол салған. Ол 2000 жылғы Әлем Чемпионатында үздік ойын корсетті. Сонан соң 3 Әлем Чемпионатына қатысқан. 2010 жылы Испания құрамасы Әлем Чемпионы атанады, ал 2008 бен 2012 жылы Еуропа Чемпионы атанады.

== Характеристика ==
Пуйоль-қатты, ашулы, ызалы қорғаушы. Ол ортада және қапталдағы ойында өзін жаксы көрсете білген адам. Оның техникасы мен шыдамдылығы арқасында Сары Кағаздан құтылады. Баспен жаксы ойыны арқасында айыпсоққы көп жағдайда сәтті өтеді. 

== Фактілер ==
* Побла-де-Сегур қаласында ойнап бастағанда қақпашы болған.
* Карлес Пуйольдың Кеке атты ешкісі болған. Ол осы ешкіні баптап, күткен.
* 2011 жылдың қазанында Малена Коста атты модельді тастап кетеді. 2012 жылдың басында колумбиялық Жизель Лакутуре атты модельмен кездесіп жүргені болды.
* Қантардың 24-інші жұлдызында Мануэла Пуйоль Лоренцо атты қызы дүниеге келді. 2014 жыл.

== Құрамадағы ойыны ==
Пуйоль Испания құрамасында 2010 жылдан бері ойнаған. 2010 жылғы Әлем Чемпионатының жартылай финалдық матчта жалғыз голдың авторы атанды. Германияға қарсы матчта, бұрыштама добын қақпаға дәл бағыттай, Испанияны финалға шығарған.

== Жетістіктері ==

=== Барселона ===
* Клубтар арасындағы Әлем Чемпионаты:(2) 2009, 2011
* Чемпиондар Лигасының чемпионы:(3) 2005/06; 2008/09; 2010/11
* Испанияның Чемпионы:(6) 2004/05; 2005/06; 2008/09; 2009/10; 2010/11; 2012/13
* Испанияның Суперкубок иегері:(2) 2009, 2011
* Испания Кубогының иегері:(2) 2008/09: 2011/12

=== Испания құрамасы ===
* Еуропа Чемпионы: (2) 2008, 2012

* Әлем Чемпионаты: (1) 2010

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.sports.ru/carles-puyol/

[[Санат:13 сәуірде туғандар]]
[[Санат:Побла-де-Сегурде туғандар]]
[[Санат:Испания футболшылары]]
[[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]]
[[Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының футболшылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]]
[[Санат:Барселона С ФК ойыншылары]]
[[Санат:Барселона Б ФК ойыншылары]]
[[Санат:Барселона ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бір клуб ойыншылары]]</text>
      <sha1>4qgjpf01n8eh5x0bh4he84vm6qp0t5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серджо Леоне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530458</id>
    <revision>
      <id>3636521</id>
      <parentid>3581699</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3636521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2421" sha1="jin660tcp2qnw64d4xnz23kchxbcr9z" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Серджо Леоне
  |шынайы есімі           = Sergio Leone
  |сурет                  = Sergio Leone, crop.jpg
  |сурет ені              = 200px
  |сурет атауы            = 1975.ж
  |туған кездегі есімі    = Серджо Леоне
  |туған күні             = 03.01.1929
  |туған жері             = [[Рим]], [[Италия]]
  |қайтыс болған күні     = 30.04.1989
  |қайтыс болған жері     = [[Рим]], [[Италия]]
  |мамандығы              = {{кинорежиссёр|Италия}}, [[сценарийші]]&lt;br /&gt;{{кинопродюсер|Италия}}
  |азаматтығы             = {{ITA}}
  |белсенді жылдары       = [[1959]] — [[1986]]
  |бағыты                 = [[спагетти-вестерн]]
  |киностудия             = 
  |марапаттары            = 
  |imdb_id                = 0001466
  |сайты                  =
}}'''Серджо Леоне''' ({{lang-it|Sergio Leone}}; [[3 қаңтар]] [[1929]], [[Рим]] – [[30 сәуір]] [[1989]], [[Рим]], [[Италия]]) — [[Италия|итальяндық]] режиссер, сценарист және продюсер. [[Спагетти-вестерн]] жанрының негізін қалаушылардың бірі ретінде танымал.

== Фильмографиясы ==
* ''[[The Last Days of Pompeii]]'' (1959)
* ''[[The Colossus of Rhodes]]'' (1961)
* ''[[A Fistful of Dollars]]'' (1964)
* ''[[For a Few Dollars More]]'' (1965)
* ''[[Жақсы, жаман, жауыз]]'' (1966)
* ''[[Once Upon a Time in the West]]'' (1968)
* ''[[Duck, You Sucker!]]'' (1971)
* ''[[My Name is Nobody]]'' (1973)
* ''[[A Genius, Two Partners and a Dupe]]'' (1975)
* ''[[Once Upon a Time in America]]'' (1984)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/156585/ Серджо Леоне «Кинопоиск» сайтында]
* {{imdb name|id=0001466|name=Серджо Леоне}}
* [http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ Серджио Леоне  «Senses of Cinema» сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225150653/http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ |date=2010-12-25 }} {{ref-en}}</text>
      <sha1>jin660tcp2qnw64d4xnz23kchxbcr9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемфис Депай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530938</id>
    <revision>
      <id>3636554</id>
      <parentid>3477974</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5692" sha1="fj9dhswtpzzr4820f9431oywd0s46i2" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Мемфис Депай
|сурет = Memphis Depay Barca 2021.jpg
|сурет ені = 200px
|туған күні = 13.02.1994
|азаматтығы = {{байрақ|Нидерланд}}
|бойы = 176 [[сантиметр|см]]
|салмағы = 78 [[килограмм|кг]]
|қазіргі клуб = {{ту|Бразилия}} [[Коринтианс]]
|номері = 94
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2015|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|90 (39)
|2015—2017|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|33 (2)
|2017—2021|{{ту|Франция}} [[Олимпик Лион]]|139 (63)
|2021—2023|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|30 (13)
|2023—2024|{{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]]|31 (9)
|2024—|{{ту|Бразилия}} [[Коринтианс]]|11 (7)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2013—|{{футбол|Нидерланд}}|75 (38)}}
}}
'''Мемфис Депай''' ([[Нидерланд тілі|нидерл]]. ''Memphis Depay''; [[1994 жыл]]ы [[13 ақпан]]да Мордрехте туған) — ата-тегі [[Гана]]дан келген голландиялық футболшы. &quot;[[Коринтианс]]&quot; клубында ойын көрсетеді. [[2014 жыл]]ы болған [[Футболдан әлем чемпионаты]]ның  қола жүлдегері.

== Мансабы ==
=== Клубтық ===
Мемфис роттердамдық Спартада тәрбиеленген футболшы. 2006 жылы [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] клубының академиясына көшті. 2012 жылдың 26 ақпанында &quot;[[Фейеноорд|Фейеноордқа]]&quot; қарсы [[Футболдан Нидерланд чемпионаты|Эвердизиде]] өзінің ең бірінші ойынын ойнады. 18 наурызда &quot;[[Херенвен (футбол клубы)|Херенвенге]]&quot; қарсы ойынында өзінің бірінші голын соқты. Сол жылы Мемфис Нидерланд кубогын жеңіп алды, ал 2013 жылы Нидерланд Суперкубогын жеңуге өз үлесін қосады. 2015 жылы ПСВ сапынын [[Манчестер Юнайтед]] сапына ауысып, ол клубта жолы болмай бар жоғы 2 гол соқты. 

2017 жылы [[Олимпик Лион]] сапына ауысып керемет өнер көрсетіп өз комадасының лидері болды, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2019/20|2019/20 жылғы Чемпиондар Лигасының]] жартылай финалына дейін жетті. 

2021 жылы еркін агент болып, [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] клубына сапына ауысты.

=== Халықаралық ===
Мемфис [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатында]] [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд құрамасының]] атынан ойнады. 18 маусымда [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустрия құрамасына]] қарсы ойында Бруно Мартинс Индиді алмастырды және ойынды күрт өзгертті. Бастапқыда, Мемфис [[Робин ван Перси]]ге голдық доп шығарып берді, ал кейіннен жеңіс голын соғады.

== Жетістіктері ==
=== Клубтық ===
; ПСВ
* Нидерланд кубогы жеңімпазы - 2011/2012
* Нидерланд Суперкубогы жеңімпазы - 2012/2013
; Манчестер Юнайтед 
* Англия кубогы: 2015/16
'''Барселона'''
*Испания чемпионы: 2022/23
* Испания суперкубогы: 2022/23

=== Халықаралық ===
* [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы Футболдан әлем чемпионатының]] қола жүлдегері

== Сілтемелер ==
* [http://int.soccerway.com/players/memphis-depay/161289/ &quot;Soccerway&quot; сайтындағы статистика]
* [http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/22/4f8c4268-1a2ce421-765596 Netherlands U17 stats at OnsOranje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216103140/http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/22/4f8c4268-1a2ce421-765596 |date=2013-12-16 }}
{{сыртқы сілтемелер}}
* [http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/20/4f8c4268-1a2ce421-765596 Netherlands U19 stats at OnsOranje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216101914/http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/20/4f8c4268-1a2ce421-765596 |date=2013-12-16 }}

[[Санат:Нидерланд футболшылары]]
[[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]]
[[Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары]]
[[Санат:Барселона ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Коринтианс ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>fj9dhswtpzzr4820f9431oywd0s46i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыстық құндылықтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533346</id>
    <revision>
      <id>3636308</id>
      <parentid>3635575</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="i9nzfbauci6lfjn60c2eg8n25hes8hp" xml:space="preserve">[[Сурет:Statue of Liberty, NY (cropped).jpg|thumb|308x308px|[[Бостандық ескерткіші]], Батыс құндылықтарының символы]]
'''Батыстық құндылықтар''' — [[Батыс Еуропа]]ның көпшілік елдерінің, [[Солтүстік Америка]]ның, [[Аустралия]]ның, [[Жаңа Зеландия]]ның басым көпшілігінің, [[Жапония]], [[Корея Республикасы|Корея]], [[Қытай Республикасы|Тайван]]ның біраз деңгейде қабылдаған бейресми ұстанымдары. Орталық батыстық құндылықтар жүйесіне кіретін «[[Адам құқықтары|Адам құқы]]» түсінігінде келісімге келіп, ойлары тоғысқан. Сонымен қатар, олардың қатарына сөз бостандығы, жиналыс, ар-ождан еркіндігі, жеке [[Меншік құқығы|меншік құқы]] сияқты құндылықтар да кіреді. [[Француз төңкерісі|Ұлы француз төңкерісі]] кезінде жарияланған «Адам құқы» және [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Американың тәуелсіздік декларациясы]]нан кездестіретін «өмір, еркіндік және бақытқа ұмтылу» батыстық құндылықтардың классикалық қағидалары болып табылады. Ортақ белгілеріне қарамай, еуропалық және американдық үкімет бұл құндылықтарды әртүрлі тәсілдерді қолдану арқылы өмірге енгізуде. [[Самюель Хантингтон]]ның («[[Өркениеттер қақтығысы]]ның» авторы) пікірінше, «батыстық мәдениеттің мәні – Ұлы Макдональдс емес, еркіндіктің Ұлы хартиясы». Оған жасөспірімдер киімінің үлгісі де, газдалған сусындар да жатпайды. Қазіргі батыстық мәдениет 1215 жылы Еркіндіктің Ұлы хартиясында көрсетілген (Magna Carta) [[Джон (Англия королі)|король Джон]]ға ағылшын дворяндары өздеріне басқа ешқандай король бұза алмайтын құқықтар беретін хартияға қол қоюға мәжбүрлеген саяси идеяға жақынырақ. Адам құқы азаматтық қоғам, [[саяси плюрализм]], әлеуметтік және экономикалық әділеттілік және мәдениеттің, өнердің, әдебиеттің, музыканың кейбір түрлері – міне, осылар батыстық құндылықтарға жатады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Батыс мәдениеті]]</text>
      <sha1>i9nzfbauci6lfjn60c2eg8n25hes8hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бонавентура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534555</id>
    <revision>
      <id>3636196</id>
      <parentid>3635578</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3494" sha1="439dvoufwao3kgzajhnx03wky32cnw8" xml:space="preserve">{{Әулие
 |Есімі                 = Бонавентура
 |Шынайы есімі          = {{lang-la|Bonaventura}}
 |Сурет                 = François, Claude (dit Frère Luc) - Saint Bonaventure.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = [[Клод Франсуа]]. Әулие Бонавентура. Шам. 1650—1660
 |Түрі                  = католиктік
 |Зайырлы есімі         = Джованни Фиданца 
 |Монах есімі           = Бонавентура
 |Туған күні            = 1221
 |Туған жері            = [[Баньореджо]], [[Лацио]]
 |Қайтыс болған күні    = 15.07.1274
 |Қайтыс болған жері    = [[Лион]], [[Франция]]
 |Қастерленеді          = [[Католик шіркеуі]]нде
 |Даңқы асқаны          = 
 |Беатификацияланғаны   = 
 |Канондалғаны          = 14 сәуір [[1482]]
 |Бетінде               = 
 |Еске алу күні         = [[Католик шіркеуі]]нде [[15 шілде]]
 |Саруары               = Францискан ордені, сәби күтіп жүрген аналар, балалар, теологтар, жүк тасушылар, жібек өндірушілер, жұмысшылар
 |Аруақ қонған жері     = 
 |Атрибуттары           = 
 |Деканондалғаны        = 
 |Еңбектері             = богословтік шығармалар
 |Берілушілігі          = 
 |Марапаттары           = 
 |Commons               = Saint Bonaventure
}}
'''Бонавенту́ра''' ({{lang-la|Bonaventura}}), шынайы есімі '''Джова́нни Фида́нца''' ({{lang-it|Giovanni di Fidanza}}, {{lang-la|Ioannes Fidanza}}) — итальяндық схоласы, Париж университетінде оқыды, кейіннен сонда проф., 1257 жылдан Францискан орденінің басшысы. Католиктік шіркеу ұстаздарының бірі. Аристотелизм мен христиан теологиясын біріктіруге талаптанған өз замандасы [[Фома Аквинский|Фома Аквинскийдің]] іліміне қарама-қарсы ([[Томизм]]) августиндік теологияны қолдады ([[Августин]]). ''Бонавентура'' Құдай нұрымен салыстырғанда, тіпті оны ең биік шыңы - [[Аристотель]] ілімімен қоса алғанда да қаранғылық деп есептеді. Ақиқат - христианның береке ретінде алатын нұр сәулесінің шапағатымен келеді. Ақиқатты тану шарты - тақуалық пен дұға қылу. Универсалдық туралы пікірсайыста реализм позициясында болды. (Орта ғасыр реализм). ''Бонавентура'' - католиктік ортодокс туын ұстап, Р. Бэконды қудалады.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; - Философиялық сөздік&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Италия философтары]]</text>
      <sha1>439dvoufwao3kgzajhnx03wky32cnw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636197</id>
      <parentid>3636196</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3547" sha1="eshilicr5uexysz7a21jldul2i7waa6" xml:space="preserve">{{Әулие
 |Есімі                 = Бонавентура
 |Шынайы есімі          = {{lang-la|Bonaventura}}
 |Сурет                 = François, Claude (dit Frère Luc) - Saint Bonaventure.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = [[Клод Франсуа]]. Әулие Бонавентура. Шам. 1650—1660
 |Түрі                  = католиктік
 |Зайырлы есімі         = Джованни Фиданца 
 |Монах есімі           = Бонавентура
 |Туған күні            = 1221
 |Туған жері            = [[Баньореджо]], [[Лацио]]
 |Қайтыс болған күні    = 15.07.1274
 |Қайтыс болған жері    = [[Лион]], [[Франция]]
 |Қастерленеді          = [[Католик шіркеуі]]нде
 |Даңқы асқаны          = 
 |Беатификацияланғаны   = 
 |Канондалғаны          = 14 сәуір [[1482]]
 |Бетінде               = 
 |Еске алу күні         = [[Католик шіркеуі]]нде [[15 шілде]]
 |Саруары               = Францискан ордені, сәби күтіп жүрген аналар, балалар, теологтар, жүк тасушылар, жібек өндірушілер, жұмысшылар
 |Аруақ қонған жері     = 
 |Атрибуттары           = 
 |Деканондалғаны        = 
 |Еңбектері             = богословтік шығармалар
 |Берілушілігі          = 
 |Марапаттары           = 
 |Commons               = Saint Bonaventure
}}
'''Бонавенту́ра''' ({{lang-la|Bonaventura}}), шынайы есімі '''Джова́нни Фида́нца''' ({{lang-it|Giovanni di Fidanza}}, {{lang-la|Ioannes Fidanza}}) — итальяндық схоласы, Париж университетінде оқыды, кейіннен сонда проф., 1257 жылдан Францискан орденінің басшысы. Католиктік шіркеу ұстаздарының бірі. Аристотелизм мен христиан теологиясын біріктіруге талаптанған өз замандасы [[Фома Аквинский|Фома Аквинскийдің]] іліміне қарама-қарсы ([[Томизм]]) августиндік теологияны қолдады ([[Августин]]). ''Бонавентура'' Құдай нұрымен салыстырғанда, тіпті оны ең биік шыңы - [[Аристотель]] ілімімен қоса алғанда да қаранғылық деп есептеді. Ақиқат - христианның береке ретінде алатын нұр сәулесінің шапағатымен келеді. Ақиқатты тану шарты - тақуалық пен дұға қылу. Универсалдық туралы пікірсайыста реализм позициясында болды. (Орта ғасыр реализм). ''Бонавентура'' - католиктік ортодокс туын ұстап, Р. Бэконды қудалады.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; - Философиялық сөздік&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Италия философтары]]
[[Санат:Италия кардиналдары]]</text>
      <sha1>eshilicr5uexysz7a21jldul2i7waa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Саясат</title>
    <ns>10</ns>
    <id>534678</id>
    <revision>
      <id>3636287</id>
      <parentid>3636071</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2931" sha1="a6odtou90o20vr99oext8q14zq7maxk" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты =Саясат
|state = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|сурет =  [[Сурет:A coloured voting box.svg|80px]]
|тақырып = [[Саясат]]
|бөлім1 =Негізгі тақырыптар
|тізім1 = &lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| {{nobr|[[Әлемнің саяси тарихы]]}} | {{nobr|[[Саясат көрінісі]]}} | {{nobr|[[Саясат мақалаларының индексі]]}} | {{nobr|[[Саяси тарихы]]}} | {{nobr|[[Саяси Экономия]]}} | {{nobr|[[Саяси философия]]}}}}
&lt;/div&gt;
|бөлім2 =[[Саяси жүйе|Саяси жүйелер]]
|тізім2 = &lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| [[Анархизм]] | [[Қала-мемлекеті]] | [[Демократия]] | [[Федерация]] | [[Феодализм]] | [[Диктатура]] | [[Директория]] | [[Меритократия]] | [[Монархия]] | [[Парламентаризм
]] | [[Президенттік республика]] | [[Аралас республика]] | [[Теократия]]}}
&lt;/div&gt;
|бөлім3 =Академиялық пәндер
|тізім3 = &lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| [[Саясаттану]] | [[Халықаралық қатынастар]] | [[Салыстырмалы саясат]]}}
&lt;/div&gt; 
|бөлім4 =[[Әкімшілік басқару]]
|тізім4 = &lt;div&gt;
{{hlist| [[Бюрократия]] | [[Адхократия]]}}
&lt;/div&gt;
|бөлім5 = [[Саясат]]
|тізім5 =&lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| [[Қоғамдық саясат]] | [[Қоғамдық мүдде]] | [[Сыртқы саясат]]}}
&lt;/div&gt;
|бөлім6 =Басқару органдары
|тізім6 =&lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| [[Биліктердің бөлінуі]] | [[Заң шығарушы билік]] | [[Үкімет|Атқарушы]] | [[Сот]] | [[Сайлау комиссиясы]]}}
&lt;/div&gt;
|бөлім7 =Қатысты тақырыптар
|тізім7 =&lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| [[Егемендік]] | [[Саяси әрекеттер теориясы]] | [[Саяси психология]] | [[Саяси бағыт]] | [[Саяси ұйымдасу]]}}
&lt;/div&gt;
|бөлім8 = Аралық тақырыптар
|тізім8 =&lt;div style=&quot;margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0&quot;&gt;
{{hlist| [[Сайлау жүйесі]] | [[Сайлау]] | [[Федерализм]] | [[Мемлекеттік басқару формасы]] | [[Идеология]] | [[Сайлау науқаны]] | [[Саяси партия]]лар}}
&lt;/div&gt;
|асты = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Саясат|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a6odtou90o20vr99oext8q14zq7maxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вивекананда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534805</id>
    <revision>
      <id>3636616</id>
      <parentid>3062396</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2748" sha1="hdjlo1nqefpsv33fbp0drpjzqw7iix0" xml:space="preserve">[[File:Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg|thumb|200px|right|Вивекананда (1893)]]

'''&lt;big&gt;ВИВЕКАНАНДА&lt;/big&gt;''' (шын есімі - '''''Нарендранатх Датта''''') (1863-1902) - үнді идеалист-философы, [[Рамакришна|Рамакришнаның]] шәкірті. 1880-84 жылдары Калькутта университетінде [[Философия|философияны]] зерттеді. 1893 жылы діннің және веданта идеяларын насихаттаудың дүниежүзілік конгресіне қатысу үшін АҚШ-қа барды. 1897 жылы діни &quot;Рамакришна миссиясының&quot; негізін салды. ''Вивекананда'' адвайта-неданта идеяларын өз замандағы ғылым қағидаларымен &quot;жақындастыруға&quot; тырысты. Рамакришна сияқты, ол да ведентаға негізделген &quot;біртұтас дінді&quot; қорғады. Алайда ''Вивекананданың'' қызметі діни жаңартулардың тар өрісінен шығып кетті.  Ол ірі қоғам қайраткері ретінде көрінді, ұлт-азаттық жолындағы күреске шақырды, үнді либералдары жүргізген британ өкімет орындарына жүгіну саясатын айыптады. Осының бәрі оны 20 - ғасырдың бас кезіндегі үнді ұлт-азаттық қозғалысының барып тұрған солшыл қанатының идеялық лидерлерінің ізашары етті. ''Вивекананда'' қоғамдық прогрестің үстемдік етуші варнаға (сословиеге) байланысты [[Брахмандар|брахмандар]], [[Кшатрийлер|кшатрийлер]], вайшьелер және шудралар болып бөлінетін төрт сатылы теориясын қорғады. ''Вивекананда'' өз заманындағы буржуазиялық қоғамды &quot;вайшьелер патшалығы&quot;, болашақ &quot;социалистік қоғамды&quot; &quot;шудралар патшалығы&quot; деп атады. Ол ұлттарды империалистік езгіге салуды, нәсілшікті, [[Милитаризм|милитаризмді]] айыптады.
== ''Дереккөздер'' ==
&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; - Философиялық сөздік&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Үндістан философтары]]</text>
      <sha1>hdjlo1nqefpsv33fbp0drpjzqw7iix0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636619</id>
      <parentid>3636616</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="3x7r5vqs9l6cmshtganwe6ezkzrd9x0" xml:space="preserve">[[Сурет:Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg|thumb|200px|right|Вивекананда (1893)]]
'''ВИВЕКАНАНДА''' (шын есімі - '''Нарендранатх Датта''') (1863-1902) — үнді идеалист-философы, [[Рамакришна|Рамакришнаның]] шәкірті. 1880-84 жылдары Калькутта университетінде [[Философия|философияны]] зерттеді. 1893 жылы діннің және веданта идеяларын насихаттаудың дүниежүзілік конгресіне қатысу үшін АҚШ-қа барды. 1897 жылы діни &quot;Рамакришна миссиясының&quot; негізін салды. ''Вивекананда'' адвайта-неданта идеяларын өз замандағы ғылым қағидаларымен &quot;жақындастыруға&quot; тырысты. Рамакришна сияқты, ол да ведентаға негізделген &quot;біртұтас дінді&quot; қорғады. Алайда ''Вивекананданың'' қызметі діни жаңартулардың тар өрісінен шығып кетті.  Ол ірі қоғам қайраткері ретінде көрінді, ұлт-азаттық жолындағы күреске шақырды, үнді либералдары жүргізген британ өкімет орындарына жүгіну саясатын айыптады. Осының бәрі оны 20 - ғасырдың бас кезіндегі үнді ұлт-азаттық қозғалысының барып тұрған солшыл қанатының идеялық лидерлерінің ізашары етті. ''Вивекананда'' қоғамдық прогрестің үстемдік етуші варнаға (сословиеге) байланысты [[Брахмандар|брахмандар]], [[Кшатрийлер|кшатрийлер]], вайшьелер және шудралар болып бөлінетін төрт сатылы теориясын қорғады. ''Вивекананда'' өз заманындағы буржуазиялық қоғамды &quot;вайшьелер патшалығы&quot;, болашақ &quot;социалистік қоғамды&quot; &quot;шудралар патшалығы&quot; деп атады. Ол ұлттарды империалистік езгіге салуды, нәсілшікті, [[Милитаризм|милитаризмді]] айыптады.
== ''Дереккөздер'' ==
&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; - Философиялық сөздік&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Үндістан философтары]]</text>
      <sha1>3x7r5vqs9l6cmshtganwe6ezkzrd9x0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636620</id>
      <parentid>3636619</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2751" sha1="iumw7u90ti57sh26al5ahi0vl304u0z" xml:space="preserve">[[Сурет:Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg|thumb|200px|right|Вивекананда (1893)]]
'''ВИВЕКАНАНДА''' (шын есімі - '''Нарендранатх Датта''') (1863-1902) — үнді идеалист-философы, [[Рамакришна|Рамакришнаның]] шәкірті. 1880-84 жылдары Калькутта университетінде [[Философия|философияны]] зерттеді. 1893 жылы діннің және веданта идеяларын насихаттаудың дүниежүзілік конгресіне қатысу үшін АҚШ-қа барды. 1897 жылы діни &quot;Рамакришна миссиясының&quot; негізін салды. ''Вивекананда'' адвайта-неданта идеяларын өз замандағы ғылым қағидаларымен &quot;жақындастыруға&quot; тырысты. Рамакришна сияқты, ол да ведентаға негізделген &quot;біртұтас дінді&quot; қорғады. Алайда ''Вивекананданың'' қызметі діни жаңартулардың тар өрісінен шығып кетті.  Ол ірі қоғам қайраткері ретінде көрінді, ұлт-азаттық жолындағы күреске шақырды, үнді либералдары жүргізген британ өкімет орындарына жүгіну саясатын айыптады. Осының бәрі оны 20 - ғасырдың бас кезіндегі үнді ұлт-азаттық қозғалысының барып тұрған солшыл қанатының идеялық лидерлерінің ізашары етті. ''Вивекананда'' қоғамдық прогрестің үстемдік етуші варнаға (сословиеге) байланысты [[Брахмандар|брахмандар]], [[Кшатрийлер|кшатрийлер]], вайшьелер және шудралар болып бөлінетін төрт сатылы теориясын қорғады. ''Вивекананда'' өз заманындағы буржуазиялық қоғамды &quot;вайшьелер патшалығы&quot;, болашақ &quot;социалистік қоғамды&quot; &quot;шудралар патшалығы&quot; деп атады. Ол ұлттарды империалистік езгіге салуды, нәсілшікті, [[Милитаризм|милитаризмді]] айыптады.&lt;ref&gt;«Қазақ энциклопедиясы» - Философиялық сөздік&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Үндістан философтары]]</text>
      <sha1>iumw7u90ti57sh26al5ahi0vl304u0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636621</id>
      <parentid>3636620</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2667" sha1="o81zlbizlam5hg14m46m11dsq50v7mv" xml:space="preserve">[[Сурет:Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg|thumb|200px|right|Вивекананда (1893)]]
'''Вивекананда''' (шын есімі - '''Нарендранатх Датта''') (1863-1902) — үнді идеалист-философы, [[Рамакришна|Рамакришнаның]] шәкірті. 1880-84 жылдары Калькутта университетінде [[Философия]]ны зерттеді. 1893 жылы діннің және веданта идеяларын насихаттаудың дүниежүзілік конгресіне қатысу үшін АҚШ-қа барды. 1897 жылы діни &quot;Рамакришна миссиясының&quot; негізін салды. ''Вивекананда'' адвайта-неданта идеяларын өз замандағы ғылым қағидаларымен &quot;жақындастыруға&quot; тырысты. Рамакришна сияқты, ол да ведентаға негізделген &quot;біртұтас дінді&quot; қорғады. Алайда ''Вивекананданың'' қызметі діни жаңартулардың тар өрісінен шығып кетті.  Ол ірі қоғам қайраткері ретінде көрінді, ұлт-азаттық жолындағы күреске шақырды, үнді либералдары жүргізген британ өкімет орындарына жүгіну саясатын айыптады. Осының бәрі оны XX ғасырдың бас кезіндегі үнді ұлт-азаттық қозғалысының барып тұрған солшыл қанатының идеялық лидерлерінің ізашары етті. ''Вивекананда'' қоғамдық прогрестің үстемдік етуші варнаға (сословиеге) байланысты [[брахмандар]], [[кшатрийлер]], вайшьелер және шудралар болып бөлінетін төрт сатылы теориясын қорғады. ''Вивекананда'' өз заманындағы буржуазиялық қоғамды &quot;вайшьелер патшалығы&quot;, болашақ &quot;социалистік қоғамды&quot; &quot;шудралар патшалығы&quot; деп атады. Ол ұлттарды империалистік езгіге салуды, нәсілшікті, [[милитаризм]]ді айыптады.&lt;ref&gt;«Қазақ энциклопедиясы» - Философиялық сөздік&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Үндістан философтары]]</text>
      <sha1>o81zlbizlam5hg14m46m11dsq50v7mv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536339</id>
    <revision>
      <id>3636281</id>
      <parentid>3509397</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7464" sha1="o3b00cqvp61gw8td055kuxyy4blz7c5" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы         = Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі
 |sort           = 
 |шынайы атауы    = 
 |сурет           = National_Museum_of_the_Republic_of_Kazakhstan_01.jpg
 |сурет ені       = 250px
 |сурет атауы     = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты = 2014 жыл
 |орналасқан жері = {{nobr|[[Астана]], {{Байрақ|Қазақстан}}}}&lt;br&gt;Тәуелсіздік даңғылы 54
 |түрі            = Ұлттық
 |келушілер саны  = 310 000 (2023)
 |директоры       = [[Берік Әбдіғалиұлы]]
 |аялдама         = 
 |ашылу уақыты    = 
 |сайты           = https://www.nmrk.kz/
 |Commons         = National Museum of the Republic of Kazakhstan
}}
'''Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі''' — [[Астана]] қаласында [[Тәуелсіздік алаңы (Астана)|Тәуелсіздік алаңында]] орналасқан [[2014 жыл]]ы [[2 шілде]]де ашылған [[мұражай]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://e-history.kz/kz/publications/view/659 | title=Астанада ҚР Ұлттық мұражайы ашылды}}&lt;/ref&gt; «[[Мәдени мұра]]» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде табылған көптеген құнды дүниелер Қазақстан Республикасы Ұлттық музейінің баға жетпес қорын құрайды. Музей «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру шеңберінде Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] тапсырмасы бойынша құрылды. [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]нің 2014 жылғы 2 шілдеде «Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі «Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі» республикалық мемлекеттік мекемесін құру туралы» № 675 Қаулысы шықты.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P070001400_/links | title=Азаматтық қызметшілерге, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын ұйымдардың қызметкерлеріне, қазыналық кәсіпорындардың қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесі туралы}}&lt;/ref&gt; Ұлттық музейдің алғашқы директоры болып [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]] тағайындалды.

== Мұражай ғимараты ==
Мұражай ғимараты [[Тәуелсіздік алаңы (Астана)|Тәуелсіздік алаңы]] маңындағы «[[Қазақ елі (монумент)|Қазақ елі]]» монументімен, [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайымен]], [[Бейбітшілік және келісім сарайы]]мен, [[Әзірет Сұлтан мешіті]]мен және [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]мен үйлесім тапқан.

Музей ғимараты ерекше пішінімен алыстан көз тартады. Аса ірі бірегей музей кешені 74 000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерді алып жатыр және тоғызыншы қабатқа дейін ауыспалы қабатты болып келетін жеті блоктан тұрады. Жалпы көлемі 14 000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; асатын экспозициялық алаң 14 залды алып жатыр.

Қазақстан Республикасы Ұлттық музейінде 20 зал бар, соның ішінде Ежелгі және ортағасырлар тарихы залы, Көне түркі өркениеті залы, Ұлы Даланың ежелгі өнері және технологиялары залы, XIII-XX ғғ. Қазақстан тарихы залы, Қазақтың дәстүрлі мәдениеті залы, Тәуелсіз Қазақстан залы, Астана залы, Материалдық емес мәдени мұра залы, Палеонтология залы, Қолөнершілер орталығы, Заманауи бейнелеу өнері залдары бар.  

Ұлттық қазынаны зерделеу жөніндегі музей құрылымы ғылыми-зерттеу институтынан тұрады. Сондай-ақ балалар музейіне, балалар шығармашылығы орталығына, екі көрме залына, қалпына келтіру шеберханасына, зертханаларға, кәсіби қор сақтауға, оқу залы бар ғылыми кітапханаға, мәжіліс залы мен кәдесый дүңгіршектеріне арналған үй-жайлар көзделген.

Музей дүниежүзілік стандарттарға сәйкес жабдықтармен жарақтандырылған, экспозициялар үшін заманауи көрме технологиялары: екі залға жұмыс істейтін арнайы контенті бар бірегей иілген экран, медиа еден, қазіргі Астананың орталық бөлігінің серпінді макеті, толып жатқан медиаэкрандар, голограммалар, диодты жарық LED-техника, сенсорлық дүңгіршектер, үш тілде ақпарат беретін мультимедиялық жолсерік пайдаланылады.

Музейде экскурсиялардың алуан түрлері – шолу және тақырыптық экскурсиялар, интерактивті сабақтар мен ойын экскурсиялары түрінде арнайы бағдарламалар әзірленуде. Ұлттық музей заманауи санаткерлік мәдениет мекемесі болуға, Республиканың тарихи және мәдени мұрасын талдау, салыстыру, пайымдау, талқылау, ой-пікір айту және бағалау орнына айналуға тиіс. Осы заманғы музей – бұл келушілермен әрқашан да ашық бүкпесіз сұхбаттасу. Бұл музейде оның меймандарын тарихпен тілдесудің белсенді қатысушыларына айналдыруға қолдан келгеннің бәрі жасалған.&lt;ref&gt;http://astanamuseum.kz/index.php?lang=kk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402112304/http://astanamuseum.kz/index.php?lang=kk |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Астана ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</text>
      <sha1>o3b00cqvp61gw8td055kuxyy4blz7c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3636461</id>
      <parentid>3635796</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="apx9ar9ah98f9pzyp3hz1pjtnycqqjc" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96525&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 525]
| data-sort-value=&quot;1106&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1106]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;85776&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 776]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84039&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55564&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48932&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 932]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;32305&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 32 305]
| data-sort-value=&quot;55&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 55]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;22817&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 817]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;22264&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 264]
| data-sort-value=&quot;205&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 205]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;19643&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 643]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17236&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 236]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13765&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11327&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 327]
| data-sort-value=&quot;59&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10144&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8337]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8197&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8197]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7488&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7420&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4515&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4429&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4429]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3746&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3746]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3285&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3285]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3136]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2912&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2470&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2129&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2129]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2009&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1611&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1536&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1536]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1173&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1173]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1079&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;899&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 899]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;727&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 727]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;619&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;592&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 592]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>apx9ar9ah98f9pzyp3hz1pjtnycqqjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәдімгі пайыз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539252</id>
    <revision>
      <id>3636473</id>
      <parentid>2896088</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Carcar.jpg]]» деген «[[:File:Carduelis_carduelis_(2012).jpg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3636473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="1ydsc6dp10ldjwmxyrmh6q6ptmny6kv" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Кәдімгі пайыз
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22720419 |title=''Carduelis carduelis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Carduelis carduelis (2012).jpg
| image_caption=In [[Tarn (department)|Tarn]], France
|image2=European Goldfinch (Carduelis carduelis) (W1CDR0001491 BD15).ogg
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Торғайтәрізділер]]
| familia = [[Таушымшықтар]]
| genus = ''[[Пайыздар]]''
| species = '''''C. carduelis'''''
| binomial = ''Carduelis carduelis''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| range_map = Carduelis carduelis map.png
| range_map_caption = ''Carduelis carduelis carduelis''&lt;br&gt;1 summer 2 all year&lt;br&gt;''Carduelis carduelis caniceps''&lt;br&gt;3 summer 4 all year
}}
'''Кәдімгі пайыз''' ({{lang-la|Fringillidae}}) —  [[Таушымшықтар]] тұқымдасының көрікті, есте қаларлық кескіні бар, баршаға танымал құс. 

== Биологиялық сипаттамасы ==
Кәдімгі пайыздың басындағы қара безендіруі, тұмсығының төңірегіндегі қызыл қауырсындар және қанатындағы сары «көзтартары», әсіресе ұшқанда жақсы байқалады. Бұл белгілердің барлығы біздің құстардың ешқайсысына ұқсамайды.
===Ерекшелігі===
Кәдімгі пайыздың көңілді, албырт әуенінде жағымсыз сыбдырдан басқа қоңыраудың сыңғыры бар. Бұл әдетте жылдың көп бөлігінде естіліп тұрады. Мұның үстіне аталық көбінесе басқа құстардың әуеніне еліктеп, оны байыта түседі. 
===Мекені===
Кәдімгі пайыз Қазақстанда тек қана екі жерде: солтүстік Көкшетау көтерілімінің шыршалы-қайыңды ормандарында және солтүстік-шығыста Ертістің оңтүстік жағалауларындағы шыршалы тоғайда ұялайды. Бұл пайыз Қазақстанның оңтүстігі және оңтүстік-шығысында қыс бойы болытын дағдылы құс, ал басқа жерлерде көктемгі және күзгі маусымдық ұшу кезінде кездесуі мүмкін&lt;ref&gt;Құстар. Мектеп энциклопедиясы. Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А. ISBN 978-601-282-168-0&lt;/ref&gt;..

[[Сурет:Carduelis_carduelis_map.png|thumb|left|200px|]]
== Таралуы ==
Еуропе, Солтүстік Африка, Азия және Батыс Сібірде кең таралған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commons|Category:Carduelis carduelis}}

[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:Пайыздар]]</text>
      <sha1>1ydsc6dp10ldjwmxyrmh6q6ptmny6kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фридрих Адольф Тренделенбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>543310</id>
    <revision>
      <id>3636202</id>
      <parentid>2318427</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2703" sha1="7zwi9s8biz1qtqd6a5tm4piuydmf3c7" xml:space="preserve">{{Философ
 |есімі          = Фридрих Адольф Тренделенбург
 |шынайы есімі   = {{lang-de|Friedrich Adolf Trendelenburg}}
 |сурет          = Trendelenburg.jpg
 |ені            = 
 |сурет атауы    = 
 |Туылған кездегі есімі     = 
 |Лақап аты       = 
 |Туған күні    = 30.11.1802
 |Туған жері    = [[Ойтин]], [[Германия]]
 |Қайтыс болған күні        = 24.01.1872
 |Қайтыс болған жері        = [[Берлин]], [[Германия]]
 |Азаматтығы     = 
 |Ұлты           = неміс
 |Шығармалардың тілі    = неміс
 |Мектеп                = 
 |Бағыты          = 
 |Кезең           = 
 |Қызығушылығы    = 
 |Пікірі          = 
 |Ізашарлары      = 
 |Мұрагерлері     =
 |Сыйақылары      = 
 |Марапаттары     = 
 |Қолтаңбасы      = 
 |сайт            = 
 |уикикітап       = 
 |уикидәйек       = 
}}

'''Фридрих Адольф Тренделенбург''' (1802-72) – неміс философ-метафизигі, антигегелшіл. Оның Гегельді сынауының орынды жері - [[Гегель]] өз категорияларын қорытқан кезде бұл категорияларды тек материалдық дүниеден бөліп алынған, алдамшы, дара түрінде қарауға мүмкіндік тудыратын, жасырын түрде сыртқы дүние ұғымын қолданғандығын көрсетуге тырысуында. Бірақ Тренделенбург таза идеалистік ұғымдағы диалект. ауысулардың бос қиялдығын дәлелдей отырып, өзін принципті антидиалект. ретінде танытты. Өз көрнекті білгірі және аударушысы болды.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы - &quot;Философиялық сөздік&quot;&lt;/ref&gt;

== Негізгі шығармашылығы: ==
* &quot;Логикалық зерттеулер&quot; (1840)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Германия философтары]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]</text>
      <sha1>7zwi9s8biz1qtqd6a5tm4piuydmf3c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс Сахара қалалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557251</id>
    <revision>
      <id>3636614</id>
      <parentid>3152839</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5100" sha1="irx2lyy30qmv17lqv8adpdtd4c4tfts" xml:space="preserve">Төменде Батыс Сахараның ірі қалаларының тізімі берілген. Ауданның ірі қаласы [[Эль-Аюн қаласы|Эль-Аюн]]. Қазіргі таңда барлық үлкен қалалар  [[Марокко]]&lt;nowiki/&gt;ның бақылауында. Бақыланып жатқан ПОЛИСАРИО-ның ауданында үлкен қалалар жоқ. 

== Батыс Сахараның ірі қалалары ==
[[Сурет:Wi-map-rus.png|thumb|321x321px|Батыс Сахара қалалары]]
{| class=&quot;prettytable&quot;

| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''№''' 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Атауы'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Халық саны'''&lt;ref&gt;[http://doc.abhatoo.net.ma/doc/IMG/xls/leg-commune.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611031555/http://doc.abhatoo.net.ma/doc/img/xls/leg-commune.xls |date=2014-06-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611031555/http://doc.abhatoo.net.ma/doc/img/xls/leg-commune.xls |date=2014-06-11 }} Данные о населении муниципалитетов Марокко и Западной Сахары. {{Үлгі:Ref-fr}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611031555/http://doc.abhatoo.net.ma/doc/img/xls/leg-commune.xls |date=2014-06-11 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''қазақша'''&lt;ref&gt;Российские названия приведены в соответствии с топографическими картами генштаба: [http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=330 лист F-28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123235208/http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=330 |date=2009-01-23 }}, [http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=278 лист G-28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125122114/http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=278 |date=2009-01-25 }}, [http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=296 лист G-29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125122130/http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=296 |date=2009-01-25 }}&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''арабша''' 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''1994 ж.''' 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''2004 ж.'''
|-
| align=&quot;right&quot; | 1. 
| [[Эль-Аюн қаласы|Эль-Аюн]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;العيون&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 136 950 
| align=&quot;right&quot; | 183 691
|-
| align=&quot;right&quot; | 2. 
| Дахла 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;الداخلة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 29 831 
| align=&quot;right&quot; | 58 104
|-
| align=&quot;right&quot; | 3. 
| [[Смара]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;السمارة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 28 750 
| align=&quot;right&quot; | 40 347
|-
| align=&quot;right&quot; | 4. 
| [[Буждур қаласы|Буждур]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;بو جدور&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 15 167 
| align=&quot;right&quot; | 36 843
|-
| align=&quot;right&quot; | 5. 
| Эль-Марса 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;المرسى&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 4334 
| align=&quot;right&quot; | 10 229
|-
| align=&quot;right&quot; | 6. 
| Хауза 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;الحوزة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 2940 
| align=&quot;right&quot; | 8769
|-
| align=&quot;right&quot; | 7. 
| Махбес 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;المحبس&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 1193 
| align=&quot;right&quot; | 7331
|-
| align=&quot;right&quot; | 8. 
| [[Гельта-Земмур]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;گَلتَة زَمُّور&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 4716 
| align=&quot;right&quot; | 6740
|-
| align=&quot;right&quot; | 9. 
| Бир-Энзаран 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 867 
| align=&quot;right&quot; | 6597
|-
| align=&quot;right&quot; | 10. 
| Тишла 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 290 
| align=&quot;right&quot; | 6036
|-
| align=&quot;right&quot; | 11. 
| Аусерт (Агайлас) 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 672 
| align=&quot;right&quot; | 5832
|-
| align=&quot;right&quot; | 12. 
| Ааргуб 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 1 374 
| align=&quot;right&quot; | 5345
|-
| align=&quot;right&quot; | 13. 
| [[Агуэра|Агуэра (Лагуира)]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;الكويرة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 509 
| align=&quot;right&quot; | 3726
|-
| align=&quot;right&quot; | 14. 
| Бу-Кра 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;بو تشو&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 1985 
| align=&quot;right&quot; | 2519
|-
| align=&quot;right&quot; | 14. 
| Бир-Гандус 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | ? 
| align=&quot;right&quot; | ?
|}

== [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы|САДР]]-мен бақыланатын елді мекендер ==
* Бир-Лелу 
* Гергерат
* Тифарити 

== Аңғартпалар ==
&lt;div class=&quot;references-small &quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>irx2lyy30qmv17lqv8adpdtd4c4tfts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636622</id>
      <parentid>3636614</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5054" sha1="gors1i6svl244mbdlev36ssjwgtwic9" xml:space="preserve">Төменде Батыс Сахараның ірі қалаларының тізімі берілген. Ауданның ірі қаласы [[Эль-Аюн қаласы|Эль-Аюн]]. Қазіргі таңда барлық үлкен қалалар  [[Марокко]]&lt;nowiki/&gt;ның бақылауында. Бақыланып жатқан ПОЛИСАРИО-ның ауданында үлкен қалалар жоқ. 

== Батыс Сахараның ірі қалалары ==
[[Сурет:Wi-map-rus.png|thumb|321x321px|Батыс Сахара қалалары]]
{| class=&quot;prettytable&quot;

| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''№''' 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Атауы'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Халық саны'''&lt;ref&gt;[http://doc.abhatoo.net.ma/doc/IMG/xls/leg-commune.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611031555/http://doc.abhatoo.net.ma/doc/img/xls/leg-commune.xls |date=2014-06-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611031555/http://doc.abhatoo.net.ma/doc/img/xls/leg-commune.xls |date=2014-06-11 }} Данные о населении муниципалитетов Марокко и Западной Сахары. {{Үлгі:Ref-fr}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611031555/http://doc.abhatoo.net.ma/doc/img/xls/leg-commune.xls |date=2014-06-11 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''қазақша'''&lt;ref&gt;Российские названия приведены в соответствии с топографическими картами генштаба: [http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=330 лист F-28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123235208/http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=330 |date=2009-01-23 }}, [http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=278 лист G-28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125122114/http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=278 |date=2009-01-25 }}, [http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=296 лист G-29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125122130/http://www.pohodmaps.ru/kat.php?kat=296 |date=2009-01-25 }}&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''арабша''' 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''1994 ж.''' 
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''2004 ж.'''
|-
| align=&quot;right&quot; | 1. 
| [[Эль-Аюн қаласы|Эль-Аюн]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;العيون&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 136 950 
| align=&quot;right&quot; | 183 691
|-
| align=&quot;right&quot; | 2. 
| Дахла 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;الداخلة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 29 831 
| align=&quot;right&quot; | 58 104
|-
| align=&quot;right&quot; | 3. 
| [[Смара]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;السمارة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 28 750 
| align=&quot;right&quot; | 40 347
|-
| align=&quot;right&quot; | 4. 
| [[Буждур қаласы|Буждур]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;بو جدور&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 15 167 
| align=&quot;right&quot; | 36 843
|-
| align=&quot;right&quot; | 5. 
| Эль-Марса 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;المرسى&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 4334 
| align=&quot;right&quot; | 10 229
|-
| align=&quot;right&quot; | 6. 
| Хауза 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;الحوزة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 2940 
| align=&quot;right&quot; | 8769
|-
| align=&quot;right&quot; | 7. 
| Махбес 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;المحبس&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 1193 
| align=&quot;right&quot; | 7331
|-
| align=&quot;right&quot; | 8. 
| [[Гельта-Земмур]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;گَلتَة زَمُّور&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 4716 
| align=&quot;right&quot; | 6740
|-
| align=&quot;right&quot; | 9. 
| Бир-Энзаран 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 867 
| align=&quot;right&quot; | 6597
|-
| align=&quot;right&quot; | 10. 
| Тишла 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 290 
| align=&quot;right&quot; | 6036
|-
| align=&quot;right&quot; | 11. 
| Аусерт (Агайлас) 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 672 
| align=&quot;right&quot; | 5832
|-
| align=&quot;right&quot; | 12. 
| Ааргуб 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 1 374 
| align=&quot;right&quot; | 5345
|-
| align=&quot;right&quot; | 13. 
| [[Агуэра|Агуэра (Лагуира)]] 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;الكويرة&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 509 
| align=&quot;right&quot; | 3726
|-
| align=&quot;right&quot; | 14. 
| Бу-Кра 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;بو تشو&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | 1985 
| align=&quot;right&quot; | 2519
|-
| align=&quot;right&quot; | 14. 
| Бир-Гандус 
| align=&quot;right&quot; | &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&amp;#x200E; 
| align=&quot;right&quot; | ? 
| align=&quot;right&quot; | ?
|}

== [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы|САДР]]-мен бақыланатын елді мекендер ==
* Бир-Лелу 
* Гергерат
* Тифарити 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>gors1i6svl244mbdlev36ssjwgtwic9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IV Генрих (Франция королі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570898</id>
    <revision>
      <id>3636608</id>
      <parentid>2869402</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="hqh7493hxscmzifu1p62m1nx73iorjc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[File:Henri IV by F. Pourbus the Younger (Royal Collection).jpg|thumb]]

'''IV Генрих''' -  Францияны 1589-1610 жылдар аралығында билеген. Ол - Франциядағы Капетинг әулетінің бір тармағы- Бурбон әулетінен шыққан алғашқы монарх. 1598 жылы таққа отырардың алдында IV Генрих гугенот ретінде діни соғысқа қатысты. 1598 жылы Генрих протестанттарға діни жеңілдік беруге кепілдік ететін Нанта қаулысын жариялады. Осылайша, Азамат соғысын нәтижелі аяқтады. Француздардың діни соғысында жасөспірім ретінде Генрих гугеноттардың күшін біріктірді. 1572 жылдың 9 маусымында Жаннаның өлімінен кейін ол Наварраның патшасы болды. Мұнда ол жерді III Генрихтың атынан басқарды. IV Генрих ормандарды бүлінушіліктен сақтады, ағаштар отырғызылған тас жолдардың жаңа жүйесін, жаңа көпірлер мен каналдар салдырды. Жүздеген суретші мен шеберге қолдау көрсетті. Осы еңбктері оны өз елінің ең әйгілі билеушілерінің біріне айналдырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}&lt;ref&gt;Ұлы Императорлар. - Алматы: &quot;Аруна&quot; баспасы. -52-53 беттер. &quot; 1100 қызықты деректер&quot;&lt;/ref&gt;

[[Санат:Өлтірілген монархтар]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Франция королдері]]</text>
      <sha1>hqh7493hxscmzifu1p62m1nx73iorjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636625</id>
      <parentid>3636608</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="4dina3jihjwzo9ccgpefznym8jfm09u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[File:Henri IV by F. Pourbus the Younger (Royal Collection).jpg|thumb]]
'''IV Генрих''' — Францияны 1589-1610 жылдар аралығында билеген. Ол - Франциядағы Капетинг әулетінің бір тармағы- Бурбон әулетінен шыққан алғашқы монарх. 1598 жылы таққа отырардың алдында IV Генрих гугенот ретінде діни соғысқа қатысты. 1598 жылы Генрих протестанттарға діни жеңілдік беруге кепілдік ететін Нанта қаулысын жариялады. Осылайша, Азамат соғысын нәтижелі аяқтады. Француздардың діни соғысында жасөспірім ретінде Генрих гугеноттардың күшін біріктірді. 1572 жылдың 9 маусымында Жаннаның өлімінен кейін ол Наварраның патшасы болды. Мұнда ол жерді III Генрихтың атынан басқарды. IV Генрих ормандарды бүлінушіліктен сақтады, ағаштар отырғызылған тас жолдардың жаңа жүйесін, жаңа көпірлер мен каналдар салдырды. Жүздеген суретші мен шеберге қолдау көрсетті. Осы еңбктері оны өз елінің ең әйгілі билеушілерінің біріне айналдырды.&lt;ref&gt;Ұлы Императорлар. - Алматы: &quot;Аруна&quot; баспасы. -52-53 беттер. &quot; 1100 қызықты деректер&quot;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өлтірілген монархтар]]
[[Санат:Франция королдері]]</text>
      <sha1>4dina3jihjwzo9ccgpefznym8jfm09u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Людовик (Венгрия королі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570903</id>
    <revision>
      <id>3636610</id>
      <parentid>3600121</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2703" sha1="6fzbvvrt9z75bcjitjf7pacc719nkqo" xml:space="preserve">[[Сурет:Ludwik Węgierski by Bacciarelli.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''I Людовик''' -  Венрияның патшасы- Карл Роберттің үшінші ұлы. 1342 жылы Венгрияның патшасы ретінде әкесінің орнын алмастырды. Людовик Секешфехервар қаласында 16 жасында таққа отырды. Ол- ортағасырлардың аяқ шеніндегі Венгрияның ең жігерлі де тәжірибелі монархтарының бірі. Людовик басқарған уақытының  көп бөлігін Венеция республикасының соғысумен және Неаполь тағына бәсекелесумен өткізді. Сондай-ақ ол Болгариямен, Валахиямен және Алтын Ордаға қарсы соғысып, бірінде үлкен жетістіктермен оралса, енді бірінен жеңіліс тапты. Алғашқы Осман-Венгер қақтығысы осы Людовиктің билігі тұсында орын алған болатын. 1351 жылы ол 1222 жылы жазылған &quot;Алтын булланы&quot; өзгертіп, ақсүйектердің құқығын қамтамасыз ету мақсатында қайта басып шығарды. Людовик өзінің ағасы (анасының ағасы)  Ұлы Польша империясының патшасы- Казимирге материалдық көмек көрсетіп, онымен өмірлік одақ құрды. Казимирдің соңынан ерген мұрагері болмаған. Сондықтан ол Людовикті өзінің тақ мұрагері етіп тағайындады. Казимир қайтыс болған соң 1370 жылдың 17 қарашасында Людовик Краков қаласында салтанатты түрде Польшаның патшасы болып тағайындалды. 1382 жылы Людовик қайтыс болған соң, Венгрияның мұрагерлігін оның қызы Мария иеленді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}&lt;ref&gt;Ұлы  Императорлар. – Алматы:  «Аруна»  баспасы. -108-109 беттер. «11000 қызықты деректер».&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Мажарстан корольдері]]</text>
      <sha1>6fzbvvrt9z75bcjitjf7pacc719nkqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636624</id>
      <parentid>3636610</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2692" sha1="0f10myetcss7r919w8wn1tw8qdyx383" xml:space="preserve">[[Сурет:Ludwik Węgierski by Bacciarelli.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''I Людовик''' — Венрияның патшасы — Карл Роберттің үшінші ұлы. 1342 жылы Венгрияның патшасы ретінде әкесінің орнын алмастырды. Людовик Секешфехервар қаласында 16 жасында таққа отырды. Ол- ортағасырлардың аяқ шеніндегі Венгрияның ең жігерлі де тәжірибелі монархтарының бірі. Людовик басқарған уақытының  көп бөлігін Венеция республикасының соғысумен және Неаполь тағына бәсекелесумен өткізді. Сондай-ақ ол Болгариямен, Валахиямен және Алтын Ордаға қарсы соғысып, бірінде үлкен жетістіктермен оралса, енді бірінен жеңіліс тапты. Алғашқы Осман-Венгер қақтығысы осы Людовиктің билігі тұсында орын алған болатын. 1351 жылы ол 1222 жылы жазылған &quot;Алтын булланы&quot; өзгертіп, ақсүйектердің құқығын қамтамасыз ету мақсатында қайта басып шығарды. Людовик өзінің ағасы (анасының ағасы)  Ұлы Польша империясының патшасы- Казимирге материалдық көмек көрсетіп, онымен өмірлік одақ құрды. Казимирдің соңынан ерген мұрагері болмаған. Сондықтан ол Людовикті өзінің тақ мұрагері етіп тағайындады. Казимир қайтыс болған соң 1370 жылдың 17 қарашасында Людовик Краков қаласында салтанатты түрде Польшаның патшасы болып тағайындалды. 1382 жылы Людовик қайтыс болған соң, Венгрияның мұрагерлігін оның қызы Мария иеленді.&lt;ref&gt;Ұлы  Императорлар. – Алматы:  «Аруна»  баспасы. -108-109 беттер. «11000 қызықты деректер».&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан корольдері]]</text>
      <sha1>0f10myetcss7r919w8wn1tw8qdyx383</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гальба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570953</id>
    <revision>
      <id>3636604</id>
      <parentid>3600109</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="9m20pl7zx5kix4cfubreosi2fgqr2xp" xml:space="preserve">[[Сурет:Servius Sulpicius Galba.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Сервий Сульпиций Гальба''' — б.з.д. 3 - б.з.д. 69 жылдар аралығында өмір сүрген. Б.з.д. 68 жылдың маусым айынан өмірінің соңына дейін Рим императоры  болды. Ол билігінің алғашқы жылдарынан-ақ талантты жас екенін білдіртті. Тіпті әйелі императорлар - Август пен Тиберий де оның болашағын зор болатынын айтқан екен. Гальба жиырма жасында преторлық қызметін атқарып, 33 жасында елші болып тағайындалды. Галлия, Германия, Африка және Испания елдеріне жасаған әскери жорықтарда зор талантымен, қаталдығымен қатар әділдігімен көзге түсіп, үлкен мәртебеге ие болды. Б.з. 41 жылы 24 қаңтарда Калигула патша өлтірілгеннен кейін таныстары Гальбаға осы сәтті пайдаланып, билікті өз қолына алуға кеңес берді. Бірақ бұған Гальба келіспеді. Б.з.д. 68 жылы көптеген наменгер сол тұстағы император Неронға қарсы шығып, Гальбаны билікке ұсынды. Осы жылдың маусым айында Нерон қайтыс болды. Ал сенат Гальбаны император етіп тағайындады. Билік құрған аз ғана уақыт ішінде Гальба мемлекеттің қаржы мәселесін шешуі керек болды. Осы мақсатпен ол бұрын қолданылмаан тәсілдерге жүгінді. Гальба әскердің адал, сенімді болуы үшін олара сыйақы беру керек деген пікірді қолдамады. Ол қоластындағы қызметкерлерінің жаымпаздығы мен зұлымдығынан жиіркенетін. Қартайған шағында Гальба өте әлсіз әрі дәрменсіз болды.&lt;ref&gt;Ұлы  Императорлар. – Алматы:  «Аруна»  баспасы. -154-155 беттер. «11000 қызықты деректер».&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өлтірілген монархтар]]
[[Санат:Рим императорлары]]</text>
      <sha1>9m20pl7zx5kix4cfubreosi2fgqr2xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636626</id>
      <parentid>3636604</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="r8n8nezuln4sqvha45yjfu2xo1pcvid" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Servius Sulpicius Galba.jpg|нобай]]
'''Сервий Сульпиций Гальба''' — б.з.д. 3 - б.з.д. 69 жылдар аралығында өмір сүрген. Б.з.д. 68 жылдың маусым айынан өмірінің соңына дейін Рим императоры  болды. Ол билігінің алғашқы жылдарынан-ақ талантты жас екенін білдіртті. Тіпті әйелі императорлар - Август пен Тиберий де оның болашағын зор болатынын айтқан екен. Гальба жиырма жасында преторлық қызметін атқарып, 33 жасында елші болып тағайындалды. Галлия, Германия, Африка және Испания елдеріне жасаған әскери жорықтарда зор талантымен, қаталдығымен қатар әділдігімен көзге түсіп, үлкен мәртебеге ие болды. Б.з. 41 жылы 24 қаңтарда Калигула патша өлтірілгеннен кейін таныстары Гальбаға осы сәтті пайдаланып, билікті өз қолына алуға кеңес берді. Бірақ бұған Гальба келіспеді. Б.з.д. 68 жылы көптеген наменгер сол тұстағы император Неронға қарсы шығып, Гальбаны билікке ұсынды. Осы жылдың маусым айында Нерон қайтыс болды. Ал сенат Гальбаны император етіп тағайындады. Билік құрған аз ғана уақыт ішінде Гальба мемлекеттің қаржы мәселесін шешуі керек болды. Осы мақсатпен ол бұрын қолданылмаан тәсілдерге жүгінді. Гальба әскердің адал, сенімді болуы үшін олара сыйақы беру керек деген пікірді қолдамады. Ол қоластындағы қызметкерлерінің жаымпаздығы мен зұлымдығынан жиіркенетін. Қартайған шағында Гальба өте әлсіз әрі дәрменсіз болды.&lt;ref&gt;Ұлы  Императорлар. – Алматы:  «Аруна»  баспасы. -154-155 беттер. «11000 қызықты деректер».&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өлтірілген монархтар]]
[[Санат:Рим императорлары]]</text>
      <sha1>r8n8nezuln4sqvha45yjfu2xo1pcvid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Феодосий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570976</id>
    <revision>
      <id>3636612</id>
      <parentid>2506929</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2869" sha1="h5fx5monznnjyngvee01sfvu2jtkea3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ұлы Феодосий''' - I Флавий  Феодосий  397-395 жылдары Рим императоры болды. Шығыс және батыс Рим империясының соңғы императоры. 397 жылы Грациан императорымен тең басқарушы ретінде Рим империясының шығыс бөлігін биледі. 394 жылдан бастап бүкіл Рим империясын жалғыз өзі басқарды. Феодосий қайтыс болғаннан соң 395 жылы империя батыс және шығыс болып екіге бөлініп кетті. Бүгінгі күнгі тарихта ол Византия деп аталады. Ол империяның бірегей діні ретінде христиан дінін таңдап, заңмен бекітті. Пұтқа табынушылыққа тыйым салды. Осыдан кейін Олимпиада ойындарын  мерекелеу тоқтатылды. Феодосийдің іс-әрекеті Еуропаның діни дамуының бағытын анықтап берді. Осы еңбегі үшін христиан жазушылары оны ұлы деген теңеуге лайық деп тапты.  74 жылы ол Дунай маңындағы Мезия провинциясында әскери қолбасшы лауазымына ие болып, сарматтармен күресте үлкен жетістіктерге жетті. Осы соғыстағы жеңісі Феодосийдің императорлық билікке дейін жетуіне себеп болды. Ұлы Феодосий 395 жылы 17 қаңтарда Медиоланда шемен ауруынан қайтыс болды. Оның бальзамдалған денесі сол жылы Константинопольге жеткізіліп, жерленді. Өлерінен бұрын Феодосий ұлдарына Рим империясын мұрагерлікке бейбіт түрде бөліп беруге үлгеріп кетті. Феодосий жуас, қайырымды, ашық адам болған. Ол қарапайым адамдарды ұнатып, адал адамдамдарға барынша мәрттік пен кеңдік көрсеткен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}&lt;ref&gt;Ұлы  Императорлар. – Алматы:  «Аруна»  баспасы. -178-179  беттер. «11000 қызықты деректер».&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Рим императорлары]]</text>
      <sha1>h5fx5monznnjyngvee01sfvu2jtkea3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636623</id>
      <parentid>3636612</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2855" sha1="lt9uce0huag4cpdnach4y358a6dlmjm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ұлы Феодосий''' - I Флавий  Феодосий  397-395 жылдары Рим императоры болды. Шығыс және батыс Рим империясының соңғы императоры. 397 жылы Грациан императорымен тең басқарушы ретінде Рим империясының шығыс бөлігін биледі. 394 жылдан бастап бүкіл Рим империясын жалғыз өзі басқарды. Феодосий қайтыс болғаннан соң 395 жылы империя батыс және шығыс болып екіге бөлініп кетті. Бүгінгі күнгі тарихта ол Византия деп аталады. Ол империяның бірегей діні ретінде христиан дінін таңдап, заңмен бекітті. Пұтқа табынушылыққа тыйым салды. Осыдан кейін Олимпиада ойындарын  мерекелеу тоқтатылды. Феодосийдің іс-әрекеті Еуропаның діни дамуының бағытын анықтап берді. Осы еңбегі үшін христиан жазушылары оны ұлы деген теңеуге лайық деп тапты.  74 жылы ол Дунай маңындағы Мезия провинциясында әскери қолбасшы лауазымына ие болып, сарматтармен күресте үлкен жетістіктерге жетті. Осы соғыстағы жеңісі Феодосийдің императорлық билікке дейін жетуіне себеп болды. Ұлы Феодосий 395 жылы 17 қаңтарда Медиоланда шемен ауруынан қайтыс болды. Оның бальзамдалған денесі сол жылы Константинопольге жеткізіліп, жерленді. Өлерінен бұрын Феодосий ұлдарына Рим империясын мұрагерлікке бейбіт түрде бөліп беруге үлгеріп кетті. Феодосий жуас, қайырымды, ашық адам болған. Ол қарапайым адамдарды ұнатып, адал адамдамдарға барынша мәрттік пен кеңдік көрсеткен.&lt;ref&gt;Ұлы  Императорлар. – Алматы:  «Аруна»  баспасы. -178-179  беттер. «11000 қызықты деректер».&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Рим императорлары]]</text>
      <sha1>lt9uce0huag4cpdnach4y358a6dlmjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прамонотеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571053</id>
    <revision>
      <id>3636599</id>
      <parentid>3439002</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3489" sha1="8nruekyoja4r6mcd31so29sb2eq1j23" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Прамонотеизм''' - (алғашқы қауымдық бір құдайға сенушілік) - діннің құдай рухымен пайда болуы және монотеизмнің алғашқы бастауы жөніндегі інжілдік аңызды шындыққа жанастыруды мақсат ететін жалған ғылыми теория. Прамонотеизмнің екі көзі бар ол орыс және ағылшын прамонотеизмі. Россияда 1873-1890 жылдары мистик В.С. Соловьев  Прамонотеизм теориясын жариялады. В.С. Соловьев хабарының өз бас пайдасын көздегендік сипатына және келтірген дәлелдерінің сенімсіздігіне байланысты ол, тіпті клерикалдық топтардың өзінде де қолдау таппады.  Англияда осы сияқты әрекет алғашында біршама сәтті болды. 1898 жылы британдық журналист және фольклоршы Э. Лэнг  &quot;The making of religion&quot; атты монография жариялады. Онда жекелеген қараңғы халықтардың жоғары көк тәңірісіне табынатыны жөнінде бірнеше фактілер келтірілді, бұл Прамонотеизмнің алғашқы бастауын көрсетеді деген жорамал католиктік топтарда қолдау тапты, Венада патер В. Шмидттің басшылығымен дінтану жөніндегі тұтас бағыт ұйымдастырылды. Оның қайраткерлері прамонотеизм теориясын  пайдалану үшін этнографиялық фактілерді мұқият жинады,  жүйеледі және оларға қайта түсініктеме берді. Прамонотеизм теориясы 20 ғасырдың 50 - жылдарында дау-жанжал жағдайында әшкереленді. Сөйтсе, оның пайдасына алынған этнографиялық фактілер бұрмаланған болып шыққан. Мамандар бір құдайдың жоғары көк тәңірісі немесе рух идеясының дін тарихында қоғамның әлеуметтік құрылымы күрделіленуіне байланысты біршама кейінірек пайда болған құбылыс екенін дәлелдеді.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Монотеизм]]
[[Санат:Діни философия]]
[[Санат:Дінтану]]
[[Санат:Діннің ерте түрлері]]</text>
      <sha1>8nruekyoja4r6mcd31so29sb2eq1j23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636627</id>
      <parentid>3636599</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3474" sha1="3hefrwptg2utghhn32g3ig3wkvqqxnb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Прамонотеизм''' — (алғашқы қауымдық бір құдайға сенушілік) - діннің құдай рухымен пайда болуы және монотеизмнің алғашқы бастауы жөніндегі інжілдік аңызды шындыққа жанастыруды мақсат ететін жалған ғылыми теория. Прамонотеизмнің екі көзі бар ол орыс және ағылшын прамонотеизмі. Россияда 1873-1890 жылдары мистик В.С. Соловьев  Прамонотеизм теориясын жариялады. В.С. Соловьев хабарының өз бас пайдасын көздегендік сипатына және келтірген дәлелдерінің сенімсіздігіне байланысты ол, тіпті клерикалдық топтардың өзінде де қолдау таппады.  Англияда осы сияқты әрекет алғашында біршама сәтті болды. 1898 жылы британдық журналист және фольклоршы Э. Лэнг  &quot;The making of religion&quot; атты монография жариялады. Онда жекелеген қараңғы халықтардың жоғары көк тәңірісіне табынатыны жөнінде бірнеше фактілер келтірілді, бұл Прамонотеизмнің алғашқы бастауын көрсетеді деген жорамал католиктік топтарда қолдау тапты, Венада патер В. Шмидттің басшылығымен дінтану жөніндегі тұтас бағыт ұйымдастырылды. Оның қайраткерлері прамонотеизм теориясын  пайдалану үшін этнографиялық фактілерді мұқият жинады,  жүйеледі және оларға қайта түсініктеме берді. Прамонотеизм теориясы 20 ғасырдың 50 - жылдарында дау-жанжал жағдайында әшкереленді. Сөйтсе, оның пайдасына алынған этнографиялық фактілер бұрмаланған болып шыққан. Мамандар бір құдайдың жоғары көк тәңірісі немесе рух идеясының дін тарихында қоғамның әлеуметтік құрылымы күрделіленуіне байланысты біршама кейінірек пайда болған құбылыс екенін дәлелдеді.&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Монотеизм]]
[[Санат:Діни философия]]
[[Санат:Дінтану]]
[[Санат:Діннің ерте түрлері]]</text>
      <sha1>3hefrwptg2utghhn32g3ig3wkvqqxnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасидизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571054</id>
    <revision>
      <id>3636561</id>
      <parentid>2505515</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="oqnrfznfcqhhiybb3nn2jwq3j9cmiit" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Hasidic Men on Street.jpg|thumb|Штраймл және шляпа киген хасидтер, [[Нью-Йорк]].]]

'''Хасидизм''' ({{lang-he|חֲסִידוּת}}, '''''хасиду́т''''' — дін ұстаушы) — [[Еврейлер|еврей]] қауымдары еңбекші кедей топтарының ақшалы [[плутократия]] мен [[раввин]]дер еврей дін басылары қауымдарындағы озбырлыққа қарсы наразылық ретінде 18 ғасырда [[Польша]] мен [[Ресей]] еврейлері арасында пайда болған діни қозғалыс. Хасидизмнің негізін салушы Израйль Бешт (1700-1760) болды. Бешттің ілімі дін басылары іліміне қарама-қарсы қойылды және олардың ықпалын жоюға бағытталды, көбіне - көп [[каббала]]ға сүйенді және шектен тыс мистицизммен көзге түсті. Ол құдайдан тыс және одан басқа ештеңе де жоқ, одан құдайға құлшылық етудің, құдайдың құдіреттері мен кереметтерін танып білуді және құдаймен қосылуды мақсат ете отырып, адам дүниеде ерекше орын алады, ал, түптеп келгенде, бұл мақсатқа  раввиндер талап ететіндей [[Тәурат]] пен [[Талмуд]]ты оқумен емес, керісенше, беріле құлшылық етумен, діни өсиеттерді ыждағатты орындаумен - тақуалық мінез-құлықпен жетуге болады деп үйретті. Бешттің ілімі бұқараны белсенді күреске бағыттамағаны былай тұрсын, оның дұшпаны болды. Кейіннен  Хасидизм өзінің іліміне табиғаттан тыс күші бар дарынды адам ретінде цадик дінді уағыздаушы туралы реакциялық идеяны қосты. Цадиктер де, раввиндер сияқты, революциялық қозғалысқа фанатиктік өшпенділікпен қарады. Хасидизмді неғұрлым жігерлі жақтаушылар қазіргі кезде [[Израиль]] мемлекетін мекен етіп алды. Хасидизм діни фанатизмді, орта ғасырлық нанымдарды, барлық прогресс атаулыға дұшпандықты дарытып, таратуда.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Хасидизм]]</text>
      <sha1>oqnrfznfcqhhiybb3nn2jwq3j9cmiit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636632</id>
      <parentid>3636561</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="me7v3pag52g0dmwxycr9z3vyu2577el" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Hasidic Men on Street.jpg|thumb|Штраймл және шляпа киген хасидтер, [[Нью-Йорк]].]]

'''Хасидизм''' ({{lang-he|חֲסִידוּת}}, '''''хасиду́т''''' — дін ұстаушы) — [[Еврейлер|еврей]] қауымдары еңбекші кедей топтарының ақшалы [[плутократия]] мен [[раввин]]дер еврей дін басылары қауымдарындағы озбырлыққа қарсы наразылық ретінде 18 ғасырда [[Польша]] мен [[Ресей]] еврейлері арасында пайда болған діни қозғалыс. Хасидизмнің негізін салушы Израйль Бешт (1700-1760) болды. Бешттің ілімі дін басылары іліміне қарама-қарсы қойылды және олардың ықпалын жоюға бағытталды, көбіне - көп [[каббала]]ға сүйенді және шектен тыс мистицизммен көзге түсті. Ол құдайдан тыс және одан басқа ештеңе де жоқ, одан құдайға құлшылық етудің, құдайдың құдіреттері мен кереметтерін танып білуді және құдаймен қосылуды мақсат ете отырып, адам дүниеде ерекше орын алады, ал, түптеп келгенде, бұл мақсатқа  раввиндер талап ететіндей [[Тәурат]] пен [[Талмуд]]ты оқумен емес, керісенше, беріле құлшылық етумен, діни өсиеттерді ыждағатты орындаумен - тақуалық мінез-құлықпен жетуге болады деп үйретті. Бешттің ілімі бұқараны белсенді күреске бағыттамағаны былай тұрсын, оның дұшпаны болды. Кейіннен  Хасидизм өзінің іліміне табиғаттан тыс күші бар дарынды адам ретінде цадик дінді уағыздаушы туралы реакциялық идеяны қосты. Цадиктер де, раввиндер сияқты, революциялық қозғалысқа фанатиктік өшпенділікпен қарады. Хасидизмді неғұрлым жігерлі жақтаушылар қазіргі кезде [[Израиль]] мемлекетін мекен етіп алды. Хасидизм діни фанатизмді, орта ғасырлық нанымдарды, барлық прогресс атаулыға дұшпандықты дарытып, таратуда.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Хасидизм]]</text>
      <sha1>me7v3pag52g0dmwxycr9z3vyu2577el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гусшілер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571059</id>
    <revision>
      <id>3636591</id>
      <parentid>3588400</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="j9a5aovwsm2lvns9jo0unc178rxl2e2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Jensky kodex Zizka.jpg|thumb|[[Ян Жижка]] бастаған гуситтер әскері, Йена кодексі, XV ғасыр]]

'''Гусшілер''' ({{lang-cs|husité}}) — [[Чехия]]дағы феодалдыққа қарсы [[ұлт-азаттық қозғалыс]]қа қатысушылар, Чех [[реформация]]сының көсемі [[Ян Гус]]тың (1415 жылы өртелген) жолын ұстанғандар. Гусшілердің әлеуметтік құрамы - шаруалар, қаланың плебей топтары, ауқатты тұрғындары, орта және ұсақ дворяндар. 1419 жылы Чехияда кең өріс алған революциялық феодалға қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды (ол кезде Чехияда [[қасиетті Рим империясы]] деп аталатынның  қол астында болатын). Гусшілер шіркеу иеліктері азат етілсін, [[Католицизм|католик]]тік шіркеудің саяси ықпалы азайтылсын деген талап қойды. Гусшілер қатардағы дінге сенушілер нанмен ғана емес, ыдыстағы шараппен де шоқынсын деген католиктік дін басыларына қарсы бағытталған талап қойды. Өйткені шарап арқылы шоқыну дін басыларының артықшылығы болатын. Гусшілердің әлеуметтік құрамының әр түрлілігі олардың екі топқа бөлінуінің себебі болды. Ауқатты қала тұрғындары тобы немесе чашниктер неміс феодалдарын қуып, шіркеу жері есебінен ақсүйектердің  жер иелігін кеңейтуге, арзан шіркеуді талап етуге саятын ұстамды программа ұсынды.  Шаруа-плебейлік топ немесе табориттер (Табор тауындағы нығайтылған лагерьдің атауы бойынша) неғұрлым радикалды феодалдыққа қарсы программа ұсынды. Олар феодалдық  құрылысты, шаруалар арасындағы мүліктік айырмашылықтарды жоюға, оларға шіркеу жерлерін бөліп беруге тырысты. Табориттер католик шіркеудің жораларын, көптеген догматтарын, шіркеу қаулыларын, інжілді мойындамады, өйткені &quot;Христың заңы әрбір адамның жүрегінде жазулы болады&quot;; нәтижесінде жер бетінде жақсылық орнататын дүниежүзілік күштеу төңкерісінің  басталғандығы туралы ілім ұсынды. Гусшілерге қарсы сәтсіз  аяқталған [[крест жорықтары]]нан кейін католиктік шіркеу чашниктерді табориттермен  қақтығыстарды; 1434 жылы табориттер талқандалды. Гусшілер қозғалысы прогрестік роль атқарды ол католиктік шіркеу мен [[феодализм]]нің іргесін  шайқалтты, чех мәдениетінің өрлеуіне ықпал етті.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Протестантизм тарихы]]
[[Санат:Гусшілер]]</text>
      <sha1>j9a5aovwsm2lvns9jo0unc178rxl2e2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636630</id>
      <parentid>3636591</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="hgrkp8semsyy3dvtl4msmy108xfp17e" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Jensky kodex Zizka.jpg|thumb|[[Ян Жижка]] бастаған гуситтер әскері, Йена кодексі, XV ғасыр]]

'''Гусшілер''' ({{lang-cs|husité}}) — [[Чехия]]дағы феодалдыққа қарсы [[ұлт-азаттық қозғалыс]]қа қатысушылар, Чех [[реформация]]сының көсемі [[Ян Гус]]тың (1415 жылы өртелген) жолын ұстанғандар. Гусшілердің әлеуметтік құрамы - шаруалар, қаланың плебей топтары, ауқатты тұрғындары, орта және ұсақ дворяндар. 1419 жылы Чехияда кең өріс алған революциялық феодалға қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды (ол кезде Чехияда [[қасиетті Рим империясы]] деп аталатынның  қол астында болатын). Гусшілер шіркеу иеліктері азат етілсін, [[Католицизм|католик]]тік шіркеудің саяси ықпалы азайтылсын деген талап қойды. Гусшілер қатардағы дінге сенушілер нанмен ғана емес, ыдыстағы шараппен де шоқынсын деген католиктік дін басыларына қарсы бағытталған талап қойды. Өйткені шарап арқылы шоқыну дін басыларының артықшылығы болатын. Гусшілердің әлеуметтік құрамының әр түрлілігі олардың екі топқа бөлінуінің себебі болды. Ауқатты қала тұрғындары тобы немесе чашниктер неміс феодалдарын қуып, шіркеу жері есебінен ақсүйектердің  жер иелігін кеңейтуге, арзан шіркеуді талап етуге саятын ұстамды программа ұсынды.  Шаруа-плебейлік топ немесе табориттер (Табор тауындағы нығайтылған лагерьдің атауы бойынша) неғұрлым радикалды феодалдыққа қарсы программа ұсынды. Олар феодалдық  құрылысты, шаруалар арасындағы мүліктік айырмашылықтарды жоюға, оларға шіркеу жерлерін бөліп беруге тырысты. Табориттер католик шіркеудің жораларын, көптеген догматтарын, шіркеу қаулыларын, інжілді мойындамады, өйткені &quot;Христың заңы әрбір адамның жүрегінде жазулы болады&quot;; нәтижесінде жер бетінде жақсылық орнататын дүниежүзілік күштеу төңкерісінің  басталғандығы туралы ілім ұсынды. Гусшілерге қарсы сәтсіз  аяқталған [[крест жорықтары]]нан кейін католиктік шіркеу чашниктерді табориттермен  қақтығыстарды; 1434 жылы табориттер талқандалды. Гусшілер қозғалысы прогрестік роль атқарды ол католиктік шіркеу мен [[феодализм]]нің іргесін  шайқалтты, чех мәдениетінің өрлеуіне ықпал етті.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Протестантизм тарихы]]
[[Санат:Гусшілер]]</text>
      <sha1>hgrkp8semsyy3dvtl4msmy108xfp17e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Телеология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571320</id>
    <revision>
      <id>3636594</id>
      <parentid>3600119</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3160" sha1="owpvcohpso5ohrkedamus7ne7l9apxi" xml:space="preserve">[[Сурет:Teleological-system.tif|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Телеология''' - (грекше   teleos - мақсат, нәтиже  және  logos - ілім, заң)   табиғат құбылыстарының сәйкестілігі мен мақсаттылығы туралы идеалистік ілім, бұл ілім бойынша табиғат құбылыстарының ең жоғары негізі, алғашқы бастауы және аяқталуы - құдай болып табылады.  Телеологтардың бұл көзқарасы бойынша &quot;мысық жаралғанда тышқанды жеу үшін, тышқан мысыққа жем болуы үшін жаралған, ал бүкіл табиғат жаратушының  даналығын дәлелдеу үшін жаралған&quot; болады деп Энгельс мысқылдай жазған еді. Телеология құбылыстардың жалпыға бірдейй өзара байланысы мен заңдылықтарын түсіндіруге жасалынған әрекет болады. Телеологиялық концепцияны  Аристотель, Ф. Аквинский, Лейбниц, Гегель  және басқалар дамытты.  Ф. Аквинский оны анағұрлым егжей-тегжейлі талдау жасап, құдай болмысының телеологиялық дәлелі дейтін ұғымды қалыптастырды. Ч. Дарвиннің ілімі Телеологияның биологиядағы табиғат құбылыстарының пайда болу заңдылықтары мен себептерін ғылыми  тұрғыдан түсіндірумен сиыспайтынын организмдердің сәйкестілік құрылымы табиғи сұрыптаудыңнәтижесі екенін ашып берді. Марксизм, мақсаткерлік әрекет, нысаналы бағыт адамдарға ғана тән екендігі ол материалдық, әлеуметтік (таптық) , тұрмыстық жағдайдан туатындығы, ал мақсаттарды жүзеге асыру обьективтік тарихи заңдылықпен реттелетіндігі туралы қағиданы ұсына отырып, Телеологияның негізсіздігін дәлелдеді.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Онтология]]</text>
      <sha1>owpvcohpso5ohrkedamus7ne7l9apxi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636628</id>
      <parentid>3636594</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="00ujg6l7t5tl8ctp7mxkunfz0gcxf75" xml:space="preserve">[[Сурет:Teleological-system.tif|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Телеология''' - (грекше   teleos - мақсат, нәтиже  және  logos - ілім, заң)   табиғат құбылыстарының сәйкестілігі мен мақсаттылығы туралы идеалистік ілім, бұл ілім бойынша табиғат құбылыстарының ең жоғары негізі, алғашқы бастауы және аяқталуы - құдай болып табылады.  Телеологтардың бұл көзқарасы бойынша &quot;мысық жаралғанда тышқанды жеу үшін, тышқан мысыққа жем болуы үшін жаралған, ал бүкіл табиғат жаратушының  даналығын дәлелдеу үшін жаралған&quot; болады деп Энгельс мысқылдай жазған еді. Телеология құбылыстардың жалпыға бірдейй өзара байланысы мен заңдылықтарын түсіндіруге жасалынған әрекет болады. Телеологиялық концепцияны  Аристотель, Ф. Аквинский, Лейбниц, Гегель  және басқалар дамытты.  Ф. Аквинский оны анағұрлым егжей-тегжейлі талдау жасап, құдай болмысының телеологиялық дәлелі дейтін ұғымды қалыптастырды. Ч. Дарвиннің ілімі Телеологияның биологиядағы табиғат құбылыстарының пайда болу заңдылықтары мен себептерін ғылыми  тұрғыдан түсіндірумен сиыспайтынын организмдердің сәйкестілік құрылымы табиғи сұрыптаудыңнәтижесі екенін ашып берді. Марксизм, мақсаткерлік әрекет, нысаналы бағыт адамдарға ғана тән екендігі ол материалдық, әлеуметтік (таптық) , тұрмыстық жағдайдан туатындығы, ал мақсаттарды жүзеге асыру обьективтік тарихи заңдылықпен реттелетіндігі туралы қағиданы ұсына отырып, Телеологияның негізсіздігін дәлелдеді.&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Онтология]]</text>
      <sha1>00ujg6l7t5tl8ctp7mxkunfz0gcxf75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636629</id>
      <parentid>3636628</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="gmop2rcab0a9n89wk2vt3fy8l2n6cwm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Teleological-system.tif|нобай]]
'''Телеология''' - (грекше   teleos - мақсат, нәтиже  және  logos - ілім, заң)   табиғат құбылыстарының сәйкестілігі мен мақсаттылығы туралы идеалистік ілім, бұл ілім бойынша табиғат құбылыстарының ең жоғары негізі, алғашқы бастауы және аяқталуы - құдай болып табылады.  Телеологтардың бұл көзқарасы бойынша &quot;мысық жаралғанда тышқанды жеу үшін, тышқан мысыққа жем болуы үшін жаралған, ал бүкіл табиғат жаратушының  даналығын дәлелдеу үшін жаралған&quot; болады деп Энгельс мысқылдай жазған еді. Телеология құбылыстардың жалпыға бірдейй өзара байланысы мен заңдылықтарын түсіндіруге жасалынған әрекет болады. Телеологиялық концепцияны  Аристотель, Ф. Аквинский, Лейбниц, Гегель  және басқалар дамытты.  Ф. Аквинский оны анағұрлым егжей-тегжейлі талдау жасап, құдай болмысының телеологиялық дәлелі дейтін ұғымды қалыптастырды. Ч. Дарвиннің ілімі Телеологияның биологиядағы табиғат құбылыстарының пайда болу заңдылықтары мен себептерін ғылыми  тұрғыдан түсіндірумен сиыспайтынын организмдердің сәйкестілік құрылымы табиғи сұрыптаудыңнәтижесі екенін ашып берді. Марксизм, мақсаткерлік әрекет, нысаналы бағыт адамдарға ғана тән екендігі ол материалдық, әлеуметтік (таптық) , тұрмыстық жағдайдан туатындығы, ал мақсаттарды жүзеге асыру обьективтік тарихи заңдылықпен реттелетіндігі туралы қағиданы ұсына отырып, Телеологияның негізсіздігін дәлелдеді.&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Онтология]]</text>
      <sha1>gmop2rcab0a9n89wk2vt3fy8l2n6cwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йом-киппур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573151</id>
    <revision>
      <id>3636558</id>
      <parentid>3547017</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="tex5tejcmlyvw35zrynuu38307otsh1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;
{{Infobox Holiday
|holiday_name = Йом-киппур
|type         = еврейлік
|image        = Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg
|caption      = [[Мауриций Готлиб]]. Еврейлердің Йом-киппур кезінде синагогада дұға етуі. Вена, 1878
|nickname     = Соты күні, Йом ха-кипурим
|observedby   = [[синагога]]
|date         = 10 [[Тишрей|тишрей]]
|significance = Тәубеге келу және күнәлардан арылу күні
|celebrations = Синагогадағы құдайға құлшылық ету, [[шофар]] үрлеу, қатаң ораза, жұмыс істеуге тыйым салу
|longtype     = еврейлік діни мейрам
}}
'''Йом-киппур''' ({{Lang-he|יוֹם כִּיפּוּר}} — кешіру күні) — қыркүйек айының бас кезінде өткізілетін [[Яһудилік|иудаизм]]дегі діни мейрам. Иудейлердің сенімі бойынша бұл күні [[Тәурат]]
мен [[Талмуд]] ілімі бойынша құдай жекелеген адамдардың да, бүкіл халықтың да күнәларын кешіреді. Йом-киппур күнін құдайға сенушілік түсініктерімен байланыстырады, бейне бұл мейрам күні  жер бетінің тұрғындары Яхве құдайдың алдынан өтеді, ал ол, адамдардың барлық ісімен қанығып, әркімнің сіңірген еңбегіне қарай жеке-жеке үкім шығарады. Сондықтан Йом-киппур сот болатын күн деп аталады. Йом-киппурды мерекелеу дінге сенушілердің құдай және оның жердегі өкілдері алдында көзжұмбай үрейін туғызуға және оның құдіретті күші алдында бағыныштылық пен мойын ұсыну сезімін қалыптастыруға тиіс.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, «Қазақ энциклопедиясы». Бас редакциясы, 1998 ж.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Йом-киппур]]</text>
      <sha1>tex5tejcmlyvw35zrynuu38307otsh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636633</id>
      <parentid>3636558</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="tek0sar8v44yhbjoou2gjm4pahg6kyt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;
{{Infobox Holiday
|holiday_name = Йом-киппур
|type         = еврейлік
|image        = Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg
|caption      = [[Мауриций Готлиб]]. Еврейлердің Йом-киппур кезінде синагогада дұға етуі. Вена, 1878
|nickname     = Соты күні, Йом ха-кипурим
|observedby   = [[синагога]]
|date         = 10 [[Тишрей|тишрей]]
|significance = Тәубеге келу және күнәлардан арылу күні
|celebrations = Синагогадағы құдайға құлшылық ету, [[шофар]] үрлеу, қатаң ораза, жұмыс істеуге тыйым салу
|longtype     = еврейлік діни мейрам
}}
'''Йом-киппур''' ({{Lang-he|יוֹם כִּיפּוּר}} — кешіру күні) — қыркүйек айының бас кезінде өткізілетін [[Яһудилік|иудаизм]]дегі діни мейрам. Иудейлердің сенімі бойынша бұл күні [[Тәурат]]
мен [[Талмуд]] ілімі бойынша құдай жекелеген адамдардың да, бүкіл халықтың да күнәларын кешіреді. Йом-киппур күнін құдайға сенушілік түсініктерімен байланыстырады, бейне бұл мейрам күні  жер бетінің тұрғындары Яхве құдайдың алдынан өтеді, ал ол, адамдардың барлық ісімен қанығып, әркімнің сіңірген еңбегіне қарай жеке-жеке үкім шығарады. Сондықтан Йом-киппур сот болатын күн деп аталады. Йом-киппурды мерекелеу дінге сенушілердің құдай және оның жердегі өкілдері алдында көзжұмбай үрейін туғызуға және оның құдіретті күші алдында бағыныштылық пен мойын ұсыну сезімін қалыптастыруға тиіс.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, «Қазақ энциклопедиясы». Бас редакциясы, 1998 ж.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Йом-киппур]]</text>
      <sha1>tek0sar8v44yhbjoou2gjm4pahg6kyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апокрифтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573178</id>
    <revision>
      <id>3636586</id>
      <parentid>3598851</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3466" sha1="kguz9ep3ps3nv1v9rh1h52bwa3ysh13" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Апокрифтер''' ({{lang-grc|ἀπόκρυφος}} — жасырын, құпия) — шіркеу зиянды, жалған деп жариялаған [[Көне келісім|көне өсиет]]тік және жаңа өсиеттік шығармалар. Мазмұны жөнінен Апокрифтер [[шіркеу]] мойындаған [[Библия|қасиетті жазу]] кітабынан принципті өзгешелігі жоқ. Таураттық әдебиеттердің біраз бөлігінің Апокрифтерге жатқызылуы шіркеу ішіндегі кескілескен күресті көрсетті. Жеңілген діни топтар күпірлер деп жарияланды, ал сонымен бірге олар аса қызығып оқитын шығармалар да осының кебін киді. Көне өсиеттерді заңдастыру кезінде одан көпшілігі апокалиптік мазмұнда болып келетін әлденше ондаған кітаптар шығарылып тасталды. Бізге көне өсиеттік Апокрифтердің аздаған бөлігі ғана жетті. Олардың фрагмент түріндегі біраз бөлігі 1947 жылы [[Өлі теңіз]]дегі үңгірлерден табылды. Жаңа өсиеттерді 364 жылы Лаодикей соборының түпкілікті заңдастыруы кезінде отыз шамалы Інжіл, онға жуық сыр ашулар, бірқатар үндеу хаттар, сөздер және басқа да шығармалар Апокрифтерге қосылды. Жаңа өсиеттік  Апокрифтердің үлкен бөлігі сақталмаған. 4 ғасырдан бастап оларды дін басылары жойып отырған, сондықтан олардың шіркеу әкейлерінің шығармаларында келтірілген атаулары мен үзінділері ғана белгілі. Біздің Апокрифтер жөніндегі мәліметтеріміз 1946 жылғы Хенобоскионда ([[Мысыр]]) [[Гностицизм|гностиктер]] сектасының қолжазбалар жинағы ашылғаннан кейін байи түсті. Сондай-ақ орта ғасырларда Апокрифтер көбінесе таураттық сюжеттер негізінде (Русьте бас тарту деп аталатын кітаптар) жасалды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Апокрифтер| ]]
[[Санат:Христиандық тарихы]]
[[Санат:Діни әдебиет]]</text>
      <sha1>kguz9ep3ps3nv1v9rh1h52bwa3ysh13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636631</id>
      <parentid>3636586</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3427" sha1="nweuluxeyg7d53hvh9hkhsquifpsf3e" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Апокрифтер''' ({{lang-grc|ἀπόκρυφος}} — жасырын, құпия) — шіркеу зиянды, жалған деп жариялаған [[Көне келісім|көне өсиет]]тік және жаңа өсиеттік шығармалар. Мазмұны жөнінен Апокрифтер [[шіркеу]] мойындаған [[Библия|қасиетті жазу]] кітабынан принципті өзгешелігі жоқ. Таураттық әдебиеттердің біраз бөлігінің Апокрифтерге жатқызылуы шіркеу ішіндегі кескілескен күресті көрсетті. Жеңілген діни топтар күпірлер деп жарияланды, ал сонымен бірге олар аса қызығып оқитын шығармалар да осының кебін киді. Көне өсиеттерді заңдастыру кезінде одан көпшілігі апокалиптік мазмұнда болып келетін әлденше ондаған кітаптар шығарылып тасталды. Бізге көне өсиеттік Апокрифтердің аздаған бөлігі ғана жетті. Олардың фрагмент түріндегі біраз бөлігі 1947 жылы [[Өлі теңіз]]дегі үңгірлерден табылды. Жаңа өсиеттерді 364 жылы Лаодикей соборының түпкілікті заңдастыруы кезінде отыз шамалы Інжіл, онға жуық сыр ашулар, бірқатар үндеу хаттар, сөздер және басқа да шығармалар Апокрифтерге қосылды. Жаңа өсиеттік  Апокрифтердің үлкен бөлігі сақталмаған. 4 ғасырдан бастап оларды дін басылары жойып отырған, сондықтан олардың шіркеу әкейлерінің шығармаларында келтірілген атаулары мен үзінділері ғана белгілі. Біздің Апокрифтер жөніндегі мәліметтеріміз 1946 жылғы Хенобоскионда ([[Мысыр]]) [[Гностицизм|гностиктер]] сектасының қолжазбалар жинағы ашылғаннан кейін байи түсті. Сондай-ақ орта ғасырларда Апокрифтер көбінесе таураттық сюжеттер негізінде (Русьте бас тарту деп аталатын кітаптар) жасалды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Апокрифтер| ]]
[[Санат:Христиандық тарихы]]
[[Санат:Діни әдебиет]]</text>
      <sha1>nweuluxeyg7d53hvh9hkhsquifpsf3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конклав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573202</id>
    <revision>
      <id>3636538</id>
      <parentid>3590106</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1721" sha1="atcl01qngcb7m8sg99whx1112mweet4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[File:Cappella Sistina - 2005.jpg|thumb|1492 жылғы папа конклавы — [[Сикстин капелласы]]нда ұйымдастырылған ең алғашқы конклав еді.]]
'''Конклав''' ({{lang-la|conclave}} — құлыптаулы) — [[Папалық|Рим папасы]]н сайлау үшін шақырылатын [[кардинал]]дық коллегия мәжілісі. Мәжіліс құлыптаулы, ал дәлірек айтқанда тас бітелген [[Сикстин капелласы]]нда өткізіледі. Бұл дәстүр кардиналдарды тезірек папаны сайлауға  көндіру  үшін  [[орта ғасырлар]]да  енгізілген. Қазір  оған  жастары  80-нен аспаған  кардиналдар  қатысады.  Конклавқа қатысатын кардиналдардың  саны  120- дан  аспауы  керек.&lt;ref&gt; Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Конклавтар]]
[[Санат:Дін және саясат]]</text>
      <sha1>atcl01qngcb7m8sg99whx1112mweet4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636634</id>
      <parentid>3636538</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1682" sha1="8aqi7x9rcd0luz54nj799y0z45356zv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[File:Cappella Sistina - 2005.jpg|thumb|1492 жылғы папа конклавы — [[Сикстин капелласы]]нда ұйымдастырылған ең алғашқы конклав еді.]]
'''Конклав''' ({{lang-la|conclave}} — құлыптаулы) — [[Папалық|Рим папасы]]н сайлау үшін шақырылатын [[кардинал]]дық коллегия мәжілісі. Мәжіліс құлыптаулы, ал дәлірек айтқанда тас бітелген [[Сикстин капелласы]]нда өткізіледі. Бұл дәстүр кардиналдарды тезірек папаны сайлауға  көндіру  үшін  [[орта ғасырлар]]да  енгізілген. Қазір  оған  жастары  80-нен аспаған  кардиналдар  қатысады.  Конклавқа қатысатын кардиналдардың  саны  120- дан  аспауы  керек.&lt;ref&gt; Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Конклавтар]]
[[Санат:Дін және саясат]]</text>
      <sha1>8aqi7x9rcd0luz54nj799y0z45356zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливония соғысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>577851</id>
    <revision>
      <id>3636302</id>
      <parentid>3635541</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4746" sha1="f4bl3zbcvbw6c16q097hwhmczg5idps" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ливон соғысы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Siege of Narva 1558.jpg
 |сурет атауы = ''1558 жылы орыстардың [[Нарва қамалы|Нарва]]ны қоршауы'', [[Борис Чориков]], 1836 ж.
 |дата        = 22 қаңтар 1558 – 10 тамыз 1583
 |орын        = [[Солтүстік Еуропа]]: [[Эстония]], [[Ливония]], [[Ингрия]], [[Ресей патшалығы]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = [[Дания-Норвегия]], [[Реч Посполитая]] және [[Швеция]] жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
* Эстония [[Швеция корольдігіне]] өтті
* Ливония, [[Курлянд және Семигалия герцогтығы|Курляндия мен Семигалия]] [[Реч Посполитаяға]] өтті
* [[Сааремаа (арал)|Эзель]] [[Дания-Норвегияға]] өтті
 |қарсылас1   = [[Ливон конфедерациясы]]&lt;br/&gt;  [[Реч Посполитая]]&lt;br/&gt;[[Дания-Норвегия]]&lt;br/&gt;[[Швеция]]&lt;br/&gt;[[Трансильвания княздігі]] (1577 жылдан кейін)|қарсылас2   = [[Ресей патшалығы]]&lt;br/&gt;[[Қасым хандығы]]&lt;br/&gt;[[Ливон корольдігі]]|қарсылас3   =|қарсылас4   =|командир1   = [[ІІ Сигизмунд Август]]&lt;br/&gt;[[Стефан Баторий]]&lt;br/&gt; &lt;br/&gt;[[ІІ Фредерик (Дания королі)|ІІ Фредерик]]&lt;br/&gt;[[XIV Эрик]]&lt;br/&gt;[[ІІІ Юхан]]&lt;br/&gt;[[Понтус Делагарди]]|командир2   = [[IV Иван|ІV Иван Грозный]]&lt;br/&gt;[[Шаһғали хан]]&lt;br/&gt;[[Сайынболат Бекболатұлы]]&lt;br/&gt;[[Магнус (Гольштейн герцогы)|Ливониялық Магнус]]|командир3   =|командир4   =|күштер1     =|күштер2     =|күштер3     =|күштер4     =|шығындар1   =|шығындар2   =|шығындар3   =|шығындар4   =|жалпы шығындар     =|азаматтық шығындар =|ортаққор    =|ескерту     =}}
'''Ливония соғысы''' (1558–1583) — Ресейдің Ливония мемлекеттері конфедерациясы территориясын жаулап алып, ''Балтық теңізіне'' шығу мақсатында жүргізген соғысы. Орыс үкіметі Балтық теңізі арқылы Еуропа елдерімен тікелей қатынас жасауға тырысты. Үкіметтің бұл саясатын орыс дворяндары мен көпестер қауымы қолдады. Ресей соғысты 1558 жылы қаңтарда бастады. Орыс әскері Нарва мен Дерптті басып алып, Ревельге дейін жетті. Бірақ А.Ф.Адашевтің маңайына топтасқан саяси қайраткерлердің әскерімен 1559 жылы келісім жасалды. Ливония феодалдары осы келісімді пайдаланып, 1559 жылы Польшаның королі ''Сигизмунд II Августпен'' келіс сөз жүргізді. Бұл келіс сөз бойынша ордендік жерлер мен Рига архиепископының иелігіндегі жерлер Польша королінің протекторатына көшті. 1560 жылы орыс әскері жаңа жеңіске жетіп, Мариенбург пен Феллинді алды.Эрмес түбінде орден армиясы қиратылды. Орыс әскерінің бұл жеңістеріне елде неміс феодалдарына қарсы өріс алған шаруалар көтерілісінің әсері болды. Ливон ордені тарап кетті. Солтүстік Эстониядағы неміс феодалдары Швецияның қол астына көшті. 1561 жылы 28 қарашадағы ''Виленск шарты'' бойынша Ливон орденінің иеліктері Польша-Литва мемлекетінің қармағына берілді.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 7 том. - 1975  жыл.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орыс-швед соғысы]]
[[Санат:XVI ғасыр соғыстары ]]</text>
      <sha1>f4bl3zbcvbw6c16q097hwhmczg5idps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карло Кривелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578131</id>
    <revision>
      <id>3636301</id>
      <parentid>3635490</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7131" sha1="s5ox27g5wiys20xerqrisapuq8tl57d" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Карло Кривелли
 |шынайы есімі        = {{lang-it|Carlo Crivelli}}
 |суреті              = The Annunciation, with Saint Emidius - Carlo Crivelli - National Gallery.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = ''[[The Annunciation, with Saint Emidius|Хабарлау және Әулие Эмидий]]'', [[Ұлттық галерея]], Лондон (1486)
 |туған кездегі есімі = Карло Кривелли
 |туған күні          = {{шамамен|1430}}
 |туған жері          = [[Венеция]], [[Венеция республикасы]]
 |қайтыс болған күні  = {{шамамен|1495}} (64–65 жасында)
 |қайтыс болған жері  = [[Асколи-Пичено]], [[Папа облысы]]
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = 
 |жанры               = [[Кескіндеме]], [[Темпера]]
 |мектебі             = 
 |өнер ағымы          = [[Готика|Кеш готика]], [[Ренессанс]]
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          =
 |сыйлықтары          =
 |сайты               = 
 |мұрағаты            =
 |Commons             = Carlo Crivelli
}}
'''Карло Кривелли''' ({{lang-it|Carlo Crivelli}}) — итальяндық суретші. 1430 жылы (немесе 1435 жылы) [[Венеция]]да дүниеге келген. 1495 жылы [[Асколи-Пичено]] қаласында қайтыс болды. Ол суретшілер отбасынан шыққан болатын. Венеция және [[Падуя]] қалаларында білім алды. Өз өмірінің басым бөлігін: Марке, Асколи Пичено және [[Далмация]]да өткізген. Кривелли әрқашан өз бастауын атап өткен - оның еңбектері «Карло Кривелли Венециандық» (Carolus Crivellus Venetus&lt;ref&gt;Neues allgemeines Künstler-Lexicon; oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher etc. Bearb. von Dr. G. K. Nagler. — München: E.A. Fleischmann, 1835—1852&lt;/ref&gt;) деп қол қойылған.

== Өмірбаяны ==
Қасиетті Мұса кезінде өмір сүрген, қазіргі уақытта жұмыстары белгілі, Венециандық суретші – Якопо Кривеллидің ұлы болып келеді. 1444 жылындағы құжаттарда Карлоның кіші інісі – Витторио Кривелли туралы ескертулер бар. Карлоның туған күні туралы мәліметтер жоқ. 1457 жылы ол кәмелетті жасқа толды, себебі Венецияда, матрос Франческо Кортезенің әйелі - Тарсиямен неке адалдығын бұзғаны үшін, 6 ай түрме жазасына және ақшалай айыппұлға сотталған.
Кривеллидің оқуы туралы рас құжат деректері жоқ. Бірақ оның алғашқы жұмысына негізделсек, Карло қазіргі заманғы Падуа мектебі, әсіресе Скварчонемен танысуы мүмкін. Ол Карло Антонио Виварини, Джованни д’ Алеманья және Бартолемео Виваринидың оқушысы болуы мүмкін. Екі нотариальдық акт бойынша (23 маусым, 1463 және 11 қыркүйекте, 1465 жылғы) далматин қаласы Дзара азаматы – Кривелли суретшісі ескертіледі. Онымен бірге інісі Витторио тұрған және жұмыс істеген. 1468 жылы Марке регионына көшіп, өз өліміне дейін сол жақта жұмыс істеді. Готика стилі, діни тақырыптар бойынша картиналар авторы, зайырлы картиналар дерлік жазған жоқ. Кривелли еңбектері феодалдық және серілік мәдениет ерекшеліктерімен белгіленген болып табылады.  Негізінен әсем киінген Мадонналар мен әулиелердің құрбандық шалатын бай безендірілген картиналар авторы. Кешенді символизм, құрамы толық мұқият бөлшектер, мұқият жасалған көркем хаттар, Кривеллидің суреттерін сипаттайды. Кривелли ұзақ ұмытылған. Тек 19 ғ. Екі итальяндық зертеушілер - аббату Ланци (Abbot Lanzi) и Амико Риччи (Amico Ricci) арқасында жаңадан ашылған. Оның жұмысының үлкен коллекциясы Лондонның Ұлттық галереясында орын алған. Өзінің жұмыстарында кеш гот және Ренессанс кескіндеме негізгі белгілері біріктірді. Перспективаны шебер игерді. Сарқылмас қиялға ие болған. Оның жұмыстары әрқашан түсініксіз  таңбаларға толы болған.

== Әдебиет ==
* Арсенишвили И.В. Карло Кривелли. — М.: Искусство, 2000. — 144 с. — ISBN 5-210-02546-2.
* Дзуффи С. Возрождение. XV век. Кватроченто. — М.: Омега-пресс, 2008. — С. 260—261. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01772-5.
* Милюгина Е. Г. Карло Кривелли. — М.: Белый город, Редакция «Воскресный день», 2012. — 226 с.: 200 ил. с. — (Шедевры живописи). — ISBN 978–5–7793–4204–9.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* http://www.artcyclopedia.com/artists/crivelli_carlo.html&lt;br /&gt;
* http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/c/crivelli/carlo/index.html&lt;br /&gt;
* http://www.bibliotekar.ru/muzeumLondon/9.htm&lt;br /&gt;
* http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172041/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KRIVELLI_KARLO.html |date=2017-09-05 }}

[[Санат:Венецияда туғандар]]
[[Санат:1430 жж. туғандар]]
[[Санат:Италия суретшілері]]</text>
      <sha1>s5ox27g5wiys20xerqrisapuq8tl57d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фиксиктер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>595262</id>
    <revision>
      <id>3636312</id>
      <parentid>3634708</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11144" sha1="gfjjqsvj6gj0ypqwpot66bwxg8fmqi8" xml:space="preserve">{{Мультсериал
 |Атауы           = Фиксиктер
 |Түпнұсқа        = Фиксики
 |Сурет           = 
 |Сурет атауы     = 
 |Түрі            = Компьютерлік анимациялық телехикая
 |Форматы         = [[3D анимация]]
 |Жанры           = [[Отбасылық фильм|отбасылық]], [[комедия]], танымдық
 |Режиссері       = Васико Бедошвили, Андрей Колпин, Иван Пшонкин, Милана Федосеева, Джангир Сүлейманов, Алексей Федорович, Роман Соколов және басқалар
 |Продюсері       = Георгий Васильев
 |Жасаушы         = Александр Татарский, Георгий Васильев
 |Сценарист       = Юрий Исаков, Александр Каряев, Георгий Васильев
 |Рөлдер          = 
 |Композиторы     = 
 |Аниматорлар     = Toonbox, ToonGuru, «Петербург» студиясы
 |Студия          = «Аэроплан»
 |Ел              = {{RUS}}
 |Маусымдар саны  = 6
 |Сериялар саны   = 246+
 |Сериялар тізімі = 
 |Ұзақтығы        = 6–7 минут
 |Телеарна        = «[[Россия-1]]», «Бибигон», «Карусель»
 |Премьера        = 13 желтоқсан 2010
 |Аяқталуы        = жалғасуда
 |ҚазТелеарна     = Балапан
 |ҚазПремьера     = 
 |ҚазОкончание    = 
 |Сиквелдар       = ''Фиксиктер: Үлкен құпия'', ''Фиксиктер: Болашақтың құпиясы''
 |Приквелдар      = 
 |Дубляж          = Орыс тілі (түпнұсқа), басқа тілдерге дубляждалған
 |imdb_id         = 2360080
}}
'''«Фиксиктер»''' ({{lang-ru|«Фиксики»}}, {{lang-en|to fix}} – «жөндеу», «түзету») — ресейлік компьютерлік анимациялық мультсериал. Ол [[Эдуард Успенский]]дің «Гарантийные человечки» повесінің желісі бойынша түсірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Фиксики |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Мультсериалдың тұсаукесері 2010 жылғы 13 желтоқсанда «Россия-1» және «Бибигон» телеарналарындағы «Спокойной ночи, малыши!» балалар бағдарламасында өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vgtrk.ru |title=ВГТРК |website=vgtrk.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Мультсериалды «Аэроплан» продюсерлік компаниясы шығарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=Аэроплан студиясы |website=aeroplane.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; 246-серияны «Петербург» студиясы өндірді. Сериал идеясының авторы — Александр Татарский.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://animator.ru |title=Александр Татарский |website=Animator.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Мультсериалдағы 2D-анимациялық көріністерді Кипрдің '''Toonbox''', Украинаның '''ToonGuru''' және Ресейдің «Петербург» анимациялық студиясы дайындады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://toonbox.studio |title=Toonbox Studio |website=toonbox.studio |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Мультсериал тұрмыстық техника мен әртүрлі құрылғылардың ішінде өмір сүретін кішкентай кейіпкерлер — '''фиксиктердің''' шытырман оқиғалары туралы баяндайды. Олар техниканың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, ақауларын жөндейді және оның қалай жұмыс істейтінін жақсы біледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Фиксиктер туралы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Әрбір серия белгілі бір құрылғыға немесе техника түріне арналған. Онда флеш-жад, тоңазытқыш, компьютерлік диск, қашықтан басқару пульті және басқа да күнделікті қолданылатын заттардың жұмыс істеу қағидалары балаларға қарапайым әрі қызықты түрде түсіндіріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Сериалдың сипаттамасы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Мультсериалдың басты кейіпкері — '''ДимДимыч'''. Ол фиксиктер Симка және Ноликпен достасып, олармен бірге жаңа дүниелерді танып-біледі. Оларға үлкен фиксиктер — Симка мен Ноликтің ата-аналары Папус пен Мася, сондай-ақ атасы Дедус көмектеседі. Сонымен қатар ДимДимыч фиксиктердің бар екенін адамдардан құпия сақтап, оларды өзінің Кусачка атты итінен қорғауға тырысады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Кейіпкерлер |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Екінші маусымы ==
Мультсериалдың екінші маусымында жаңа кейіпкерлер пайда болды. Олар — Симка мен Ноликтің сыныптастары Файер, Игрек, Шпуля және Верта есімді төрт фиксик, сондай-ақ профессор '''Гений Евгеньевич Чудаков''' пен оның хатшысы Лизонька.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Кейіпкерлер |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Жас фиксиктердің мектебі дәл осы профессордың зертханасында орналасқан.

Ғалым-зерттеушінің және жаңа оқиға өтетін орынның енгізілуі мультсериалдың тақырыптық аясын кеңейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=«Фиксиктер» жобасы |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Соның арқасында өрт сөндіргіш, қауіпсіздік жастығы, электр сымдары, экотестер сияқты бұрын қарастырылмаған құрылғылар туралы сериялар түсірілді. Бұл балалардың техникаға қатысты көптеген «неліктен?» деген сұрақтарына жауап беруге мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Сериал туралы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Сериалдың продюсері Георгий Васильевтің айтуынша, жаңа кейіпкерлер мен зертханадағы оқиғалар мультсериалды әмбебап етіп, күнделікті тұрмыста көрсету қиын болатын ғылыми-техникалық тақырыптарды түсіндіруге жол ашты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=Георгий Васильевтің сұхбаты |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Жасалу тарихы ==
«Фиксиктер» жобасының идеясы 2005 жылы продюсер Георгий Васильевке тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=Жобаның тарихы |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Оның мақсаты халықаралық деңгейде танылатын әрі табысты анимациялық бренд қалыптастыру еді. Сол жылы ол бұл идеяны «Пилот» студиясының негізін қалаушы Александр Татарскиймен талқылады. Татарский тұрмыстық техниканың жұмысын түсіндіретін мультфильм жасауды ұсынып, [[Эдуард Успенский]]дің «Гарантийные человечки» повесіне назар аударуға кеңес берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://animator.ru |title=Александр Татарский |website=Animator.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай «Аэроплан» продюсерлік компаниясы шығарманы экрандауға құқық алу үшін Эдуард Успенскиймен келіссөздер жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=«Фиксиктер» өндірісі |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Алайда 1974 жылы жазылған повестің тұжырымдамасы заманауи техникаға толық сәйкес келмейді деп танылды. Себебі шығармадағы кепілдік адамшалары қазіргі құрылғылармен салыстырғанда ірі бейнеленген болатын.

Сондықтан жобаның атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. Жаңа атау қысқа, есте сақтауға жеңіл әрі халықаралық аудиторияға түсінікті болуы керек еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=«Фиксиктер» атауының шығу тегі |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Осы мақсатта ағылшын тіліндегі '''Fixie''' атауы таңдалды. Ол ''fix'' («жөндеу») және ''pixie'' («кішкентай сиқырлы жаратылыс») сөздерінің бірігуінен шыққан. Кейін бұл атау орыс тіліне бейімделіп, '''«Фиксик»''' түрінде кеңінен қолданыла бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Fixie атауы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.fixiki.ru Фиксиктердің ресми сайты]

[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]</text>
      <sha1>gfjjqsvj6gj0ypqwpot66bwxg8fmqi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636313</id>
      <parentid>3636312</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей мультсериалдары|Ресей мультсериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11201" sha1="js0i5m5ab8kiwz5q3lqtbgrkmurvgx3" xml:space="preserve">{{Мультсериал
 |Атауы           = Фиксиктер
 |Түпнұсқа        = Фиксики
 |Сурет           = 
 |Сурет атауы     = 
 |Түрі            = Компьютерлік анимациялық телехикая
 |Форматы         = [[3D анимация]]
 |Жанры           = [[Отбасылық фильм|отбасылық]], [[комедия]], танымдық
 |Режиссері       = Васико Бедошвили, Андрей Колпин, Иван Пшонкин, Милана Федосеева, Джангир Сүлейманов, Алексей Федорович, Роман Соколов және басқалар
 |Продюсері       = Георгий Васильев
 |Жасаушы         = Александр Татарский, Георгий Васильев
 |Сценарист       = Юрий Исаков, Александр Каряев, Георгий Васильев
 |Рөлдер          = 
 |Композиторы     = 
 |Аниматорлар     = Toonbox, ToonGuru, «Петербург» студиясы
 |Студия          = «Аэроплан»
 |Ел              = {{RUS}}
 |Маусымдар саны  = 6
 |Сериялар саны   = 246+
 |Сериялар тізімі = 
 |Ұзақтығы        = 6–7 минут
 |Телеарна        = «[[Россия-1]]», «Бибигон», «Карусель»
 |Премьера        = 13 желтоқсан 2010
 |Аяқталуы        = жалғасуда
 |ҚазТелеарна     = Балапан
 |ҚазПремьера     = 
 |ҚазОкончание    = 
 |Сиквелдар       = ''Фиксиктер: Үлкен құпия'', ''Фиксиктер: Болашақтың құпиясы''
 |Приквелдар      = 
 |Дубляж          = Орыс тілі (түпнұсқа), басқа тілдерге дубляждалған
 |imdb_id         = 2360080
}}
'''«Фиксиктер»''' ({{lang-ru|«Фиксики»}}, {{lang-en|to fix}} – «жөндеу», «түзету») — ресейлік компьютерлік анимациялық мультсериал. Ол [[Эдуард Успенский]]дің «Гарантийные человечки» повесінің желісі бойынша түсірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Фиксики |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Мультсериалдың тұсаукесері 2010 жылғы 13 желтоқсанда «Россия-1» және «Бибигон» телеарналарындағы «Спокойной ночи, малыши!» балалар бағдарламасында өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vgtrk.ru |title=ВГТРК |website=vgtrk.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Мультсериалды «Аэроплан» продюсерлік компаниясы шығарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=Аэроплан студиясы |website=aeroplane.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; 246-серияны «Петербург» студиясы өндірді. Сериал идеясының авторы — Александр Татарский.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://animator.ru |title=Александр Татарский |website=Animator.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Мультсериалдағы 2D-анимациялық көріністерді Кипрдің '''Toonbox''', Украинаның '''ToonGuru''' және Ресейдің «Петербург» анимациялық студиясы дайындады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://toonbox.studio |title=Toonbox Studio |website=toonbox.studio |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Мультсериал тұрмыстық техника мен әртүрлі құрылғылардың ішінде өмір сүретін кішкентай кейіпкерлер — '''фиксиктердің''' шытырман оқиғалары туралы баяндайды. Олар техниканың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, ақауларын жөндейді және оның қалай жұмыс істейтінін жақсы біледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Фиксиктер туралы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Әрбір серия белгілі бір құрылғыға немесе техника түріне арналған. Онда флеш-жад, тоңазытқыш, компьютерлік диск, қашықтан басқару пульті және басқа да күнделікті қолданылатын заттардың жұмыс істеу қағидалары балаларға қарапайым әрі қызықты түрде түсіндіріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Сериалдың сипаттамасы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Мультсериалдың басты кейіпкері — '''ДимДимыч'''. Ол фиксиктер Симка және Ноликпен достасып, олармен бірге жаңа дүниелерді танып-біледі. Оларға үлкен фиксиктер — Симка мен Ноликтің ата-аналары Папус пен Мася, сондай-ақ атасы Дедус көмектеседі. Сонымен қатар ДимДимыч фиксиктердің бар екенін адамдардан құпия сақтап, оларды өзінің Кусачка атты итінен қорғауға тырысады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Кейіпкерлер |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Екінші маусымы ==
Мультсериалдың екінші маусымында жаңа кейіпкерлер пайда болды. Олар — Симка мен Ноликтің сыныптастары Файер, Игрек, Шпуля және Верта есімді төрт фиксик, сондай-ақ профессор '''Гений Евгеньевич Чудаков''' пен оның хатшысы Лизонька.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Кейіпкерлер |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Жас фиксиктердің мектебі дәл осы профессордың зертханасында орналасқан.

Ғалым-зерттеушінің және жаңа оқиға өтетін орынның енгізілуі мультсериалдың тақырыптық аясын кеңейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=«Фиксиктер» жобасы |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Соның арқасында өрт сөндіргіш, қауіпсіздік жастығы, электр сымдары, экотестер сияқты бұрын қарастырылмаған құрылғылар туралы сериялар түсірілді. Бұл балалардың техникаға қатысты көптеген «неліктен?» деген сұрақтарына жауап беруге мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Сериал туралы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Сериалдың продюсері Георгий Васильевтің айтуынша, жаңа кейіпкерлер мен зертханадағы оқиғалар мультсериалды әмбебап етіп, күнделікті тұрмыста көрсету қиын болатын ғылыми-техникалық тақырыптарды түсіндіруге жол ашты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=Георгий Васильевтің сұхбаты |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Жасалу тарихы ==
«Фиксиктер» жобасының идеясы 2005 жылы продюсер Георгий Васильевке тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=Жобаның тарихы |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Оның мақсаты халықаралық деңгейде танылатын әрі табысты анимациялық бренд қалыптастыру еді. Сол жылы ол бұл идеяны «Пилот» студиясының негізін қалаушы Александр Татарскиймен талқылады. Татарский тұрмыстық техниканың жұмысын түсіндіретін мультфильм жасауды ұсынып, [[Эдуард Успенский]]дің «Гарантийные человечки» повесіне назар аударуға кеңес берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://animator.ru |title=Александр Татарский |website=Animator.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай «Аэроплан» продюсерлік компаниясы шығарманы экрандауға құқық алу үшін Эдуард Успенскиймен келіссөздер жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aeroplane.ru |title=«Фиксиктер» өндірісі |website=Аэроплан |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Алайда 1974 жылы жазылған повестің тұжырымдамасы заманауи техникаға толық сәйкес келмейді деп танылды. Себебі шығармадағы кепілдік адамшалары қазіргі құрылғылармен салыстырғанда ірі бейнеленген болатын.

Сондықтан жобаның атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. Жаңа атау қысқа, есте сақтауға жеңіл әрі халықаралық аудиторияға түсінікті болуы керек еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=«Фиксиктер» атауының шығу тегі |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; Осы мақсатта ағылшын тіліндегі '''Fixie''' атауы таңдалды. Ол ''fix'' («жөндеу») және ''pixie'' («кішкентай сиқырлы жаратылыс») сөздерінің бірігуінен шыққан. Кейін бұл атау орыс тіліне бейімделіп, '''«Фиксик»''' түрінде кеңінен қолданыла бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fixiki.ru |title=Fixie атауы |website=fixiki.ru |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.fixiki.ru Фиксиктердің ресми сайты]

[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:Ресей мультсериалдары]]</text>
      <sha1>js0i5m5ab8kiwz5q3lqtbgrkmurvgx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байқоңыр ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>598479</id>
    <revision>
      <id>3636240</id>
      <parentid>3544373</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3636240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6288" sha1="1v8ijd7pwlw5q2iyjcj5prtblvz87dv" xml:space="preserve">{{Қазақстан қала ішіндегі ауданы
 |ауданның атауы      = Байқоңыр ауданы
 |елтаңба             = 
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec  = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec  = 
 |облысы              = 
 |қаласы              = Астана 
 |әкімі               = Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов
 |әкімдіктің мекенжайы  = Астана қаласы, Отырар көшесі, №5
 |құрылған уақыты     = [[2018 жыл]]
 |жер аумағы          = 85,18
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 233 252
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = {{nobr|[[қазақтар]] (76,65%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (13,98%)}}, {{nobr|басқалары (9,37%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = +7 7172
 |пошта индексі       = 
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-baikonyr Астана қаласы «Байқоңыр» ауданы әкімінің аппараты
 |карта               = Astana City (Kazakhstan), Baikonyr District 2025.png
 |ортаққордағы санаты = 
}}
{{otheruses|Байқоңыр}} 
'''Байқоңыр ауданы''' – [[Астана]] қаласының  әкімшілік ауданы. Халқы 233,3 мың адам (2023)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305101742/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 |date=2023-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
&lt;!--[[Сурет:Астана қаласы 20.jpg|thumb|300px|Астана, Байқоңыр ауданы, Орынбор көшесі]]
[[Сурет:Астана қаласы 21.jpg|thumb|300px|Астана, Байқоңыр ауданы, Сарайшық көшесі]]
[[Сурет:Астана қаласы 22.jpg|thumb|300px|Астана, Байқоңыр ауданы, Сауран көшесі]]--&gt;
Үкімет Астана әкімдігінің Астананың төртінші әкімшілік ауданын құру туралы ұсынысын қолдады.

Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы республикалық ономастикалық комиссияның 2018 жылғы 21 ақпандағы шешіміне сәйкес жаңа ауданға Байқоңыр атауы берілді. Бұл туралы қалалық мәслихаттың кезектен тыс сессиясында Астана қаласы әкімі аппаратының жетекшісі Берік Жакенов мәлімдеді.

Жоспарланған аумақтың шекаралары төмендегідей орындалуы тиіс:

* Астана - Қостанай бағытындағы теміржолдан солтүстікке қарай қазіргі шекарасы бойынша Ақбұлақ өзеніне дейін
* Ақбұлақ өзенінен Қошкарбаев даңғылына дейін
* Қошқарбаев даңғылының жұп бағытында Сауда көшесіне дейін
* Сауда көшесінен 184 көшесіне дейін, одан әрі Ақбұлақ өзенінің бойынмен Есіл мен Ақбұлақ өзендерінің құяр тұсына дейін, Есіл өзенінің бойымен Қараөткел көпіріне дейін
* Бараев көшесімен Республика даңғылына дейін
* Республика даңғылының жұп бағытымен Бөгенбай батыр даңғылына дейін, Бөгенбай батыр даңғылы бойымен Алаш тасжолынан теміржолға дейін
* темір жол бойымен қаланың батыс шекарасына дейін.
Сондай-ақ, аудан шекараcына 460 гектар қала зират ауданының аумағы да енеді.

«Жаңа ауданның айрықша миссиясы бар - біздің әкімнің &quot;шеттері жоқ қала&quot; жобасындағы жұмыс жалғастыру бағытында және қала инфрақұрылымын жақсарту, бизнесті дамыту үшін қолайлы жағдай жасау», - деді Берік Жакенов.

Депутаттар Астана жаңа ауданның шекараларын анықтау үшін бірауыздан дауыс берді.

Байқоңыр - Астана қаласы мәслихатының депутаттары елорданың жаңа ауданның атын қолдады. Жаңа аудан солтүстік шекарасы Астана қаласының қолданыстағы шекарасында сәйкес келеді.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/kk/news/kogam/astana_maslihati_zhanadan_kurilatin_baikonir_audaninin_shekarasin_bekitti20180227_131500 Астана мәслихаты Байқоңыр ауданының шекарасын бекітті]&lt;/ref&gt;

== Әкімдері ==
* Ерлан Қаналимов 2018-2019
* Асқар Есілов 2019-2020
* Нұрбол Нұрсағатов 2020-2021
* Ерлан Жаулыбаев 2021-2023
* Талғат Рахманберді 2023-2026
* Нұрлан Әлімжанов 2026-

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Астана аудандары]]</text>
      <sha1>1v8ijd7pwlw5q2iyjcj5prtblvz87dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марко Асенсио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599300</id>
    <revision>
      <id>3636551</id>
      <parentid>3472428</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="qcishluro1cesgvj1rw2rhp7bem489m" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Марко Асенсио
|сурет = Marco Asensio).jpg
|сурет ені= 170px
|толық аты = Марко Асенсио Виллемсен
|лақап аты = 
|туған күні = 21.01.1996
|туған жері = Пальма, [[Испания]]
|азаматтығы = {{Flagicon|Испания}} [[Испания]]
|бойы = 182
|салмағы = 76
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]
|номер = 
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{Flagicon|Испания}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2013—2015|{{Flagicon|Испания}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]|56 (7)
|2013—2014|{{Flagicon|Испания}} [[Мальорка Б]]|14 (3)
|2015—2023|{{Flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]]|191 (37)
|2015—2016|{{аренда}}{{Flagicon|Испания}} [[Эспаньол]]|34 (4)
|2023—|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|31 (6)
|2025—|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]|9 (3)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2012|{{Flagicon|Испания}} Испания (16)|2 (0)
|2014—2015|{{Flagicon|Испания}} Испания (19)|11 (8)
|2015—2017|{{Flagicon|Испания}} Испания (21)|18 (7)
|2016—|{{Футбол|Испания}} |38 (2)
}}
}}
'''Марко Асенсио Виллемсен''' ({{lang-es|Marco Asensio Willemsen}};  [[21 қаңтар]] [[1996 жыл]], Пальма, [[Испания]]) — [[Испания|испан]] [[футбол]]шысы. &quot;[[Пари Сен-Жермен]]&quot; командасының &quot;[[Астон Вилла]]ға&quot; жалға берілген шабуылшысы. Баск-Нидерланд тумасы. Әкесі испан, анасы нидерландылық.

== Мансабы ==
=== Клубтық ===
Кәсіпқой футболшы карьерасын 2013 жылы туған клубы &quot;Мальоркада&quot; бастаған. [[2014 жыл]]ы желтоқсанда &quot;Реалмен&quot; шарт жасасып, келесі жазда командаға ауысты. 2015-16 жылғы маусымды каталондық &quot;Эспаньол&quot; сапында өткізді. [[2016 жыл]]ы жазда &quot;Реалға&quot; қайта орала салып, [[УЕФА Суперкубогы]]нда &quot;Севильямен&quot; ойында гол соғып, көзге түсті. Бұл ойында мадридтіктер 3:2 есебімен жеңіске жетті де, Асенсио ең алғашқы халықаралық титулына қол жеткізді. 

2017 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2017|УЕФА Чемпиондар Лигасының финалында]] &quot;[[Ювентус]]&quot; қақпасына гол соқты.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
*'''Испания чемпион'''ы — 2016/17. 2019/20, 2021/22
*'''[[УЕФА Суперкубогы]]''' (2)— 2016, 2017, 2022
*'''Испания суперкубогы''' — 2017, 2021/22
*'''Клубтар арасындағы әлем чемпионаты''' (2)— 2016, 2017, 2022
*'''[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]''' — 2016/17, 2017/18, 2021/22
* '''[[Футболдан Франция чемпионаты|Франция чемпионы]]''': [[Футболдан Франция чемпионаты 2023/24|2023/24]], 2024/2025
* '''[[Футболдан Франция кубогы|Франция кубогы]]''': 2023/24
* '''[[Футболдан Франция суперкубогы|Франция суперкубогы]]''' ('''2'''): 2023, 2024
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Cыртқы сілтемелер ==
* [http://www.sports.ru/tags/156044760/ Sports.ru сайтындағы профилі]

{{сыртқы сілтемелер}}
{{Пари Сен-Жермен ФК құрамы}}

[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Испания футболшылары]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары]]
[[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>qcishluro1cesgvj1rw2rhp7bem489m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Патрис Эвра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599822</id>
    <revision>
      <id>3636556</id>
      <parentid>2898897</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8411" sha1="r00opmxpvypvv9f9i9pgdbb2v54bplg" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Патрис Эвра
 |толық есімі                 = Патрис Латир Эвра
 |сурет                 =FC Salzburg gegen Olympique Marseille (28. September 2017) 49.jpg
 |сурет ені                      = 300px
 |сурет атауы                 = 
 |туған күні                  =15.06.1981
 |туған жері                  = Дакар, [[Сенегал]]
 |азаматтығы                  = {{байрақ|Франция}}
 |бойы                        = 174
 |салмағы                         = 74
 |позиция                     = қорғаушы
 |қазіргі клуб               = {{flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]] 
 |номер                       = 27
 |жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1992—1993|{{flagicon|Франция|20px}} Лез-Юлис|
|1993—1997|{{flagicon|Франция|20px}} Бретиньи|
|1997—1998|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|}}
 |клубтары = {{футбол карьерасы
|1998—1999|{{flagicon|Италия|20px}} [[Марсала (футбол клубы)|Марсала]]|24 (3)
|1999—2000|{{flagicon|Италия|20px}} [[Монца (футбол клубы)|Монца]]|3 (0)
|2000—2002| {{flagicon|Франция|20px}} [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]|40 (1)
|2000—2001|{{flagicon|Франция|20px}} [[Ницца (футбол клубы)|Ницца B]]|18 (1)
|2002—2006|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|120 (1)
|2006—2014|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|273 (7)
|2014—2017|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|53 (3)
|2017|{{flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]|15 (1)
|2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|5 (0)
}}
 |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2002—2003|{{flagicon|Франция|20px}} Франция-21|11 (0)
|2004—|{{flagicon|Франция|20px}} [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]]|81 (0)}}
 |медали =
 {{турнир|[[Чемпионат Европы по футболу|Чемпионаты Европы]]}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат Европы по футболу 2016|Франция 2016]]}}
 |обновление данных о клубе = 8 февраля 2018
 |обновление данных о сборной = 11 ноября 2016
}}
'''Патрис Латир Эвра''' ({{lang-fr|Patrice Latyr Evra}},  {{IPA|[patʁis evʁa]}}; [[15 мамыр]] [[1981 жыл|1981]], [[Дакар]]) — [[Франция|француз]] [[футбол]]шысы,  қорғаушы.
== Мансабы ==
=== Клубтық ===
[[Сурет:Patrice Evra 2008.jpeg|left|thumb|200px|2008 жыл]]
Сенегал астанасы Дакар қаласында өмірге келген. Патрис үш жасқа толғанда ата-анасы [[Еуропа]]ға көшіп өтті. 1984-88 жылдары [[Париж]] маңындағы Лез Юлис елді мекенінде тұрды. Патрис &quot;Лез-Юлис&quot; клубының балалар командасында ойнап, кейін &quot;Бретини&quot; клубына ауысады. Осы жерде ойнап жүріп &quot;[[Пари Сен-Жермен]]&quot; клубына өтеді. 

Кәсіби карьерасын 1999 жылы бастады. Францияның бірнеше клубтарында ойнап, 2006 жылы &quot;[[Манчестер Юнайтед]]&quot; командасына өтеді. Карьерасындағы ең ұзақ ойнаған клубы осы &quot;Манчестер Юнайтед&quot;. Сегіз жыл бойы негізгі құрамда тұрақты ойнап, мүмкін болған жүлделерден тек Еуропа Суперкубогын ғана ұта алмайды, қалғандарына түгел қол жеткізеді.

Патрис ойнаған командалар [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның финалына бес рет шықты (МЮ — 2008, 2009, 2011, &quot;Ювентус&quot; — 2015, 2017). Соның біреуінде ғана, 2008 жылы манчестерліктер [[Челси (футбол клубы)|&quot;Челсиден&quot;]] басым түсті. Қалған үш финалда да &quot;[[Барселона (футбол клубы)|Барселонадан]]&quot; ұтылып қалды. Патрис төртеуінде негізгі құрамда алаңға шығып, тек 2015 жылғы финалда ғана 89-минутта орнын [[Кингсли Коман]]ға босатты.

2014 жылы жазда &quot;[[Ювентус]]ке&quot; ауысты. Үш жылдай ойнап, 2017 жылы &quot;[[Олимпик Марсель]]дің&quot; құрамын толықтырды. 2018 жылы қаңтардан бастап &quot;Вест Хэм Юнайтед&quot; сапында доп теуіп келеді.
===Ұлттық құрамада===
Ұлттық құрамаға 2004 жылы шақырылды. Бірақ [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|сол жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысқан 23 футболшының қатарына қосыла алмады. Алғашқы рет Еуропа чемпионатынан кейін [[18 тамыз]] күні [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]] құрамасымен өткен жолдастық кездесуде алаңға шықты. Алғаш қатысқан ірі турнирі — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008 жылғы Еуропа чемпионаты]]. Кейін де екі рет Еуропа чемпионатына (2012, 2016), екі рет әлем чемпионатына (2010, 2014) қатысты.

==Жетістіктері==
===Командалық===
«Монако»
*Француз Лигасының кубогы: 2002/03

«Манчестер Юнайтед»
*Англия чемпионы (5): 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13
*Футбол Лигасының кубогы (3): 2005/06, 2008/09, 2009/10
*Англия суперкубогы (4): 2007, 2008, 2011, 2013
*Чемпиондар Лигасы УЕФА: 2007/08
*Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2008

«Ювентус»
*Италия чемпионы (2): 2014/15, 2015/16
*Италия кубогы (2): 2014/15, 2015/16
*Италия суперкубогы: 2015

===Жекелей жетістіктері===
*Жылдың үздік жас футболшысы: 2003/04
*Англиядағы жылдың символикалық командасы(3): 2006/07, 2008/09, 2009/10
==Жеке өмірі==
Болашақ жары Сандрамен 1994 жылы танысқан.  Патрис пен Сандораның екі баласы бар, ұлдары Ленни (2005), қыздары Маона.

Патрис Эвра бірнеше тілде сөйлей алады. Французша, португалша, италиянша, испанша және ағылшынша. &quot;Манчестер Юнайтедке&quot; ауысқан соң [[Парк Чжи Сун|Пак Чи Соннан]] корейше үйренбек болыпты, бірақ Патристің айтуынша, корей тілі тым күрделі екен.

== Сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]]
[[Санат:Монако ФК ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ницца ФК ойыншылары]]
[[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>r00opmxpvypvv9f9i9pgdbb2v54bplg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габриэл Жезус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609965</id>
    <revision>
      <id>3636548</id>
      <parentid>3356554</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4499" sha1="4csz5i25q1781fr7mcyzpth2n0xl58c" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Габриэл Жезус
|сурет = 20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Gabriel Jesus 850 1688.jpg
|сурет ені = 220px
|толық аты = Габриэл Фернанду де Жезус
|туған күні = 03.04.1997
|туған жері = {{туғанжері|Сан-Паулу|Сан-Паулуда}}, [[Бразилия]]
|азаматтығы = {{байрақ|Бразилия}}
|бойы = 175 [[сантиметр|см]]
|салмағы = 68 [[килограмм|кг]]
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]
|номері = 9
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2007—2010|{{ту|Бразилия}} Ассосиасо КУЭБЛА&lt;ref name=&quot;Gabriel Jesus – A cria do Jardim Peri&quot;&gt;[https://manualjr.com.br/2017/05/25/gabriel-jesus-a-cria-do-jardim-peri/ Gabriel Jesus – A cria do Jardim Peri]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabriel Jesus era 'Gabriel Tetinha' na infância, revela 1º treinador do atacante do Palmeiras&quot;&gt;[http://www.redetv.uol.com.br/esportes/futbrasileiro/gabriel-jesus-era-gabriel-tetinha-na-infancia-revela-1-treinador-do-atacant Gabriel Jesus era 'Gabriel Tetinha' na infância, revela 1º treinador do atacante do Palmeiras]&lt;/ref&gt;|
|2010—2012|{{ту|Бразилия}} Анханхуэра|
|2012—2015|{{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2015—2016|{{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]|67 (21)
|2017—2022|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|159 (58)
|2022—|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|28 (12)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2015|{{ту|Бразилия}} Бразилия U20|6 (1)
|2015—2016|{{ту|Бразилия}} Бразилия U23|11 (5)
|2016—|{{футбол|Бразилия}}|59 (19)}}
}}
'''Габриэл Фернанду де Жезус''' ({{lang-pt|Gabriel Fernando de Jesus}}; [[1997 жыл]]ы [[3 сәуір]]де туған, [[Сан-Паулу]], [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, &quot;[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]&quot; клубы мен [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасының]] шабуылшысы. 

2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жеңімпазы. 2018 жылғы әлем чемпионатына қатысқан.

== Мансабы ==

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''«Палмейрас»'''

* Бразилия чемпионы — 2016
* Бразилия кубогы — 2015

'''«Манчестер Сити»'''

* Англия чемпионы — 2017/18

=== Халықаралық ===
'''Бразилия''' 

* Олимпиада чемпионы — 2016
*Fvthbrf e,jus&amp; 2019

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://www.sports.ru/tags/161021454/ Профиль (sports.ru)]
* [https://www.mancity.com/gabriel-jesus Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011214714/https://www.mancity.com/gabriel-jesus |date=2018-10-11 }} 
* [http://www.palmeiras.com.br/futebol/elenco/604-G.%20Jesus Gabriel Jesus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330053554/http://www.palmeiras.com.br/futebol/elenco/604-G.%20Jesus |date=2016-03-30 }}

{{бастама}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Арсенал ФК құрамы}}

[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Бразилия футболшылары]]
[[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Бразилия Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]]
[[Санат:Палмейрас ФК ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>4csz5i25q1781fr7mcyzpth2n0xl58c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636549</id>
      <parentid>3636548</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4522" sha1="fs0otgjqsz10h2ic7g4le2p8qd5zru9" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Габриэл Жезус
|сурет = 20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Gabriel Jesus 850 1688.jpg
|сурет ені = 220px
|толық аты = Габриэл Фернанду де Жезус
|туған күні = 03.04.1997
|туған жері = {{туғанжері|Сан-Паулу|Сан-Паулуда}}, [[Бразилия]]
|азаматтығы = {{байрақ|Бразилия}}
|бойы = 175 [[сантиметр|см]]
|салмағы = 68 [[килограмм|кг]]
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]
|номері = 9
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2007—2010|{{ту|Бразилия}} Ассосиасо КУЭБЛА&lt;ref name=&quot;Gabriel Jesus – A cria do Jardim Peri&quot;&gt;[https://manualjr.com.br/2017/05/25/gabriel-jesus-a-cria-do-jardim-peri/ Gabriel Jesus – A cria do Jardim Peri]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabriel Jesus era 'Gabriel Tetinha' na infância, revela 1º treinador do atacante do Palmeiras&quot;&gt;[http://www.redetv.uol.com.br/esportes/futbrasileiro/gabriel-jesus-era-gabriel-tetinha-na-infancia-revela-1-treinador-do-atacant Gabriel Jesus era 'Gabriel Tetinha' na infância, revela 1º treinador do atacante do Palmeiras]&lt;/ref&gt;|
|2010—2012|{{ту|Бразилия}} Анханхуэра|
|2012—2015|{{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2015—2016|{{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]|67 (21)
|2017—2022|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|159 (58)
|2022—|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|28 (12)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2015|{{ту|Бразилия}} Бразилия U20|6 (1)
|2015—2016|{{ту|Бразилия}} Бразилия U23|11 (5)
|2016—|{{футбол|Бразилия}}|59 (19)}}
}}
'''Габриэл Фернанду де Жезус''' ({{lang-pt|Gabriel Fernando de Jesus}}; [[1997 жыл]]ы [[3 сәуір]]де туған, [[Сан-Паулу]], [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, &quot;[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]&quot; клубы мен [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасының]] шабуылшысы. 

2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жеңімпазы. 2018 жылғы әлем чемпионатына қатысқан.

== Мансабы ==
{{Толықтыру}}

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''«Палмейрас»'''

* Бразилия чемпионы — 2016
* Бразилия кубогы — 2015

'''«Манчестер Сити»'''

* Англия чемпионы — 2017/18

=== Халықаралық ===
'''Бразилия''' 

* Олимпиада чемпионы — 2016
*Fvthbrf e,jus&amp; 2019

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://www.sports.ru/tags/161021454/ Профиль (sports.ru)]
* [https://www.mancity.com/gabriel-jesus Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011214714/https://www.mancity.com/gabriel-jesus |date=2018-10-11 }} 
* [http://www.palmeiras.com.br/futebol/elenco/604-G.%20Jesus Gabriel Jesus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330053554/http://www.palmeiras.com.br/futebol/elenco/604-G.%20Jesus |date=2016-03-30 }}

{{бастама}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Арсенал ФК құрамы}}

[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Бразилия футболшылары]]
[[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Бразилия Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]]
[[Санат:Палмейрас ФК ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>fs0otgjqsz10h2ic7g4le2p8qd5zru9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аслан Қайратұлы Дарабаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610909</id>
    <revision>
      <id>3636553</id>
      <parentid>3543586</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7145" sha1="o77cnm7d7hc4bf3o15iekdhishi7gxk" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Аслан Дарабаев
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|туған күні = 21.01.1989
|туған жері = [[Қарағайлы (Қарқаралы ауданы)|Қарағайлы]], [[Қарағанды облысы]]
|бойы = 178 [[сантиметр|см]]
|салмағы = 74 [[килограмм|кг]]
|позиция = [[жартылай қорғаушы]]
|қазіргі клуб = 
|номері = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2008—2009|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|45 (4)
|2010—2012|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|50 (6)
|2013|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|8 (0)
|2013|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|14 (0)
|2014—2016|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|58 (10)
|2017|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|31 (5)
|2018|{{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|26 (2)
|2019|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|7 (1)
|2019—2020|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|34 (3)
|2021—2022|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|24 (4)
|2022—2023|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|38 (3)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]|11 (1)
  |2025|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|12 (0)
|2025—|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|11 (0)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2009|{{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|3 (0)
|2014—2024|{{футбол|Қазақстан}}|24 (1)}}
}}
'''Аслан Қайратұлы Дарабаев''' ([[21 қаңтар]] [[1989 жыл|1989]], [[Қарағайлы (Қарқаралы ауданы)|Қарағайлы]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы.

== Мансабы ==
Қарағанды футболының түлегі. Кәсіпқой карьерасын Қарағандының &quot;[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]&quot; клубында бастап, 2009 жылы Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері атанды. 2008 жылғы маусымда алаңға 17 рет шықты. 

2010 жылы &quot;[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]&quot; сапына ауысып, екі дүркін қола жүлдегер, бір рет күміс жүлдегер атанды.

2013 жылы &quot;[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]&quot; сапына қосылып, маусым ортасында &quot;Шахтерге&quot; қайта оралды. Одан соң &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]&quot;, &quot;[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]&quot; клубтарында ойнап, 2018 жылы &quot;[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]&quot; командасына ауысты. &quot;Тобыл&quot; сапындағы алғашқы голын [[УЕФА Еуропа лигасы 2018/19|УЕФА Еуропа Лигасының]] іріктеуінде Грузияның &quot;[[Самтредия (футбол клубы)|Самтредия]]&quot; қақпасына соқты.

2019 жылы &quot;[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіске]]&quot; ауысты.

2019 жылы жазда &quot;[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]&quot; сапында ойнады. Маусым соңында &quot;[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]&quot; клубына өтті.

2022 жылы &quot;[[Астана (футбол клубы)|Астана]]&quot; клубына ауысып кетті.

[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамаға]] 2010 жылы шақырылғанымен, алғашқы ойынын 2014 жылы ғана өткізді. Ал бірінші голын 2022/23 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы|УЕФА Ұлттар лигасының]] С лигасында   [[Словакия Ұлттық футбол құрамасы|Словакия құрамасына]] қарсы ойында соқты.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
; «Шахтёр» 

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2009
* Қазақстан кубогының финалисі (1): 2009

; «Ақтөбе»

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2010
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (2): 2011, 2012

; «Қайрат»

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2015
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері  (1): 2015
* Қазақстан кубогы (2): 2014, 2015
* Қазақстан суперкубогы (1): 2016
'''&quot;Астана&quot;'''

* Қазақстан чемпионы: 2022
* Қазақстан суперкубогы: [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2023|2023]]

== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/154547 Профилі (footballfacts.ru)]
* [http://www.national-football-teams.com/player/56587.html Профилі (Ұлттық құрамалар сайты)]
* [https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/135945 Трансфермаркт]
*[https://int.soccerway.com/players/-/124325/ Soccerway]

[[Санат:21 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Қарқаралы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қарағанды облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>o77cnm7d7hc4bf3o15iekdhishi7gxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гидрогель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615510</id>
    <revision>
      <id>3636329</id>
      <parentid>3635664</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11248" sha1="mqn2t9g8q26cmzuv7e96kru9qp4k3iz" xml:space="preserve">'''Гидрогель''' — құрамында кемінде 10% [[су]] немесе басқа да жасушааралық сұйықтық болатын екі [[фаза]]лы [[материал]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Hydrogels: Definition and Properties}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Hydrogel Materials for Biomedical Applications}}&lt;/ref&gt; Ол суға ерімейтін үш өлшемді [[полимер]]лік тордан және сол торға сіңірілген көп мөлшердегі судан немесе [[биология]]лық сұйықтықтан тұрады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Hydrogel Structure and Applications}}&lt;/ref&gt; Гидрогельдердің көптеген қолданылу салалары бар, әсіресе биомедицинада, оның ішінде жара таңғыштары, [[дәрі-дәрмек|дәрі]]лік заттарды жеткізу жүйелері және тін инженериясында кеңінен пайдаланылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biomedical Applications of Hydrogels}}&lt;/ref&gt; Гидрогельдердің көпшілігі синтетикалық жолмен алынғанымен, табиғи материалдардан жасалған түрлері де кездеседі.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Natural and Synthetic Hydrogels}}&lt;/ref&gt; «Гидрогель» термині алғаш рет 1894 жылы енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=History of Hydrogel}}&lt;/ref&gt;

== Химиясы ==
Гидрогельдердің құрылымы полимер тізбектерін байланыстыратын көлденең байланыстардың табиғатына қарай екі негізгі топқа бөлінеді: физикалық және химиялық гидрогельдер.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Cross-linking Mechanisms in Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

'''Химиялық гидрогельдерде''' полимерлер коваленттік байланыстар арқылы байланысады. Мұндай байланыстар гидрогельге жоғары беріктік береді және қайтымды немесе қайтымсыз болуы мүмкін. Қайтымды коваленттік байланыстары бар гидрогельдер, мысалы дисульфидтік байланыстар арқылы тігілген тиомерлік гидрогельдер, уытты емес болғандықтан медицинада кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Covalent Hydrogels in Drug Delivery}}&lt;/ref&gt;

'''Физикалық гидрогельдерде''' полимер тізбектері [[сутегі]]лік байланыстар, гидрофобтық әрекеттесулер немесе полимер тізбектерінің өзара шатасуы сияқты коваленттік емес күштердің әсерінен байланысады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Physical Hydrogels}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте биологиялық үйлесімділігі жоғары, уыттылығы төмен және сыртқы орта жағдайларын (рН, иондар концентрациясы немесе температура) өзгерту арқылы оңай қайта қалпына келтіріледі.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Stimuli Responsive Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

== Құрамы ==
Гидрогельдер табиғи немесе [[синтетика]]лық полимерлер негізінде дайындалады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Polymeric Materials for Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Табиғи полимерлерге:
* [[гиалурон қышқылы]];
* [[хитозан]];
* [[гепарин]];
* альгинат;
* [[желатин]];
* фибрин жатады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Natural Polymers in Hydrogel Engineering}}&lt;/ref&gt;

Кең таралған синтетикалық полимерлер:
* поливинил спирті (PVA);
* полиэтиленгликоль (PEG);
* натрий полиакрилаты;
* акрилат полимерлері және олардың сополимерлері.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Synthetic Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Табиғи гидрогельдер көбіне уытты емес, биологиялық үйлесімді, биологиялық ыдырайтын және тіндердің қалпына келуін жылдамдатуға қабілетті. Алайда олардың механикалық беріктігі мен тұрақтылығы синтетикалық гидрогельдерге қарағанда төмен болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Natural versus Synthetic Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Синтетикалық гидрогельдер, әсіресе полиэтиленгликоль (PEG), полиакрилат және поливинилпирролидон (PVP) негізіндегі түрлері, жоғары беріктігі мен тұрақтылығының арқасында биомедициналық мақсаттарда кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=PEG and PVP Hydrogels for Biomedical Applications}}&lt;/ref&gt;
== Дайындалуы ==
Физикалық гидрогельдердің түзілуінің екі негізгі механизмі ұсынылған. Бірінші механизм — наноталшықты пептидтік құрылымдардың гельденуі. Бұл құбылыс көбіне олигопептид прекурсорларында байқалады. Прекурсорлар өздігінен талшықтар, таспалар, түтікшелер немесе ленталар түрінде жиналып, бір-бірімен өріліп, коваленттік емес көлденең байланыстар түзеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Self-Assembly of Peptide Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Екінші механизм суда еритін байланыстырушы тізбектермен бөлінген аймақтар арасындағы коваленттік емес өзара әрекеттесулерге негізделеді. Бұл көбіне бірнеше функционалдық аймақтан тұратын ұзын полимерлерге тән.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Supramolecular Hydrogels}}&lt;/ref&gt; Тұнба түзбейтін әрі суды ұстап тұра алатын тұрақты кеңістіктік тор қалыптастыру үшін супрамолекулалық әрекеттесулерді дәл реттеу гидрогельдің түзілуінде маңызды рөл атқарады.

Көптеген олигопептидтік гидрогельдер β-қатпарлы құрылымға ие болып, талшықтарға бірігеді. Сонымен қатар α-спиральды пептидтерден түзілетін гидрогельдер де белгілі.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Peptide-Based Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

=== Фотополимерлену ===
Гидрогельдерді алудың кең таралған әдістерінің бірі — жарық арқылы басталатын полимерлену. Бұл әдісте прекурсор ерітіндісіне фотобастағыштар қосылады. Олар ультракүлгін немесе басқа жарық сәулесін жұтқан кезде ыдырап, бос радикалдар түзеді. Осы радикалдар полимер тізбектерінің арасында коваленттік көлденең байланыстардың түзілуін бастайды.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Photopolymerization of Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Жарық көзі өшірілгенде полимерлену тоқтайды, сондықтан түзілетін байланыстардың санын дәл бақылауға болады. Бұл гидрогельдің механикалық және физикалық қасиеттерін реттеуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Photo-Crosslinked Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Фотополимерлену әдісі жасушалармен бірге енгізілетін сұйық прекурсорды жарақат орнына немесе арнайы қалыпқа орналастырып, оны сол жерде қатайту мүмкіндігіне байланысты тін инженериясы мен регенеративті медицинада кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Hydrogels for Tissue Engineering}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық байланысқан гидрогельдер ===
Физикалық көлденең байланысқан гидрогельдерді дайындау тәсілі қолданылатын полимердің табиғатына байланысты өзгереді.

Поливинил спиртінен (PVA) жасалған гидрогельдер көбіне мұздату–еріту әдісімен алынады. Бұл кезде полимер ерітіндісі бірнеше сағатқа мұздатылады, кейін бөлме температурасында ерітіледі. Мұндай цикл бірнеше рет қайталанып, нәтижесінде берік әрі тұрақты гидрогель түзіледі.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Freeze–Thaw Polyvinyl Alcohol Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Альгинат гидрогельдері альгинат пен екі валентті катиондардың (көбіне кальций иондарының) арасындағы иондық байланыстар нәтижесінде түзіледі. Ол үшін кальций хлориді ерітіндісі натрий альгинаты ерітіндісіне қосылып, кальций иондары полимер тізбектерін өзара байланыстырады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Alginate Hydrogels}}&lt;/ref&gt;

Желатин гидрогельдері температураның төмендеуі нәтижесінде түзіледі. Желатиннің сулы ерітіндісі шамамен 35–37 °C-тан төмен температурада гидрогельге айналады. Бұл кезде коллаген талшықтары арасындағы Ван-дер-Ваальс күштері молекулалардың жылулық қозғалысынан басым бола бастайды.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Gelatin Hydrogel Formation}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Полимерлер]]
[[Санат:Су химиясы]]
[[Санат:Гельдер]]
[[Санат:Коллоидты химия]]
[[Санат:Жұмсақ заттар]]</text>
      <sha1>mqn2t9g8q26cmzuv7e96kru9qp4k3iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рудольф Марлот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615786</id>
    <revision>
      <id>3636327</id>
      <parentid>3635341</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8594" sha1="aur472zz1y3axnsj0ovnqgmarun78w8" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Рудольф Марлот
 |Шынайы есімі        = Hermann Wilhelm Rudolf Marloth
 |Суреті              = Rudolf Marloth.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = Рудольф Марлот
 |Туған күні          = 28.12.1855
 |Туған жері          = Люббен, [[Бранденбург]], Пруссия корольдігі
 |Қайтыс болған күні  = 15.05.1931
 |Қайтыс болған жері  = Каледон, Кап провинциясы, Оңтүстік Африка Одағы
 |Азаматтығы          = {{DEU}} (туғаннан); {{ZAF}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = Раймунд Хильмар Марлот
 |Ғылыми аясы         = Ботаника, аналитикалық химия, фармация
 |Жұмыс орны          = Стелленбос университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Ғылым докторы
 |Ғылыми атағы        = [[Профессор]]
 |Альма-матер         = Берлин университеті
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Оңтүстік Африка флорасын зерттеуі және алты томдық ''The Flora of South Africa'' еңбегінің авторы
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Rudolf Marloth
}}
'''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Rudolf Marloth}}; [[28 желтоқсан]] [[1855 жыл]], Люббен, [[Бранденбург]], Германия одағы — [[15 мамыр]] [[1931 жыл]], Каледон, [[Оңтүстік Африка Одағы]]) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, [[химик]] және фармацевт. Ғылым докторы. Ол Оңтүстік Африканың флорасын зерттеуге зор үлес қосып, көптеген өсімдік түрлерін сипаттады және көптомдық ''Flora of South Africa'' еңбегінің авторы ретінде танымал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1806 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=Academy of Science of South Africa |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Герман Вильгельм Рудольф Марлот [[1855 жыл]]ғы [[28 желтоқсан]]да Германия одағының [[Бранденбург]] өлкесіндегі Люббен қаласында дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005360 |title=Hermann Wilhelm Rudolf Marloth |publisher=JSTOR Global Plants |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

1873–1876 жылдары Люббенде фармацевтикалық білім алды. Кейін [[Германия]] мен [[Швейцария]]да фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеп, одан әрі Берлин университетінде білімін жалғастырды. 1883 жылы химия саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Biographical notes on Hermann Marloth |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

1883 жылдың соңында Оңтүстік Африканың [[Кейптаун]] қаласына қоныс аударып, фармацевтикалық кәсіппен айналысты. Кейін Германияға қысқа мерзімге оралып, аналитикалық химия бойынша тәжірибелік даярлықтан өткеннен кейін қайтадан Кейп отарына келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sanbi.org/ |title=South African National Biodiversity Institute: Hermann Marloth |publisher=SANBI |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Стелленбос қаласында аналитикалық химия және фармацевтикалық зертхана ашып, ғылыми зерттеулермен қатар ботаникадан дәріс оқыды. Осы кезеңде ботаник Гарри Болус, Г. С. Нель және басқа да белгілі ғалымдармен ғылыми байланыс орнатты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gunn |first=Mary |author2=Codd, L.E. |title=Botanical Exploration of Southern Africa |publisher=A.A. Balkema |year=1981}}&lt;/ref&gt;

1885–1886 жылдары Солтүстік Кейп пен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше ғылыми экспедиция жасады. 1888 жылы Виктория колледжінде (қазіргі [[Стелленбос университеті]]) химия пәнінен дәріс оқып, 1889–1892 жылдары профессор қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sun.ac.za/english |title=History of Stellenbosch University |publisher=Stellenbosch University |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Кейін Эльзенбург ауыл шаруашылығы мектебінде сабақ беріп, Кейптаунда аналитикалық химик және ғылыми кеңесші ретінде еңбек етті. 1898 жылдан бастап Оңтүстік Африканың әртүрлі өңірлеріне ботаникалық экспедициялар ұйымдастырып, неміс ботанигі Андреас Шимпермен бірлескен зерттеулер жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-Wilhelm-Rudolf-Marloth |title=Hermann Marloth |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Марлот Оңтүстік Африка флорасын жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол көптеген өсімдік түрлерін жинап, сипаттады және олардың таралу аймақтарын анықтады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online: Hermann Marloth |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Ол ''Titanopsis calcarea'', ''Aloe marlothii'' сияқты көптеген өсімдіктердің ғылыми сипаттамасын жасауға қатысып, өсімдіктер географиясы мен таксономиясының дамуына үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/ |title=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

1913–1932 жылдары жарық көрген алты томдық ''Flora of South Africa'' еңбегі Оңтүстік Африка ботаникасының негізгі ғылыми басылымдарының біріне айналды. 1917 жылы бұл еңбекке қосымша ретінде өңірдегі өсімдіктердің халықтық атауларының сөздігін жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ |title=Flora of South Africa |publisher=Biodiversity Heritage Library |access-date=27 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Есте сақтау ==
Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф]

[[Санат:Германия ботаниктері]]
[[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]]
[[Санат:Берлин университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>aur472zz1y3axnsj0ovnqgmarun78w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеффри Безос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>620746</id>
    <revision>
      <id>3636306</id>
      <parentid>3635551</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7833" sha1="8gyhx6ss5f9kywu0q4hxkjwzxgh8da9" xml:space="preserve">{{Кәсіпкер
 |Есімі                = Джефф Безос
 |Шынайы есімі         = Jeffrey Preston Jorgensen
 |Сурет                = 260202-D-PM193-2205 SECWAR Arsenal of Freedom Tour - Florida (3x4 cropped on Bezos and rotated).jpg
 |Ені                  = 
 |Сурет тақырыбы       = Джефф Безос 2026 жылы
 |Туған кездегі есімі  = Джеффри Престон Йоргенсен
 |Туған күні           = 17.01.1964
 |Туған жері           = [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]], АҚШ
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Азаматтығы           = 
 |Компания 1           = [[Amazon.com|Amazon]]
 |Лауазымы 1           = Негізін қалаушы және атқарушы төраға
 |Компания 2           = [[Blue Origin]]
 |Лауазымы 2           = Негізін қалаушы
 |Компания 3           = [[The Washington Post]]
 |Лауазымы 3           = Иесі
 |Компания 4           = [[Bezos Expeditions]]
 |Лауазымы 4           = Негізін қалаушы
 |Білімі               = [[Принстон университеті]] (BSE)
 |Марапаттары          = 
 |Commons              = Jeff Bezos
}}
'''Джеффри Престон «Джефф» Безос''' ({{lang-en|Jeffrey Preston «Jeff» Bezos}}; [[12 қаңтар]] [[1964 жыл|1964]], [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық кәсіпкер, әлемдегі ең ірі электронды коммерция және бұлтты есептеулер компаниясы — [[Amazon.com|Amazon]]-ның негізін қалаушы, атқарушы төрағасы, сондай-ақ бұрынғы президенті мен бас директоры (CEO). [[Bloomberg Billionaires Index]] пен [[Forbes]] мәліметтері бойынша, ол 2017–2021 жылдар аралығында [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең дәулетті адам]] атанып,&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=Jeff Bezos|url=https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos/?list=rtb |magazine=Forbes|access-date=January 10, 2022|archive-date=January 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110184214/https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos/?list=rtb |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы жағдай бойынша оның таза капиталы шамамен 284 миллиард АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite magazine|title=Jeff Bezos|url=https://www.forbes.com/real-time-billionaires/ |magazine=Forbes|access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Джефф туылған кезде оның анасы мен әкесі 17 жаста ғана болған. Жас әкесі баланың өміріне араласпауға шешім қабылдады, сондықтан Джефф оның есімін алған жоқ. Бала 4 жаста болған кезде, анасы болашақ миллиардерді қабылдаған және көтерген мексикалық Майк Безосқа үйленді.

Мектепте Джефф жақсы оқушы болған. Ол әрдайым инжинирингке және физикаға тартылып, кейін информатика және инжинирингке қызығушылық танытты.

Джефф Принстон университетін 1986 жылы электротехника және информатика мамандығы бойынша бітірді. 1994 жылдың басына дейін Уолл-стритте түрлі лауазымдарда жұмыс істеді. Кейін D. E. Shaw &amp; Co компаниясының вице-президенті қызметін атқарды. Бұл лауазымды 1994 жылдың жазында босатты. 1995 жылы шілде айында Джефф Безос 300 мың доллар көлемінде инвестицияларды алып, Amazon.com сайтын іске қосты. Бірнеше жылдан соң Джефф бизнес-мүдделерін кеңейтіп, Blue Origin аэроғарыштық компанияны құрды.

1992 жылы Безос Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі D.E.Shaw  компаниясында ғылыми қызметкер болған Маккензи Таттлді кездестірді. Жұп бір жылдан кейін үйленді. Олар төрт баланың ата-анасы болған: үш ұл және бір қызы. 2019 жылдың 9 қаңтарында Джефф Безос әйелімен 25 жыл некеден кейін ажырасу туралы жариялады.

== Amazon ==
1993 жылдың соңында Безос онлайн-кітап дүкенін бастау туралы шешім қабылдады. Ол D. E. Shaw &amp; Co компаниядағы жұмысын тастап, 1994 жылғы 5 шілдеде бизнес-жоспарын жазған соң гаражында Амазонды құрды. Бастапқыда Безос өзінің жаңа компаниясын Cadabra деп атады, бірақ кейінірек Оңтүстік Американың Амазон өзеніне арнап, Amazon атауына өзгертті, себебі оның аты әліпбидің басында тұрған А әрпінен басталады. Ол ата-анасынан шамамен 300 000 АҚШ долларын қабылдап, Amazon-ға инвестициялады. Амазон бастапқыда онлайн-кітап дүкені болғанымен, Безос әрқашан басқа өнімдерді де қосып, дүкенін кеңейтуді жоспарлаған. Безос Amazon негізін қалағаннан үш жыл өткен соң, компанияның акцияларын IPO-ға шығарды.

== Джефф Безостың қағидалары ==
1)Көбірек ұйықтаңыз.

2)Таңертең шырынбаңыз және дәмді таңғы ас алыңыз.

3)Іскерлік және жеке нәрселерді араластырмаңыз.

4)Ең жақсы әйелге үйленіңдер.

5)Көп тапсырмаларды бір уақытта жасаудан бас тартыңыз.

6)Өз идеяларыңызды қорғаңыз.

7)Ақшаны үнемдеңіз.

8)Жаңа жобалар жасаңыз.

9)Көп оқыңыз.

10)Кейін өкінбеу үшін тәуекелге бел буыңыз.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://www.mk.ru/economics/2019/01/05/10-pravil-zhizni-samogo-bogatogo-cheloveka-mira-dzheffa-bezosa.html
* https://www.iphones.ru/iNotes/773076
* https://www.shopolog.ru/metodichka/other/20-vyskazyvaniy-dzheffa-bezosa-glavy-amazon-com/
* https://24smi.org/celebrity/28321-dzheff-bezos.html

{{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}}

[[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Принстон университеті түлектері]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:Интернет-кәсіпкерлер]]</text>
      <sha1>8gyhx6ss5f9kywu0q4hxkjwzxgh8da9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636307</id>
      <parentid>3636306</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джефф Безостың қағидалары */</comment>
      <origin>3636307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7823" sha1="i90vrq3qysga4edugcr8sp4xyeatlb5" xml:space="preserve">{{Кәсіпкер
 |Есімі                = Джефф Безос
 |Шынайы есімі         = Jeffrey Preston Jorgensen
 |Сурет                = 260202-D-PM193-2205 SECWAR Arsenal of Freedom Tour - Florida (3x4 cropped on Bezos and rotated).jpg
 |Ені                  = 
 |Сурет тақырыбы       = Джефф Безос 2026 жылы
 |Туған кездегі есімі  = Джеффри Престон Йоргенсен
 |Туған күні           = 17.01.1964
 |Туған жері           = [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]], АҚШ
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Азаматтығы           = 
 |Компания 1           = [[Amazon.com|Amazon]]
 |Лауазымы 1           = Негізін қалаушы және атқарушы төраға
 |Компания 2           = [[Blue Origin]]
 |Лауазымы 2           = Негізін қалаушы
 |Компания 3           = [[The Washington Post]]
 |Лауазымы 3           = Иесі
 |Компания 4           = [[Bezos Expeditions]]
 |Лауазымы 4           = Негізін қалаушы
 |Білімі               = [[Принстон университеті]] (BSE)
 |Марапаттары          = 
 |Commons              = Jeff Bezos
}}
'''Джеффри Престон «Джефф» Безос''' ({{lang-en|Jeffrey Preston «Jeff» Bezos}}; [[12 қаңтар]] [[1964 жыл|1964]], [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық кәсіпкер, әлемдегі ең ірі электронды коммерция және бұлтты есептеулер компаниясы — [[Amazon.com|Amazon]]-ның негізін қалаушы, атқарушы төрағасы, сондай-ақ бұрынғы президенті мен бас директоры (CEO). [[Bloomberg Billionaires Index]] пен [[Forbes]] мәліметтері бойынша, ол 2017–2021 жылдар аралығында [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең дәулетті адам]] атанып,&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=Jeff Bezos|url=https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos/?list=rtb |magazine=Forbes|access-date=January 10, 2022|archive-date=January 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110184214/https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos/?list=rtb |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы жағдай бойынша оның таза капиталы шамамен 284 миллиард АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite magazine|title=Jeff Bezos|url=https://www.forbes.com/real-time-billionaires/ |magazine=Forbes|access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Джефф туылған кезде оның анасы мен әкесі 17 жаста ғана болған. Жас әкесі баланың өміріне араласпауға шешім қабылдады, сондықтан Джефф оның есімін алған жоқ. Бала 4 жаста болған кезде, анасы болашақ миллиардерді қабылдаған және көтерген мексикалық Майк Безосқа үйленді.

Мектепте Джефф жақсы оқушы болған. Ол әрдайым инжинирингке және физикаға тартылып, кейін информатика және инжинирингке қызығушылық танытты.

Джефф Принстон университетін 1986 жылы электротехника және информатика мамандығы бойынша бітірді. 1994 жылдың басына дейін Уолл-стритте түрлі лауазымдарда жұмыс істеді. Кейін D. E. Shaw &amp; Co компаниясының вице-президенті қызметін атқарды. Бұл лауазымды 1994 жылдың жазында босатты. 1995 жылы шілде айында Джефф Безос 300 мың доллар көлемінде инвестицияларды алып, Amazon.com сайтын іске қосты. Бірнеше жылдан соң Джефф бизнес-мүдделерін кеңейтіп, Blue Origin аэроғарыштық компанияны құрды.

1992 жылы Безос Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі D.E.Shaw  компаниясында ғылыми қызметкер болған Маккензи Таттлді кездестірді. Жұп бір жылдан кейін үйленді. Олар төрт баланың ата-анасы болған: үш ұл және бір қызы. 2019 жылдың 9 қаңтарында Джефф Безос әйелімен 25 жыл некеден кейін ажырасу туралы жариялады.

== Amazon ==
1993 жылдың соңында Безос онлайн-кітап дүкенін бастау туралы шешім қабылдады. Ол D. E. Shaw &amp; Co компаниядағы жұмысын тастап, 1994 жылғы 5 шілдеде бизнес-жоспарын жазған соң гаражында Амазонды құрды. Бастапқыда Безос өзінің жаңа компаниясын Cadabra деп атады, бірақ кейінірек Оңтүстік Американың Амазон өзеніне арнап, Amazon атауына өзгертті, себебі оның аты әліпбидің басында тұрған А әрпінен басталады. Ол ата-анасынан шамамен 300 000 АҚШ долларын қабылдап, Amazon-ға инвестициялады. Амазон бастапқыда онлайн-кітап дүкені болғанымен, Безос әрқашан басқа өнімдерді де қосып, дүкенін кеңейтуді жоспарлаған. Безос Amazon негізін қалағаннан үш жыл өткен соң, компанияның акцияларын IPO-ға шығарды.

== Джефф Безостың қағидалары ==
* Көбірек ұйықтаңыз.
* Таңертең шырынбаңыз және дәмді таңғы ас алыңыз.
* Іскерлік және жеке нәрселерді араластырмаңыз.
* Ең жақсы әйелге үйленіңдер.
* Көп тапсырмаларды бір уақытта жасаудан бас тартыңыз.
* Өз идеяларыңызды қорғаңыз.
* Ақшаны үнемдеңіз.
* Жаңа жобалар жасаңыз.
* Көп оқыңыз.
* Кейін өкінбеу үшін тәуекелге бел буыңыз.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://www.mk.ru/economics/2019/01/05/10-pravil-zhizni-samogo-bogatogo-cheloveka-mira-dzheffa-bezosa.html
* https://www.iphones.ru/iNotes/773076
* https://www.shopolog.ru/metodichka/other/20-vyskazyvaniy-dzheffa-bezosa-glavy-amazon-com/
* https://24smi.org/celebrity/28321-dzheff-bezos.html

{{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}}

[[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Принстон университеті түлектері]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:Интернет-кәсіпкерлер]]</text>
      <sha1>i90vrq3qysga4edugcr8sp4xyeatlb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абат Қайратұлы Айымбетов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622624</id>
    <revision>
      <id>3636550</id>
      <parentid>3497939</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6399" sha1="qve54bxmeyzc923mzpju456bkwrfgpz" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Абат Айымбетов
|сурет = Abat Aymbetov (cropped).jpg
|лақап аты = 
|туған күні = 07.08.1995
|туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} 
|бойы = 184 см
|салмағы = 
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб = 
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2012|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2019|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|109 (21)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|20 (10)
|2021—2022|{{ту|Ресей}} [[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|Крылья Советов]]|0 (0)
|2021|{{аренда}} {{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|14 (6)
|2022—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|44 (17)
|2024—2025|{{ту|Түркия}} [[Адана Демирспор]]|36 (6)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2011|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан U17|1 (0)
|2014—2016|{{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан U21]]|13 (4)
|2019—|{{футбол|Қазақстан}}|45 (9)}}
}}
'''Абат Қайратұлы Айымбетов''' (7 тамыз 1995&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/253819&lt;/ref&gt;, [[Қызылорда]]) — қазақстандық футболшы, шабуылшы. Үш дүркін [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан чемпионы]]. Қазақстан құрамасының [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы#Рекордшылар|сұрмергендер қатарында]] 4-орында тұр.

== Мансабы ==
=== Клубтық ===
&quot;[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]&quot; клубының түлегі. 2012 жылы осы клубта карьерасын бастады. [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2013|2013 жылы Қазақстан чемпионы]] атанды. Осы маусымның соңғы турында &quot;[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]&quot; қақпасына бір гол соқты, осы гол клубқа чемпион атануына тікелей көмектесті.  

2013/14 жылғы [[УЕФА Еуропа лигасы 2013/14|УЕФА Еуропа лигасының]] іріктеуіне қатысты. 

2020 жылы &quot;Қайратқа&quot; ауысты. Жыл соңында Қазақстан чемпионы атанды.  

2021 жылы &quot;[[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|Крылья Советов]]&quot; футболшысы атанды. 

2022 жылы &quot;Астанаға&quot; ауысты. 

=== Ұлттық құрама ===
Қазақстанның 17 және 21 жасқа дейінгі құрамаларында доп тепкен. 

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2019 жылы 8 маусымда [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|ЕУРО-2020 іріктеуіндегі]] [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгияға]] қарсы сырт алаңдағы ойынға қатысты. Бұл ойында Қазақстан 0:3 есебімен ұтылды. 

Ұлттық құрамадағы тұңғыш голын 2020 жылы 7 қыркүйекте [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|УЕФА Ұлттар Лигасында]] [[Беларусь Ұлттық футбол құрамасы|Беларусь]] қақпасына соқты. Бұл ойында Қазақстан 1:2 есебімен ұтылды. Турнирдің соңғы матчында Литва қақпасына құрама сапындағы екінші голын енгізді. 

2022 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23|УЕФА Ұлттар лигасында]] үш доп соқты. Сол жылы БАӘ құрамасымен болған жолдастық ойында да бір гол соқты (1:2). 

[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуіндегі]] екінші турда [[Дания Ұлттық футбол құрамасы|Дания]] қақпасына 89-минутта гол соғып, құрамаға жеңіс әперді — 3:2. Бірақ артынша екінші ескерту алып, алаңнан қуылды. 19 маусымда [[Солтүстік Ирландия Ұлттық футбол құрамасы|Солтүстік Ирландияға]] қарсы сырт алаңдағы ойында матч тағдырын шешкен жалғыз голды енгізді.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===

* [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2013|Қазақстан чемпионы: 2013]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2020|2020]], 2022
* [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2014|Қазақстан суперкубогы: 2014]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Бастама}}

== Сілтемелер ==
*[https://int.soccerway.com/players/-/214348/ Профилі]
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Крылья Советов Самара ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Адана Демирспор ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>qve54bxmeyzc923mzpju456bkwrfgpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Павловна Калашникова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624489</id>
    <revision>
      <id>3636325</id>
      <parentid>3635778</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53804" sha1="6kv2kecziy6xesshskzwt2mocpazzem" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Наталья Павловна Калашникова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 26.05.1959
 |Туған жері          = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Саясаттану ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы        = [[Профессор]], [[доцент]]
 |Альма-матер         = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал
 |Марапаттары         = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Наталья Павловна Калашникова''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі [[қоғам қайраткері]], саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық  мақалалардың авторы,&lt;ref&gt;Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1&lt;/ref&gt; [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. 

== Өмірбаяны ==
=== Білімі ===
[[1980 жыл]]ы Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық  академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған.   

2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған,&lt;ref&gt;Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&amp;lang=1&amp;month_to=12&amp;year_to=2016&amp;page=947 &lt;/ref&gt; 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ”  мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - &quot;Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей&quot;) тақырыбында диссертация қорғаған.

=== Еңбек жолы ===
Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған.
         
1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары.
   
1987 - 1988  жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.).
 
1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті.

1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.).

1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.).     

1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 

1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.).
     
1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған).

2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.).

2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы.
 
2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің  оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі.  
 
2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің&lt;ref&gt;РГУ &quot;Қоғамдық келісім&quot; при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/&lt;/ref&gt; директоры саяси қызметке тағайындалды.&lt;ref&gt;Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Директором РГУ &quot;Қоғамдық келісім&quot; при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950&lt;/ref&gt; 

2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар  М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 

2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды&lt;ref&gt;Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}&lt;/ref&gt;, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды.

2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры&lt;ref&gt;Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926&lt;/ref&gt;. 

2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттары ==
* 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі;
* 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы;
* 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы;
* 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты;
* 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі;
* 2014 — [[«Құрмет» ордені]];
* 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль.
* 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. 
* 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі.
* 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. 
* 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. 
* 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі.
Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған:  «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар.

== Ғылыми қызметі ==
Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.).

«Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі  (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады.

== Елеулі еңбектері ==
* Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107.
* Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009.
* Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов).
* ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/.
* Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9.
* Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4.
* Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9.
* Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3.
* Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3.
* Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с.
* Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4.
* Астана – новый тренд  образовательной интеграции в сфере  государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27.
* Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное  управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60.
* Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов,  Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5.
* Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под  общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4.
* Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8.
* Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с.
* Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО &quot;Kerulen KZ&quot;, 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6.
* Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0.
* Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9.
* Модернизация общественного сознания  и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана&quot; / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской  интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2.
* Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8.
* Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9.
* Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан&quot; / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с.
* Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8.
* Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6.
* Пленарный доклад &quot;Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39.
* &quot;Рухани жаңғыру&quot; : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК).
* Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1.
* Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019.
* Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / &quot;Чингиз Айтматов и современный мир&quot;: Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2.
* Family Policy in the Context of the Transition  to Sustainable Development: A Comparative Analysis  of Russia and Kazakhstan // International Journal  of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus  (co-author: Z. Iskakova). 
* Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129.
* Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova,  M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar,  Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) 
* Новые тренды взаимодействия государства  и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов).  
* История женских лагерей ХХ века  и реабилитация. / Сборник материалов межд.  научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане  в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт  и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. –  220 с.  
* «Концепция «слышащего государства»  К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва,  16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-7567-1170-7&lt;/nowiki&gt;  
* Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с.
* Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ)  
* Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени  Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). 
* Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. –  С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). 
* Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог  в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред.  О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол).
* Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. –  2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор:  Ван Лулу), журнал КОКСНВО. 
* Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право,  политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы:  А.С. Жусупова), ВАК, РФ. 
* Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ.  
* Особенности брачно-семейного поведения  в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. 
* АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор:  Ю.Р. Арсланова) 
* Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) 
* Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. –  С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / &lt;nowiki&gt;https://doi.org|&lt;/nowiki&gt;  0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова)
* Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus  (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). 
* Ethno-political contexts in the programs  of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu).
* Особенности партийной системы в Китае  Казахстане. Государственное управление  и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193&lt;/nowiki&gt; (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. 
* Влияние межэтнических отношений  в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141&lt;/nowiki&gt;. 
* Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика  и общество. &lt;nowiki&gt;https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/&lt;/nowiki&gt; article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО

== Қоғамдық қызметі ==
* Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі
* Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі&lt;ref&gt;Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;
* «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі.

== Отбасы ==
''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы&lt;ref&gt;Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&lt;/ref&gt;, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері&lt;ref&gt;Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B&lt;/ref&gt;. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы &quot;Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя&quot; жинағында...&quot;]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]&lt;nowiki/&gt;пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған.

''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған.

''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері:

- Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің  2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің  және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды;

- Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы));

- Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013  жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие.

''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман.

''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді.

Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>6kv2kecziy6xesshskzwt2mocpazzem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636326</id>
      <parentid>3636325</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]; +[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53823" sha1="svs0by26vf67vkppqqrgnfql761a2cs" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Наталья Павловна Калашникова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 26.05.1959
 |Туған жері          = Кировский кенті, [[Талдықорған облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Саясаттану]], этносаясат, азаматтық қоғам, жастар саясаты, этносаралық қатынастар
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Саясаттану ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы        = [[Профессор]], [[доцент]]
 |Альма-матер         = Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институты; Мәскеу мемлекеттік кәсіби даярлау академиясы
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Қазақстандағы этносаралық қатынастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы және саяси менеджмент салаларындағы зерттеулерімен танымал
 |Марапаттары         = «Құрмет» ордені; «Шапағат» медалі; II дәрежелі «Достық» ордені; «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Наталья Павловна Калашникова''' ([[1959 жыл]]дың [[26 қазан]]ында [[Талдықорған облысы]]ның (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — [[Қазақстан]]ның белгілі [[қоғам қайраткері]], саяси ғылым докторы, [[доцент]], Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық  мақалалардың авторы,&lt;ref&gt;Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1&lt;/ref&gt; [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] кафедрасының меңгерушісі. 

== Өмірбаяны ==
=== Білімі ===
[[1980 жыл]]ы Ілияс Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық  академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған.   

2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған,&lt;ref&gt;Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&amp;lang=1&amp;month_to=12&amp;year_to=2016&amp;page=947 &lt;/ref&gt; 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ”  мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - &quot;Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей&quot;) тақырыбында диссертация қорғаған.

=== Еңбек жолы ===
Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған.
         
1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары.
   
1987 - 1988  жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.).
 
1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті.

1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.).

1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.).     

1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 

1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.).
     
1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған).

2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.).

2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы.
 
2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің  оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі.  
 
2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің&lt;ref&gt;РГУ &quot;Қоғамдық келісім&quot; при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/&lt;/ref&gt; директоры саяси қызметке тағайындалды.&lt;ref&gt;Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Директором РГУ &quot;Қоғамдық келісім&quot; при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950&lt;/ref&gt; 

2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар  М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 

2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды&lt;ref&gt;Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}&lt;/ref&gt;, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды.

2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры&lt;ref&gt;Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926&lt;/ref&gt;. 

2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттары ==
* 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі;
* 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы;
* 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы;
* 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты;
* 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі;
* 2014 — [[«Құрмет» ордені]];
* 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль.
* 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. 
* 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі.
* 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. 
* 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. 
* 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі.
Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған:  «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар.

== Ғылыми қызметі ==
Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.).

«Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі  (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады.

== Елеулі еңбектері ==
* Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107.
* Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009.
* Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов).
* ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/.
* Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9.
* Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4.
* Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9.
* Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3.
* Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3.
* Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с.
* Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4.
* Астана – новый тренд  образовательной интеграции в сфере  государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27.
* Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное  управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60.
* Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов,  Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5.
* Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под  общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4.
* Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8.
* Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с.
* Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО &quot;Kerulen KZ&quot;, 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6.
* Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0.
* Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9.
* Модернизация общественного сознания  и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана&quot; / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской  интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2.
* Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8.
* Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9.
* Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан&quot; / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с.
* Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8.
* Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6.
* Пленарный доклад &quot;Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39.
* &quot;Рухани жаңғыру&quot; : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК).
* Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1.
* Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019.
* Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / &quot;Чингиз Айтматов и современный мир&quot;: Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2.
* Family Policy in the Context of the Transition  to Sustainable Development: A Comparative Analysis  of Russia and Kazakhstan // International Journal  of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus  (co-author: Z. Iskakova). 
* Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129.
* Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova,  M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar,  Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) 
* Новые тренды взаимодействия государства  и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов).  
* История женских лагерей ХХ века  и реабилитация. / Сборник материалов межд.  научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане  в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт  и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. –  220 с.  
* «Концепция «слышащего государства»  К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва,  16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-7567-1170-7&lt;/nowiki&gt;  
* Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с.
* Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ)  
* Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени  Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). 
* Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. –  С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). 
* Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог  в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред.  О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол).
* Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. –  2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор:  Ван Лулу), журнал КОКСНВО. 
* Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право,  политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы:  А.С. Жусупова), ВАК, РФ. 
* Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ.  
* Особенности брачно-семейного поведения  в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. 
* АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор:  Ю.Р. Арсланова) 
* Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) 
* Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. –  С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / &lt;nowiki&gt;https://doi.org|&lt;/nowiki&gt;  0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова)
* Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus  (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). 
* Ethno-political contexts in the programs  of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu).
* Особенности партийной системы в Китае  Казахстане. Государственное управление  и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193&lt;/nowiki&gt; (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. 
* Влияние межэтнических отношений  в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141&lt;/nowiki&gt;. 
* Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика  и общество. &lt;nowiki&gt;https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/&lt;/nowiki&gt; article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО

== Қоғамдық қызметі ==
* Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі
* Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі&lt;ref&gt;Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;
* «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі.

== Отбасы ==
''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы&lt;ref&gt;Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&lt;/ref&gt;, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері&lt;ref&gt;Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B&lt;/ref&gt;. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы &quot;Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя&quot; жинағында...&quot;]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]&lt;nowiki/&gt;пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған.

''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған.

''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері:

- Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің  2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің  және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды;

- Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы));

- Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013  жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие.

''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман.

''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді.

Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>svs0by26vf67vkppqqrgnfql761a2cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мейсон Маунт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>625091</id>
    <revision>
      <id>3636555</id>
      <parentid>3023580</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="b0rzdmfci50zf0gvqks384m5hh3mcah" xml:space="preserve">{{Футболшы
|сурет = Mountbrightonoct3_2019_(cropped).jpg
|туған күні=10.01.1999
|туған жері={{туғанжері|Портсмут|Портсмутта (Англия)|Портсмут (Англия)}}, [[Англия]]|азаматтығы={{flagicon|Англия|20px}} [[Англия]]|бойы=|салмағы=|позиция=жартылай қорғаушы|қазіргі клуб={{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|номері=19|жастар клубы={{футбол карьерасы
|2005—2017|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|}}|клубтары={{футбол карьерасы
|2017—|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|99 (23)
|2017—2018|{{аренда}}{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Витесс]]|29 (9)
|2018—2019|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]|35 (8)}}}}'''Мейсон Маунт''' ({{lang-en|Mason Mount}}; [[10 қаңтар]] [[1999 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/346483&lt;/ref&gt;, [[Портсмут (Англия)|Портсмут]]) — англиялық футболшы, &quot;[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&quot; клубының жартылай қорғаушысы. Англияның бірнеше жастағы құрамаларында доп тепкен.

== Мансабы ==
&quot;[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&quot; клубының түлегі. 2017 жылы карьерасын Нидерландтың &quot;Витесс&quot; клубында арендада бастады. 2018 жылы &quot;Дерби Каунтидің&quot; бапкері [[Фрэнк Лэмпард]] Мейсонды клубына шақырды. 

2019 жылы жазда Лэмпардпен бірге &quot;Челсиге&quot; оралды. 12 тамыз күні &quot;[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедпен]]&quot; ойында тұңғыш рет алаңға шығып, 90 минут бойы толық ойнады. 

18 тамыз күні &quot;[[Лестер Сити|Лестер]]&quot; қақпасына тұңғыш голын соқты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[http://int.soccerway.com/players/mason-mount/376697/ Профилі]

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Витесс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Дерби Каунти ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>b0rzdmfci50zf0gvqks384m5hh3mcah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чита</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628569</id>
    <revision>
      <id>3636305</id>
      <parentid>3635544</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5895" sha1="eqtwm5v2jclhmsbecpkrth5tmu5uh81" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Чита
|шынайы атауы = Чита
|сурет = {{Photomontage
 | photo1a = Buildings in Chita (June 2026) - 0 12.jpg
 | photo2a = Chita Kadala Airport (2026-06-12) - 0 1.jpg
 | photo2b = Buildings in Chita (June 2026) - 0 23.jpg
 | photo3a = Church of Luke (Voyno-Yasenetsky) in Chita (2026-06-11) - 0.jpg
 | photo3b = Kazan Cathedral in Chita (2026-06-10) - 0 5.jpg
 | photo4a = St. Alexander Nevsky Chapel in Chita (2026-06-10) - 0 1.jpg
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 340
 | foot_montage =
 }}
|елтаңба = Coat of arms of Chita (Zabaykalsky Krai).svg
|ту = Flag of Chita (Chita oblast).svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 
|ту ені = 
|lat_deg = 52 | lat_min = 2 |lat_sec =
|lon_deg = 113 | lon_min = 30 |lon_sec =
|CoordAddon = type:city(309000)_region:RU
|CoordScale =
|ел картасы =
|аймақ картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймағы = Забайкалье өлкесі
|кестедегі аймақ = Забайкалье өлкесі
|аудан түрі = Қалалық округ
|ауданы = Чита қалалық округі
|кестедегі аудан =
|мекен түрі =
|мекені =
|кестедегі мекен =
|ішкі бөлінісі = 4 аудан
|басшының түрi = Қалалық округ басшысы
|басшысы = Евгений Ярилов
|құрылған уақыты = 1653
|алғашқы дерек = 1687
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1851
|жер аумағы = 534
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 650
|климаты = қатаң континенталды
|ресми тілі =
|тұрғыны = {{өсім}} 349 983&lt;ref&gt;[https://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 	Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года]&lt;/ref&gt;
|санақ жылы = 2019
|тығыздығы = 655,4
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды = 3022
|пошта индексі = 672000
|пошта индекстері = 
|сандық идентификаторы = 76401
|ортаққордағы санаты = Chita, Zabaykalsky Krai
|сайты = http://admin.msuchita.ru
}}
'''Чита''' ({{lang-ru|Чита}}, {{lang-bua|Шэтэ}}) — [[Ресей]]дегі қала, [[Забайкалье өлкесі]]нің және [[Читинск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Географиясы ==
[[Читинка]] өзенінің [[Ингода]] өзеніне құятын жерінде орналасқан.

== Тарихы ==
Алғаш рет [[Пётр Иванович Бекетов|Бекетов]] бастаған орыс [[казактар]]ы болашақ қаланың төңірегінде [[1653 жыл]]ы келді. Олар уақытша қыстақты салды, ол кейінірек тасталды. Осы аумақта тұрақты елді мекен жөніндегі ең алғашқы дерек [[Головин Фёдор Алексеевич|Головин]] [[1687 жыл]]ғы хатында кездеседі&lt;ref&gt;[https://www.proza.ru/2013/11/30/355 О дате основания Читы]&lt;/ref&gt;.

[[1827 жыл]]ы мұнда [[декабристер]] жіберілді.

[[1897 жыл]]ы Чита арқылы [[Сібір темір жол]] салынды.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1820	!!1851	!!1853	!!1856	!!1860	!!1863	!!1890	!!1897	!!1900 !!1902 !!1908
|-
|300
|659
|727
|900
|3 019
|3 140
|7 049
|12 000
|11 520
|11 520
|43 000
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1913	!!1923	!!1926	!!1931	!!1933	!!1939	!!1956	!!1959	!!1962 !!1967 !!1970
|-
|77 400
|57 000
|61 526
|59 979
|81 900
|102 620
|162 000
|171 816
|185 000
|203 000
|241 364
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1973	!!1975	!!1976	!!1979	!!1982	!!1985	!!1986	!!1987	!!1989 !!1990 !!1991
|-
|267 000
|290 000
|290 000
|302 577
|321 000
|344 000
|347 000
|349 000
|365 754
|327 000
|376 000
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1992	!!1993	!!1994	!!1995	!!1996	!!1997	!!1998	!!1999	!!2000 !!2001 !!2002
|-
|377 000
|369 000
|367 000
|319 000
|318 000
|320 000
|313 000
|314 000
|309 900
|303 300
|316 643
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 2003	!!2004	!!2005	!!2006	!!2007	!!2008	!!2009	!!2010	!!2011 !!2012 !!2013
|-
|316 600
|312 100
|308 500
|306 200
|305 800
|306 100
|307 081
|324 444
|323 900
|327 423
|331 346
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 2014	!!2015	!!2016	!!2017	!!2018	!!2019
|-
|335 760
|339 453
|343 511
|347 088
|349 005
|349 983
|}

== Бауырлас қалалар ==
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Маньчжурия (қала)|Маньчжурия]], [[Қытай]]
* {{flagicon|USA}} [[Абилин (Техас)]], [[АҚШ]]
* {{flagicon|Mongolia}} [[Чойбалсан (қала)|Чойбалсан]], [[Моңғолия]]
* {{flagicon|Japan}} [[Чита (Айчи)]], [[Жапония]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Хайлар (қала)|Хайлар]], [[Қытай]]&lt;ref&gt;[http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=5246 Энциклопедия Забайкалья]&lt;/ref&gt;

=== Серіктес қалалар ===
* {{Ту|Ресей}} [[Улан-Удэ]], [[Ресей]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ресей қалалары]]</text>
      <sha1>eqtwm5v2jclhmsbecpkrth5tmu5uh81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санди Сұлтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628621</id>
    <revision>
      <id>3636330</id>
      <parentid>3635690</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8842" sha1="9tjvm93lc6sd3aes100puatjo427vqs" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Санди Сұлтан
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Сандуғаш Сұлтан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.05.1975
 |Туған жері            = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = тележүргізуші, [[журналист]], [[продюсер]], медиатренер, [[кәсіпкер]]
 |Белсенді жылдары      = [[2002 жыл]]дан
 |Білімі                = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (журналистика); Н. Шәйкенов атындағы Заң академиясы
 |Мамандығы             = [[журналист]]
 |Не үшін белгілі       = «SSLAB-TV» телезертханасының негізін қалаушы, қазақстандық тележүргізуші және шешендік өнер жаттықтырушысы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = Санжар, Айсель
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Шапағат» медалі (2022)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2011–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің баспасөз хатшысы болған; «KAZNEWS» телесериалының авторы әрі продюсері
 |Commons               = 
}}
'''Санди Сұлтан''' ([[17 мамыр]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қазақстан]]) — танымал тележүргізуші, [[журналист]], [[Астана]] телеарнасындағы жаңалықтар тілшісі, «SSLab» телелабораториясының негізін қалаушы, медиа-білім саласындағы көрнекті тәлімгер, [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Заң академиясында оқып, [[Алматы|Алматыдағы]] сән бутигінде жұмыс істеді. Бірде дүкенге әйгілі бір адам кірді, бірақ Санди оны танымады. Ол [[журналист]], [[продюсер]], «КТК» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы, қазір марқұм Сергей Клещенков болып шықты. Кетіп бара жатқанда ол: «Ал сіз теледидардан ақпараттық бағдарлама жүргізгіңіз келмейді?» деп сұрады да, визит карточкасын қалдырды. Сөйтіп, оны «КТК» телеарнасына шақырды. Санди бірден теледидарға шықпады - үш ай бойы ол сөйлеу техникасымен, дауыс шығарумен және дикцияны дамытумен айналысты.

Санди Султан [[2002 жыл|2002 жылдан]] бері телевизия саласында қызмет атқарады, биыл 17 жыл. «Жаңалықтар», «7NEWS» және «Выход есть» жаңалықтар бағдарламалары арқылы көрермендерге таныс. Еңбек жолын КТК арнасынан және RETRO-FM радиосында жүргізуші болып бастады, «Жетінші» арнада жұмыс істеді. Ол әйгілі қазақ және орыс журналистика шеберлерінен сөйлеу өнері  және шешендік өнерді үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatv.kz/ru/team/5/|title=Санди Султан|publisher=astanatv.kz|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt; [[2015 жыл|2015 жылдың]] ақпан айынан бастап «Астана» телеарнасында «Жаңалықтар 20:30» бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар [[2011 жыл|2011 жылдан]] [[2018 жыл|2018 жылға]] дейін [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы болды. Ол өзінің «SS LAB» телелабораториясын құрды.

== &quot;SSLAB&quot; телелабораториясы ==
«SS LAB» [[2015 жыл|2015 жылдан]] бастап жұмыс істейді. Студия ашу идеясы Сандиге әріптестері мен білім алушы ізденушілердің арқасында келді. Қазіргі уақытта жеке жаттығуларға қатысты көптеген ұсыныстар бар. Шешендік өнерді үйренгісі келетіндердің арасында танымал [[Саясаткер|саясаткерлер]], бизнесмендер, ұлттық компаниялардың топ-менеджерлері, [[Заңгер|заңгерлер]] және басқалар бар. Санди мектебінің басты артықшылығы – университеттерде көбінесе теоретиктер сабақ береді, ал олар практиктер. «Жетінші арна» телеканалының креативті директоры, әйгілі теледидар және радио [[Жүргізуші|жүргізушісі]] Евгений Переверзев «SS Lab»-та сабақ беруге келіскендердің алғашқылардың бірі болды. Кейіннен оларға қазақстандық теледидардың ең жақсы журналистерінің бірі Олжас Рамазанов қосылды, ол шәкірттерімен жүздеген қызықты сюжеттер түсіре алды. 

Телевизиялық зертхана [[Қазақстан|Қазақстанда]], [[Астана]] қаласында, Сейфуллин көшесі 31-де орналасқан. Санди Сұлтан басқарған SSLAB тобы «Жетінші арна» студиясында сабақ жүргізеді. Авторлық бағдарлама бойынша шешендік және сөйлеу техникасына оқытады. Әрбір студенттің танымал қазақстандық тележүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден шеберлік сабақтарын өтуге мүмкіндігі бар, теледидарлық макияж суретшілерінен кәсіби макияжды қолдануға үйрену,  «Жетінші арна» жаңалықтар студиясында қызықты теория мен теледидарлық тәжірибесін алуға, сонымен қатар сәтті фотосессияның әдістері мен құпияларын зерттей алады. Курстың соңында - емтихан тапсырылады, фото және видео жұмыстары бар жеке портфолио, сонымен қатар сертификат беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://femme.kg/materials/full/443.html|title=Казахстанская телеведущая Санди Султан: &quot;Одним звонком я полностью изменила свою жизнь&quot;|publisher=FEMME - Модное издание в Кыргызстане|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі==
Екі баланың анасы – ұлы Санжар, қызы Айсель. Балалардың жас айырмашылығы 19 жас.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:тележүргізуші]]</text>
      <sha1>9tjvm93lc6sd3aes100puatjo427vqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636331</id>
      <parentid>3636330</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тележүргізуші|Тележүргізуші]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері|Қазақстан тележүргізушілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8869" sha1="9dtxxy5d0o0axj9c9qp4z967f4pq4aq" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Санди Сұлтан
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Сандуғаш Сұлтан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.05.1975
 |Туған жері            = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = тележүргізуші, [[журналист]], [[продюсер]], медиатренер, [[кәсіпкер]]
 |Белсенді жылдары      = [[2002 жыл]]дан
 |Білімі                = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (журналистика); Н. Шәйкенов атындағы Заң академиясы
 |Мамандығы             = [[журналист]]
 |Не үшін белгілі       = «SSLAB-TV» телезертханасының негізін қалаушы, қазақстандық тележүргізуші және шешендік өнер жаттықтырушысы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = Санжар, Айсель
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Шапағат» медалі (2022)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2011–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің баспасөз хатшысы болған; «KAZNEWS» телесериалының авторы әрі продюсері
 |Commons               = 
}}
'''Санди Сұлтан''' ([[17 мамыр]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қазақстан]]) — танымал тележүргізуші, [[журналист]], [[Астана]] телеарнасындағы жаңалықтар тілшісі, «SSLab» телелабораториясының негізін қалаушы, медиа-білім саласындағы көрнекті тәлімгер, [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Заң академиясында оқып, [[Алматы|Алматыдағы]] сән бутигінде жұмыс істеді. Бірде дүкенге әйгілі бір адам кірді, бірақ Санди оны танымады. Ол [[журналист]], [[продюсер]], «КТК» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы, қазір марқұм Сергей Клещенков болып шықты. Кетіп бара жатқанда ол: «Ал сіз теледидардан ақпараттық бағдарлама жүргізгіңіз келмейді?» деп сұрады да, визит карточкасын қалдырды. Сөйтіп, оны «КТК» телеарнасына шақырды. Санди бірден теледидарға шықпады - үш ай бойы ол сөйлеу техникасымен, дауыс шығарумен және дикцияны дамытумен айналысты.

Санди Султан [[2002 жыл|2002 жылдан]] бері телевизия саласында қызмет атқарады, биыл 17 жыл. «Жаңалықтар», «7NEWS» және «Выход есть» жаңалықтар бағдарламалары арқылы көрермендерге таныс. Еңбек жолын КТК арнасынан және RETRO-FM радиосында жүргізуші болып бастады, «Жетінші» арнада жұмыс істеді. Ол әйгілі қазақ және орыс журналистика шеберлерінен сөйлеу өнері  және шешендік өнерді үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatv.kz/ru/team/5/|title=Санди Султан|publisher=astanatv.kz|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt; [[2015 жыл|2015 жылдың]] ақпан айынан бастап «Астана» телеарнасында «Жаңалықтар 20:30» бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар [[2011 жыл|2011 жылдан]] [[2018 жыл|2018 жылға]] дейін [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы болды. Ол өзінің «SS LAB» телелабораториясын құрды.

== &quot;SSLAB&quot; телелабораториясы ==
«SS LAB» [[2015 жыл|2015 жылдан]] бастап жұмыс істейді. Студия ашу идеясы Сандиге әріптестері мен білім алушы ізденушілердің арқасында келді. Қазіргі уақытта жеке жаттығуларға қатысты көптеген ұсыныстар бар. Шешендік өнерді үйренгісі келетіндердің арасында танымал [[Саясаткер|саясаткерлер]], бизнесмендер, ұлттық компаниялардың топ-менеджерлері, [[Заңгер|заңгерлер]] және басқалар бар. Санди мектебінің басты артықшылығы – университеттерде көбінесе теоретиктер сабақ береді, ал олар практиктер. «Жетінші арна» телеканалының креативті директоры, әйгілі теледидар және радио [[Жүргізуші|жүргізушісі]] Евгений Переверзев «SS Lab»-та сабақ беруге келіскендердің алғашқылардың бірі болды. Кейіннен оларға қазақстандық теледидардың ең жақсы журналистерінің бірі Олжас Рамазанов қосылды, ол шәкірттерімен жүздеген қызықты сюжеттер түсіре алды. 

Телевизиялық зертхана [[Қазақстан|Қазақстанда]], [[Астана]] қаласында, Сейфуллин көшесі 31-де орналасқан. Санди Сұлтан басқарған SSLAB тобы «Жетінші арна» студиясында сабақ жүргізеді. Авторлық бағдарлама бойынша шешендік және сөйлеу техникасына оқытады. Әрбір студенттің танымал қазақстандық тележүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден шеберлік сабақтарын өтуге мүмкіндігі бар, теледидарлық макияж суретшілерінен кәсіби макияжды қолдануға үйрену,  «Жетінші арна» жаңалықтар студиясында қызықты теория мен теледидарлық тәжірибесін алуға, сонымен қатар сәтті фотосессияның әдістері мен құпияларын зерттей алады. Курстың соңында - емтихан тапсырылады, фото және видео жұмыстары бар жеке портфолио, сонымен қатар сертификат беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://femme.kg/materials/full/443.html|title=Казахстанская телеведущая Санди Султан: &quot;Одним звонком я полностью изменила свою жизнь&quot;|publisher=FEMME - Модное издание в Кыргызстане|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі==
Екі баланың анасы – ұлы Санжар, қызы Айсель. Балалардың жас айырмашылығы 19 жас.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]</text>
      <sha1>9dtxxy5d0o0axj9c9qp4z967f4pq4aq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636332</id>
      <parentid>3636331</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан журналистері|Қазақстан журналистері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8928" sha1="6tmu74cd5to6w1o7w7stp564t9jc4m5" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Санди Сұлтан
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Сандуғаш Сұлтан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.05.1975
 |Туған жері            = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = тележүргізуші, [[журналист]], [[продюсер]], медиатренер, [[кәсіпкер]]
 |Белсенді жылдары      = [[2002 жыл]]дан
 |Білімі                = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (журналистика); Н. Шәйкенов атындағы Заң академиясы
 |Мамандығы             = [[журналист]]
 |Не үшін белгілі       = «SSLAB-TV» телезертханасының негізін қалаушы, қазақстандық тележүргізуші және шешендік өнер жаттықтырушысы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = Санжар, Айсель
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Шапағат» медалі (2022)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2011–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің баспасөз хатшысы болған; «KAZNEWS» телесериалының авторы әрі продюсері
 |Commons               = 
}}
'''Санди Сұлтан''' ([[17 мамыр]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қазақстан]]) — танымал тележүргізуші, [[журналист]], [[Астана]] телеарнасындағы жаңалықтар тілшісі, «SSLab» телелабораториясының негізін қалаушы, медиа-білім саласындағы көрнекті тәлімгер, [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Заң академиясында оқып, [[Алматы|Алматыдағы]] сән бутигінде жұмыс істеді. Бірде дүкенге әйгілі бір адам кірді, бірақ Санди оны танымады. Ол [[журналист]], [[продюсер]], «КТК» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы, қазір марқұм Сергей Клещенков болып шықты. Кетіп бара жатқанда ол: «Ал сіз теледидардан ақпараттық бағдарлама жүргізгіңіз келмейді?» деп сұрады да, визит карточкасын қалдырды. Сөйтіп, оны «КТК» телеарнасына шақырды. Санди бірден теледидарға шықпады - үш ай бойы ол сөйлеу техникасымен, дауыс шығарумен және дикцияны дамытумен айналысты.

Санди Султан [[2002 жыл|2002 жылдан]] бері телевизия саласында қызмет атқарады, биыл 17 жыл. «Жаңалықтар», «7NEWS» және «Выход есть» жаңалықтар бағдарламалары арқылы көрермендерге таныс. Еңбек жолын КТК арнасынан және RETRO-FM радиосында жүргізуші болып бастады, «Жетінші» арнада жұмыс істеді. Ол әйгілі қазақ және орыс журналистика шеберлерінен сөйлеу өнері  және шешендік өнерді үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatv.kz/ru/team/5/|title=Санди Султан|publisher=astanatv.kz|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt; [[2015 жыл|2015 жылдың]] ақпан айынан бастап «Астана» телеарнасында «Жаңалықтар 20:30» бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар [[2011 жыл|2011 жылдан]] [[2018 жыл|2018 жылға]] дейін [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы болды. Ол өзінің «SS LAB» телелабораториясын құрды.

== &quot;SSLAB&quot; телелабораториясы ==
«SS LAB» [[2015 жыл|2015 жылдан]] бастап жұмыс істейді. Студия ашу идеясы Сандиге әріптестері мен білім алушы ізденушілердің арқасында келді. Қазіргі уақытта жеке жаттығуларға қатысты көптеген ұсыныстар бар. Шешендік өнерді үйренгісі келетіндердің арасында танымал [[Саясаткер|саясаткерлер]], бизнесмендер, ұлттық компаниялардың топ-менеджерлері, [[Заңгер|заңгерлер]] және басқалар бар. Санди мектебінің басты артықшылығы – университеттерде көбінесе теоретиктер сабақ береді, ал олар практиктер. «Жетінші арна» телеканалының креативті директоры, әйгілі теледидар және радио [[Жүргізуші|жүргізушісі]] Евгений Переверзев «SS Lab»-та сабақ беруге келіскендердің алғашқылардың бірі болды. Кейіннен оларға қазақстандық теледидардың ең жақсы журналистерінің бірі Олжас Рамазанов қосылды, ол шәкірттерімен жүздеген қызықты сюжеттер түсіре алды. 

Телевизиялық зертхана [[Қазақстан|Қазақстанда]], [[Астана]] қаласында, Сейфуллин көшесі 31-де орналасқан. Санди Сұлтан басқарған SSLAB тобы «Жетінші арна» студиясында сабақ жүргізеді. Авторлық бағдарлама бойынша шешендік және сөйлеу техникасына оқытады. Әрбір студенттің танымал қазақстандық тележүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден шеберлік сабақтарын өтуге мүмкіндігі бар, теледидарлық макияж суретшілерінен кәсіби макияжды қолдануға үйрену,  «Жетінші арна» жаңалықтар студиясында қызықты теория мен теледидарлық тәжірибесін алуға, сонымен қатар сәтті фотосессияның әдістері мен құпияларын зерттей алады. Курстың соңында - емтихан тапсырылады, фото және видео жұмыстары бар жеке портфолио, сонымен қатар сертификат беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://femme.kg/materials/full/443.html|title=Казахстанская телеведущая Санди Султан: &quot;Одним звонком я полностью изменила свою жизнь&quot;|publisher=FEMME - Модное издание в Кыргызстане|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі==
Екі баланың анасы – ұлы Санжар, қызы Айсель. Балалардың жас айырмашылығы 19 жас.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]</text>
      <sha1>6tmu74cd5to6w1o7w7stp564t9jc4m5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636333</id>
      <parentid>3636332</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3636333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8913" sha1="hx3gq979efgdh9a9qr0gmbbgxrrk1bo" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Санди Сұлтан
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Сандуғаш Сұлтан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.05.1975
 |Туған жері            = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = тележүргізуші, [[журналист]], [[продюсер]], медиатренер, [[кәсіпкер]]
 |Белсенді жылдары      = [[2002 жыл]]дан
 |Білімі                = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (журналистика); Н. Шәйкенов атындағы Заң академиясы
 |Мамандығы             = [[журналист]]
 |Не үшін белгілі       = «SSLAB-TV» телезертханасының негізін қалаушы, қазақстандық тележүргізуші және шешендік өнер жаттықтырушысы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = Санжар, Айсель
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Шапағат» медалі (2022)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2011–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің баспасөз хатшысы болған; «KAZNEWS» телесериалының авторы әрі продюсері
 |Commons               = 
}}
'''Санди Сұлтан''' ([[17 мамыр]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қазақстан]]) — тележүргізуші, [[журналист]], [[Астана]] телеарнасындағы жаңалықтар тілшісі, «SSLab» телелабораториясының негізін қалаушы, медиа-білім саласындағы көрнекті тәлімгер, [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Заң академиясында оқып, [[Алматы|Алматыдағы]] сән бутигінде жұмыс істеді. Бірде дүкенге әйгілі бір адам кірді, бірақ Санди оны танымады. Ол [[журналист]], [[продюсер]], «КТК» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы, қазір марқұм Сергей Клещенков болып шықты. Кетіп бара жатқанда ол: «Ал сіз теледидардан ақпараттық бағдарлама жүргізгіңіз келмейді?» деп сұрады да, визит карточкасын қалдырды. Сөйтіп, оны «КТК» телеарнасына шақырды. Санди бірден теледидарға шықпады - үш ай бойы ол сөйлеу техникасымен, дауыс шығарумен және дикцияны дамытумен айналысты.

Санди Султан [[2002 жыл|2002 жылдан]] бері телевизия саласында қызмет атқарады, биыл 17 жыл. «Жаңалықтар», «7NEWS» және «Выход есть» жаңалықтар бағдарламалары арқылы көрермендерге таныс. Еңбек жолын КТК арнасынан және RETRO-FM радиосында жүргізуші болып бастады, «Жетінші» арнада жұмыс істеді. Ол әйгілі қазақ және орыс журналистика шеберлерінен сөйлеу өнері  және шешендік өнерді үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatv.kz/ru/team/5/|title=Санди Султан|publisher=astanatv.kz|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt; [[2015 жыл|2015 жылдың]] ақпан айынан бастап «Астана» телеарнасында «Жаңалықтар 20:30» бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар [[2011 жыл|2011 жылдан]] [[2018 жыл|2018 жылға]] дейін [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы болды. Ол өзінің «SS LAB» телелабораториясын құрды.

== &quot;SSLAB&quot; телелабораториясы ==
«SS LAB» [[2015 жыл|2015 жылдан]] бастап жұмыс істейді. Студия ашу идеясы Сандиге әріптестері мен білім алушы ізденушілердің арқасында келді. Қазіргі уақытта жеке жаттығуларға қатысты көптеген ұсыныстар бар. Шешендік өнерді үйренгісі келетіндердің арасында танымал [[Саясаткер|саясаткерлер]], бизнесмендер, ұлттық компаниялардың топ-менеджерлері, [[Заңгер|заңгерлер]] және басқалар бар. Санди мектебінің басты артықшылығы – университеттерде көбінесе теоретиктер сабақ береді, ал олар практиктер. «Жетінші арна» телеканалының креативті директоры, әйгілі теледидар және радио [[Жүргізуші|жүргізушісі]] Евгений Переверзев «SS Lab»-та сабақ беруге келіскендердің алғашқылардың бірі болды. Кейіннен оларға қазақстандық теледидардың ең жақсы журналистерінің бірі Олжас Рамазанов қосылды, ол шәкірттерімен жүздеген қызықты сюжеттер түсіре алды. 

Телевизиялық зертхана [[Қазақстан|Қазақстанда]], [[Астана]] қаласында, Сейфуллин көшесі 31-де орналасқан. Санди Сұлтан басқарған SSLAB тобы «Жетінші арна» студиясында сабақ жүргізеді. Авторлық бағдарлама бойынша шешендік және сөйлеу техникасына оқытады. Әрбір студенттің танымал қазақстандық тележүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден шеберлік сабақтарын өтуге мүмкіндігі бар, теледидарлық макияж суретшілерінен кәсіби макияжды қолдануға үйрену,  «Жетінші арна» жаңалықтар студиясында қызықты теория мен теледидарлық тәжірибесін алуға, сонымен қатар сәтті фотосессияның әдістері мен құпияларын зерттей алады. Курстың соңында - емтихан тапсырылады, фото және видео жұмыстары бар жеке портфолио, сонымен қатар сертификат беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://femme.kg/materials/full/443.html|title=Казахстанская телеведущая Санди Султан: &quot;Одним звонком я полностью изменила свою жизнь&quot;|publisher=FEMME - Модное издание в Кыргызстане|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі==
Екі баланың анасы – ұлы Санжар, қызы Айсель. Балалардың жас айырмашылығы 19 жас.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]</text>
      <sha1>hx3gq979efgdh9a9qr0gmbbgxrrk1bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631527</id>
    <revision>
      <id>3636303</id>
      <parentid>3635543</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="7jm9ylnsf5ck9lq8oiki09pjm3vah56" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма
|Атауы         = 
|Шынайы атауы  = 
|Сурет         = Edda.jpg
|Сурет сипаттамасы = Кіші Эдда. XVIII ғасыр қолжазбасының мұқабасы
|Жанр          = 
|Авторы        = 
|Түпнұсқа тілі = 
|Жазылды       = {{шамамен|1270}}
|Жариялануы    = 
|Жеке басылым  = 
|Баспа         = 
|isbn          = 
|Аударма       = 
|Цикл          =
|Алдыңғысы     = 
|Келесі        = 
|Lib           = 
|Уикикітап     = 
}}
'''Эдда''' (ежелгі исландиялық ''Edda'', көпше ''Eddur'') — [[Скандинавия мифологиясы|неміс-скандинавиялық мифология]]ның негізгі шығармасы. Бұл — грек [[ода]]ларының баламасы.

== «Эдда» терминінің пайда болуы == 
Снорри Стурлусон кітабының Эдда деп аталуының себебі белгісіз. Сөздің үш этимологиясы бар. 
# «Эдда» - «Одди» сөзінен шыққан, Стурлусон өскен ферманың атауы және сол жерде кітабына материалдар тапқан болуы мүмкін. Бұл жағдайда атаудың мағынасы - «Одди кітабы». 
# «Эдда» «поэзия» дегенді білдіреді. Демек «Эдда» «поэтика» деген мағынаны білдіреді. 
# «Эдда» сөзі ескі исландиялық әнде кездеседі, мұнда «үлкен-әже» дегенді білдіреді. 

== Үлкен және кіші Эдда == 
Скандинавия эпосы бірнеше бөліктен тұрады. Оған Үлкен Эдда мен Кіші Эдда кіреді. 

Епископ Бриньольв Свейнссон 1643 жылы Стурлусон кітабында айтылған құдайлар мен батырлар туралы көптеген әндерден тұратын пергамент кодексін тапты. Бриньольв орта ғасырларда халық арасында мықты соғыс құралы ретінде танымал болған Дана Сэмунд еңбегін тапты деп шешті. Сэмунд әмбебап даналыққа ие болды және оның «Эддадағы» Стурлусон Сэмундтың жұмысына негізделді деген пікір қалыптасқан. Бригноль тапқан кодтың тізіміне былай деп жазды: «„Edda“ Saemundi multiscii», яғни «Дана Сэмундтың „Эддасы“» 

Осы сәттен бастап «Эдда» сөзі жаңа мәнге ие болды. Ол көп ұзамай баспа түрінде қолданыла бастады. Кейіннен Бриньольв тапқан жазбалардың «Эдда» немесе Сэмунд деген атпен ешқандай қатысы жоқ екендігі анықталды, бірақ бұл атау оларға берілген. Олар «Сэммунд Эддасы», «Әнді Эдда» немесе «Үлкен Эдда» ретінде танымал болды. Снорри Стурлусонның кітабы «Снори Эддасы» немесе «Кіші Эдда» деп аталды.

== Астрономияда == 
1908 жылы ашылған [[(673) Эдда]] [[астероид]]&lt;nowiki/&gt;і Эдда құрметіне аталған. 

== Сілтемелер == 
* https://web.archive.org/web/20030425001335/http://www/.. 
* https://web.archive.org/web/20090416205602/http://nor/..

[[Санат:Ортағасыр әдебиеті]]</text>
      <sha1>7jm9ylnsf5ck9lq8oiki09pjm3vah56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636304</id>
      <parentid>3636303</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Герман-скандинавиялық мифология|Герман-скандинавиялық мифология]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4006" sha1="alsnlr4d7icbhqih40fsnvb0vrkv83n" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма
|Атауы         = 
|Шынайы атауы  = 
|Сурет         = Edda.jpg
|Сурет сипаттамасы = Кіші Эдда. XVIII ғасыр қолжазбасының мұқабасы
|Жанр          = 
|Авторы        = 
|Түпнұсқа тілі = 
|Жазылды       = {{шамамен|1270}}
|Жариялануы    = 
|Жеке басылым  = 
|Баспа         = 
|isbn          = 
|Аударма       = 
|Цикл          =
|Алдыңғысы     = 
|Келесі        = 
|Lib           = 
|Уикикітап     = 
}}
'''Эдда''' (ежелгі исландиялық ''Edda'', көпше ''Eddur'') — [[Скандинавия мифологиясы|неміс-скандинавиялық мифология]]ның негізгі шығармасы. Бұл — грек [[ода]]ларының баламасы.

== «Эдда» терминінің пайда болуы == 
Снорри Стурлусон кітабының Эдда деп аталуының себебі белгісіз. Сөздің үш этимологиясы бар. 
# «Эдда» - «Одди» сөзінен шыққан, Стурлусон өскен ферманың атауы және сол жерде кітабына материалдар тапқан болуы мүмкін. Бұл жағдайда атаудың мағынасы - «Одди кітабы». 
# «Эдда» «поэзия» дегенді білдіреді. Демек «Эдда» «поэтика» деген мағынаны білдіреді. 
# «Эдда» сөзі ескі исландиялық әнде кездеседі, мұнда «үлкен-әже» дегенді білдіреді. 

== Үлкен және кіші Эдда == 
Скандинавия эпосы бірнеше бөліктен тұрады. Оған Үлкен Эдда мен Кіші Эдда кіреді. 

Епископ Бриньольв Свейнссон 1643 жылы Стурлусон кітабында айтылған құдайлар мен батырлар туралы көптеген әндерден тұратын пергамент кодексін тапты. Бриньольв орта ғасырларда халық арасында мықты соғыс құралы ретінде танымал болған Дана Сэмунд еңбегін тапты деп шешті. Сэмунд әмбебап даналыққа ие болды және оның «Эддадағы» Стурлусон Сэмундтың жұмысына негізделді деген пікір қалыптасқан. Бригноль тапқан кодтың тізіміне былай деп жазды: «„Edda“ Saemundi multiscii», яғни «Дана Сэмундтың „Эддасы“» 

Осы сәттен бастап «Эдда» сөзі жаңа мәнге ие болды. Ол көп ұзамай баспа түрінде қолданыла бастады. Кейіннен Бриньольв тапқан жазбалардың «Эдда» немесе Сэмунд деген атпен ешқандай қатысы жоқ екендігі анықталды, бірақ бұл атау оларға берілген. Олар «Сэммунд Эддасы», «Әнді Эдда» немесе «Үлкен Эдда» ретінде танымал болды. Снорри Стурлусонның кітабы «Снори Эддасы» немесе «Кіші Эдда» деп аталды.

== Астрономияда == 
1908 жылы ашылған [[(673) Эдда]] [[астероид]]&lt;nowiki/&gt;і Эдда құрметіне аталған. 

== Сілтемелер == 
* https://web.archive.org/web/20030425001335/http://www/.. 
* https://web.archive.org/web/20090416205602/http://nor/..

[[Санат:Ортағасыр әдебиеті]]
[[Санат:Герман-скандинавиялық мифология]]</text>
      <sha1>alsnlr4d7icbhqih40fsnvb0vrkv83n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илкай Гүндоған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631732</id>
    <revision>
      <id>3636552</id>
      <parentid>3369624</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6977" sha1="nwgag9bz958aru24uwdejr0d2b1w4f6" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Илкай Гүндоған
|сурет = 20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany İlkay Gündoğan 850 0728.jpg
|сурет ені = 220px
|туған күні = 24.10.1990
|азаматтығы = {{ту|Германия}} [[Германия]]
|туған жері = [[Гельзенкирхен]], [[Германия]]
|бойы = 180 [[сантиметр|см]]
|салмағы = 79 [[килограмм|кг]]
|позиция = [[жартылай қорғаушы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]
|номері = 22
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1993—1998|{{ту|Германия}} Гельзенкирхен-Хесслер 06|
|1998—1999|{{ту|Германия}} [[Шальке 04]]|
|1999—2004|{{ту|Германия}} Гельзенкирхен-Хесслер 06|
|2004—2005|{{ту|Германия}} Буэр|
|2005—2008|{{ту|Германия}} Бохум|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2008—2009|{{ту|Германия}} Бохум-2|2 (1)
|2009—2011|{{ту|Германия}} [[Нюрнберг (футбол клубы)|Нюрнберг]]|48 (6)
|2011—2016|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|105 (10)
|2012|{{ту|Германия}} Боруссия (Д) II|1 (0)
|2016—2023|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|188 (44)
|2023—|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|1 (0)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2008|{{ту|Германия}} Германия U18|7 (0)
|2008—2009|{{ту|Германия}} Германия U19|6 (0)
|2009—2010|{{ту|Германия}} Германия U20|2 (0)
|2010—2011|{{ту|Германия}} Германия U21|8 (1)
|2011—|{{футбол|Германия}}|67 (17)}}
|медальдары = {{турнир|[[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа Чемпионаты]]}}
{{медаль|Қола|[[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|Польша/Украина 2012]]}}
}}
'''Илкай Гүндоған''' ({{lang-de|İlkay Gündoğan}}; [[24 қазан]] [[1990 жыл|1990]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/53622&lt;/ref&gt;, [[Гельзенкирхен]], [[Германия]]) — германиялық футболшы, тегі түрік. «[[Манчестер Сити]]&lt;nowiki/&gt;» клубы мен [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия құрамасының]] жартылай қорғаушысы.

== Мансабы ==
=== Клубтық ===
Карьерасын 2008 жылы Германияның аймақтық лигаларында ойнайтын &quot;Бохумның&quot; жастар клубында бастады. 2009 жылы ақпан айында екінші Бундеслигада ойнайтын &quot;Ньюрнбергке&quot; ауысты.  
2011-16 жылдар арасында [[Боруссия Дортмунд|&quot;Боруссия&quot;  (Дортмунд)]] клубында доп тепті.  

2012/13 жылғы маусымда &quot;Боруссия&quot; [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2013|УЕФА Чемпиондар лигасының финалына]] шықты, &quot;[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]&quot; ойында Илкай бір гол соқты, бірақ &quot;Боруссия&quot; 1:2 есебімен ұтылып қалды. 

2013/14 жылғы маусымда жарақатының кесірінен онша ойнай алмады. 2015 жылы жазда клубпен келісім шартын 2017 жылға дейін созды. 

2016 жылы жаздың басында &quot;[[Манчестер Сити|Манчестер Ситиге]]&quot; ауысты.  

=== Ұлттық құрамада ===
2011 жылы 11 қазанда [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|ЕУРО-2012 іріктеу]] матчы [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгиямен]] ойында тұңғыш рет Германия құрамасы сапында алаңға шықты.

2012 жылғы Еуропа чемпионатына қатысып, күміс жүлдегер атанды.

Жарақаттарының кесірінен [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионаты]] мен [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа біріншілігіне]] бара алмады.

2018 жылғы әлем чемпионатына қатысты.

2024 жылғы [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро]] Илкай үшін сәтті басталды. 2-ші тур кездесуі аясында Мажарастан құрама командасына қарсы нәтижелі пас беріп, гол соғып, ойынның үздік ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80864.htm&lt;/ref&gt;

== Жетістіктері ==
; «[[Боруссия Дортмунд]]&lt;nowiki/&gt;»
* [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия чемпионы]]: 2011/12
* Германия кубогының иегері: 2011/12
* Германия суперкубогының иегері: 2013

; «[[Манчестер Сити]]&lt;nowiki/&gt;»
* [[Англия Премьер-лигасы|Англия чемпионы]] '''(4)''': 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22
* [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогының]] иегері: 2018/19
* Футбол лигасы кубогының иегері '''(4)''': 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21
* [[Футболдан Англия суперкубогы|Англия суперкубогының]] иегері: 2018

; {{байрақ|Германия}}
* [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатының]] қола жүлдегері: [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
{{Барселона ФК құрамы}}

[[Санат:Германия футболшылары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Нюрнберг ФК ойыншылары]]
[[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Барселона ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>nwgag9bz958aru24uwdejr0d2b1w4f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марко Тарделли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>633479</id>
    <revision>
      <id>3636557</id>
      <parentid>3621857</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4831" sha1="gmppc2h7wqakrj6sxfjl65f4qx9x5zc" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Тарделли Марко
 |сурет                 = Marco Tardelli 1975.jpg
 |туған күні               = 24.09.1954
 |туған жері              = [[Кареджине|Каппане-ди-Кареджине]], [[Италия]]
 |азаматтығы                 = {{flagicon|Италия|20px}} [[Италия]]
 |бойы                        = 178
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
 |қазіргі клуб               = 
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1972—1974|{{flagicon|Италия|20px}} [[Пиза (футбол клубы)|Пиза]]|41 (4)
|1974—1975|{{flagicon|Италия|20px}} [[Комо (футбол клубы)|Комо]]|36 (2)
|1975—1985|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|259 (34)
|1985—1987|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале|Интер]]|58 (2)
|1987—1988|{{flagicon|Швейцария|20px}} [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]]|31 (0)}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1976—1985|{{футбол|Италия}}|81 (6)|}}
 |бапкер клубтары            = {{футбол карьерасы
|1988—1990|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-16|
|1990—1993|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-21|асс
|1993—1995|{{flagicon|Италия|20px}} [[Комо (футбол клубы)|Комо]]|
|1995—1996|{{flagicon|Италия|20px}} [[Чезена (футбол клубы)|Чезена]]|
|1996—1997|{{футбол|Италия}}|асс
|1997|{{flagicon|Италия|20px}} Италия (олимп.)|
|1997—2000|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-21|
|2000—2001|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|
|2002—2003|{{flagicon|Италия|20px}} [[Бари (футбол клубы)|Бари]]|
|2004|{{футбол|Мысыр}}|
|2005|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ареццо (футбол клубы)|Ареццо]]|
|2008—2013|{{футбол|Ирландия}}|асс
}}
}}
'''Марко Тарделли''' ({{lang-it|Marco Tardelli}}; 24 қаңтар 1954&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/116744&lt;/ref&gt;, [[Кареджине|Каппане ди Кареджине]]) — италиялық футболшы, футбол жаттықтырушысы. 

== Мансабы ==
1978, 1982, 1986 жылдары әлем чемпионатына қатысқан. [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982 жылғы әлем чемпионы]]. [[Футболдан 1980 жылғы Еуропа біріншілігі|1980 жылғы Еуропа чемпионатының]] жартылай финалисі.

Карьерасының басым бөлігін &quot;[[Ювентус|Ювентуста]]&quot; өткізіп, 10 маусым туриндің клубта доп тепті. Одан бөлек Италияның &quot;Комо&quot;, &quot;Интер&quot;, &quot;Пиза&quot; клубтарында ойнады. Футболшылық карьеасын бітер тұста Швейцарияның &quot;Сакнт-Галлен&quot; клубының сапында да өнер көрсетті.

Бапкерлік карьерасында италиялық клубтармен бірге [[Мысыр Ұлттық футбол құрамасы|Мысыр құрамасын]] да жаттықтырды.

== Жетістіктері ==

* Әлем чемпионы: 1982
{{Толықтыру}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[http://www.juventus.sportland24.ru/legends-club/marko-tardelli/ Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128125408/http://www.juventus.sportland24.ru/legends-club/marko-tardelli/ |date=2020-01-28 }}
{{Бастама}}
[[Санат:Италия футболшылары]]
[[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Комо ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]]
[[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]]
[[Санат:Италия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Комо ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Чезена ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Интернационале ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Мысыр Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]
[[Санат:Бари ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]</text>
      <sha1>gmppc2h7wqakrj6sxfjl65f4qx9x5zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масура Ғайсақызы Сармурзина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635755</id>
    <revision>
      <id>3636291</id>
      <parentid>3635173</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Орын Толғанай|Орын Толғанай]] ([[User talk:Орын Толғанай|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3573606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10310" sha1="3ennwopm2npdysgqka5tojix3u44co7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Масура Сармурзина
 |Шынайы есімі          = Масура Ғайсақызы Сармурзина
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1924
 |Туған жері            = [[Семей облысы(Қазақстан)|Семей облысы]], Абай ауданы
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]]
 |Мамандығы             = филология ғылымының кандидаты, [[доцент]]
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}


'''Масура Ғайсақызы Сармурзина''' ([[1924 жыл]]ы, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], Абай ауданы).
== Өмірбаяны ==
Орта мектепті бітірген соң С.М. Киров атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] тарих-филология факультетін бітіріп, [[аспирантура]]ға қалдырылады.
== Еңбек жолы ==
[[1951 жыл]]ы филология ғылымының кандидаты атағын алу үшін диссертация қорғайды және [[доцент]] атағын алады. Өзін­дік ғылыми тұжырымы мен азаматтық ұстанымы ерте танылған М. Сар­мур­зи­наның ғылыми жетекшісі қазақтың ғұ­лама жазушысы [[Мұхтар Әуезов]] болуы – өзінше бір ғанибет. Ұлы Абай арқылы қазақты күллі әлемге танытқан Мұхтар Әуезов­тың тікелей өзінен тәлім-тағылым алып, сұңғыла білімді игеруі баға жетпес бай­лық, кез келгеннің маңдайына бұйырма­ған бақыт еді. Қыздар университеті құрыл­ған кезде «Қазақтың шамшырағы» деп баға берген [[Мұхтар Әуезов|Мұхтар Әуезовтің шәкірті]] М. Сармурзинаның осы қара­шаңы­рақ­қа ректор болуы да тарихи сәйкестік шығар деп ойлаймын.
[[1962 жыл|1962–]][[1968 жыл]]дары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның ректоры болып тағайындалады.&lt;ref&gt;http://www.elarna.net/koru_kk.php?tur=15&amp;id=349339{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Педагогикалық қызметімен қоса Қазақстанның көрнекті жазушыларының шығармашылығы туралы ғылыми еңбегі жарияланды. Жоғары оқу орындары оқытушылары мен студенттеріне оқу-әдістемелік көмекші құралдарын, орта мектеп пен училищеге арналған қазақ әдебиеті хрестоматиясын жазды.

60-тан аса ғылыми еңбектердің авторы. Педагогика саласына жоғары дәрежелі ғылыми кадрлар даярлау ісінде 10-нан аса филология ғылымының кандидаты атағын алуға қорғалған диссертацияларға ғылыми жетекшілік жасады. Институтта ректор болған, 1962-1968 жылдары М. Сармурзина педаго­ги­калық жоғарғы оқу орнындағы түбе­гейлі реформаларды жасауға талпынып, жаңартып, тіпті одан ары дамыта түсті.

== Жетістіктері ==
М. Ғайсақызының басшылығы кезін­де институтта заман талабына сай жаңа мамандықтар мен факультеттер ашылып, ауыл жастарының жоғары білім алумен қатар әлеуметтік жағдайын кө­теру ісі де қолға алынды. Филология фа­культетінде жоғары сапалы мамандар дайындау, шет тілдерді үйретуді жақсарту жолында шет тілдері кафедрасы құрылды. Ән-музыка факультеті жанынан [[Музыкалық аспаптар|музы­ка­лық аспаптар]] кафедрасы ашылып, музыка бөлімінің өсіп-өркендеуіне демеу болды. [[Кітапханатану]] бөлімі факультет бо­лып құрылды. Сондай-ақ, басшылық тізгіні Масура ханымның қолында тұрған тұста, дәлірек айтсақ, [[1964 жыл]]ы институт өміріндегі елеулі оқиғалардың бірі – [[Германия]] (ГДР) мен [[Венгрия]] журналистерінің арнайы келіп, қонақта болуы. Олардың институт ансамблі орындаған бірнеше әнді жазып алып, Англияның тапсырысы бойынша білім ошағы туралы қысқа метражды фильм түсіруі институт мәртебесін асқақ­тата түскені сол уақытта айрықша құ­былыс еді.
Сонымен бірге институт студенттерінің тәжірибе алмасу, білім жетілдіру бағы­тын­да шетелдік оқу орындарымен тығыз байланыс орнату жұмысы да қарқынды дамыды.

М.Сармурзина басшылық еткен кезеңде бүкіл Кеңестер одағына әйгілі «Айгүл» вокальды-аспаптар ансамблі квартет болып құрылды. Құрамында Құрманай Әжібаева, Дина Ерғалиева, Марфуға Жүнісова, Ағайша Шермұхам­бе­товалар болып, кейіннен вокальды-эстрадалық ансамбль дәрежесіне көтерілді. Ансамблдің өмірге келуіне ұйытқы болуы – қазақ өнерінің кемесін өрге жүздіріп, дүйім жұртты дүр сілкін­дірді. Қазақстан Жастар Одағының бірін­ші хатшысы [[Өзбекәлі Жәнібеков]] инс­ти­тут­қа арнайы келген кездесуінде, «Айгүл» – аспандағы айдай сұлу, жердегі гүлдей нәзік болсын», – деп квартетке әдемі есім беріп кеткен екен.

Өнер айдынындағы бұл тың серпін бар­ша қазақстандықтар үшін оқ бойы озық тұратын олжа болды. Дәл осы жерде «кеше» және «бүгін» деп екіге бөліп қарауымызға әбден болады. Өйткені, ол заманда қазіргідей «ақшаң болса, яки ұялмаған әнші болады» деген қағида мүлде жоқ болғаны бесенеден белгілі. Ғұмырлық өнер мен тасты жаратын шынайы талант болса ғана, сол сәтте жар­қырап шыға келетін. Сөйтіп, тарих бет­терінде алтын әріптермен жазылып қалған «Айгүл» ансамблінің іргетасы 1968 жылы білім ордасында Масура Сармурзина басшы болып тұрған кезде қаланды. Міне, «Айгүлдің» қол жеткізген толағай табыстары оқу орнының білім мен өнер саласындағы жетістіктерінің айқын айғағы болды.&lt;ref&gt;Қазақ қыздарының парасат мектебі: Фотоальбом. – Алматы: Өнер, 2004 – 160 бет.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

* Қазақстан Республикасы білім саласында көп жыл еңбек еткені үшін Кеңестер Одағының медальдарымен,
* КазССР Жоғарғы Советі грамоталарымен,
* бүкілодақтық және республикалық қоғамдық ұйыидардың грамоталарымен марапатталды.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>3ennwopm2npdysgqka5tojix3u44co7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гельмут Коль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640325</id>
    <revision>
      <id>3636212</id>
      <parentid>3236878</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3636212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="7ljvy3rufjv552cs9wtiqid0q5011nl" xml:space="preserve">[[Сурет:KAS-Kohl, Helmut-Bild-14701-1.jpg|thumb|right|200px|Гельмут Коль]]
'''Гельмут (Хелмут) Йозеф Михаэл Коль''' (гер. Helmut Josef Michael Kohl; [[3 сәуір]] [[1930]], [[Людвигсхафен-ам-Рейн]], [[Веймар]] республикасы — [[16 маусым]] [[2017]], Людвигсхафен-ам-Рейн, ГФР) — германиялық мемлекет қайраткер жəне саясаткер. Германияның Федеральдық канцлері (1982—1998).
[[Хайделберг университеті]]нен білім алған. Оның басшылығындағы Германия елі Еуропамен бірігіп Қырғиқабақ соғысын бəсендетуге маңызды рөл атқарды. Өйткені АҚШ пен Кеңес Одағының екеуара бəстесуінен туындаған екі полярлы əлемнің салқын қарым-қатынасы саналған Қырғиқабақ соғысының ең көп кері əсерін сезген өлкелер де осы Еуропа құрлығы еді. Коль Христиан-демократиялы одағының ұзақ жылдарғы төрағасы (1973—1998) болды. ГФР-ның канцлердік қызметін Отто фон Бисмаркден кейінгі ең ұзақ 16 жыл бойы атқарған екінші адам. Кезіндегі фашистік германияның құпия құрылымы - Штазиде жұмыстап тұрды деп басы саяси дауға іліккен саясаткер 87 жасында өз үйінде қарттық жайлап қайтыс болған. Алғашқы некедегі əйелі қайтыс болған соң екінші рет үйленген, екі баланың əкесі.
[[Санат:Германия федералдық канцлерлері]]</text>
      <sha1>7ljvy3rufjv552cs9wtiqid0q5011nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3636485</id>
      <parentid>3635960</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16891" sha1="cz2e5nry0xiq3cf0m0yd9g1va4x8qa1" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96525||76824||11065||229||3388||234||110||5824||742
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|4||3||{{u|Мағыпар}}||85776||80616||910||635||37||388||0||2886||49
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55564||30517||3588||368||5769||944||2238||4786||5203
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48932||40200||1766||102||629||17||11||4487||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|1nter pares}}||32306||29966||213||7||861||70||0||1454||148
|-
|10||10||{{u|Ulan}}||30436||23960||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||135||398||8||2176||838||844
|-
|12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||22817||21507||790||39||137||4||0||121||11
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||22264||20866||432||44||271||11||0||330||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||19643||10159||1375||41||7040||115||8||429||51
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17236||12264||224||7||135||162||8||2486||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11327||6858||508||0||103||512||0||615||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32
|-
|26||33||{{u|AlibekKS}}||8337||5756||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||32||{{u|TheNomadEditor}}||8197||5767||27||5||1868||204||0||172||52
|-
|29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4429||3886||4||0||11||7||0||418||5
|-
|51||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||48||{{u|Makenzis}}||3746||3689||5||0||0||0||0||46||5
|-
|53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||68||{{u|ShadZ01}}||3285||2602||363||116||105||0||0||4||0
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||59||{{u|Qanattan}}||3136||3062||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48
|-
|81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2129||1813||8||0||20||0||0||82||86
|-
|94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|109||95||{{u|Gliwi}}||1537||1531||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||118||{{u|Ziv}}||1173||1100||60||0||0||2||0||9||2
|-
|127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4
|-
|136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||141||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||899||773||15||0||0||0||0||4||0
|-
|149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|169||146||{{u|Mheidegger}}||727||753||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0
|-
|176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||676||667||0||1||0||0||0||6||1
|-
|182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0
|-
|196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||173||{{u|Tuttiorchestra687}}||592||590||0||0||0||0||0||4||2
|-
|204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>cz2e5nry0xiq3cf0m0yd9g1va4x8qa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3636617</id>
      <parentid>3636155</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="iwxbqm21tmo1j8sebfhn1xphadqlk3t" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515621||380098||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145867||131245||957||0||13593||6||0||44||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132597||127396||761||15||62||17||10||2859||1452
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113676||1||0||0||0||0||0||113675||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88444||88444||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26607||22827||42||0||3648||2||0||66||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14662||13668||442||1||0||84||0||388||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9116||9116||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>iwxbqm21tmo1j8sebfhn1xphadqlk3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3636220</id>
      <parentid>3635585</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104080" sha1="e9brs54ftxjip8vv5injn9m62q782iz" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7808||947||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2654||42||0||60||33||593||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2330||102||14||200||87||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-
|13||{{u|Орел Карл}}||1344||314||1||314||91||24||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|1nter pares}}||583||310||0||10||661||3||0||0||4
|-
|43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||533||187||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Nurken}}||518||505||3||646||4814||32||15||3||4
|-
|51||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|52||{{u|Sagzhan}}||513||90||2||23||206||30||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|ShadZ01}}||208||23||0||34||81||64||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||142||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0
|-
|244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|RaiymbekZh}}||78||45||5||1||11||0||0||0||1
|-
|278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4
|-
|286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||43||0||1||1||3||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|399||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|401||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Mheidegger}}||38||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|404||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|405||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|406||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|408||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|411||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|559||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|562||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|643||{{u|Dostoevskykz}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|646||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|655||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|843||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|847||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|852||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|854||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|855||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|862||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|902||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|935||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|938||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0
|-
|939||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|950||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|959||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|960||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|988||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|999||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1001||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1013||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1021||{{u|Kvazimodo}}||4||0||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1029||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1042||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1049||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1057||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1061||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1084||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1137||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1170||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1173||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1178||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1180||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1193||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1197||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1204||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Садықова Ақгүл}}||3||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1280||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1286||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1428||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1429||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1441||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1442||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1458||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1461||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1517||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1534||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1552||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1553||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1560||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1682||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1696||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1702||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1707||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||289||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>e9brs54ftxjip8vv5injn9m62q782iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтоғай (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675989</id>
    <revision>
      <id>3636299</id>
      <parentid>3635442</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4428" sha1="hnh7d8tcp3w8qz8xu6oybj3ecc1mqz8" xml:space="preserve">[[Сурет:Актогай, станция (1).jpg|нобай|300x300 нүкте|Ақтоғай станциясы]]
'''Ақтоғай теміржол станциясы''' — Қазақстан темір жолының Алматы бөлімшесіне қарасты ірі теміржол торабы. Станция Қазақстанның Жетісу облысы, Ақтоғай ауылында орналасқан.

== Жалпы сипаттама ==
Ақтоғай станциясы Түрксіб магистралінің маңызды нүктелерінің бірі болып табылады. Мұнда бірнеше теміржол тармақтары түйіседі:
* Түрксіб (Алматы – Семей бағыты);
* Ақтоғай – Достық (Қытаймен шекараға шығатын халықаралық бағыт);
* Мойынты – Ақтоғай (орталық Қазақстанды Жетісу өңірімен байланыстырады).

Осы торап арқылы Қазақстанның шығысы мен орталығы, сондай-ақ Қытай бағытына жүк және жолаушылар тасымалы жүзеге асырылады.

== Тарихы ==
* Станция 1930-жылдары Түрксіб құрылысы кезінде пайдалануға берілді.
* Кейін Ақтоғай – Достық теміржол желісі ашылғаннан кейін халықаралық маңызы бар торапқа айналды.
* Мойынты – Ақтоғай желісінің іске қосылуы станцияның стратегиялық рөлін одан әрі күшейтті.

== Қызметі ==
Ақтоғай станциясы:
* жолаушыларға қызмет көрсетеді (вокзал бар);
* жүк пойыздарын қабылдап, жөнелтеді;
* халықаралық транзиттік тасымалдарды қамтамасыз етеді.

== Маңызы ==
Ақтоғай станциясы Қазақстандағы ең ірі теміржол тораптарының бірі саналады. Ол елдің шығысы мен орталығын, сондай-ақ Қытай бағытын байланыстыратын стратегиялық көлік инфрақұрылымы болып табылады.

== Оқиға ==
Станция Түрксібте орналасқан. [[1956 жыл]]ы кеңес-қытай екіге бөлінуі нәтижесінде [[1959 жыл]]ы Достық стансасына дейін (Жоңғар қақпасы арқылы) темір жол салынды, бірақ бұл уақытқа дейін екі ел арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Қытайдың Ланьсин темір жолы 1959 жылға дейін созылмады. алдағы отыз жылдағы Қазақстан шекарасы. [[1985 жыл]]ы Ақтоғай – Саяқ темір жолы қосылып, Орталық Қазақстанмен теміржол қатынасы мүмкін болды. [[1990 жыл]]ы Алатау асуында Қытаймен қосылған соң [[Үрімші]] – [[Достық]] – Ақтоғай – [[Саяқ]] – [[Балқаш]] – [[Мойынты (кент)|Мойынты]] теміржол көпірі құрылды. [[2012 жыл]]ы Қорғастағы габаритті жүктерді ауыстырып тиеу торабы арқылы Қытайдағы Цзинхэ жол айрығына дейін Жетіген арасында жаңа желі ашылды.

== Маршрут ==
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Түрксіб]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Ақтоғай-Достық темір жолы]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Мойынты-Ақтоғай темір жолы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түрксіб}}
{{Ақтоғай-Достық темір жолы}}
{{Мойынты-Ақтоғай темір жолы}}

[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>hnh7d8tcp3w8qz8xu6oybj3ecc1mqz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Мәжілісінің төрағасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>701583</id>
    <revision>
      <id>3636226</id>
      <parentid>3561755</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4816" sha1="pjv2uzyvxlmp33mnqdvrelwjz1hs6u9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан
 |суреті           = 
 |сурет ені        =
 |эмблема          = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің логотипі
 |қазіргі          = 
 |тағайындалды     = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжіліс]]іне
 |басқару түрі     = парламент төменгі палатасының [[спикер]]і
 |резиденция       = 
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]]
 |өкілеттігінің мерзімі = жоқ
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = 30 қаңтар 1996
 |таратылды        = 30 маусым 2026
 |біріншісі        = [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов|Марат Оспанов]]
 |соңғысы          = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
 |сайты            = [https://www.parlam.kz/kk/mazhilis Мәжілістің ресми сайты]
}}
'''Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің төрағасы''' (қысқартылғанда '''Мәжіліс төрағасы''', кейде '''спикері''') — [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан парламенті]]нің [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] атты төменгі палатасының [[спикер]]і. Төраға Мәжіліс отырыстарын шақырып, оларға төрағалық етеді, оның қарауына енгізілетін мәселелерді әзірлеуге жалпы басшылық жасайды, шыққан актілерге қол қояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-12-03}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл лауазым [[1996 жыл]]ғы [[30 қаңтар]]да [[Қазақстандағы конституциялық референдум (1995)|1995 жылғы тамызда өткен конституциялық референдум]]нан кейін ашылған бірінші парламент сессиясында құрылды, онда қазақстандық сайлаушылардың көпшілігі жаңа конституцияны мақұлдады, нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Парламенті|қос палаталы заң шығарушы органы]] және оның құрамындағы төменгі палатасы — [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]], құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.parlam.kz/kk/mazhilis/history?id=history|title=Мәжіліс тарихы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжіліс]]інің ресми сайты|accessdate=2023-12-03}}&lt;/ref&gt;

Мәжілістің қазіргі төрағасы, [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] 2022 жылғы 1 ақпанда тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parlam.kz/kk/blogs/koshanov/Details/6/84019|title=ЕРЛАН ҚОШАНОВ МӘЖІЛІС ТӨРАҒАСЫ БОЛЫП САЙЛАНДЫ|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжіліс]]інің ресми сайты|accessdate=2023-12-03}}&lt;/ref&gt;

== Төрағалар тізімі ==
{{Толық мақала|Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Парламент спикерлерінің тізімдері]]</text>
      <sha1>pjv2uzyvxlmp33mnqdvrelwjz1hs6u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Сенатының төрағасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>702408</id>
    <revision>
      <id>3636228</id>
      <parentid>3624003</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3630" sha1="bhjqwgps6e4whqfn0bzp4y8kbhfv817" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан
 |суреті           = 
 |сурет ені        =
 |эмблема          = Эмблема Сената Казахстана.png
 |эмблема ені      = 180px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] логотипі
 |қазіргі          = 
 |тағайындалды     = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламентінің Сенаты]]на
 |басқару түрі     = парламент жоғарғы палатасының [[спикер]]і
 |резиденция       = 
 |ұсынылады        = [[Қазақстан президенті]]&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt;
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенаты]]
 |өкілеттігінің мерзімі = жоқ
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = 30 қаңтар 1996
 |таратылды        = 30 маусым 2026
 |біріншісі        = [[Өмірбек Бәйгелді]]
 |соңғысы          = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]
 |сайты            = [https://senate.parlam.kz/ Сенат ресми сайты]
}}
'''Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының төрағасы''' (қысқартқанда '''Сенат төрағасы''') — [[Қазақстан парламенті]]нің [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] атты жоғарғы палатасының [[спикер]]і.

Төраға Сенаттың отырыстарын шақыртып, оларға төрағалық етеді, орынбасарларына үміткер ұсынады. Ол, оған қоса, палата регламентінің сақталуына, үйлестіру органының басшылығына, қабылданған актілерге қол қоюға жауапты. [[Қазақстан Мәжілісінің төрағасы]]мен қатар Сенат төрағасы [[Қазақстан Конституциялық соты|Конституциялық Сот]]тың судьялары, [[Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның, [[Қазақстан Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палата]]ның мүшелері қызметіне үміткер ұсынады.&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution |title=Қазақстан Республикасының Конституциясы (58-бап) |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;

== Төрағалар тізімі ==
{{Толық мақала|Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|*]]</text>
      <sha1>bhjqwgps6e4whqfn0bzp4y8kbhfv817</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710077</id>
    <revision>
      <id>3636529</id>
      <parentid>3630391</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылығы */</comment>
      <origin>3636529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40551" sha1="7jxg33yrv1142p6umasdfr42k3l51re" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       ={{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[28 наурыз]] [[2006 жыл]]&lt;br&gt;{{small|(тұңғыш рет құрылды)}}&lt;br&gt;[[23 қаңтар]] [[2012 жыл]]&lt;br&gt;{{small|(қайта құрылды)}}&lt;br&gt;
[[1 қыркүйек]] [[2023 жыл]]&lt;br&gt;{{small|(қайта құрылды)}}
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] {{small|(2014-2023)}}
 |ізашары2          = [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] {{small|(2019-2023)}}
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] 
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = [[Қанат Жұмабайұлы Ысқақов|Қанат Ысқақов]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/mam?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mam
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынатын, оның құрамына кіретін орталық атқарушы орган. Министрлік мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау, [[кинематография]], [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері|мемлекеттік рәміздер]], [[Мұрағат|архив]] ісі және құжаттама, [[ономастика]], ақпарат, діни қызмет, мемлекеттік жастар және отбасы саясаты, конфессияаралық және этносаралық келісім салаларындағы басшылықты жүзеге асырады.

== Тарихы ==
Мәдениет және ақпарат министрлігі тұңғыш рет 27 наурыз күні, 2006 жылы құрылды, оның тұңғыш министрі [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] еді. 2010 жылдың наурызында министрлік [[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] болып өзгертілді.

2012 жылдың қаңтарында министрлік қайта құрылды, оның үшінші министрі болып 23 қаңтар күні [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]] тағайындалды. 2014 жылдың наурызында ол тағы бір рет Мәдениет министрлігіне айналып, тамыз айында Мәдениет және спорт министрлігі болып өзгерді.

2023 жылдың 1 қыркүйегінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен Мәдениет және ақпарат министрлігі қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/zhana-5-ministrlik-quryldy-312420/|title=Жаңа 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-06}}&lt;/ref&gt; Келесі күні, 2 қыркүйекте президент жарлығымен жаңа құрылған министр лауазымына [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] тағайындалғаны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;balaeva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/aida-balaeva-madeniet-zhane-akparat-ministri_a4107488|title=Аида Балаева - Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Министрлік мынадай салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысады:
# мәдениет, сондай-ақ халықаралық мәдени байланыстар;
# тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану;
# кинематография;
# мемлекеттік рәміздер;
# архив ісі және басқаруды құжаттамалық қамтамасыз ету;
# электрондық құжат айналымы мен электрондық архивтер, оның ішінде таратылуы шектелген қызметтік ақпарат және онымен жұмыс істеу;
# ономастика;
# креативті индустриялар және шығармашылық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру;
# ақпарат;
# ақпаратқа қол жеткізу;
# балаларды олардың денсаулығына және дамуына зиян келтіретін ақпараттан қорғау;
# телерадио хабарларын тарату;
# бұқаралық ақпарат құралдары;
# онлайн-платформалар және онлайн-жарнама;
# діни қызмет;
# мемлекеттік жастар және отбасы саясаты;
# қоғамдық сананы жаңғырту;
# қайырымдылық;
# волонтерлік қызмет;
# медиация;
# ішкі саяси тұрақтылықты, конфессияаралық және этносаралық келісімді қамтамасыз ету;
# мемлекеттің, азаматтық қоғамның және қоғамдық кеңестердің өзара іс-қимылы;
# өз құзыреті шегінде Министрлікке жүктелген өзге де міндеттерді жүзеге асыру.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000866 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
* Премьер-министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]
* Министрдің бірінші орынбасары; Қанат Ысқақов
* Министр орынбасары: Евгений Кочетов
* Министр орынбасары: Айбек Сыдықов
* Министр орынбасары: [[Рустам Али]] 
* Министрлік аппаратының басшысы: Ринат Мұхаметқали&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Басшылық]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
2023 жылдың қазанында жазылған ақпарат бойынша Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің жеті комитеті бар:&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Министрлік құрылымы]&lt;/ref&gt;
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті|Дін істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті|Азаматтық қоғам істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті|Жастар және отбасы істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті|Ақпарат комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті|Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті|Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті|Мәдениет комитеті]]

== Қарамағындағы мекемелер ==
* «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КеАҚ
* «Александр Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесі» РМҚК
* «Астана Балет» театры» ЖШС 
* [[Астана Опера|«Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театры» КеАҚ]]
* [[Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрада-цирк колледжі|«Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрадалық-цирк колледжі» РМҚК]]
* «Конфессияаралық және дінаралық диалогтың халықаралық орталығы» КеАҚ
* «Қазақ әуендері» АҚ
* [[Қазақ газеттері|«Қазақ газеттері» ЖШС]]
* [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» АҚ]]
* «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КеАҚ
* [[Қазақ ұлттық хореография академиясы|«Қазақ ұлттық хореография академиясы» ШЖҚ РМК]]
* [[Qazcontent|«Qazcontent» АҚ]]
* [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС]]
* [[Қазтелерадио|«Қазтелерадио» АҚ]]
* [[Алматы музыка колледжі|«Петр Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжі» РМҚК]]
* [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі» РМҚК]]
* [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]]
* [[Қазақфильм|«Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық киностудиясы» АҚ]]
* «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС

; Республикалық мемлекеттік мекемелер 
* «Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ мамандандырылған музыка мектеп-интернаты» РММ
* «Күләш Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған музыка орта мектеп-интернаты» РММ
* [[Қазақ ұлттық өнер университеті|«Қазақ ұлттық өнер университеті» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық консерваториясы|«Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|«Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы» РММ]]
* Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі

== Министрлер тізімі ==
=== Мәдениет және ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|4
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

=== Мәдениет министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қазақ КСР Мәдениет Мемлекеттік комитеті (1990–1991)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]]
|[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|1990
|1991
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|ҚКП]]{{Citation needed}}
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]
|-
|2
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932-2013)}}
|1991
|1992
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (1992–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932-2013)}}
|ақпан&lt;br&gt;1992
|қазан&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Серік Сопыжанұлы Ашляев|Серік Ашляев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|қыркүйек&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1994
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Талғат Асылұлы Мамашев|Талғат Мамашев]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1994
|наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігі|Білім және мәдениет министрлігі]] (наурыз–қазан 1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov.jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dusen Kaseinov.jpg|99px]]
|[[Дүйсен Құрабайұлы Қасейінов|Дүйсен Қасейінов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|13 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014-2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
|17 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mcsgovrkmks.jpg|99px]]
|[[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|17 маусым&lt;br&gt;2019
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|3
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]&lt;br&gt;{{small|(1990 туған)}}
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
|1 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

=== Ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі|Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі]] (1991–1995)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kuanysh Sultanov (2013, cropped).jpg|99px]]
|[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]]&lt;br&gt;{{small|(1945 туған)}}
|тамыз&lt;br&gt;1991
|қаңтар&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]&lt;br&gt;[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi|Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi]] (1995–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1995
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Sauytbek Abdrakhmanov.jpg|99px]]
|[[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов|Сауытбек Абдрахманов]]&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|14 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|шілде&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|шілде&lt;br&gt;2004
|қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат министрлігі|Байланыс және ақпарат министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|14 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі|Байланыс және ақпарат агенттігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|7 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abayev (37573770292) (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2016
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] (2019–2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Aida Balaeva (2020-08-29) (cropped).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Asqar Omarov (cropped).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Darhan Qıdıräli (2023-04-04).jpg|99px]]
|[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|М]]
[[Санат:Мәдениет министрліктері]]
[[Санат:Ақпарат министрліктері]]</text>
      <sha1>7jxg33yrv1142p6umasdfr42k3l51re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3636494</id>
      <parentid>3636066</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім (кейін) */</comment>
      <origin>3636494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6303" sha1="btpjmeopwa2zswfuqxyc9c38be4ywu8" xml:space="preserve">== Тізім (кейін) ==
* [[Джеймс Даймон]], [[American Express]], [[Стивен Сквери]], [[Төлем картасы]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>btpjmeopwa2zswfuqxyc9c38be4ywu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733827</id>
    <revision>
      <id>3636235</id>
      <parentid>3633129</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3636235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35438" sha1="6rxfvd0f4ykl4tlomriryfzv2ocn9be" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген.

Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған.

== Өңір әкімдері ==
# [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды.
# [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды.
# [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды.
# [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды.
# [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.
# [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды.
# [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды.
# [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды.
# [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.
# [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды.
# [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды.
# [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды.
# [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды.
# [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды.
# [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.

== Астана қаласы ==
; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–)
# [[Байқоңыр ауданы]] — Талғат Абайұлы Рахманберді (2023–)
# [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–)
# [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–)
# [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–)
# [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–)

== Алматы қаласы ==
; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан)
# [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–)
# [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–)
# [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–)
# [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–)
# [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–)
# [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–)
# [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–)
# [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–)

== Шымкент қаласы ==
; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–)
# [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–)
# [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–)
# [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–)
# [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–)

== Байқоңыр қаласы ==
; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан)

== Абай облысы ==
; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–)
# [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–)
# [[Аягөз ауданы]] — Данияр Қайырханұлы Шәкәрімов (2024–)
# [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–)
# [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–)
# [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–)
# [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024–)
# [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–)
# [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–)
# [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–)
# [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–)
# [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–)

== Ақмола облысы ==
; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–)
# [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–)
# [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) 
# [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–)
# [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–)
# [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–)
# [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–)
# [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–)
# [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–)
# [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–)
# [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–)
# [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–)
# [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–)
# [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–)
# [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–)
# [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–)
# [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–)
# [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–)
# [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–)
# [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–)

== Ақтөбе облысы ==
; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–)
# [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) 
# [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–)
# [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–)
# [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–)
# [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–)
# [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–)
# [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–)
# [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–)
# [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–)
# [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–)
# [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–)
# [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–)

; Ақтөбе аудандары 
# [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–)
# [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–)

== Алматы облысы ==
; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–)
# [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–)
# [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–)
# [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–)
# [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–)
# [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–)
# [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–)
# [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–)
# [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–)
# [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–)

== Атырау облысы ==
; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–)
# [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–)
# [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–)
# [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–)
# [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) 
# [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–)
# [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–)
# [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–)

== Батыс Қазақстан облысы ==
; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан)
# [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–)
# [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–)
# [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–)
# [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–)
# [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–)
# [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–)
# [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–)
# [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–)
# [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–)
# [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–)
# [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–)
# [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–)
# [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–)

== Жамбыл облысы ==
; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–)
# [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–)
# [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–)
# [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–)
# [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–)
# [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–)
# [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–)
# [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–)
# [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–)
# [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–)

; Тараз аудандары
# [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–)
# [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–)

== Жетісу облысы ==
; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–)
# [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–)
# [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–)
# [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–)
# [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–)
# [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–)
# [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–)
# [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–)
# [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–)
# [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–)

== Қарағанды облысы ==
; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–)
# [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–)
# [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–)
# [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–)
# [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–)
# [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–)
# [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–)
# [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-)
# [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–)
# [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–)
# [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–)
# [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–)
# [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–)

; Қарағанды аудандары 
# [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–)
# [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–)

== Қостанай облысы ==
; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан)
# [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) 
# [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–)
# [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–)
# [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–)
# [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–)
# [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) 
# [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–)
# [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) 
# [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–)
# [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–)
# [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–)
# [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–)
# [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–)
# [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) 
# [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–)
# [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–)
# [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–)
# [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–)
# [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–)
# [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–)

== Қызылорда облысы ==
; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап)
# [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–)
# [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–)
# [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–)
# [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–)
# [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–)
# [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–)
# [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–)
# [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–)

== Маңғыстау облысы ==
; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан)
# [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–)
# [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–)
# [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–)
# [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–)
# [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–)
# [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–)
# [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–)

== Павлодар облысы ==
; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан)
# [[Аққулы ауданы]] — ''бос орын''
# [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — Қаршыға Зәлмұханұлы Арынов (2018–)
# [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–)
# [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–)
# [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–)
# [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–)
# [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–)
# [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–)
# [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–)
# [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–)
# [[Ақсу]] қаласы – Болатбек Кәрімұлы Шәріпов (2024–)
# [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–)
# [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–)

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен)
# [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–)
# [[Ақжар ауданы]] — [[Рүстем Мұқашұлы Елубаев]] (2024–)
# [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–)
# [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–)
# [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–)
# [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–)
# [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–)
# [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–)
# [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–)
# [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–)
# [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–)
# [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–)
# [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–)
# [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–)

== Түркістан облысы ==
; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан)
# [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) 
# [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–)
# [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–)
# [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–)
# [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–)
# [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–)
# [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–)
# [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–)
# [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–)
# [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–)
# [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–)
# [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–)
# [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–)
# [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–)
# [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–)
# [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–)
# [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–)

== Ұлытау облысы ==
; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–)
# [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–)
# [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–)
# [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–)
# [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–)

== Шығыс Қазақстан облысы ==
; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023–)
# [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–)
# [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–)
# [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–)
# [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–)
# [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–)
# [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–)
# [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–)
# [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–)
# [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–)
# [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–)
# [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–)
# [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]]</text>
      <sha1>6rxfvd0f4ykl4tlomriryfzv2ocn9be</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636239</id>
      <parentid>3636235</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3636239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35438" sha1="04qfdxxv7wiq6rrld934fxhm7iykaay" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген.

Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған.

== Өңір әкімдері ==
# [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды.
# [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды.
# [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды.
# [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды.
# [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.
# [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды.
# [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды.
# [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды.
# [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.
# [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды.
# [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды.
# [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды.
# [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды.
# [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды.
# [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.

== Астана қаласы ==
; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–)
# [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–)
# [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–)
# [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–)
# [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–)
# [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–)

== Алматы қаласы ==
; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан)
# [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–)
# [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–)
# [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–)
# [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–)
# [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–)
# [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–)
# [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–)
# [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–)

== Шымкент қаласы ==
; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–)
# [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–)
# [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–)
# [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–)
# [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–)

== Байқоңыр қаласы ==
; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан)

== Абай облысы ==
; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–)
# [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–)
# [[Аягөз ауданы]] — Данияр Қайырханұлы Шәкәрімов (2024–)
# [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–)
# [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–)
# [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–)
# [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024–)
# [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–)
# [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–)
# [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–)
# [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–)
# [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–)

== Ақмола облысы ==
; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–)
# [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–)
# [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) 
# [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–)
# [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–)
# [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–)
# [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–)
# [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–)
# [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–)
# [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–)
# [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–)
# [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–)
# [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–)
# [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–)
# [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–)
# [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–)
# [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–)
# [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–)
# [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–)
# [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–)

== Ақтөбе облысы ==
; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–)
# [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) 
# [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–)
# [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–)
# [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–)
# [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–)
# [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–)
# [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–)
# [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–)
# [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–)
# [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–)
# [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–)
# [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–)

; Ақтөбе аудандары 
# [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–)
# [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–)

== Алматы облысы ==
; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–)
# [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–)
# [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–)
# [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–)
# [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–)
# [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–)
# [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–)
# [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–)
# [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–)
# [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–)

== Атырау облысы ==
; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–)
# [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–)
# [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–)
# [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–)
# [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) 
# [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–)
# [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–)
# [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–)

== Батыс Қазақстан облысы ==
; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан)
# [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–)
# [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–)
# [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–)
# [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–)
# [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–)
# [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–)
# [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–)
# [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–)
# [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–)
# [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–)
# [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–)
# [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–)
# [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–)

== Жамбыл облысы ==
; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–)
# [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–)
# [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–)
# [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–)
# [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–)
# [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–)
# [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–)
# [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–)
# [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–)
# [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–)

; Тараз аудандары
# [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–)
# [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–)

== Жетісу облысы ==
; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–)
# [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–)
# [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–)
# [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–)
# [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–)
# [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–)
# [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–)
# [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–)
# [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–)
# [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–)

== Қарағанды облысы ==
; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–)
# [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–)
# [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–)
# [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–)
# [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–)
# [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–)
# [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–)
# [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-)
# [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–)
# [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–)
# [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–)
# [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–)
# [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–)

; Қарағанды аудандары 
# [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–)
# [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–)

== Қостанай облысы ==
; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан)
# [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) 
# [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–)
# [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–)
# [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–)
# [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–)
# [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) 
# [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–)
# [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) 
# [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–)
# [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–)
# [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–)
# [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–)
# [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–)
# [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) 
# [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–)
# [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–)
# [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–)
# [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–)
# [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–)
# [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–)

== Қызылорда облысы ==
; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап)
# [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–)
# [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–)
# [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–)
# [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–)
# [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–)
# [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–)
# [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–)
# [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–)

== Маңғыстау облысы ==
; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан)
# [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–)
# [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–)
# [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–)
# [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–)
# [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–)
# [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–)
# [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–)

== Павлодар облысы ==
; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан)
# [[Аққулы ауданы]] — ''бос орын''
# [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — Қаршыға Зәлмұханұлы Арынов (2018–)
# [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–)
# [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–)
# [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–)
# [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–)
# [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–)
# [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–)
# [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–)
# [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–)
# [[Ақсу]] қаласы – Болатбек Кәрімұлы Шәріпов (2024–)
# [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–)
# [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–)

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен)
# [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–)
# [[Ақжар ауданы]] — [[Рүстем Мұқашұлы Елубаев]] (2024–)
# [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–)
# [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–)
# [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–)
# [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–)
# [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–)
# [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–)
# [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–)
# [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–)
# [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–)
# [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–)
# [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–)
# [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–)

== Түркістан облысы ==
; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан)
# [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) 
# [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–)
# [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–)
# [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–)
# [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–)
# [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–)
# [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–)
# [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–)
# [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–)
# [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–)
# [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–)
# [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–)
# [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–)
# [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–)
# [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–)
# [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–)
# [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–)

== Ұлытау облысы ==
; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–)
# [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–)
# [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–)
# [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–)
# [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–)

== Шығыс Қазақстан облысы ==
; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023–)
# [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–)
# [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–)
# [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–)
# [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–)
# [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–)
# [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–)
# [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–)
# [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–)
# [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–)
# [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–)
# [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–)
# [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]]</text>
      <sha1>04qfdxxv7wiq6rrld934fxhm7iykaay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636242</id>
      <parentid>3636239</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Павлодар облысы */</comment>
      <origin>3636242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35444" sha1="jfcp7zde01yy859w2wd8hi2c268zi1n" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген.

Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған.

== Өңір әкімдері ==
# [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды.
# [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды.
# [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды.
# [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды.
# [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.
# [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды.
# [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды.
# [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды.
# [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.
# [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды.
# [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды.
# [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды.
# [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды.
# [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды.
# [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.

== Астана қаласы ==
; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–)
# [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–)
# [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–)
# [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–)
# [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–)
# [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–)

== Алматы қаласы ==
; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан)
# [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–)
# [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–)
# [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–)
# [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–)
# [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–)
# [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–)
# [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–)
# [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–)

== Шымкент қаласы ==
; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–)
# [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–)
# [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–)
# [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–)
# [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–)

== Байқоңыр қаласы ==
; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан)

== Абай облысы ==
; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–)
# [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–)
# [[Аягөз ауданы]] — Данияр Қайырханұлы Шәкәрімов (2024–)
# [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–)
# [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–)
# [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–)
# [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024–)
# [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–)
# [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–)
# [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–)
# [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–)
# [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–)

== Ақмола облысы ==
; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–)
# [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–)
# [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) 
# [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–)
# [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–)
# [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–)
# [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–)
# [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–)
# [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–)
# [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–)
# [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–)
# [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–)
# [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–)
# [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–)
# [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–)
# [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–)
# [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–)
# [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–)
# [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–)
# [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–)

== Ақтөбе облысы ==
; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–)
# [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) 
# [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–)
# [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–)
# [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–)
# [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–)
# [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–)
# [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–)
# [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–)
# [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–)
# [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–)
# [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–)
# [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–)

; Ақтөбе аудандары 
# [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–)
# [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–)

== Алматы облысы ==
; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–)
# [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–)
# [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–)
# [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–)
# [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–)
# [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–)
# [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–)
# [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–)
# [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–)
# [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–)

== Атырау облысы ==
; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–)
# [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–)
# [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–)
# [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–)
# [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) 
# [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–)
# [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–)
# [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–)

== Батыс Қазақстан облысы ==
; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан)
# [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–)
# [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–)
# [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–)
# [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–)
# [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–)
# [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–)
# [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–)
# [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–)
# [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–)
# [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–)
# [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–)
# [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–)
# [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–)

== Жамбыл облысы ==
; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–)
# [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–)
# [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–)
# [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–)
# [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–)
# [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–)
# [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–)
# [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–)
# [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–)
# [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–)

; Тараз аудандары
# [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–)
# [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–)

== Жетісу облысы ==
; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–)
# [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–)
# [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–)
# [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–)
# [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–)
# [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–)
# [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–)
# [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–)
# [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–)
# [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–)

== Қарағанды облысы ==
; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–)
# [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–)
# [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–)
# [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–)
# [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–)
# [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–)
# [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–)
# [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-)
# [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–)
# [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–)
# [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–)
# [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–)
# [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–)

; Қарағанды аудандары 
# [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–)
# [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–)

== Қостанай облысы ==
; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан)
# [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) 
# [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–)
# [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–)
# [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–)
# [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–)
# [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) 
# [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–)
# [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) 
# [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–)
# [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–)
# [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–)
# [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–)
# [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–)
# [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) 
# [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–)
# [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–)
# [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–)
# [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–)
# [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–)
# [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–)

== Қызылорда облысы ==
; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап)
# [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–)
# [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–)
# [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–)
# [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–)
# [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–)
# [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–)
# [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–)
# [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–)

== Маңғыстау облысы ==
; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан)
# [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–)
# [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–)
# [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–)
# [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–)
# [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–)
# [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–)
# [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–)

== Павлодар облысы ==
; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан)
# [[Аққулы ауданы]] — ''бос орын''
# [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — Қаршыға Зәлмұханұлы Арынов (2018–)
# [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–)
# [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–)
# [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–)
# [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–)
# [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–)
# [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–)
# [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–)
# [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–)
# [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–)
# [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–)
# [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–)

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен)
# [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–)
# [[Ақжар ауданы]] — [[Рүстем Мұқашұлы Елубаев]] (2024–)
# [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–)
# [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–)
# [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–)
# [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–)
# [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–)
# [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–)
# [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–)
# [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–)
# [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–)
# [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–)
# [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–)
# [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–)

== Түркістан облысы ==
; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан)
# [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) 
# [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–)
# [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–)
# [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–)
# [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–)
# [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–)
# [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–)
# [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–)
# [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–)
# [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–)
# [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–)
# [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–)
# [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–)
# [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–)
# [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–)
# [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–)
# [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–)

== Ұлытау облысы ==
; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–)
# [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–)
# [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–)
# [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–)
# [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–)

== Шығыс Қазақстан облысы ==
; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023–)
# [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–)
# [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–)
# [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–)
# [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–)
# [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–)
# [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–)
# [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–)
# [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–)
# [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–)
# [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–)
# [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–)
# [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]]</text>
      <sha1>jfcp7zde01yy859w2wd8hi2c268zi1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636245</id>
      <parentid>3636242</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Павлодар облысы */</comment>
      <origin>3636245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35477" sha1="k7ewicguzvl6lta37n2cegrccs9eu93" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген.

Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған.

== Өңір әкімдері ==
# [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды.
# [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды.
# [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды.
# [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды.
# [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.
# [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды.
# [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды.
# [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды.
# [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.
# [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды.
# [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды.
# [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды.
# [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды.
# [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды.
# [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.

== Астана қаласы ==
; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–)
# [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–)
# [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–)
# [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–)
# [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–)
# [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–)

== Алматы қаласы ==
; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан)
# [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–)
# [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–)
# [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–)
# [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–)
# [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–)
# [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–)
# [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–)
# [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–)

== Шымкент қаласы ==
; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–)
# [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–)
# [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–)
# [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–)
# [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–)

== Байқоңыр қаласы ==
; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан)

== Абай облысы ==
; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–)
# [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–)
# [[Аягөз ауданы]] — Данияр Қайырханұлы Шәкәрімов (2024–)
# [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–)
# [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–)
# [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–)
# [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024–)
# [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–)
# [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–)
# [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–)
# [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–)
# [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–)

== Ақмола облысы ==
; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–)
# [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–)
# [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) 
# [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–)
# [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–)
# [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–)
# [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–)
# [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–)
# [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–)
# [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–)
# [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–)
# [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–)
# [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–)
# [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–)
# [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–)
# [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–)
# [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–)
# [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–)
# [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–)
# [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–)

== Ақтөбе облысы ==
; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–)
# [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) 
# [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–)
# [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–)
# [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–)
# [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–)
# [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–)
# [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–)
# [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–)
# [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–)
# [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–)
# [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–)
# [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–)

; Ақтөбе аудандары 
# [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–)
# [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–)

== Алматы облысы ==
; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–)
# [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–)
# [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–)
# [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–)
# [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–)
# [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–)
# [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–)
# [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–)
# [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–)
# [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–)

== Атырау облысы ==
; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–)
# [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–)
# [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–)
# [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–)
# [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) 
# [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–)
# [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–)
# [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–)

== Батыс Қазақстан облысы ==
; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан)
# [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–)
# [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–)
# [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–)
# [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–)
# [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–)
# [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–)
# [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–)
# [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–)
# [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–)
# [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–)
# [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–)
# [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–)
# [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–)

== Жамбыл облысы ==
; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–)
# [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–)
# [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–)
# [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–)
# [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–)
# [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–)
# [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–)
# [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–)
# [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–)
# [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–)

; Тараз аудандары
# [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–)
# [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–)

== Жетісу облысы ==
; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–)
# [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–)
# [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–)
# [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–)
# [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–)
# [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–)
# [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–)
# [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–)
# [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–)
# [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–)

== Қарағанды облысы ==
; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–)
# [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–)
# [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–)
# [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–)
# [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–)
# [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–)
# [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–)
# [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-)
# [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–)
# [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–)
# [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–)
# [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–)
# [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–)

; Қарағанды аудандары 
# [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–)
# [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–)

== Қостанай облысы ==
; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан)
# [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) 
# [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–)
# [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–)
# [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–)
# [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–)
# [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) 
# [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–)
# [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) 
# [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–)
# [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–)
# [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–)
# [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–)
# [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–)
# [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) 
# [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–)
# [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–)
# [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–)
# [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–)
# [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–)
# [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–)

== Қызылорда облысы ==
; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап)
# [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–)
# [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–)
# [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–)
# [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–)
# [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–)
# [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–)
# [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–)
# [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–)

== Маңғыстау облысы ==
; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан)
# [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–)
# [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–)
# [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–)
# [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–)
# [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–)
# [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–)
# [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–)

== Павлодар облысы ==
; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан)
# [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–)
# [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — Қаршыға Зәлмұханұлы Арынов (2018–)
# [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–)
# [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–)
# [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–)
# [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–)
# [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–)
# [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–)
# [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–)
# [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–)
# [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–)
# [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–)
# [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–)

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен)
# [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–)
# [[Ақжар ауданы]] — [[Рүстем Мұқашұлы Елубаев]] (2024–)
# [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–)
# [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–)
# [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–)
# [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–)
# [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–)
# [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–)
# [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–)
# [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–)
# [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–)
# [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–)
# [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–)
# [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–)

== Түркістан облысы ==
; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан)
# [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) 
# [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–)
# [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–)
# [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–)
# [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–)
# [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–)
# [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–)
# [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–)
# [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–)
# [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–)
# [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–)
# [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–)
# [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–)
# [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–)
# [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–)
# [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–)
# [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–)

== Ұлытау облысы ==
; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–)
# [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–)
# [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–)
# [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–)
# [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–)

== Шығыс Қазақстан облысы ==
; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023–)
# [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–)
# [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–)
# [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–)
# [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–)
# [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–)
# [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–)
# [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–)
# [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–)
# [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–)
# [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–)
# [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–)
# [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]]</text>
      <sha1>k7ewicguzvl6lta37n2cegrccs9eu93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дастан Адайұлы Рыспеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746344</id>
    <revision>
      <id>3636278</id>
      <parentid>3631017</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10447" sha1="o1qgxqso6f7rw3691vzxws1t9p0771p" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Дастан Адайұлы Рыспеков
| Суреті               = Dastan Ryspekov (cropped).jpg
| Атауы                = Рыспеков, 2023 жыл

| Титулы               = [[Ұлытау облысы]]ның 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ұлытау облысы|әкімі]]
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2                  = Coat of arms of Ulytau Region.svg
| Басқара бастады      = 9 қазан 2024
| Басқаруын аяқтады    = 17 шілде 2026 
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары              = [[Берік Әбдіғалиұлы]]
| Ізбасары             = [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]]

| Титулы_2             = [[Ұлытау облысы]] әкімінің орынбасары 
| Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_2    = тамыз 2023
| Басқаруын аяқтады_2  = қазан 2024
| Президент_2          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| тақырыпша1_2         = Әкімі
| мәтін1_2             = [[Берік Әбдіғалиұлы]]
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 

| Титулы_3             = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Мәдениет және спорт министрлігі Туризм индустриясы комитетінің]] төрағасы
| Ту_3                 = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_3    = ақпан 2020
| Басқаруын аяқтады_3  = тамыз 2023
| Президент_3          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Премьер_3            = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]&lt;br /&gt;[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
| тақырыпша1_3         = Министрі
| мәтін1_3             = [[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]&lt;br&gt;[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 

| Туған күні         = 23.6.1984
| Туған жері         = {{туғанжері|Жезқазған|Жезқазғанда}}, [[Жезқазған облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 
| Партиясы             = 
| Білімі               = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2005)&lt;br /&gt;[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазМЗУ]] Алматы заң академиясы (2008)
| Мамандығы            = Мемлекеттік және жергілікті басқару (2005)
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
}}
'''Дастан Адайұлы Рыспеков''' ([[23 маусым]] [[1984 жыл]], [[Жезқазған]]) — қазақстандық саясаткер, 2024–2026 жылдары [[Ұлытау облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкім]]і.

== Білімі ==
[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті]]н және [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазМЗУ Алматы заң академиясы]]н тәмамдаған.

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 2006 жылы [[Алматы]] қаласындағы Экономика және бюджетті жоспарлау департаменті түсімдерді болжау бөлімінің бас маманы ретінде бастаған. 

2007–2016 жылдары Алматы қаласында Экономика және бюджеттік жоспарлау департаментінде, Алматы қаласы бойынша Тексеру комиссиясында, республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінде басшылық лауазымдарда жұмыс істеді.

2016–2018 жылдары — «[[Дүниежүзілік көрме (2017)|Астана ЭКСПО-2017]]» ҰК» бухгалтерлік есеп және есептілік департаментінің директоры — бас бухгалтері.

2018–2019 жылдары — Павлодар облысы Кәсіпкерлік, сауда және туризм басқармасының басшысы.

2019 жылғы сәуірден бастап «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясы» АҚ Экономика және бюджетті жоспарлау департаментінің директоры қызметін атқарды.

2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Мәдениет және спорт министрлігі Туризм индустриясы комитеті]]нің төрағасы болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/dastan-adajuly-ryspekov|title=Дастан Адайұлы Рыспеков|author=inbusiness.kz|date=2024-10-09|work=inbusiness.kz|accessdate=2024-10-09|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыспековтің комитетті басқарған тұсында Қазақстанға келген туристерге bed tax салығын төлеу керек болды. Бұл жарна төлеуге әр турист 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті. Салық туристердің қонақ үйге төлейтін сомасының 5% тең.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/2023-11-28/dmnv-postelnyj-sbor-utverdyat/ |title= «Постельный сбор» для иностранцев хотят утвердить, несмотря на планы по его отмене |lang= ru |publisher= КУРСИВ |last= Думанова |first= Кристина |date= 2023-11-28 |accessdate= 2024-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|PY5y1i2eq8c|Сбор с иностранных туристов. Дастан Рыспеков}}&lt;/ref&gt; Оның төрағалығы, оған қоса, [[COVID-19 пандемиясы]]ның өршуімен қатар басталды.&lt;ref&gt;{{YouTube|wRwiJWPGQU4|ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙ КЕЗІНДЕГІ ТУРИЗМ /Сұхбат (07.04.20)}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы тамыздан бастап [[Ұлытау облысы]] әкімі [[Берік Әбдіғалиұлы]]ның орынбасары.

2024 жылғы 9 қазанда [[Ұлытау облысы]]ның әкімі лауазымына тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/da-ryspekovti-tagayyndau-turaly-993932|title=Д.А. Рыспековті тағайындау туралы|author=akorda.kz|date=2024-10-09|work=|publisher=|accessdate=2024-10-09|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Лауазымына тағайындалған сәтінде Рыспеков елдегі [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|облыс]]қа және [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|республикалық маңызы бар қала]]ға басшылық еткен ең жас әкім болды; оның жасы 40-та. Бұл рекордты оған дейін иелеген — әкім [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]].&lt;ref name=&quot;tengritaga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/samyiy-molodoy-izvestno-novom-akime-ulyitau-dastane-550367/|title=Самый молодой: что известно о новом акиме Улытау Дастане Рыспекове|lang=ru|work=tengrinews.kz|last=Шашкина|first=Алина|date=2024-10-09|accessdate=2024-10-09}}&lt;/ref&gt; Ұлытау облысы әкіміне Рыспековтан басқа тағы [[Ұлантай Төлеутайұлы Үсенов|Ұлантай Үсенов]]тің де үміткерлігі қарастырылып жатқан еді.&lt;ref name=&quot;tengritaga&quot; /&gt; 2026 жылғы 17 шілдеде лауазымынан босатылды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dastan-adayuly-ryspekov-ulytau-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-176405 Мемлекет басшысының Жарлығымен Дастан Адайұлы Рыспеков Ұлытау облысының әкімі лауазымынан босатылды]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Рыспеков, Дастан Абайұлы}}
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлытау облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>o1qgxqso6f7rw3691vzxws1t9p0771p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636282</id>
      <parentid>3636278</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10450" sha1="8u08y8abhnlmc63hcn5q6r70eboyqqo" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Дастан Адайұлы Рыспеков
| Суреті               = Dastan Ryspekov (cropped).jpg
| Атауы                = Рыспеков, 2023 жыл

| Титулы               = [[Ұлытау облысы]]ның 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ұлытау облысы|әкімі]]
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2                  = Coat of arms of Ulytau Region.svg
| Басқара бастады      = 9 қазан 2024
| Басқаруын аяқтады    = 17 шілде 2026 
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары              = [[Берік Әбдіғалиұлы]]
| Ізбасары             = [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]]

| Титулы_2             = [[Ұлытау облысы]] әкімінің орынбасары 
| Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2_2                = Coat of arms of Ulytau Region.svg
| Басқара бастады_2    = тамыз 2023
| Басқаруын аяқтады_2  = қазан 2024
| Президент_2          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| тақырыпша1_2         = Әкімі
| мәтін1_2             = [[Берік Әбдіғалиұлы]]
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 

| Титулы_3             = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Мәдениет және спорт министрлігі Туризм индустриясы комитетінің]] төрағасы
| Ту_3                 = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_3    = ақпан 2020
| Басқаруын аяқтады_3  = тамыз 2023
| Президент_3          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Премьер_3            = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]&lt;br /&gt;[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
| тақырыпша1_3         = Министрі
| мәтін1_3             = [[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]&lt;br&gt;[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 

| Туған күні         = 23.6.1984
| Туған жері         = {{туғанжері|Жезқазған|Жезқазғанда}}, [[Жезқазған облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 
| Партиясы             = 
| Білімі               = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2005)&lt;br /&gt;[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазМЗУ]] Алматы заң академиясы (2008)
| Мамандығы            = Мемлекеттік және жергілікті басқару (2005)
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
}}
'''Дастан Адайұлы Рыспеков''' ([[23 маусым]] [[1984 жыл]], [[Жезқазған]]) — қазақстандық саясаткер, 2024–2026 жылдары [[Ұлытау облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкім]]і.

== Білімі ==
[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті]]н және [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазМЗУ Алматы заң академиясы]]н тәмамдаған.

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 2006 жылы [[Алматы]] қаласындағы Экономика және бюджетті жоспарлау департаменті түсімдерді болжау бөлімінің бас маманы ретінде бастаған. 

2007–2016 жылдары Алматы қаласында Экономика және бюджеттік жоспарлау департаментінде, Алматы қаласы бойынша Тексеру комиссиясында, республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінде басшылық лауазымдарда жұмыс істеді.

2016–2018 жылдары — «[[Дүниежүзілік көрме (2017)|Астана ЭКСПО-2017]]» ҰК» бухгалтерлік есеп және есептілік департаментінің директоры — бас бухгалтері.

2018–2019 жылдары — Павлодар облысы Кәсіпкерлік, сауда және туризм басқармасының басшысы.

2019 жылғы сәуірден бастап «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясы» АҚ Экономика және бюджетті жоспарлау департаментінің директоры қызметін атқарды.

2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Мәдениет және спорт министрлігі Туризм индустриясы комитеті]]нің төрағасы болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/dastan-adajuly-ryspekov|title=Дастан Адайұлы Рыспеков|author=inbusiness.kz|date=2024-10-09|work=inbusiness.kz|accessdate=2024-10-09|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыспековтің комитетті басқарған тұсында Қазақстанға келген туристерге bed tax салығын төлеу керек болды. Бұл жарна төлеуге әр турист 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті. Салық туристердің қонақ үйге төлейтін сомасының 5% тең.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/2023-11-28/dmnv-postelnyj-sbor-utverdyat/ |title= «Постельный сбор» для иностранцев хотят утвердить, несмотря на планы по его отмене |lang= ru |publisher= КУРСИВ |last= Думанова |first= Кристина |date= 2023-11-28 |accessdate= 2024-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|PY5y1i2eq8c|Сбор с иностранных туристов. Дастан Рыспеков}}&lt;/ref&gt; Оның төрағалығы, оған қоса, [[COVID-19 пандемиясы]]ның өршуімен қатар басталды.&lt;ref&gt;{{YouTube|wRwiJWPGQU4|ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙ КЕЗІНДЕГІ ТУРИЗМ /Сұхбат (07.04.20)}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы тамыздан бастап [[Ұлытау облысы]] әкімі [[Берік Әбдіғалиұлы]]ның орынбасары.

2024 жылғы 9 қазанда [[Ұлытау облысы]]ның әкімі лауазымына тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/da-ryspekovti-tagayyndau-turaly-993932|title=Д.А. Рыспековті тағайындау туралы|author=akorda.kz|date=2024-10-09|work=|publisher=|accessdate=2024-10-09|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Лауазымына тағайындалған сәтінде Рыспеков елдегі [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|облыс]]қа және [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|республикалық маңызы бар қала]]ға басшылық еткен ең жас әкім болды; оның жасы 40-та. Бұл рекордты оған дейін иелеген — әкім [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]].&lt;ref name=&quot;tengritaga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/samyiy-molodoy-izvestno-novom-akime-ulyitau-dastane-550367/|title=Самый молодой: что известно о новом акиме Улытау Дастане Рыспекове|lang=ru|work=tengrinews.kz|last=Шашкина|first=Алина|date=2024-10-09|accessdate=2024-10-09}}&lt;/ref&gt; Ұлытау облысы әкіміне Рыспековтан басқа тағы [[Ұлантай Төлеутайұлы Үсенов|Ұлантай Үсенов]]тің де үміткерлігі қарастырылып жатқан еді.&lt;ref name=&quot;tengritaga&quot; /&gt; 2026 жылғы 17 шілдеде лауазымынан босатылды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dastan-adayuly-ryspekov-ulytau-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-176405 Мемлекет басшысының Жарлығымен Дастан Адайұлы Рыспеков Ұлытау облысының әкімі лауазымынан босатылды]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Рыспеков, Дастан Абайұлы}}
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлытау облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>8u08y8abhnlmc63hcn5q6r70eboyqqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабира Егізбайқызы Бибатырова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760859</id>
    <revision>
      <id>3636334</id>
      <parentid>3635773</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8443" sha1="m5z268vlq7z59fx6m0tcnzco040vwlk" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Сабира Егізбайқызы Бибатырова
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = non_vocal_instrumentalist
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 
 |Туған жері           = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[2003 жыл]]дан
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = [[күйші]], композитор, педагог
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[Домбыра]]
 |Жанрлары             = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = «Sabira Dombyra School»
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты
 |Қолтаңбасы           = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}
'''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — қазақстандық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1999–2003 жылдары [[Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжі]]нде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. Консерваторияда белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық жолы ==
2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2012–2015 жылдары Алматы қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Авторлық жобалары ==
Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады:

* «Маржан қыз» (2011);
* «Есіңе ал» (2016);
* «Әнім саған аманат» (2016);
* «Ана – көктем» (2017);
* «Наурызым мерекем» (2017);
* «Мәңгілік ел» (2018, 2019);
* «Қобыз сыры» (2019).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Педагогикалық қызметі ==
2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «Алтын адам» сыйлығы (2022);
* «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023);
* «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жетістіктері ==
* «Айналайын» (1996) — 1-орын
* «Шабыт» (2000) — 2-орын
* Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде
* Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде
* Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде
* «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>m5z268vlq7z59fx6m0tcnzco040vwlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636335</id>
      <parentid>3636334</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Күйшілер|Күйшілер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8475" sha1="2yzl5xr25knuqz73skisxtxp4ubafkg" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Сабира Егізбайқызы Бибатырова
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = non_vocal_instrumentalist
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 
 |Туған жері           = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[2003 жыл]]дан
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = [[күйші]], композитор, педагог
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[Домбыра]]
 |Жанрлары             = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = «Sabira Dombyra School»
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты
 |Қолтаңбасы           = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}
'''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — қазақстандық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1999–2003 жылдары [[Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжі]]нде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. Консерваторияда белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық жолы ==
2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2012–2015 жылдары Алматы қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Авторлық жобалары ==
Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады:

* «Маржан қыз» (2011);
* «Есіңе ал» (2016);
* «Әнім саған аманат» (2016);
* «Ана – көктем» (2017);
* «Наурызым мерекем» (2017);
* «Мәңгілік ел» (2018, 2019);
* «Қобыз сыры» (2019).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Педагогикалық қызметі ==
2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «Алтын адам» сыйлығы (2022);
* «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023);
* «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жетістіктері ==
* «Айналайын» (1996) — 1-орын
* «Шабыт» (2000) — 2-орын
* Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде
* Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде
* Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде
* «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Күйшілер]]</text>
      <sha1>2yzl5xr25knuqz73skisxtxp4ubafkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГАЗ-3307</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761905</id>
    <revision>
      <id>3636344</id>
      <parentid>3588495</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38730-53</username>
        <id>183606</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12531" sha1="hnbbvlpi26c0zayi3ppl0hua7gs0or0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}}
{{Автокөлік
| атауы               = ГАЗ-3307
| модель              = ГАЗ-3307 / 3309
| фото                = GAZ 3307 in Moskovsky.jpg
| өндіруші            = [[ГАЗ]]
| өндіріс жылдары     = 1989–2020&lt;ref name=&quot;Пояснение&quot;&gt;Шассилер тапсырыспен қазіргі күнге дейін жиналады (негізінен экспортқа арналған арнайы жабдық үшін).&lt;/ref&gt;
| ізашары             = [[ГАЗ-53|ГАЗ-53-12]], [[ГАЗ-52]]
| ізбасары            = [[ГАЗон NEXT]]
| зауыттар            = {{flagicon|USSR}} [[ГАЗ]] ([[Горький автомобиль зауыты|Горький]] / [[Төменгі Новгород]])&lt;br&gt; {{flagicon|Russia}} [[ГАЗ]] ([[Төменгі Новгород]])
| класс               = Жүк көлігі
| шанақ типі          = Бортты / шасси
| компоновка          = Алдыңғы мотор, артқы жетек (4×2)
| қозғалтқыш          = V8 ЗМЗ-511, ЗМЗ-5231, ЗМЗ-5244 (бензин)&lt;br&gt;R4 ЯМЗ-534 (дизель)
| берілістер қорабы   = 4 немесе 5 сатылы механикалық
| дөңгелек базасы     = 3770 мм
| ұзындығы            = 6550 мм
| ені                 = 2380 мм
| биіктігі            = 2350 мм
| алдыңғы сорап       = 1630 мм
| артқы сорап         = 1690 мм
| клиренс            = 265 мм
| толық салмағы       = 7850 кг
| бак көлемі          = 105 л
| макс.жылдамдық      = 90 км/сағ (кей модельдерде 110 км/сағ)
| жанармай шығыны     = 19–32 л/100 км
| байланысты модельдер =
| ұқсас               = '''3307/3309 2-door standard cab:'''&lt;br/&gt;[[ЗИЛ-4329|ЗИЛ-4329B 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;[[ЗИЛ-4331|ЗИЛ-4331 2-door standard cab]] &lt;br/&gt;[[КамАЗ-4308|КамАЗ-4308 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;[[МАЗ-4370|MАЗ-4370 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;[[МАЗ-4371|MАЗ-4371 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;[[Foton Ollin|Foton Ollin CTX 2-door standard cab]]/[[Foton Aumark|Foton Aumark S5 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;[[БАЗ Т9016 «Подорожник»|Ashok Leyland 9016 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;[[Tata LPT-1116|Tata LPT-1116 2-door standard cab]]&lt;br/&gt;'''3307/3309 4-door double cab:'''&lt;br/&gt;[[ЗІЛ-4329|ЗІЛ-4329B 4-door double cab]]&lt;br/&gt;[[ЗІЛ-4331|ЗІЛ-4331 4-door double cab]] &lt;br/&gt;[[КамАЗ-4308|КамАЗ-4308 4-door double cab]]&lt;br/&gt;[[МАЗ-4370|MАЗ-4370 4-door double cab]]&lt;br/&gt;[[МАЗ-4371|MАЗ-4371 4-door double cab]]&lt;br/&gt;[[Foton Ollin|Foton Ollin CTX 4-door double cab]]/[[Foton Aumark|Foton Aumark S5 4-door double cab]]&lt;br/&gt;[[БАЗ Т9016 «Подорожник»|Ashok Leyland 9016 4-door double cab]]&lt;br/&gt;[[Tata LPT-1116|Tata LPT-1116 4-door double cab]]
| ортаққор            = GAZ-3307
}}
'''ГАЗ-3307''' — [[КСРО]] мен [[Ресей]]де шығарылған төртінші буындағы орташа тоннажды [[жүк көлігі]]. Бұл модель [[ГАЗ-53]] сериясының ізбасары ретінде [[1989 жыл]]ы шығарылып, [[2020 жыл]]ға дейін өндірісте болды. ГАЗ-3309 – дизельді нұсқасы болып табылады.

== Қысқаша сипаттама ==
ГАЗ-3307 бензинді [[ЗМЗ-511]] (V8, 4.25 л) және кейінірек [[ЗМЗ-5231]], [[ЗМЗ-5244]] қозғалтқыштарымен жабдықталған. Кейінгі жылдары дизельді нұсқалар — [[ЯМЗ-534]] және [[ММЗ Д-245]] орнатылды. Қозғалтқыштар [[Еуро-1]]-ден [[Еуро-5]]-ке дейінгі экостандарттарға сәйкес келді. Жүккөліктің максималды жылдамдығы – 90–110 км/сағ аралығында, ал жүккөтергіштігі шамамен 4,5 тонна.

== Тарих ==
ГАЗ-3307 [[1980 жыл|1980-жылдары]] ГАЗ-4301 жобасы аясында жасалған жаңа буын кабинасымен және технологиялық жаңартулармен келді. [[1994 жыл]]дан бастап ГАЗ-3309 дизельді нұсқасы ұсынылды. [[2000 жыл]]дары модельге жаңа қозғалтқыштар мен [[АБС]] сияқты жүйелер енгізілді. Өндіріс [[2020 жыл]]ы ресми түрде тоқтатылды, бірақ кейбір шассилер арнайы тапсырыспен жиналып жатыр.

== Модификациялар ==
* '''ГАЗ-3306''' — ГАЗ-544.10 (R4, ауа салқындатқышы, атмосфералық, 4,15 л, 85 а.к., Deutz лицензиясы) дизель қозғалтқышымен борттық жүк көлігі. Жүк көтергіштігі — 3,0 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1995 жыл]]дары өндірілді.
** '''ГАЗ-33061''' — [[ГАЗ-52]] агрегаттарына негізделген өтпелі модель, ГАЗ-52 карбюраторлы қозғалтқышымен. Жүк көтергіштігі — 2,5 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1993 жыл]]дары негізінен жүк-жолаушы такси ретінде өндірілді.
* '''ГАЗ-3307''' — ЗМЗ-511.10 ([[2008 жыл]]дан бастап — ЗМЗ-5231.10) карбюраторлы қозғалтқышымен борттық жүк көлігі және шасси. Жүк көтергіштігі — 4,5 т. [[1989 жыл|1989]]—[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2009 жыл]]дары сериялық өндірілді. [[2010 жыл|2010]]–[[2016 жыл]]дары шағын сериямен шықты. [[2016 жыл]]ы инжекторлы ЗМЗ-524400 (V8, 137 а.к., Еуро-5) қозғалтқышымен, ABS жүйесімен және шиберлі рульдік гидрокүшейткішпен сертификатталды.
** '''ГАЗ-330701''' — солтүстік климатқа арналған модификация.
** '''ГАЗ-330706''' — қалыпты климатты елдерге арналған экспорттық модификация.
** '''ГАЗ-330707''' — тропикалық климатты елдерге арналған экспорттық модификация.
** '''ГАЗ-33072''' — самосвалдарға арналған шасси (негізінен [[САЗ]]).
** '''ГАЗ-33073''' — жүк-жолаушы такси. Платформасы [[ГАЗ-66]]-11 ([[1993 жыл|1993 ж.]]) үлгісіне ұқсас.
** '''ГАЗ-33074''' — [[КАвЗ-3976]] автобустарына арналған шасси. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Қақпақпен және алдыңғы бөлікпен, бірақ кабинасыз жеткізілді. [[1990 жыл|1990]]–[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2008 жыл|2008]] жылдары өндірілді.
** '''ГАЗ-33075''' — сұйытылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген, [[2012 жыл]]ға дейін шағын фирмалар қайта жабдықтады.
** '''ГАЗ-33076''' — сығылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген.
** '''ГАЗ-33078''' — [[Hino]] W04CT (136 а.к.) дизелімен шығарылған. [[1992 жыл|1992]]–[[1995 жыл|1995 жж.]] тапсырыспен өндірілді.

== Дизель қозғалтқыштарының техникалық сипаттамалары ==

=== ММЗ ===
'''[[ММЗ Д-245|ММЗ Д-245.7Е4]]''' моделі (ГАЗ-330900 үшін)

Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4).
* Жұмыс көлемі, л — 4,75  
* Қысу дәрежесі — 17,0  
* Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 125,4 (92,2) / 2200  
* Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1100–2100  
* Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 154 (210)  
* Салмағы, кг — 430  
* Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны  

=== ЯМЗ-5344 ([[2013 жыл]]ғы үлгі) ===
[[ЯМЗ-534|ЯМЗ-5344]] моделі (ГАЗ-33098 үшін)

Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4).
* Жұмыс көлемі, л — 4,43  
* Қысу дәрежесі — 17,5  
* Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 134,5 (99) / 2300  
* Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1200–2100  
* Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145)  
* Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км  
* Салмағы — 460 кг  
* Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны  

Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін.

=== ЯМЗ-53443 ([[2016 жыл]]ғы үлгі) ===
[[ЯМЗ-534|ЯМЗ-53443]] моделі (ГАЗ-33098 үшін)

Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, бесінші экологиялық сынып (Еуро-5).
* Жұмыс көлемі, л — 4,43  
* Қысу дәрежесі — 17,5  
* Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 146,9 (109,5) / 2300  
* Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 49,9 (490) / 1200–2100  
* Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145)  
* Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км  
* Салмағы — 480 кг  
* Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 III түріндегі дизель отыны  

Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gazglobal.com|title=ГАЗ ресми сайты|lang=ru|access-date=2025-07-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gruzovikpress.ru/article/2616-muzey-istorii-i-trudovoy-slavy-gaza-gorod-gorkiy-prospekt-lenina/|title=Музей истории и трудовой славы ГАЗа|publisher=Gruzovik Press|lang=ru|access-date=2025-07-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Ежегодник Большой советской энциклопедии. — 1987 (вып. 31). — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 42.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Каменев С. Грузовые автомобили СССР. — Москва: Транспорт, 2002. — 320 с. ISBN 5-277-01597-0.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:GAZ-3307 Wikimedia Commons — Category:GAZ-3307]&lt;/ref&gt;
[[Санат:ГАЗ көліктері]]
[[Санат:Жүк көліктері]]
[[Санат:КСРО жүк көліктері]]</text>
      <sha1>hnbbvlpi26c0zayi3ppl0hua7gs0or0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636490</id>
      <parentid>3636344</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-38730-53|~2026-38730-53]] ([[User talk:~2026-38730-53|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3579158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11489" sha1="952974c3q89nh8shdedg165lfj6ctdc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}}
{{Автокөлік
| атауы               = ГАЗ-3307
| модель              = ГАЗ-3307 / 3309
| фото                = GAZ 3307 in Moskovsky.jpg
| өндіруші            = [[ГАЗ]]
| өндіріс жылдары     = 1989–2020&lt;ref name=&quot;Пояснение&quot;&gt;Шассилер тапсырыспен қазіргі күнге дейін жиналады (негізінен экспортқа арналған арнайы жабдық үшін).&lt;/ref&gt;
| ізашары             = [[ГАЗ-53|ГАЗ-53-12]], [[ГАЗ-52]]
| ізбасары            = [[ГАЗон NEXT]]
| зауыттар            = {{flagicon|USSR}} [[ГАЗ]] ([[Горький автомобиль зауыты|Горький]] / [[Төменгі Новгород]])&lt;br&gt; {{flagicon|Russia}} [[ГАЗ]] ([[Төменгі Новгород]])
| класс               = Жүк көлігі
| шанақ типі          = Бортты / шасси
| компоновка          = Алдыңғы мотор, артқы жетек (4×2)
| қозғалтқыш          = V8 ЗМЗ-511, ЗМЗ-5231, ЗМЗ-5244 (бензин)&lt;br&gt;R4 ЯМЗ-534 (дизель)
| берілістер қорабы   = 4 немесе 5 сатылы механикалық
| дөңгелек базасы     = 3770 мм
| ұзындығы            = 6550 мм
| ені                 = 2380 мм
| биіктігі            = 2350 мм
| алдыңғы сорап       = 1630 мм
| артқы сорап         = 1690 мм
| клиренс            = 265 мм
| толық салмағы       = 7850 кг
| бак көлемі          = 105 л
| макс.жылдамдық      = 90 км/сағ (кей модельдерде 110 км/сағ)
| жанармай шығыны     = 19–32 л/100 км
| байланысты модельдер =
| ұқсас               = [[ЗИЛ-4329]], [[КамАЗ-4308]], [[МАЗ-4370]]
| ортаққор            = GAZ-3307
}}
'''ГАЗ-3307''' — [[КСРО]] мен [[Ресей]]де шығарылған төртінші буындағы орташа тоннажды [[жүк көлігі]]. Бұл модель [[ГАЗ-53]] сериясының ізбасары ретінде [[1989 жыл]]ы шығарылып, [[2020 жыл]]ға дейін өндірісте болды. ГАЗ-3309 – дизельді нұсқасы болып табылады.

== Қысқаша сипаттама ==
ГАЗ-3307 бензинді [[ЗМЗ-511]] (V8, 4.25 л) және кейінірек [[ЗМЗ-5231]], [[ЗМЗ-5244]] қозғалтқыштарымен жабдықталған. Кейінгі жылдары дизельді нұсқалар — [[ЯМЗ-534]] және [[ММЗ Д-245]] орнатылды. Қозғалтқыштар [[Еуро-1]]-ден [[Еуро-5]]-ке дейінгі экостандарттарға сәйкес келді. Жүккөліктің максималды жылдамдығы – 90–110 км/сағ аралығында, ал жүккөтергіштігі шамамен 4,5 тонна.

== Тарих ==
ГАЗ-3307 [[1980 жыл|1980-жылдары]] ГАЗ-4301 жобасы аясында жасалған жаңа буын кабинасымен және технологиялық жаңартулармен келді. [[1994 жыл]]дан бастап ГАЗ-3309 дизельді нұсқасы ұсынылды. [[2000 жыл]]дары модельге жаңа қозғалтқыштар мен [[АБС]] сияқты жүйелер енгізілді. Өндіріс [[2020 жыл]]ы ресми түрде тоқтатылды, бірақ кейбір шассилер арнайы тапсырыспен жиналып жатыр.

== Модификациялар ==
* '''ГАЗ-3306''' — ГАЗ-544.10 (R4, ауа салқындатқышы, атмосфералық, 4,15 л, 85 а.к., Deutz лицензиясы) дизель қозғалтқышымен борттық жүк көлігі. Жүк көтергіштігі — 3,0 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1995 жыл]]дары өндірілді.
** '''ГАЗ-33061''' — [[ГАЗ-52]] агрегаттарына негізделген өтпелі модель, ГАЗ-52 карбюраторлы қозғалтқышымен. Жүк көтергіштігі — 2,5 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1993 жыл]]дары негізінен жүк-жолаушы такси ретінде өндірілді.
* '''ГАЗ-3307''' — ЗМЗ-511.10 ([[2008 жыл]]дан бастап — ЗМЗ-5231.10) карбюраторлы қозғалтқышымен борттық жүк көлігі және шасси. Жүк көтергіштігі — 4,5 т. [[1989 жыл|1989]]—[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2009 жыл]]дары сериялық өндірілді. [[2010 жыл|2010]]–[[2016 жыл]]дары шағын сериямен шықты. [[2016 жыл]]ы инжекторлы ЗМЗ-524400 (V8, 137 а.к., Еуро-5) қозғалтқышымен, ABS жүйесімен және шиберлі рульдік гидрокүшейткішпен сертификатталды.
** '''ГАЗ-330701''' — солтүстік климатқа арналған модификация.
** '''ГАЗ-330706''' — қалыпты климатты елдерге арналған экспорттық модификация.
** '''ГАЗ-330707''' — тропикалық климатты елдерге арналған экспорттық модификация.
** '''ГАЗ-33072''' — самосвалдарға арналған шасси (негізінен [[САЗ]]).
** '''ГАЗ-33073''' — жүк-жолаушы такси. Платформасы [[ГАЗ-66]]-11 ([[1993 жыл|1993 ж.]]) үлгісіне ұқсас.
** '''ГАЗ-33074''' — [[КАвЗ-3976]] автобустарына арналған шасси. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Қақпақпен және алдыңғы бөлікпен, бірақ кабинасыз жеткізілді. [[1990 жыл|1990]]–[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2008 жыл|2008]] жылдары өндірілді.
** '''ГАЗ-33075''' — сұйытылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген, [[2012 жыл]]ға дейін шағын фирмалар қайта жабдықтады.
** '''ГАЗ-33076''' — сығылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген.
** '''ГАЗ-33078''' — [[Hino]] W04CT (136 а.к.) дизелімен шығарылған. [[1992 жыл|1992]]–[[1995 жыл|1995 жж.]] тапсырыспен өндірілді.

== Дизель қозғалтқыштарының техникалық сипаттамалары ==

=== ММЗ ===
'''[[ММЗ Д-245|ММЗ Д-245.7Е4]]''' моделі (ГАЗ-330900 үшін)

Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4).
* Жұмыс көлемі, л — 4,75  
* Қысу дәрежесі — 17,0  
* Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 125,4 (92,2) / 2200  
* Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1100–2100  
* Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 154 (210)  
* Салмағы, кг — 430  
* Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны  

=== ЯМЗ-5344 ([[2013 жыл]]ғы үлгі) ===
[[ЯМЗ-534|ЯМЗ-5344]] моделі (ГАЗ-33098 үшін)

Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4).
* Жұмыс көлемі, л — 4,43  
* Қысу дәрежесі — 17,5  
* Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 134,5 (99) / 2300  
* Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1200–2100  
* Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145)  
* Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км  
* Салмағы — 460 кг  
* Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны  

Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін.

=== ЯМЗ-53443 ([[2016 жыл]]ғы үлгі) ===
[[ЯМЗ-534|ЯМЗ-53443]] моделі (ГАЗ-33098 үшін)

Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, бесінші экологиялық сынып (Еуро-5).
* Жұмыс көлемі, л — 4,43  
* Қысу дәрежесі — 17,5  
* Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 146,9 (109,5) / 2300  
* Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 49,9 (490) / 1200–2100  
* Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145)  
* Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км  
* Салмағы — 480 кг  
* Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 III түріндегі дизель отыны  

Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gazglobal.com|title=ГАЗ ресми сайты|lang=ru|access-date=2025-07-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gruzovikpress.ru/article/2616-muzey-istorii-i-trudovoy-slavy-gaza-gorod-gorkiy-prospekt-lenina/|title=Музей истории и трудовой славы ГАЗа|publisher=Gruzovik Press|lang=ru|access-date=2025-07-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Ежегодник Большой советской энциклопедии. — 1987 (вып. 31). — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 42.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Каменев С. Грузовые автомобили СССР. — Москва: Транспорт, 2002. — 320 с. ISBN 5-277-01597-0.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:GAZ-3307 Wikimedia Commons — Category:GAZ-3307]&lt;/ref&gt;
[[Санат:ГАЗ көліктері]]
[[Санат:Жүк көліктері]]
[[Санат:КСРО жүк көліктері]]</text>
      <sha1>952974c3q89nh8shdedg165lfj6ctdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ болыстары тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763693</id>
    <revision>
      <id>3636563</id>
      <parentid>3633624</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3636563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110970" sha1="nr5i4s7r3j0j1pgl0uc2fezhwzwuus0" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың &quot;ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века&quot; (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қарқаралы уезі]]
|-
| 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: жастабан), [[қожа]],  [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]],
|-
| 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас, бошан, қамбар); [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]?
|-
| 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]]
|-
| 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Сарытау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан)
|-
| 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]?
|-
| 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан)
|-
| 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]]
|-
| 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]](накыс)
|-
| 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан)
|-
| 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]](саяк), [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]]
|-
| 17. || Ақсары|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]])
|-
| 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Семей уезі]]
|-
| 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]]
|-
| 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]])
|-
| 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]]
|-
| 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …)
|-
| 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]])
|-
| 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]]
|-
| 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]],
|-
| 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]),
|-
| 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…)
|-
| 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], ергенекті, [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]]
|-
| 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]])
|-
| 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Өскемен уезі]]
|-
| 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]]
|-
| 2. || Сұлусары || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]])
|-
| 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]])
|-
| 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]]
|-
| 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]])
|-
| 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]])
|-
| 8. || Құлұжүн  || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]])
|-
| 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]])
|-
| 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Павлодар уезі]]
|-
| 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]]
|-
| 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]])
|-
| 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]]
|-
| 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]]
|-
| 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]])
|-
| 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]])
|-
| 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]])
|-
| 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абрай, ажибек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Зайсан уезі]]
|-
| 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]]
|-
| 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]],
|-
| 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]])
|-
| 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]?
|-
| 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]]
|-
| 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]])
|-
| 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]]
|-
| 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], сарт, [[қожа]]
|-
| 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|}

== [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Лепсі уезі]]
|-
| 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])?
|-
| 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]]
|-
| 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]])
|-
| 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Мырзатай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]]
|-
| 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]]
|-
| 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Батыс Шынжылы  || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]]
|-
| 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Пішпек уезі]]
|-
| 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), шапырашты(ес[[қожа]]), [[сіргелі]](байжігіт)
|-
| 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]])
|-
| 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), шапырашты
|-
| 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]])
|-
| 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]])
|-
| 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]])
|-
| 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]])
|-
| 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]])
|-
| 13. || Қарабұлақ || шапырашты(ес[[қожа]])
|-
| 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 16. || Қарабалта|| [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 17. || Ысық-Ата || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 18. || Сарыбағыш || [[арғын]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қапал уезі]]
|-
| 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]]
|-
| 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 5. || Балғалы || [[жалайыр]](балғалы, байшегір, қайшылы), албан, [[дулат]], шапырашты, [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), ысты
|-
| 6. || Чолаковская || [[жалайыр]](акбиюм, карашапан), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]]
|-
| 7. || Андас || [[жалайыр]](андас, оракты)
|-
| 8. || Таз || [[жалайыр]](күшік, сыпатай), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 9. || Алтынемел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[дулат]]([[ботпай]]), суан, албан,
|-
| 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]](андас, күшік), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], ысты, [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]?
|-
| 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]](мырза, андас, сыпатай), албан, [[дулат]], шапырашты, [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]](сиыршы, мырза), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), шапырашты, ысты
|-
| 14. || Сарытау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]]
|-
| 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 18. || Мырза|| [[жалайыр]](мырза, сиыршы, андас), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 19. || Сыпатай || [[жалайыр]](мырза, сыпатай)
|-
| 20. || Ши || [[жалайыр]](андас, карашапан, қалпе, орақты)
|-
| 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]](арыктыным, байшегір), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]]
|-
| 22. || Күшік || [[жалайыр]](күшік, оракты, сыпатай), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]
|-
| 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], шапырашты, [[арғын]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жаркент уезі]] 
|-
| 1. || Иванов || албан(сары: досалы, [[шоға]]н)
|-
| 2. || Құрман || албан(сары: бозым)
|-
| 3. || Шелек || албан(шыбыл: қызылбөрік)
|-
| 4. || Торайғыр || албан(сары: бозым)
|-
| 5. || Меркі || албан(сары: бозым)
|-
| 6. || Алжан || албан(сары: алжан)
|-
| 7. || Кеген || албан(сары: сегізсары, алжан, айт)
|-
| 8. || Айт || албан(сары: айт)
|-
| 9. || Бөдеті || албан(сары: сегізсары, қалжан)
|-
| 10. || Қожмамбет|| албан(сары:қожбанбет)
|-
| 11. || Қоңырбөрік || албан(шыбыл: қоңырбөрік)
|-
| 12. || Сары-тоғай || албан(сары: айт)
|-
| 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || суан(тоқарыстан), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[уақ]], сары[[үйсін]], [[найман]]
|-
| 14. || Тугурекская || албан(сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан)
|-
| 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан)
|-
| 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Верный уезі]]
|-
| 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), шапырашты, албан(сары), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), албан(сары), шапырашты(асыл)
|-
| 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]])
|-
| 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), ысты(ойық), шапырашты(ес[[қожа]], асыл)
|-
| 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), ысты(ойық), шапырашты(асыл, ес[[қожа]]), албан(шыбыл)
|-
| 6. || Қызылбөрік || албан(шыбыл)
|-
| 7. || Сөгіті || албан(сары), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], албан(сары),
|-
| 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, ес[[қожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, ес[[қожа]], екей), ысты(ойық)
|-
| 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), шапырашты(айкым),
|-
| 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым)
|-
| 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, ес[[қожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(ес[[қожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 15. || Батыс Қастек || шапырашты(ес[[қожа]]), ысты
|-
| 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]](андас), шапырашты(шыбыл)
|-
| 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]](күшік)
|-
| 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]](құлшығаш)
|-
| 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл)
|-
| 21. || Мойынқұм|| сары[[үйсін]](қалша)
|-
| 22. || Сарытауқұм || сары[[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]](қалпе), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), шақшам, ысты
|-
| 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), [[жалайыр]](байшегір)
|}

== [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақмола уезі]]
|-
| 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 3. || Нұра||  [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], кольденен, қарабалық, [[Құлан қыпшақ|құлан]], торы), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; атығай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[табын]])
|-
| 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары, құрсары, балта), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]],
|-
| 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]](құрсары, тезегай), [[уақ]]
|-
| 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], қарабалық, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]](атығай; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 11. || Қоржынкөл||  [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай)
|-
| 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]])
|-
| 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай)
|-
| 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]])
|-
| 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]])
|-
| 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 20. || Сарыөзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Омбы уезі]]
|-
| 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], қарабалық), [[төре]],[[төлеңгіт]]
|-
| 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары, құрсары, балта), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]]) [[арғын]](атығай, [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]])
|-
| 3. || Омбы || [[арғын]](атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]]
|-
| 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]](құрсары, ақсары), [[арғын]](атығай), [[қожа]], калмак
|-
| 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Көкшетау уезі]]
|-
| 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], атығай, [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ
|-
| 3. || Көкшетау|| [[арғын]](атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары), [[жалайыр]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], шапырашты, [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], әлімулы, [[арғын]](атығай), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], атығай), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 7. || Зеренді ||  [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[төре]]
|-
| 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]])
|-
| 9. || Айыртау ||[[арғын]](атығай, [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Атбасар уезі]]
|-
| 1. || Ұлытау|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]]
|-
| 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 6. || Кентубекская || [[найман]](бағаналы), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]])
|-
| 7. || Жарқайын|| [[найман]](бағаналы, балталы, [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]]
|-
| 8. || Кеңгір|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 9. || Кумконырская || [[найман]](бағаналы, балталы), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]]
|-
| 10. || Сарысу || [[найман]](бағаналы, балталы), [[қожа]]
|-
| 11. || Жезді|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 12. || Айнакөл || [[найман]](бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Петропавл уезі]]
|-
| 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]](құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]](атығай)
|-
| 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]](балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), [[уақ]](сарман, [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], шайкөз, баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары, сибан), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренши)
|-
| 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]](сибан), [[уақ]]([[жансары]], шайкөз, баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 5. || Полуденская || [[арғын]](даут:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]]
|-
| 6. || Тайынша || [[арғын]](даут:бабасан, атығай)
|-
| 7. || Петропавлов || [[арғын]](даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]])
|}

== [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақтөбе уезі]]
|-
| 1. || Бес[[тама]]қ || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөмекей, шекті, кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]
|-
| 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), [[төре]], [[уақ]], [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), [[қожа]]
|-
| 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 6. || Бөрлі || әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], кете), [[жетіру]]([[тама]], кердері), [[қожа]]
|-
| 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(шекті)
|-
| 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері), әлім(кете, шекті), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[жағалбайлы]]), әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), байұлы(алтын, жаппас), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], әлім(кете, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөмекей, шекті), [[төлеңгіт]],
|-
| 11. || Теректі || [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] әлім (кете, шөмекей, шекті),
|-
| 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Торғай уезі]]
|-
| 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]])
|-
| 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: даут, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), байұлы(жаппас), [[найман]](бағаналы)
|-
| 7. || Сарықопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], ұзын), [[арғын]](ермен, даут)
|-
| 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 9. || Сарыторғай || [[қыпшақ]](колденен, [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, ұзын)
|-
| 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]](қарабалық, ұзын, торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]](бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ырғыз уезі]]
|-
| 1. || Талдық || әлім(төртқара), [[жетіру]]([[жағалбайлы]]:малатау)
|-
| 2. || Бақсай || әлім(төртқара)
|-
| 3. || Қызылжар || әлім(төртқара)
|-
| 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей)
|-
| 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей)
|-
| 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын)
|-
| 7. || Теректі || әлім(төртқара)
|-
| 8. || Толағай || әлім(төртқара)
|-
| 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті)
|-
| 10. || Қарасай || әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 12. || Қабырға || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шекті)
|-
| 13. || Ордақонған || әлім(шекті)
|-
| 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || әлім(шекті), [[уақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қостанай уезі]]
|-
| 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]](танат, балта, тезегай), [[төре]]
|-
| 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шагыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]]
|-
| 5. || Қарабалық || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, [[бұлтың]], торайғыр, ұзын), [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(жаппас, алтын), [[қожа]]
|-
| 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шагыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]](қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[тама]])
|-
| 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]?
|-
| 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), байұлы(алаша, жаппас)
|-
| 10. || Сарыой || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, торайғыр), [[арғын]], әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]])
|-
| 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[төре]]
|-
| 12. || Шұбар || [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]]
|-
| 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[төре]]
|}

== [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | [[Орал уезі]]
|-
| 1. || Соболев || [[жетіру]](кердері, [[тама]]),…
|-
| 2. || Красноуметская || [[жетіру]](кердері, [[тама]]),…
|-
| 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),…
|-
| 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), …
|-
| 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),…
|-
| 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),…
|-
| 8. || Теректі || [[жетіру]](кердері),…
|-
| 9. || Қароба|| [[жетіру]](кердері, [[табын]]), [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(таз, ысық)
|-
| 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана)
|-
| 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], кердері),…
|-
| 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), [[жетіру]](кердері, [[табын]])
|-
| 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), [[жетіру]](кердері)
|-
| 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(кете)
|-
| 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана)
|-
| 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),…
|-
| 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Гурьев уезі]]
|-
| 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), [[жетіру]](кердері)
|-
| 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай)
|-
| 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір)
|-
| 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір)
|-
| 5. || Есбол || байұлы(беріш)
|-
| 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), [[төре]], [[қожа]]
|-
| 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш)
|-
| 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық)
|-
| 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш)
|-
| 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық)
|-
| 11. || Жаршық|| байұлы(таз), [[қожа]]
|-
| 12. || Ембі || байұлы(таз)
|-
| 13 ||  Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш)
|-
| 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша)
|-
| 15. || Қарашағыр || әлім(шекті)
|-
| 16. || Ақжал || әлім(кете)
|-
| 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз)
|-
| 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 19. || Орловская || байұлы(беріш)
|-
| 20. || Жаманқала || байұлы(беріш)
|-
| 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ілбішін уезі]]
|-
| 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 2. || Скворкин || [[жетіру]](кердері), байұлы…
|-
| 3. || Бударин || [[жетіру]](кердері), байұлы
|-
| 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]](кердері, [[тама]], [[табын]])
|-
| 5. || Өріктікөл || [[жетіру]](кердері, [[тама]]), байұлы(адай)
|-
| 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), [[жетіру]](кердері),….
|-
| 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),…
|-
| 9. || Қарасу || байұлы(байбақты)
|-
| 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір)
|-
| 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана)
|-
| 12. || Өлеңті  || байұлы(байбақты, тана), [[төре]]
|-
| 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]]
|-
| 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша)
|-
| 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты)
|-
| 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық)
|-
| 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша)
|-
| 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты)
|-
| 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша)
|-
| 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)…
|-
| 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт)
|-
| 23. || Қаракөл || байұлы(ысық)
|-
| 24. || Қызылжар  || байұлы(тана)
|-
| 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), [[төре]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Темір уезі]]
|-
| 1. || Қарағанды|| әлім(кете)
|-
| 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Қайыңды || әлім(кете)
|-
| 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт)
|-
| 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана)
|-
| 6. || Ойыл|| әлім(кете)
|-
| 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті)
|-
| 12. || Ембі || әлім(шекті)
|-
| 13. || Оймауыт-Желтау || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), байұлы(адай)
|-
| 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(адай)
|-
| 16. || Қошқарата|| әлім(шекті)
|-
| 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]])
|}

== [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Маңғыстау уезі]]
|-
| 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау)
|-
| 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) 
|-
| 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) 
|-
| 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) 
|-
| 9. || Түрікмен|| байұлы:адай 
|-
| 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Темір уезі
|-
| 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы)
|-
| 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш)
|-
| 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Красноводский уезд Волости и приставства
|-
| 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай)
|-
| 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал)
|-
| 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай
|-
| 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай .
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мерв уезі
|-
| 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай 
|-
| 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году.
|}

== [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әулиеата уезі]]
|-
| 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл)
|-
| 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]]
|-
| 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]])
|-
| 4. || Ойық || ысты (ойық)
|-
| 5. || Шу || [[жалайыр]](қайшылы)
|-
| 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] (қалпе), сары[[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), [[арғын]]
|-
| 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), сары[[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), шақшам
|-
| 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] шақшам, сары[[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]](қайшылы)
|-
| 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]](қайшылы), [[сіргелі]]
|-
| 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], шапырашты, [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]])
|-
| 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]]
|-
| 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], албан, суан, [[жалайыр]](күшік), [[қоңырат]](котенши)
|-
| 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]]
|-
| 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]]
|-
| 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]])
|-
| 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]])
|-
| 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]](күшік), [[сіргелі]]
|-
| 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]],
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Шымкент уезі]]
|-
| 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[жағалбайлы]])?
|-
| 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] (қайшылы, тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]]
|-
| 3. || Қаракөл || ысты (тылик), [[қожа]]
|-
| 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:алип), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:алип, жогы, [[жағалбайлы]]:лез), байұлы(шеркеш:қосым),
|-
| 6. || Қаратау || [[қоңырат]](божбан, жаманбай, алгый), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], ысты, [[арғын]], [[ошақты]], шапырашты(екей, ес[[қожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], албан,
|-
| 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], шақшам, [[сіргелі]](конирдек), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), сары[[үйсін]], [[найман]], шақшам, [[сіргелі]](тутаңбалы), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]]
|-
| 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), сары[[үйсін]], албан, [[сіргелі]]
|-
| 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), [[сіргелі]]
|-
| 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, санырау, курпик), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](онбай), шапырашты, [[сіргелі]]
|-
| 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), албан
|-
| 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]]
|-
| 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]])
|-
| 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, жетімдер), [[найман]],
|-
| 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]](саңғыл, маңғытай), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]]
|-
| 20. || Сарыбұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]])
|-
| 21. || Шағатай || [[қоңырат]](божбан, маңғытай), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]])
|-
| 23. || Байырқұм || [[қоңырат]](жандар)
|-
| 24. || Шаян|| [[сіргелі]](карабатыр, шалдар, байжігіт), [[ошақты]], [[қожа]]
|-
| 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]])
|-
| 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]](жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан)
|-
| 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]](балталы), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], ысты, [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]]
|-
| 28. || Сарыкөл || [[қоңырат]](жандар, құлшығаш, оразгелді), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 29. || Сырдария || [[қоңырат]](байлар), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 30. || Бөген || [[сіргелі]](байлы), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], ысты
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қазалы уезі]]
|-
| 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей)
|-
| 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара)
|-
| 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), [[жетіру]](кердері)
|-
| 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара)
|-
| 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), [[арғын]], [[төре]]
|-
| 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), [[қожа]]
|-
| 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), [[қожа]]
|-
| 8. || Қарабастоғай  || әлім(шөмекей ), [[қожа]]
|-
| 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөмекей, төртқара), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), байұлы(алтын)
|-
| 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), әлім(шөмекей), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 11. || Қостам || әлім(шекті), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]]
|-
| 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]])
|-
| 13. || Көшербай  || әлім(шөмекей)
|-
| 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), [[жетіру]]([[тама]])?
|-
| 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]]
|-
| 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара)
|-
| 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), [[жалайыр]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Перовск уезі]]
|-
| 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]]
|-
| 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], байұлы(жаппас)
|-
| 5. || Гродеков || [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), [[қожа]]
|-
| 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], байұлы(жаппас), [[жалайыр]], [[дулат]]
|-
| 9. || Кеңтүп  || байұлы(жаппас), [[қожа]]
|-
| 10. || Қостам || әлім(шөмекей), [[қожа]]
|-
| 11. || Көткеншек  || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас),
|-
| 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), әлім(шөмекей)
|-
| 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 14. || Приречная || [[қоңырат]](котенши), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], сунак
|-
| 15. || Сауран || [[қоңырат]](котенши), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 17. || Телікөл  || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бактияр?
|-
| 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]](котенши), сунак, [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]…
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ташкент уезі]]
|-
| 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], байұлы(таз), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] байұлы(алтын)
|-
| 3. || Алтын || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, ысты, [[найман]], қатаған, [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], кият
|-
| 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], сары[[үйсін]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]]
|-
| 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], ысты, [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], дурмен
|-
| 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], кердері), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]](балгалы), шақшам, [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], ысты, [[қоңырат]], маңғыт, қатаған, құрама
|-
| 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]]
|-
| 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], шақшам
|-
| 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]]
|-
| 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],…
|-
| 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]
|-
| 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]](балгалы), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], ысты, [[дулат]], [[жалайыр]], шапырашты, [[қожа]]
|-
| 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), шақшам
|-
| 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], байұлы(адай), [[ошақты]]
|-
| 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]…
|-
| 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]]
|-
| 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, жагайбайлы),
|-
| 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], құрама
|-
| 21. || Бөке || [[жалайыр]], байұлы(алтын), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[тама]]),
|-
| 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]](күшік)
|-
| 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], сары[[үйсін]], суан, [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әмудария бөлімі]]
|-
| 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(шекті), [[қыпшақ]](колденен), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]]
|-
| 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 4. || Кегейлі || әлім(шекті), [[жетіру]]([[табын]]), кенегес, маңғыт
|-
| 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], карасакал, шөмекей), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[[[Қырғыз руы|қырғыз]] руы|[[Қырғыз руы|қырғыз]]]], [[төре]]
|-
| 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] (торы, ктай), [[қоңырат]]
|-
| 7. || [[қоңырат]] || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(алаша), [[жалайыр]]
|-
| 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]]
|-
| 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), әлім(төртқара, шекті), [[қыпшақ]], [[найман]]
|-
| 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] әлім(шекті, төртқара), [[қыпшақ]], маңғыт
|-
| 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), әлім(төртқара, шекті)
|-
| 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(кете, шөмекей, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), байұлы(алаша)
|-
| 13. || Шымбай || әлім, [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]]
|-
| 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, [[қыпшақ]]
|-
| 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]]
|-
| 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 17. || Сарыби || [[жетіру]], әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]]
|}

== [[Хиуа хандығы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|рулық құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хиуа хандығы]]
|-
| 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті)
|-
| 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], байұлы(адай, алаша)
|-
| 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]),
|-
| 4. || [[қоңырат]]|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],
|-
| 7. || Қият|| [[қоңырат]], әлім, байұлы
|-
| 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), әлім(төртқара)
|-
| 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы Афганистан : қатаған, сарай……….
|}

== [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|ру құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]]
|-
| 1. ||  Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[жағалбайлы]], кердері, [[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], карасакал), қатаған, [[жалайыр]], [[ошақты]]
|-
| 3. || Кермене || [[найман]], қатаған, [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), байұлы(жаппас)
|-
| 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], кенегес, қатаған, [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?…
|-
| 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, кенегес, [[найман]], [[қожа]], кият, [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 6. || Куляб || [[қоңырат]], қатаған, [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?….
|-
| 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], әлім, байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]])…..
|-
| 9. || Қатыршы  || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт 
|}

== [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жызақ уезі]]
|-
| 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]
|-
| 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], байұлы(жаппас), әлім(шекті), [[жетіру]]([[табын]]), шапырашты, маңғыт, [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], колеген
|-
| 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]…
|-
| 5. || Шардара|| [[қоңырат]],…
|-
| 6. || Синтаб || [[қоңырат]],…
|-
| 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]…
|-
| 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], қатаған, [[қоңырат]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хожант уезі]]
|-
| 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), әлім ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], кердері)
|-
| 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Катта-курганский уезд
|-
| 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), шапырашты, [[найман]], [[қоңырат]], байұлы
|-
| 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|}

== Тобольская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| волости || роды
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ишимский округ
|
|-
| 1. || Беловская
| rowspan=&quot;12&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Жиляковская
|-
| 3. || Ильинская
|-
| 4. || Каменская
|-
| 5. || Красноярская
|-
| 6. || Петуховская
|-
| 7. || Соколовская
|-
| 8. || Уктузская
|-
| 9. || Аулы в владельческих усадьбах
|-
| 10. || Теплодубравская
|-
| 11. || Частоозёрская
|-
| 12. || Утчанская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Курганский округ
|
|-
| 1. || Башкирская волость
| rowspan=&quot;6&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]].
|-
| 2. || Моршихинская
|-
| 3. || Куреинская
|-
| 4. || Плотниковская
|-
| 5. || Шмаковская
|-
| 6. || Нижнеалабужская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тюкалинский округ
|
|-
| 1. || Драгунская
| rowspan=&quot;14&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар
|-
| 2. || Крупянская
|-
| 3. || Кулачинская
|-
| 4. || Любинская
|-
| 5. || Лузинская
|-
| 6. || Большепесчанская
|-
| 7. || Серебрянская
|-
| 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска
|-
| 9. || Еланская
|-
| 10. || Камышинская
|-
| 11. || Карасукская
|-
| 12. || Куликовская
|-
| 13. || Покровская
|-
| 14. || Поселения вдоль ж/д
|-
| || Тарский округ
|[[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| || Тюменский округ
|[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]]
|}
== Томская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Томский округ
|[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Барнаульский округ
|-
| 1. || Александровская
| rowspan=&quot;10&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Бурлинская
|-
| 3. || Белоярская
|-
| 4. || Карасукская
|-
| 5. || Касмалинская
|-
| 6. || Кулундинская
|-
| 7. || Нижнее-кулундинская
|-
| 8. || Лянинская
|-
| 9. || Покровская
|-
| 10. || Щадринская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бийский округ
|-
| 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]]
|-
| 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 6. || Ануйская
| rowspan=&quot;5&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]]
|-
| 7. || Смоленская
|-
| 8. || Нижне-чарышская
|-
| 9. || Антоньевская
|-
| 10. || Чарышская
|-
| 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Каинский округ
|-
| 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Змеиногорский округ
|-
| 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]])
|-
| 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]),
|-
| 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]])
|-
| 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..)
|-
| 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]])
|-
| 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])…
|-
| 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]])
|-
| 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]]
|-
| 16. || Риддерская || [[найман]]
|-
| 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]]
|-
| 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]]
|-
| 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|}
== Оренбургская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Троицкий уезд
|-
| 1. || Кособродская || [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Верхнеуральский уезд
|-
| 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 2. || Березинская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]),…
|-
| 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[телеу]]),…
|-
| 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Орский уезд
|-
| 1. || Орская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 2. || Таналыкская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]])
|-
| 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]])
|-
| 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], әлім
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Челябинский уезд
|-
| 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]](балта)
|-
| 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Оренбургский уезд
|-
| 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері)
|-
| 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(шекті, кете)
|-
| 3. || Оренбургская || [[жетіру]], әлім
|-
| 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), әлім, [[уақ]]
|-
| 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]])
|}
== Самарская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Новоузенский уезд
| rowspan=&quot;34&quot; |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), [[жетіру]]([[тама]], кердері, [[табын]]),беріш
әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар
|-
| 1. || Алекандровгайская
|-
| 2. || Новоузенская
|-
| 3. || Осиновогайская
|-
| 4. || Натальинская
|-
| 5. || Дергачевская
|-
| 6. || Малоузенская
|-
| 7. || Петропавловская
|-
| 8. || Николаевская
|-
| 9. || Савинская
|-
| 10. || Торгунская
|-
| 11. || Куриловская
|-
| 12. || Иловатая
|-
| 13. || Дьяковская
|-
| 14. || Моршанская
|-
| 15. || Нижнее-ерусланская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Николаевский уезд
|-
| 1. || Нижнепокровская
|-
| 2. || Канаевская
|-
| 3. || Любицкая
|-
| 4. || Хлебновская
|-
| 5. || Большеглушицкая
|-
| 6. || Кузябаевская
|-
| 7. || Корнеевская
|-
| 8. || Каменосарминская
|-
| 9. || Балаковская
|-
| 10. || Селезнихинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Бузулукский уезд
|-
| 1. || Барановская
|-
| 2. || Матвеевская
|-
| 3. || Боголюбская
|-
| 4. || Богдановская
|-
| 5. || Покровская
|-
| 6. || Андреевская
|}
== Астраханская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Красноярский уезд
| rowspan=&quot;26&quot; |әлім(кете), байұлы(почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), [[төлеңгіт]] және басқалар.
|-
| 1. || Никольская(Джамбай)
|-
| 2. || Разночинская
|-
| 3. || Петропавловская
|-
| 4. || Хожетаевская
|-
| 5. || Теплинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Астраханский уезд
|-
| 1. || Дмитриевская
|-
| 2. || Икрянинская
|-
| 3. || Началовская
|-
| 4. || Чаганская
|-
| 5. || Царевская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Енотаевский уезд
|-
| 1. || Болхунская
|-
| 2. || Золотухинская
|-
| 3. || Княжевская
|-
| 4. || Харабалинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Царевский уезд
|-
| 1. || Владимирская
|-
| 2. || Колобовская
|-
| 3. || Капустиноярская
|-
| 4. || Кисловская
|-
| 5. || Молчановская
|-
| 6. || Слободская
|-
| 7. || Николаевская
|-
| 8. || Солодовская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бөкей ордасы
|-
| || Части и округа
|племена и роды:
|-
| 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]](кердері, [[табын]]), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете)
|-
| 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], әлім(кете), [[жетіру]](кердері, [[табын]], [[тама]]),
|-
| 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]](кердері,[[табын]],[[тама]])
|-
| 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), әлім(кете)
|-
| 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), [[төлеңгіт]], [[қожа]], әлім(кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері)
|-
| 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], әлім(кете), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]
|}

== Қытай империясы ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстары
|рулары
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Алтай аймағы]]
|-
| 1. || Сарысүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]](жантекей, жәдік, шеруші)
|-
| 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, жантекей)
|-
| 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, шұбарайғыр, жантекей), [[найман]]([[қожа]]мбет)
|-
| 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас)
|-
| 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](жантекей, ителі, меркіт), [[уақ]]
|-
| 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, молқы, сарбас)
|-
| 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жантекей, молқы, қарақас, шеруші)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Тарбағатай аймағы]]
|-
| 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 3. || Дөрбілжін|| [[найман]]
|-
| 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]]
|-
| 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]]
|-
| 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| албан, суан, [[найман]]
|-
| 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || албан, суан, [[найман]]
|-
| 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || албан, [[найман]]
|-
| 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], суан, [[найман]]
|-
| 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], суан, [[найман]]
|-
| 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], албан
|-
| 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], албан
|-
| 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Үрімжі]] аймағы
|-
| 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 4. || Жемсары || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ганьсу]] провинциясы
|-
| 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды.
|}

== Моңғолия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Моңғолия 
|-
| || кошуны(нутуки)
| рулар
|-
| 1. || Шеруші || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:шеруші)
|-
| 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:жантекей)
|-
| 3. || Молқы || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:молқы)
|-
| 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазақ болыстары]]
[[Санат:Қазақстанның болыстары]]</text>
      <sha1>nr5i4s7r3j0j1pgl0uc2fezhwzwuus0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636564</id>
      <parentid>3636563</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3636564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111316" sha1="cas07nlqrvor0ucg0wechkpe9jfrdu8" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың &quot;ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века&quot; (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қарқаралы уезі]]
|-
| 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]],  [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]],
|-
| 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]?
|-
| 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]]
|-
| 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Сарытау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан)
|-
| 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]?
|-
| 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан)
|-
| 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]]
|-
| 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс)
|-
| 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан)
|-
| 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяк), [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]]
|-
| 17. || Ақсары|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]])
|-
| 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Семей уезі]]
|-
| 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]]
|-
| 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]])
|-
| 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]]
|-
| 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …)
|-
| 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]])
|-
| 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]]
|-
| 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]],
|-
| 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]),
|-
| 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…)
|-
| 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], ергенекті, [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]]
|-
| 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]])
|-
| 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Өскемен уезі]]
|-
| 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]]
|-
| 2. || Сұлусары || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]])
|-
| 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]])
|-
| 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]]
|-
| 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]])
|-
| 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]])
|-
| 8. || Құлұжүн  || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]])
|-
| 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]])
|-
| 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Павлодар уезі]]
|-
| 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]]
|-
| 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]])
|-
| 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]]
|-
| 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]]
|-
| 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]])
|-
| 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]])
|-
| 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]])
|-
| 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абрай, ажибек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Зайсан уезі]]
|-
| 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]]
|-
| 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]],
|-
| 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]])
|-
| 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]?
|-
| 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]]
|-
| 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]])
|-
| 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]]
|-
| 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]]
|-
| 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|}

== [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Лепсі уезі]]
|-
| 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])?
|-
| 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]]
|-
| 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]])
|-
| 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Мырзатай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]]
|-
| 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]]
|-
| 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Батыс Шынжылы  || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]]
|-
| 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Пішпек уезі]]
|-
| 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), шапырашты(ес[[қожа]]), [[сіргелі]](байжігіт)
|-
| 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]])
|-
| 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), шапырашты
|-
| 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]])
|-
| 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]])
|-
| 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]])
|-
| 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]])
|-
| 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]])
|-
| 13. || Қарабұлақ || шапырашты(ес[[қожа]])
|-
| 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 16. || Қарабалта|| [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 17. || Ысық-Ата || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 18. || Сарыбағыш || [[арғын]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қапал уезі]]
|-
| 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]]
|-
| 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], шапырашты, [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), ысты
|-
| 6. || Чолаковская || [[жалайыр]](акбиюм, карашапан), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]]
|-
| 7. || Андас || [[жалайыр]](андас, оракты)
|-
| 8. || Таз || [[жалайыр]](күшік, сыпатай), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 9. || Алтынемел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), суан, [[Албан руы|албан]],
|-
| 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]](андас, күшік), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], ысты, [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]?
|-
| 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]](мырза, андас, сыпатай), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], шапырашты, [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]](сиыршы, мырза), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), шапырашты, ысты
|-
| 14. || Сарытау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]]
|-
| 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 18. || Мырза|| [[жалайыр]](мырза, сиыршы, андас), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 19. || Сыпатай || [[жалайыр]](мырза, сыпатай)
|-
| 20. || Ши || [[жалайыр]](андас, карашапан, қалпе, орақты)
|-
| 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]](арыктыным, [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]]
|-
| 22. || Күшік || [[жалайыр]](күшік, оракты, сыпатай), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]
|-
| 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], шапырашты, [[арғын]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жаркент уезі]] 
|-
| 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]](сары: досалы, [[шоға]]н)
|-
| 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]](сары: бозым)
|-
| 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]](шыбыл: қызылбөрік)
|-
| 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]](сары: бозым)
|-
| 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]](сары: бозым)
|-
| 6. || Алжан || [[Албан руы|албан]](сары: алжан)
|-
| 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]](сары: сегізсары, алжан, айт)
|-
| 8. || Айт || [[Албан руы|албан]](сары: айт)
|-
| 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]](сары: сегізсары, қалжан)
|-
| 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]](сары:қожбанбет)
|-
| 11. || Қоңырбөрік || [[Албан руы|албан]](шыбыл: қоңырбөрік)
|-
| 12. || Сары-тоғай || [[Албан руы|албан]](сары: айт)
|-
| 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || суан(тоқарыстан), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], сары[[үйсін]], [[найман]]
|-
| 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]](сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан)
|-
| 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан)
|-
| 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Верный уезі]]
|-
| 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), шапырашты, [[Албан руы|албан]](сары), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]](сары), шапырашты(асыл)
|-
| 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]])
|-
| 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), ысты(ойық), шапырашты(ес[[қожа]], асыл)
|-
| 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), ысты(ойық), шапырашты(асыл, ес[[қожа]]), [[Албан руы|албан]](шыбыл)
|-
| 6. || Қызылбөрік || [[Албан руы|албан]](шыбыл)
|-
| 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]](сары), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]](сары),
|-
| 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, ес[[қожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, ес[[қожа]], екей), ысты(ойық)
|-
| 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), шапырашты(айкым),
|-
| 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым)
|-
| 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, ес[[қожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(ес[[қожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 15. || Батыс Қастек || шапырашты(ес[[қожа]]), ысты
|-
| 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]](андас), шапырашты(шыбыл)
|-
| 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]](күшік)
|-
| 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]](құлшығаш)
|-
| 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл)
|-
| 21. || Мойынқұм|| сары[[үйсін]](қалша)
|-
| 22. || Сарытауқұм || сары[[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]](қалпе), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), шақшам, ысты
|-
| 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), [[жалайыр]]([[байшегір]])
|}

== [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақмола уезі]]
|-
| 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 3. || Нұра||  [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], кольденен, қарабалық, [[Құлан қыпшақ|құлан]], торы), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; атығай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]])
|-
| 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары, құрсары, балта), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]],
|-
| 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]](құрсары, тезегай), [[уақ]]
|-
| 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], қарабалық, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]](атығай; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 11. || Қоржынкөл||  [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай)
|-
| 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]])
|-
| 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай)
|-
| 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]])
|-
| 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]])
|-
| 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 20. || Сарыөзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Омбы уезі]]
|-
| 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], қарабалық), [[төре]],[[төлеңгіт]]
|-
| 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары, құрсары, балта), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]](атығай, [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]])
|-
| 3. || Омбы || [[арғын]](атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]]
|-
| 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]](құрсары, ақсары), [[арғын]](атығай), [[қожа]], калмак
|-
| 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Көкшетау уезі]]
|-
| 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], атығай, [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ
|-
| 3. || Көкшетау|| [[арғын]](атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], шапырашты, [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], әлімулы, [[арғын]](атығай), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], атығай), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 7. || Зеренді ||  [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]]
|-
| 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]])
|-
| 9. || Айыртау ||[[арғын]](атығай, [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Атбасар уезі]]
|-
| 1. || Ұлытау|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]]
|-
| 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 6. || Кентубекская || [[найман]](бағаналы), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]])
|-
| 7. || Жарқайын|| [[найман]](бағаналы, балталы, [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]]
|-
| 8. || Кеңгір|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 9. || Кумконырская || [[найман]](бағаналы, балталы), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]]
|-
| 10. || Сарысу || [[найман]](бағаналы, балталы), [[қожа]]
|-
| 11. || Жезді|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 12. || Айнакөл || [[найман]](бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Петропавл уезі]]
|-
| 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]](құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]](атығай)
|-
| 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]](балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), [[уақ]](сарман, [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], шайкөз, баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]](ақсары, сибан), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренши)
|-
| 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]](сибан), [[уақ]]([[жансары]], шайкөз, баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 5. || Полуденская || [[арғын]](даут:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]]
|-
| 6. || Тайынша || [[арғын]](даут:бабасан, атығай)
|-
| 7. || Петропавлов || [[арғын]](даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]])
|}

== [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақтөбе уезі]]
|-
| 1. || Бес[[тама]]қ || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөмекей, шекті, кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]
|-
| 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), [[қожа]]
|-
| 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 6. || Бөрлі || әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], кете), [[жетіру]]([[тама]], кердері), [[қожа]]
|-
| 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(шекті)
|-
| 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері), әлім(кете, шекті), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), байұлы(алтын, жаппас), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], әлім(кете, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөмекей, шекті), [[төлеңгіт]],
|-
| 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] әлім (кете, шөмекей, шекті),
|-
| 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Торғай уезі]]
|-
| 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]])
|-
| 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: даут, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), байұлы(жаппас), [[найман]](бағаналы)
|-
| 7. || Сарықопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], ұзын), [[арғын]](ермен, даут)
|-
| 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 9. || Сарыторғай || [[қыпшақ]](колденен, [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, ұзын)
|-
| 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]](қарабалық, ұзын, торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]](бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ырғыз уезі]]
|-
| 1. || Талдық || әлім(төртқара), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау)
|-
| 2. || Бақсай || әлім(төртқара)
|-
| 3. || Қызылжар || әлім(төртқара)
|-
| 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей)
|-
| 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей)
|-
| 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын)
|-
| 7. || Теректі || әлім(төртқара)
|-
| 8. || Толағай || әлім(төртқара)
|-
| 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті)
|-
| 10. || Қарасай || әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 12. || Қабырға || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шекті)
|-
| 13. || Ордақонған || әлім(шекті)
|-
| 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || әлім(шекті), [[уақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қостанай уезі]]
|-
| 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]](танат, балта, тезегай), [[төре]]
|-
| 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шагыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]]
|-
| 5. || Қарабалық || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, [[бұлтың]], торайғыр, ұзын), [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(жаппас, алтын), [[қожа]]
|-
| 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шагыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]](қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]])
|-
| 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]?
|-
| 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), байұлы(алаша, жаппас)
|-
| 10. || Сарыой || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, торайғыр), [[арғын]], әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]])
|-
| 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]]
|-
| 12. || Шұбар || [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]]
|-
| 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]]
|}

== [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | [[Орал уезі]]
|-
| 1. || Соболев || [[жетіру]](кердері, [[тама]]),…
|-
| 2. || Красноуметская || [[жетіру]](кердері, [[тама]]),…
|-
| 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),…
|-
| 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), …
|-
| 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),…
|-
| 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),…
|-
| 8. || Теректі || [[жетіру]](кердері),…
|-
| 9. || Қароба|| [[жетіру]](кердері, [[табын]]), [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(таз, ысық)
|-
| 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана)
|-
| 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], кердері),…
|-
| 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), [[жетіру]](кердері, [[табын]])
|-
| 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), [[жетіру]](кердері)
|-
| 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(кете)
|-
| 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана)
|-
| 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),…
|-
| 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Гурьев уезі]]
|-
| 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), [[жетіру]](кердері)
|-
| 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай)
|-
| 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір)
|-
| 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір)
|-
| 5. || Есбол || байұлы(беріш)
|-
| 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), [[төре]], [[қожа]]
|-
| 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш)
|-
| 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық)
|-
| 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш)
|-
| 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық)
|-
| 11. || Жаршық|| байұлы(таз), [[қожа]]
|-
| 12. || Ембі || байұлы(таз)
|-
| 13 ||  Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш)
|-
| 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша)
|-
| 15. || Қарашағыр || әлім(шекті)
|-
| 16. || Ақжал || әлім(кете)
|-
| 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз)
|-
| 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 19. || Орловская || байұлы(беріш)
|-
| 20. || Жаманқала || байұлы(беріш)
|-
| 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ілбішін уезі]]
|-
| 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 2. || Скворкин || [[жетіру]](кердері), байұлы…
|-
| 3. || Бударин || [[жетіру]](кердері), байұлы
|-
| 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]](кердері, [[тама]], [[табын]])
|-
| 5. || Өріктікөл || [[жетіру]](кердері, [[тама]]), байұлы(адай)
|-
| 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), [[жетіру]](кердері),….
|-
| 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),…
|-
| 9. || Қарасу || байұлы(байбақты)
|-
| 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір)
|-
| 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана)
|-
| 12. || Өлеңті  || байұлы(байбақты, тана), [[төре]]
|-
| 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]]
|-
| 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша)
|-
| 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты)
|-
| 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық)
|-
| 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша)
|-
| 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты)
|-
| 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша)
|-
| 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)…
|-
| 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт)
|-
| 23. || Қаракөл || байұлы(ысық)
|-
| 24. || Қызылжар  || байұлы(тана)
|-
| 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), [[төре]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Темір уезі]]
|-
| 1. || Қарағанды|| әлім(кете)
|-
| 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Қайыңды || әлім(кете)
|-
| 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт)
|-
| 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана)
|-
| 6. || Ойыл|| әлім(кете)
|-
| 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті)
|-
| 12. || Ембі || әлім(шекті)
|-
| 13. || Оймауыт-Желтау || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), байұлы(адай)
|-
| 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(адай)
|-
| 16. || Қошқарата|| әлім(шекті)
|-
| 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]])
|}

== [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Маңғыстау уезі]]
|-
| 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау)
|-
| 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) 
|-
| 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) 
|-
| 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) 
|-
| 9. || Түрікмен|| байұлы:адай 
|-
| 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Темір уезі
|-
| 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы)
|-
| 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш)
|-
| 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Красноводский уезд Волости и приставства
|-
| 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай)
|-
| 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал)
|-
| 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай
|-
| 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай .
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мерв уезі
|-
| 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай 
|-
| 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году.
|}

== [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әулиеата уезі]]
|-
| 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл)
|-
| 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]]
|-
| 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]])
|-
| 4. || Ойық || ысты (ойық)
|-
| 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]])
|-
| 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] (қалпе), сары[[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), [[арғын]]
|-
| 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), сары[[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), шақшам
|-
| 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] шақшам, сары[[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]])
|-
| 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]]
|-
| 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], шапырашты, [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]])
|-
| 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]]
|-
| 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], суан, [[жалайыр]](күшік), [[қоңырат]](котенши)
|-
| 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]]
|-
| 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]]
|-
| 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]])
|-
| 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]])
|-
| 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]](күшік), [[сіргелі]]
|-
| 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]],
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Шымкент уезі]]
|-
| 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])?
|-
| 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]]
|-
| 3. || Қаракөл || ысты (тылик), [[қожа]]
|-
| 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:алип), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:алип, жогы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), байұлы(шеркеш:қосым),
|-
| 6. || Қаратау || [[қоңырат]](божбан, жаманбай, алгый), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], ысты, [[арғын]], [[ошақты]], шапырашты(екей, ес[[қожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]],
|-
| 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], шақшам, [[сіргелі]](конирдек), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), сары[[үйсін]], [[найман]], шақшам, [[сіргелі]](тутаңбалы), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]]
|-
| 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), сары[[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]]
|-
| 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), [[сіргелі]]
|-
| 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, санырау, курпик), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](онбай), шапырашты, [[сіргелі]]
|-
| 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]]
|-
| 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]]
|-
| 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]])
|-
| 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, жетімдер), [[найман]],
|-
| 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]](саңғыл, маңғытай), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]]
|-
| 20. || Сарыбұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]])
|-
| 21. || Шағатай || [[қоңырат]](божбан, маңғытай), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]])
|-
| 23. || Байырқұм || [[қоңырат]](жандар)
|-
| 24. || Шаян|| [[сіргелі]](карабатыр, шалдар, байжігіт), [[ошақты]], [[қожа]]
|-
| 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]])
|-
| 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]](жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан)
|-
| 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]](балталы), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], ысты, [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]]
|-
| 28. || Сарыкөл || [[қоңырат]](жандар, құлшығаш, оразгелді), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 29. || Сырдария || [[қоңырат]](байлар), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 30. || Бөген || [[сіргелі]](байлы), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], ысты
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қазалы уезі]]
|-
| 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей)
|-
| 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара)
|-
| 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), [[жетіру]](кердері)
|-
| 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара)
|-
| 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), [[арғын]], [[төре]]
|-
| 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), [[қожа]]
|-
| 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), [[қожа]]
|-
| 8. || Қарабастоғай  || әлім(шөмекей ), [[қожа]]
|-
| 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөмекей, төртқара), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), байұлы(алтын)
|-
| 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), әлім(шөмекей), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 11. || Қостам || әлім(шекті), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]]
|-
| 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]])
|-
| 13. || Көшербай  || әлім(шөмекей)
|-
| 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), [[жетіру]]([[тама]])?
|-
| 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара)
|-
| 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), [[жалайыр]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Перовск уезі]]
|-
| 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]]
|-
| 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], байұлы(жаппас)
|-
| 5. || Гродеков || [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), [[қожа]]
|-
| 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], байұлы(жаппас), [[жалайыр]], [[дулат]]
|-
| 9. || Кеңтүп  || байұлы(жаппас), [[қожа]]
|-
| 10. || Қостам || әлім(шөмекей), [[қожа]]
|-
| 11. || Көткеншек  || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас),
|-
| 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), әлім(шөмекей)
|-
| 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 14. || Приречная || [[қоңырат]](котенши), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], сунак
|-
| 15. || Сауран || [[қоңырат]](котенши), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 17. || Телікөл  || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бактияр?
|-
| 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]](котенши), сунак, [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]…
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ташкент уезі]]
|-
| 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], байұлы(таз), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] байұлы(алтын)
|-
| 3. || Алтын || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, ысты, [[найман]], қатаған, [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], кият
|-
| 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], сары[[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]]
|-
| 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], ысты, [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], дурмен
|-
| 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], кердері), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]](балгалы), шақшам, [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], ысты, [[қоңырат]], маңғыт, қатаған, құрама
|-
| 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]]
|-
| 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], шақшам
|-
| 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]]
|-
| 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],…
|-
| 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]
|-
| 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]](балгалы), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], ысты, [[дулат]], [[жалайыр]], шапырашты, [[қожа]]
|-
| 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), шақшам
|-
| 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], байұлы(адай), [[ошақты]]
|-
| 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]…
|-
| 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]]
|-
| 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, жагайбайлы),
|-
| 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], құрама
|-
| 21. || Бөке || [[жалайыр]], байұлы(алтын), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]),
|-
| 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]](күшік)
|-
| 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], сары[[үйсін]], суан, [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әмудария бөлімі]]
|-
| 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(шекті), [[қыпшақ]](колденен), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]]
|-
| 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 4. || Кегейлі || әлім(шекті), [[жетіру]]([[табын]]), кенегес, маңғыт
|-
| 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], карасакал, шөмекей), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]]
|-
| 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] (торы, ктай), [[қоңырат]]
|-
| 7. || [[қоңырат]] || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(алаша), [[жалайыр]]
|-
| 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]]
|-
| 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), әлім(төртқара, шекті), [[қыпшақ]], [[найман]]
|-
| 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] әлім(шекті, төртқара), [[қыпшақ]], маңғыт
|-
| 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), әлім(төртқара, шекті)
|-
| 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(кете, шөмекей, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), байұлы(алаша)
|-
| 13. || Шымбай || әлім, [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]]
|-
| 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, [[қыпшақ]]
|-
| 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]]
|-
| 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 17. || Сарыби || [[жетіру]], әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]]
|}

== [[Хиуа хандығы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|рулық құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хиуа хандығы]]
|-
| 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті)
|-
| 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], байұлы(адай, алаша)
|-
| 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]),
|-
| 4. || [[қоңырат]]|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],
|-
| 7. || Қият|| [[қоңырат]], әлім, байұлы
|-
| 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), әлім(төртқара)
|-
| 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы Афганистан : қатаған, сарай……….
|}

== [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|ру құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]]
|-
| 1. ||  Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], кердері, [[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], карасакал), қатаған, [[жалайыр]], [[ошақты]]
|-
| 3. || Кермене || [[найман]], қатаған, [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), байұлы(жаппас)
|-
| 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], кенегес, қатаған, [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?…
|-
| 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, кенегес, [[найман]], [[қожа]], кият, [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 6. || Куляб || [[қоңырат]], қатаған, [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?….
|-
| 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], әлім, байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]])…..
|-
| 9. || Қатыршы  || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт 
|}

== [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жызақ уезі]]
|-
| 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]
|-
| 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], байұлы(жаппас), әлім(шекті), [[жетіру]]([[табын]]), шапырашты, маңғыт, [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], колеген
|-
| 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]…
|-
| 5. || Шардара|| [[қоңырат]],…
|-
| 6. || Синтаб || [[қоңырат]],…
|-
| 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]…
|-
| 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], қатаған, [[қоңырат]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хожант уезі]]
|-
| 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), әлім ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], кердері)
|-
| 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Катта-курганский уезд
|-
| 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), шапырашты, [[найман]], [[қоңырат]], байұлы
|-
| 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|}

== Тобольская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| волости || роды
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ишимский округ
|
|-
| 1. || Беловская
| rowspan=&quot;12&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Жиляковская
|-
| 3. || Ильинская
|-
| 4. || Каменская
|-
| 5. || Красноярская
|-
| 6. || Петуховская
|-
| 7. || Соколовская
|-
| 8. || Уктузская
|-
| 9. || Аулы в владельческих усадьбах
|-
| 10. || Теплодубравская
|-
| 11. || Частоозёрская
|-
| 12. || Утчанская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Курганский округ
|
|-
| 1. || Башкирская волость
| rowspan=&quot;6&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]].
|-
| 2. || Моршихинская
|-
| 3. || Куреинская
|-
| 4. || Плотниковская
|-
| 5. || Шмаковская
|-
| 6. || Нижнеалабужская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тюкалинский округ
|
|-
| 1. || Драгунская
| rowspan=&quot;14&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар
|-
| 2. || Крупянская
|-
| 3. || Кулачинская
|-
| 4. || Любинская
|-
| 5. || Лузинская
|-
| 6. || Большепесчанская
|-
| 7. || Серебрянская
|-
| 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска
|-
| 9. || Еланская
|-
| 10. || Камышинская
|-
| 11. || Карасукская
|-
| 12. || Куликовская
|-
| 13. || Покровская
|-
| 14. || Поселения вдоль ж/д
|-
| || Тарский округ
|[[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| || Тюменский округ
|[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]]
|}
== Томская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Томский округ
|[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Барнаульский округ
|-
| 1. || Александровская
| rowspan=&quot;10&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Бурлинская
|-
| 3. || Белоярская
|-
| 4. || Карасукская
|-
| 5. || Касмалинская
|-
| 6. || Кулундинская
|-
| 7. || Нижнее-кулундинская
|-
| 8. || Лянинская
|-
| 9. || Покровская
|-
| 10. || Щадринская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бийский округ
|-
| 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]]
|-
| 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 6. || Ануйская
| rowspan=&quot;5&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]]
|-
| 7. || Смоленская
|-
| 8. || Нижне-чарышская
|-
| 9. || Антоньевская
|-
| 10. || Чарышская
|-
| 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Каинский округ
|-
| 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Змеиногорский округ
|-
| 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]])
|-
| 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]),
|-
| 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]])
|-
| 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..)
|-
| 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]])
|-
| 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])…
|-
| 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]])
|-
| 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]]
|-
| 16. || Риддерская || [[найман]]
|-
| 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]]
|-
| 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]]
|-
| 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|}
== Оренбургская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Троицкий уезд
|-
| 1. || Кособродская || [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Верхнеуральский уезд
|-
| 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),…
|-
| 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),…
|-
| 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Орский уезд
|-
| 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 2. || Таналыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]])
|-
| 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], әлім
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Челябинский уезд
|-
| 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]](балта)
|-
| 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Оренбургский уезд
|-
| 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері)
|-
| 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(шекті, кете)
|-
| 3. || Оренбургская || [[жетіру]], әлім
|-
| 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), әлім, [[уақ]]
|-
| 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]])
|}
== Самарская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Новоузенский уезд
| rowspan=&quot;34&quot; |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), [[жетіру]]([[тама]], кердері, [[табын]]),беріш
әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар
|-
| 1. || Алекандровгайская
|-
| 2. || Новоузенская
|-
| 3. || Осиновогайская
|-
| 4. || Натальинская
|-
| 5. || Дергачевская
|-
| 6. || Малоузенская
|-
| 7. || Петропавловская
|-
| 8. || Николаевская
|-
| 9. || Савинская
|-
| 10. || Торгунская
|-
| 11. || Куриловская
|-
| 12. || Иловатая
|-
| 13. || Дьяковская
|-
| 14. || Моршанская
|-
| 15. || Нижнее-ерусланская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Николаевский уезд
|-
| 1. || Нижнепокровская
|-
| 2. || Канаевская
|-
| 3. || Любицкая
|-
| 4. || Хлебновская
|-
| 5. || Большеглушицкая
|-
| 6. || Кузябаевская
|-
| 7. || Корнеевская
|-
| 8. || Каменосарминская
|-
| 9. || Балаковская
|-
| 10. || Селезнихинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Бузулукский уезд
|-
| 1. || Барановская
|-
| 2. || Матвеевская
|-
| 3. || Боголюбская
|-
| 4. || Богдановская
|-
| 5. || Покровская
|-
| 6. || Андреевская
|}
== Астраханская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Красноярский уезд
| rowspan=&quot;26&quot; |әлім(кете), байұлы(почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), [[төлеңгіт]] және басқалар.
|-
| 1. || Никольская(Джамбай)
|-
| 2. || Разночинская
|-
| 3. || Петропавловская
|-
| 4. || Хожетаевская
|-
| 5. || Теплинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Астраханский уезд
|-
| 1. || Дмитриевская
|-
| 2. || Икрянинская
|-
| 3. || Началовская
|-
| 4. || Чаганская
|-
| 5. || Царевская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Енотаевский уезд
|-
| 1. || Болхунская
|-
| 2. || Золотухинская
|-
| 3. || Княжевская
|-
| 4. || Харабалинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Царевский уезд
|-
| 1. || Владимирская
|-
| 2. || Колобовская
|-
| 3. || Капустиноярская
|-
| 4. || Кисловская
|-
| 5. || Молчановская
|-
| 6. || Слободская
|-
| 7. || Николаевская
|-
| 8. || Солодовская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бөкей ордасы
|-
| || Части и округа
|племена и роды:
|-
| 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]](кердері, [[табын]]), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете)
|-
| 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], әлім(кете), [[жетіру]](кердері, [[табын]], [[тама]]),
|-
| 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]](кердері,[[табын]],[[тама]])
|-
| 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), әлім(кете)
|-
| 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), [[төлеңгіт]], [[қожа]], әлім(кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері)
|-
| 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], әлім(кете), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]
|}

== Қытай империясы ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстары
|рулары
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Алтай аймағы]]
|-
| 1. || Сарысүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]](жантекей, жәдік, шеруші)
|-
| 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, жантекей)
|-
| 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, шұбарайғыр, жантекей), [[найман]]([[қожа]]мбет)
|-
| 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас)
|-
| 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](жантекей, ителі, меркіт), [[уақ]]
|-
| 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, молқы, сарбас)
|-
| 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жантекей, молқы, қарақас, шеруші)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Тарбағатай аймағы]]
|-
| 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 3. || Дөрбілжін|| [[найман]]
|-
| 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]]
|-
| 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]]
|-
| 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], суан, [[найман]]
|-
| 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], суан, [[найман]]
|-
| 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]]
|-
| 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], суан, [[найман]]
|-
| 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], суан, [[найман]]
|-
| 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]]
|-
| 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]]
|-
| 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Үрімжі]] аймағы
|-
| 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 4. || Жемсары || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ганьсу]] провинциясы
|-
| 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды.
|}

== Моңғолия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Моңғолия 
|-
| || кошуны(нутуки)
| рулар
|-
| 1. || Шеруші || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:шеруші)
|-
| 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:жантекей)
|-
| 3. || Молқы || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:молқы)
|-
| 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазақ болыстары]]
[[Санат:Қазақстанның болыстары]]</text>
      <sha1>cas07nlqrvor0ucg0wechkpe9jfrdu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636570</id>
      <parentid>3636564</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3636570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114081" sha1="pv6aizpaom8hkumnzmrd2o7matixir2" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың &quot;ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века&quot; (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |б[[асыл]]ым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қарқаралы уезі]]
|-
| 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]],  [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]],
|-
| 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]?
|-
| 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]]
|-
| 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]]
|-
| 5. || [[Сары (Албан)|сары]]тау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан)
|-
| 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]?
|-
| 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан)
|-
| 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]]
|-
| 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс)
|-
| 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан)
|-
| 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяк), [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]]
|-
| 17. || Ақ[[Сары (Албан)|сары]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](танас, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]])
|-
| 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Семей уезі]]
|-
| 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]]
|-
| 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]])
|-
| 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]]
|-
| 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …)
|-
| 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]])
|-
| 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]]
|-
| 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]],
|-
| 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]),
|-
| 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жан[[Сары (Албан)|сары]]]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жан[[Сары (Албан)|сары]]]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…)
|-
| 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], ергенекті, [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]]
|-
| 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]])
|-
| 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Өскемен уезі]]
|-
| 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]]
|-
| 2. || Сұлу[[Сары (Албан)|сары]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]])
|-
| 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]])
|-
| 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]]
|-
| 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]])
|-
| 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]])
|-
| 8. || Құлұжүн  || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]])
|-
| 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]])
|-
| 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Павлодар уезі]]
|-
| 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]]
|-
| 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]])
|-
| 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]]
|-
| 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]]
|-
| 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]])
|-
| 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]])
|-
| 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]])
|-
| 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абрай, ажибек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]])
|-
| 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Зайсан уезі]]
|-
| 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]]
|-
| 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]],
|-
| 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]])
|-
| 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]?
|-
| 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]]
|-
| 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]])
|-
| 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]]
|-
| 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]]
|-
| 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|}

== [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Лепсі уезі]]
|-
| 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])?
|-
| 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]]
|-
| 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]])
|-
| 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || [[Мырза руы|мырза]]тай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]])
|-
| 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]]
|-
| 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]]
|-
| 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Батыс Шынжылы  || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]]
|-
| 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Пішпек уезі]]
|-
| 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[сіргелі]](байжігіт)
|-
| 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]])
|-
| 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[шапырашты]]
|-
| 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]])
|-
| 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]])
|-
| 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]])
|-
| 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]])
|-
| 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]])
|-
| 13. || Қарабұлақ || [[шапырашты]]([[есқожа]])
|-
| 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 16. || Қарабалта|| [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 17. || Ысық-Ата || [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 18. || [[Сары (Албан)|сары]]бағыш || [[арғын]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қапал уезі]]
|-
| 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]]
|-
| 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[ысты]]
|-
| 6. || Чолаковская || [[жалайыр]]([[ақбұйым]], [[қарашапан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]]
|-
| 7. || [[андас]] || [[жалайыр]]([[андас]], [[[[орақты]]]])
|-
| 8. || Таз || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[сыпатай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 9. || Алтынемел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[суан]], [[Албан руы|албан]],
|-
| 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]]([[андас]], [[Күшік руы|күшік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[ысты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]?
|-
| 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[андас]], [[сыпатай]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]](сиыршы, [[Мырза руы|мырза]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[шапырашты]], [[ысты]]
|-
| 14. || [[Сары (Албан)|сары]]тау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]]
|-
| 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]])
|-
| 18. || [[Мырза руы|мырза]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], сиыршы, [[андас]]), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 19. || [[сыпатай]] || [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[сыпатай]])
|-
| 20. || Ши || [[жалайыр]]([[андас]], [[қарашапан]], [[Қалпе руы|қалпе]], [[орақты]])
|-
| 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]](арыктыным, [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]]
|-
| 22. || [[Күшік руы|күшік]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[[[орақты]]]], [[сыпатай]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]
|-
| 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шапырашты]], [[арғын]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жаркент уезі]] 
|-
| 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: досалы, [[шоған]])
|-
| 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]])
|-
| 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қызылбөрік]])
|-
| 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]])
|-
| 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]])
|-
| 6. || [[алжан]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[алжан]])
|-
| 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[алжан]], айт)
|-
| 8. || Айт || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт)
|-
| 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[қалжан]])
|-
| 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:қожбанбет)
|-
| 11. || [[қоңырбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]])
|-
| 12. || [[Сары (Албан)|сары]]-тоғай || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт)
|-
| 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || [[суан]]([[тоқарыстан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]]
|-
| 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт; [[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]], [[қызылбөрік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Тұрдымбет || [[суан]]([[тоқарыстан]])
|-
| 16. || [[тоқарыстан]] || [[суан]]([[тоқарыстан]])
|-
| 17. || [[байтүгей]]|| [[суан]]([[байтүгей]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Верный уезі]]
|-
| 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[шапырашты]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[шапырашты]]([[асыл]])
|-
| 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]])
|-
| 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[ысты]]([[ойық]]), [[шапырашты]]([[есқожа]], [[асыл]])
|-
| 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), [[ысты]]([[ойық]]), [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]]), [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]])
|-
| 6. || [[қызылбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]])
|-
| 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]),
|-
| 9. || Түрген|| [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]], [[есқожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || [[шапырашты]] || [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]], [[екей]]), [[ысты]]([[ойық]])
|-
| 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), [[шапырашты]]([[айқым]]),
|-
| 12. || Қарғалы|| [[шапырашты]]([[айқым]])
|-
| 13. || Ұзынағаш || [[шапырашты]]([[екей]], [[айқым]], [[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 14. || Шығыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 15. || Батыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[ысты]]
|-
| 16. || Тайторы || [[шапырашты]](емыл), [[дулат]]([[жаныс]])
|-
| 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[андас]]), [[шапырашты]]([[шыбыл]])
|-
| 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]])
|-
| 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]](құлшығаш)
|-
| 20. || Күрті || [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]])
|-
| 21. || Мойынқұм|| [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]]([[қалша]])
|-
| 22. || [[Сары (Албан)|сары]]тауқұм || [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]]([[Қалпе руы|қалпе]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), [[шақшам]], [[ысты]]
|-
| 23. || Төменгі Іле || [[ысты]]([[ойық]]), [[дулат]]([[сиқым]])
|-
| 24. || Жаңа Іле || [[ысты]]([[ойық]]), [[жалайыр]]([[байшегір]])
|}

== [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақмола уезі]]
|-
| 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 3. || Нұра||  [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], кольденен, қарабалық, [[Құлан қыпшақ|құлан]], торы), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; атығай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]])
|-
| 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]](ақ[[Сары (Албан)|сары]], құр[[Сары (Албан)|сары]], балта), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]],
|-
| 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]](құр[[Сары (Албан)|сары]], тезегай), [[уақ]]
|-
| 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], қарабалық, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]](атығай; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 11. || Қоржынкөл||  [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]]
|-
| 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай)
|-
| 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]])
|-
| 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай)
|-
| 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]])
|-
| 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]])
|-
| 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 20. || [[Сары (Албан)|сары]]өзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Омбы уезі]]
|-
| 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], қарабалық), [[төре]],[[төлеңгіт]]
|-
| 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]](ақ[[Сары (Албан)|сары]], құр[[Сары (Албан)|сары]], балта), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]](атығай, [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]])
|-
| 3. || Омбы || [[арғын]](атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]]
|-
| 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]](құр[[Сары (Албан)|сары]], ақ[[Сары (Албан)|сары]]), [[арғын]](атығай), [[қожа]], калмак
|-
| 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Көкшетау уезі]]
|-
| 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], атығай, [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ
|-
| 3. || Көкшетау|| [[арғын]](атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](ақ[[Сары (Албан)|сары]]), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[шапырашты]], [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], әлімулы, [[арғын]](атығай), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], атығай), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 7. || Зеренді ||  [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]]
|-
| 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]])
|-
| 9. || Айыртау ||[[арғын]](атығай, [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Атбасар уезі]]
|-
| 1. || Ұлытау|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]]
|-
| 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 6. || Кентубекская || [[найман]](бағаналы), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]])
|-
| 7. || Жарқайын|| [[найман]](бағаналы, балталы, [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]]
|-
| 8. || Кеңгір|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 9. || Кумконырская || [[найман]](бағаналы, балталы), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]]
|-
| 10. || [[Сары (Албан)|сары]]су || [[найман]](бағаналы, балталы), [[қожа]]
|-
| 11. || Жезді|| [[найман]](бағаналы)
|-
| 12. || Айнакөл || [[найман]](бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Петропавл уезі]]
|-
| 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]](құр[[Сары (Албан)|сары]], сибан, тезегай, балта, көшебе, ақ[[Сары (Албан)|сары]], еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]](атығай)
|-
| 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]](балта, көшебе, сибан, ақ[[Сары (Албан)|сары]], тезегай), [[уақ]](сарман, [[шоға]], [[бидалы]], [[жан[[Сары (Албан)|сары]]]], шайкөз, баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]](ақ[[Сары (Албан)|сары]], сибан), [[уақ]]([[бидалы]], [[жан[[Сары (Албан)|сары]]]], баржақсы, еренши)
|-
| 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]](сибан), [[уақ]]([[жан[[Сары (Албан)|сары]]]], шайкөз, баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 5. || Полуденская || [[арғын]](даут:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]]
|-
| 6. || Тайынша || [[арғын]](даут:бабасан, атығай)
|-
| 7. || Петропавлов || [[арғын]](даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]])
|}

== [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақтөбе уезі]]
|-
| 1. || Бес[[тама]]қ || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөм[[екей]], шекті, кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]
|-
| 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], төртқара, шөм[[екей]], кете), баулы(алаша), [[қожа]]
|-
| 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 6. || Бөрлі || әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], кете), [[жетіру]]([[тама]], кердері), [[қожа]]
|-
| 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(шекті)
|-
| 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері), әлім(кете, шекті), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), байұлы(алтын, жаппас), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], әлім(кете, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөм[[екей]], шекті), [[төлеңгіт]],
|-
| 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] әлім (кете, шөм[[екей]], шекті),
|-
| 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], байұлы(жаппас), әлім(шөм[[екей]], кете, шекті, төртқара, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Торғай уезі]]
|-
| 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]])
|-
| 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: даут, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), байұлы(жаппас), [[найман]](бағаналы)
|-
| 7. || [[Сары (Албан)|сары]]қопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], ұзын), [[арғын]](ермен, даут)
|-
| 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 9. || [[Сары (Албан)|сары]]торғай || [[қыпшақ]](колденен, [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, ұзын)
|-
| 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: даут, ермен)
|-
| 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]](қарабалық, ұзын, торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]](бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ырғыз уезі]]
|-
| 1. || Талдық || әлім(төртқара), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау)
|-
| 2. || Бақсай || әлім(төртқара)
|-
| 3. || Қызылжар || әлім(төртқара)
|-
| 4. || Аманкөл || әлім(шөм[[екей]])
|-
| 5. || Кенжеғара || әлім(шөм[[екей]])
|-
| 6. || Тәуіп || әлім(шөм[[екей]], шекті), байұлы(алтын)
|-
| 7. || Теректі || әлім(төртқара)
|-
| 8. || Толағай || әлім(төртқара)
|-
| 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті)
|-
| 10. || Қарасай || әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 12. || Қабырға || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шекті)
|-
| 13. || Ордақонған || әлім(шекті)
|-
| 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || әлім(шекті), [[уақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қостанай уезі]]
|-
| 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]](танат, балта, тезегай), [[төре]]
|-
| 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шагыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]]
|-
| 5. || Қарабалық || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, [[бұлтың]], торайғыр, ұзын), [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(жаппас, алтын), [[қожа]]
|-
| 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шагыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]](қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]])
|-
| 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]?
|-
| 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), байұлы(алаша, жаппас)
|-
| 10. || [[Сары (Албан)|сары]]ой || [[қыпшақ]](кольденен, қарабалық, торайғыр), [[арғын]], әлім(шөм[[екей]]), байұлы(жаппас, алтын), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]])
|-
| 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]]
|-
| 12. || Шұбар || [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]]
|-
| 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]]
|}

== [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | [[Орал уезі]]
|-
| 1. || Соболев || [[жетіру]](кердері, [[тама]]),…
|-
| 2. || Красноуметская || [[жетіру]](кердері, [[тама]]),…
|-
| 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),…
|-
| 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), …
|-
| 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),…
|-
| 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),…
|-
| 8. || Теректі || [[жетіру]](кердері),…
|-
| 9. || Қароба|| [[жетіру]](кердері, [[табын]]), [[төлеңгіт]]
|-
| 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(таз, ысық)
|-
| 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана)
|-
| 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], кердері),…
|-
| 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), [[жетіру]](кердері, [[табын]])
|-
| 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), [[жетіру]](кердері)
|-
| 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(кете)
|-
| 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана)
|-
| 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),…
|-
| 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Гурьев уезі]]
|-
| 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), [[жетіру]](кердері)
|-
| 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай)
|-
| 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір)
|-
| 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір)
|-
| 5. || Есбол || байұлы(беріш)
|-
| 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), [[төре]], [[қожа]]
|-
| 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш)
|-
| 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық)
|-
| 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш)
|-
| 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық)
|-
| 11. || Жаршық|| байұлы(таз), [[қожа]]
|-
| 12. || Ембі || байұлы(таз)
|-
| 13 ||  Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш)
|-
| 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша)
|-
| 15. || Қарашағыр || әлім(шекті)
|-
| 16. || Ақжал || әлім(кете)
|-
| 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз)
|-
| 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 19. || Орловская || байұлы(беріш)
|-
| 20. || Жаманқала || байұлы(беріш)
|-
| 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ілбішін уезі]]
|-
| 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 2. || Скворкин || [[жетіру]](кердері), байұлы…
|-
| 3. || Бударин || [[жетіру]](кердері), байұлы
|-
| 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]](кердері, [[тама]], [[табын]])
|-
| 5. || Өріктікөл || [[жетіру]](кердері, [[тама]]), байұлы(адай)
|-
| 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), [[жетіру]](кердері),….
|-
| 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),…
|-
| 9. || Қарасу || байұлы(байбақты)
|-
| 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір)
|-
| 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана)
|-
| 12. || Өлеңті  || байұлы(байбақты, тана), [[төре]]
|-
| 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]]
|-
| 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша)
|-
| 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты)
|-
| 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық)
|-
| 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша)
|-
| 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты)
|-
| 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша)
|-
| 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)…
|-
| 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт)
|-
| 23. || Қаракөл || байұлы(ысық)
|-
| 24. || Қызылжар  || байұлы(тана)
|-
| 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), [[төре]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Темір уезі]]
|-
| 1. || Қарағанды|| әлім(кете)
|-
| 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Қайыңды || әлім(кете)
|-
| 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт)
|-
| 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана)
|-
| 6. || Ойыл|| әлім(кете)
|-
| 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]], кердері)
|-
| 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті)
|-
| 12. || Ембі || әлім(шекті)
|-
| 13. || Оймауыт-Желтау || әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), байұлы(адай)
|-
| 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(адай)
|-
| 16. || Қошқарата|| әлім(шекті)
|-
| 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]])
|}

== [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Маңғыстау уезі]]
|-
| 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау)
|-
| 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) 
|-
| 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) 
|-
| 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) 
|-
| 9. || Түрікмен|| байұлы:адай 
|-
| 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Темір уезі
|-
| 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы)
|-
| 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш)
|-
| 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Красноводский уезд Волости и приставства
|-
| 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай)
|-
| 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал)
|-
| 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай
|-
| 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай .
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мерв уезі
|-
| 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай 
|-
| 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году.
|}

== [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әулиеата уезі]]
|-
| 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] (тасжүрек, аталық, қоңыр), [[шапырашты]] ([[шыбыл]])
|-
| 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]]
|-
| 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]])
|-
| 4. || [[ойық]] || [[ысты]] ([[ойық]])
|-
| 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]])
|-
| 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] ([[Қалпе руы|қалпе]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) [[шапырашты]]([[шыбыл]], [[айқым]], [[екей]]), [[арғын]]
|-
| 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), [[шақшам]]
|-
| 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] [[шақшам]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]])
|-
| 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]]
|-
| 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[шапырашты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]])
|-
| 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]]
|-
| 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[қоңырат]](котенши)
|-
| 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]]
|-
| 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]]
|-
| 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]])
|-
| 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]])
|-
| 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[сіргелі]]
|-
| 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]],
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Шымкент уезі]]
|-
| 1. || Жаңасу|| [[ысты]] (тылик), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])?
|-
| 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]]
|-
| 3. || Қаракөл || [[ысты]] (тылик), [[қожа]]
|-
| 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:алип), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:алип, жогы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), байұлы(шеркеш:қосым),
|-
| 6. || Қаратау || [[қоңырат]](божбан, жаманбай, алгый), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], [[ысты]], [[арғын]], [[ошақты]], [[шапырашты]]([[екей]], [[есқожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]],
|-
| 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шақшам]], [[сіргелі]](конирдек), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]], [[шақшам]], [[сіргелі]](тутаңбалы), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]]
|-
| 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]]
|-
| 12. || Арыстанды || [[ысты]](тылик, оик), [[сіргелі]]
|-
| 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, санырау, курпик), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](онбай), [[шапырашты]], [[сіргелі]]
|-
| 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]]
|-
| 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]]
|-
| 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]])
|-
| 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, жетімдер), [[найман]],
|-
| 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]](саңғыл, маңғытай), [[Шалақазақтар|шалақазақ]]
|-
| 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]]
|-
| 20. || [[Сары (Албан)|сары]]бұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]])
|-
| 21. || Шағатай || [[қоңырат]](божбан, маңғытай), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]])
|-
| 23. || Байырқұм || [[қоңырат]](жандар)
|-
| 24. || Шаян|| [[сіргелі]](карабатыр, шалдар, байжігіт), [[ошақты]], [[қожа]]
|-
| 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]])
|-
| 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]](жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан)
|-
| 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]](балталы), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]]
|-
| 28. || [[Сары (Албан)|сары]]көл || [[қоңырат]](жандар, құлшығаш, оразгелді), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 29. || Сырдария || [[қоңырат]](байлар), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 30. || Бөген || [[сіргелі]](байлы), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], [[ысты]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қазалы уезі]]
|-
| 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөм[[екей]])
|-
| 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара)
|-
| 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөм[[екей]], шекті, кете), [[жетіру]](кердері)
|-
| 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара)
|-
| 5. || Жамансыр || әлім(шөм[[екей]], кете), байұлы(алтын, алаша), [[арғын]], [[төре]]
|-
| 6. || Заңғар || әлім(шөм[[екей]]), [[қожа]]
|-
| 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), [[қожа]]
|-
| 8. || Қарабастоғай  || әлім(шөм[[екей]] ), [[қожа]]
|-
| 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], шөм[[екей]], төртқара), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), байұлы(алтын)
|-
| 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), әлім(шөм[[екей]]), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 11. || Қостам || әлім(шекті), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]]
|-
| 12. || Қуандария || әлім(кете, шөм[[екей]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]])
|-
| 13. || Көшербай  || әлім(шөм[[екей]])
|-
| 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), [[жетіру]]([[тама]])?
|-
| 15. || Райым || әлім(шекті, шөм[[екей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 16. || [[Сары (Албан)|сары]]тоғай || әлім(төртқара), [[Қырғыз руы|қырғыз]]
|-
| 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөм[[екей]], төртқара)
|-
| 18. || Қорғаншы || әлім(шөм[[екей]], төртқара, шекті), [[жалайыр]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Перовск уезі]]
|-
| 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]]
|-
| 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]])
|-
| 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], байұлы(жаппас)
|-
| 5. || Гродеков || [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөм[[екей]], кете), [[қожа]]
|-
| 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], байұлы(жаппас), [[жалайыр]], [[дулат]]
|-
| 9. || Кеңтүп  || байұлы(жаппас), [[қожа]]
|-
| 10. || Қостам || әлім(шөм[[екей]]), [[қожа]]
|-
| 11. || Көткеншек  || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], әлім( шөм[[екей]]), байұлы(таз, жаппас),
|-
| 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), әлім(шөм[[екей]])
|-
| 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 14. || Приречная || [[қоңырат]](котенши), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], сунак
|-
| 15. || Сауран || [[қоңырат]](котенши), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 17. || Телікөл  || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бактияр?
|-
| 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]](котенши), сунак, [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]…
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ташкент уезі]]
|-
| 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], байұлы(таз), [[жетіру]]([[телеу]])
|-
| 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] байұлы(алтын)
|-
| 3. || Алтын || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, [[ысты]], [[найман]], қатаған, [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], кият
|-
| 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]]
|-
| 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[ысты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], дурмен
|-
| 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], кердері), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]](балгалы), [[шақшам]], [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қоңырат]], маңғыт, қатаған, құрама
|-
| 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]]
|-
| 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], [[шақшам]]
|-
| 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]]
|-
| 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],…
|-
| 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]])
|-
| 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]
|-
| 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]](балгалы), [[жалайыр]], [[қожа]]
|-
| 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ысты]], [[дулат]], [[жалайыр]], [[шапырашты]], [[қожа]]
|-
| 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), [[шақшам]]
|-
| 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], байұлы(адай), [[ошақты]]
|-
| 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]…
|-
| 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]]
|-
| 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, жагайбайлы),
|-
| 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], құрама
|-
| 21. || Бөке || [[жалайыр]], байұлы(алтын), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]),
|-
| 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]])
|-
| 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[суан]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әмудария бөлімі]]
|-
| 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(шекті), [[қыпшақ]](колденен), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]]
|-
| 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 4. || Кегейлі || әлім(шекті), [[жетіру]]([[табын]]), кенегес, маңғыт
|-
| 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], карасакал, шөм[[екей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]]
|-
| 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] (торы, ктай), [[қоңырат]]
|-
| 7. || [[қоңырат]] || әлім(шекті, карасакал, шөм[[екей]]), [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(алаша), [[жалайыр]]
|-
| 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөм[[екей]], шекті), байұлы(алаша) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]]
|-
| 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), әлім(төртқара, шекті), [[қыпшақ]], [[найман]]
|-
| 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] әлім(шекті, төртқара), [[қыпшақ]], маңғыт
|-
| 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), әлім(төртқара, шекті)
|-
| 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(кете, шөм[[екей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), байұлы(алаша)
|-
| 13. || Шымбай || әлім, [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]]
|-
| 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, [[қыпшақ]]
|-
| 15. || Би-базар || әлім(шөм[[екей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]]
|-
| 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөм[[екей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт)
|-
| 17. || [[Сары (Албан)|сары]]би || [[жетіру]], әлім(шөм[[екей]]), байұлы
|-
| 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), әлім(шөм[[екей]]), байұлы
|-
| 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөм[[екей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]]
|}

== [[Хиуа хандығы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|рулық құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хиуа хандығы]]
|-
| 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті)
|-
| 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], байұлы(адай, алаша)
|-
| 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]),
|-
| 4. || [[қоңырат]]|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],
|-
| 7. || Қият|| [[қоңырат]], әлім, байұлы
|-
| 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), әлім(төртқара)
|-
| 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), байұлы Афганистан : қатаған, сарай……….
|}

== [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|ру құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]]
|-
| 1. ||  Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], кердері, [[Керей (тайпа)|керей]]іт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөм[[екей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], карасакал), қатаған, [[жалайыр]], [[ошақты]]
|-
| 3. || Кермене || [[найман]], қатаған, [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), байұлы(жаппас)
|-
| 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], кенегес, қатаған, [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?…
|-
| 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, кенегес, [[найман]], [[қожа]], кият, [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|-
| 6. || Куляб || [[қоңырат]], қатаған, [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?….
|-
| 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], әлім, байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], байұлы(адай), [[жетіру]]([[табын]])…..
|-
| 9. || Қатыршы  || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт 
|}

== [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жызақ уезі]]
|-
| 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]
|-
| 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], байұлы(жаппас), әлім(шекті), [[жетіру]]([[табын]]), [[шапырашты]], маңғыт, [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], колеген
|-
| 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]…
|-
| 5. || Шардара|| [[қоңырат]],…
|-
| 6. || Синтаб || [[қоңырат]],…
|-
| 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]…
|-
| 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],…
|-
| 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], қатаған, [[қоңырат]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хожант уезі]]
|-
| 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), әлім ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]])
|-
| 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], кердері)
|-
| 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Катта-курганский уезд
|-
| 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[шапырашты]], [[найман]], [[қоңырат]], байұлы
|-
| 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]
|}

== Тобольская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| волости || роды
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ишимский округ
|
|-
| 1. || Беловская
| rowspan=&quot;12&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Жиляковская
|-
| 3. || Ильинская
|-
| 4. || Каменская
|-
| 5. || Красноярская
|-
| 6. || Петуховская
|-
| 7. || Соколовская
|-
| 8. || Уктузская
|-
| 9. || Аулы в владельческих усадьбах
|-
| 10. || Теплодубравская
|-
| 11. || Частоозёрская
|-
| 12. || Утчанская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Курганский округ
|
|-
| 1. || Башкирская волость
| rowspan=&quot;6&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]].
|-
| 2. || Моршихинская
|-
| 3. || Куреинская
|-
| 4. || Плотниковская
|-
| 5. || Шмаковская
|-
| 6. || Нижнеалабужская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тюкалинский округ
|
|-
| 1. || Драгунская
| rowspan=&quot;14&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар
|-
| 2. || Крупянская
|-
| 3. || Кулачинская
|-
| 4. || Любинская
|-
| 5. || Лузинская
|-
| 6. || Большепесчанская
|-
| 7. || Серебрянская
|-
| 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска
|-
| 9. || Еланская
|-
| 10. || Камышинская
|-
| 11. || Карасукская
|-
| 12. || Куликовская
|-
| 13. || Покровская
|-
| 14. || Поселения вдоль ж/д
|-
| || Тарский округ
|[[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| || Тюменский округ
|[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]]
|}
== Томская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Томский округ
|[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Барнаульский округ
|-
| 1. || Александровская
| rowspan=&quot;10&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Бурлинская
|-
| 3. || Белоярская
|-
| 4. || Карасукская
|-
| 5. || Касмалинская
|-
| 6. || Кулундинская
|-
| 7. || Нижнее-кулундинская
|-
| 8. || Лянинская
|-
| 9. || Покровская
|-
| 10. || Щадринская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бийский округ
|-
| 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]]
|-
| 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 6. || Ануйская
| rowspan=&quot;5&quot; |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]]
|-
| 7. || Смоленская
|-
| 8. || Нижне-чарышская
|-
| 9. || Антоньевская
|-
| 10. || Чарышская
|-
| 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Каинский округ
|-
| 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Змеиногорский округ
|-
| 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]])
|-
| 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]),
|-
| 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]])
|-
| 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..)
|-
| 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]])
|-
| 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])
|-
| 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])…
|-
| 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]])
|-
| 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]]
|-
| 16. || Риддерская || [[найман]]
|-
| 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]]
|-
| 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]]
|-
| 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|}
== Оренбургская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Троицкий уезд
|-
| 1. || Кособродская || [[қыпшақ]](қарабалық, кольденен), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Верхнеуральский уезд
|-
| 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),…
|-
| 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),…
|-
| 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Орский уезд
|-
| 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 2. || Таналыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])
|-
| 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]]
|-
| 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]])
|-
| 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], әлім
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Челябинский уезд
|-
| 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]](балта)
|-
| 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]]
|-
| 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]]
|-
| 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]]
|-
| 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Оренбургский уезд
|-
| 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері)
|-
| 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), әлім(шекті, кете)
|-
| 3. || Оренбургская || [[жетіру]], әлім
|-
| 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), әлім, [[уақ]]
|-
| 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]])
|-
| 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]])
|-
| 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]])
|}
== Самарская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Новоузенский уезд
| rowspan=&quot;34&quot; |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), [[жетіру]]([[тама]], кердері, [[табын]]),беріш
әлім([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар
|-
| 1. || Алекандровгайская
|-
| 2. || Новоузенская
|-
| 3. || Осиновогайская
|-
| 4. || Натальинская
|-
| 5. || Дергачевская
|-
| 6. || Малоузенская
|-
| 7. || Петропавловская
|-
| 8. || Николаевская
|-
| 9. || Савинская
|-
| 10. || Торгунская
|-
| 11. || Куриловская
|-
| 12. || Иловатая
|-
| 13. || Дьяковская
|-
| 14. || Моршанская
|-
| 15. || Нижнее-ерусланская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Николаевский уезд
|-
| 1. || Нижнепокровская
|-
| 2. || Канаевская
|-
| 3. || Любицкая
|-
| 4. || Хлебновская
|-
| 5. || Большеглушицкая
|-
| 6. || Кузябаевская
|-
| 7. || Корнеевская
|-
| 8. || Каменосарминская
|-
| 9. || Балаковская
|-
| 10. || Селезнихинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Бузулукский уезд
|-
| 1. || Барановская
|-
| 2. || Матвеевская
|-
| 3. || Боголюбская
|-
| 4. || Богдановская
|-
| 5. || Покровская
|-
| 6. || Андреевская
|}
== Астраханская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Красноярский уезд
| rowspan=&quot;26&quot; |әлім(кете), байұлы(почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), [[төлеңгіт]] және басқалар.
|-
| 1. || Никольская(Джамбай)
|-
| 2. || Разночинская
|-
| 3. || Петропавловская
|-
| 4. || Хожетаевская
|-
| 5. || Теплинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Астраханский уезд
|-
| 1. || Дмитриевская
|-
| 2. || Икрянинская
|-
| 3. || Началовская
|-
| 4. || Чаганская
|-
| 5. || Царевская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Енотаевский уезд
|-
| 1. || Болхунская
|-
| 2. || Золотухинская
|-
| 3. || Княжевская
|-
| 4. || Харабалинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Царевский уезд
|-
| 1. || Владимирская
|-
| 2. || Колобовская
|-
| 3. || Капустиноярская
|-
| 4. || Кисловская
|-
| 5. || Молчановская
|-
| 6. || Слободская
|-
| 7. || Николаевская
|-
| 8. || Солодовская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бөкей ордасы
|-
| || Части и округа
|племена и роды:
|-
| 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]](кердері, [[табын]]), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете)
|-
| 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], әлім(кете), [[жетіру]](кердері, [[табын]], [[тама]]),
|-
| 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]](кердері,[[табын]],[[тама]])
|-
| 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]]
|-
| 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], кердері), әлім(кете)
|-
| 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), [[төлеңгіт]], [[қожа]], әлім(кете), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], кердері)
|-
| 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], әлім(кете), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]
|}

== Қытай империясы ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстары
|рулары
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Алтай аймағы]]
|-
| 1. || [[Сары (Албан)|сары]]сүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]](жант[[екей]], жәдік, шеруші)
|-
| 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, жант[[екей]])
|-
| 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, шұбарайғыр, жант[[екей]]), [[найман]]([[қожа]]мбет)
|-
| 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, меркіт, ителі, жант[[екей]], қарақас)
|-
| 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](жант[[екей]], ителі, меркіт), [[уақ]]
|-
| 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, молқы, сарбас)
|-
| 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жант[[екей]], молқы, қарақас, шеруші)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Тарбағатай аймағы]]
|-
| 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]]
|-
| 3. || Дөрбілжін|| [[найман]]
|-
| 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]]
|-
| 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]]
|-
| 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]]
|-
| 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]]
|-
| 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]]
|-
| 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]]
|-
| 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]]
|-
| 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]]
|-
| 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]]
|-
| 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Үрімжі]] аймағы
|-
| 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 4. || Жем[[Сары (Албан)|сары]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ганьсу]] провинциясы
|-
| 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды.
|}

== Моңғолия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Моңғолия 
|-
| || кошуны(нутуки)
| рулар
|-
| 1. || Шеруші || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:шеруші)
|-
| 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:жант[[екей]])
|-
| 3. || Молқы || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:молқы)
|-
| 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазақ болыстары]]
[[Санат:Қазақстанның болыстары]]</text>
      <sha1>pv6aizpaom8hkumnzmrd2o7matixir2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3636286</id>
      <parentid>3635674</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636286</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="k80jui1y47k8jpnbpgv9amzmdns2thb" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 244403,
	&quot;pages&quot;: 669156,
	&quot;edits&quot;: 3632564,
	&quot;users&quot;: 180178,
	&quot;activeusers&quot;: 327,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8766
}</text>
      <sha1>k80jui1y47k8jpnbpgv9amzmdns2thb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:RaiymbekZh</title>
    <ns>2</ns>
    <id>770548</id>
    <revision>
      <id>3636205</id>
      <parentid>3626700</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала саны */</comment>
      <origin>3636205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2776" sha1="hh3hcj1lvu64apuvy4n7piqe9okgb99" xml:space="preserve">{{Quote|text=Нағыз қазақ — қазақ емес,
Нағыз қазақ — домбыра.|sign=[[Қадыр Мырза Әлі]]}}{{Тұлға|Есімі=RaiymbekZh|Шынайы есімі=Райымбек|Туған жері=[[Астана]]|Азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}}|Мамандығы=жазушы|Марапаттары=* «Қазақстан Республикасының дарынды оқушысы» төсбелгісі|Басқалары=[[2025 жыл|2025 жылғы]] [[11 тамыз]] күнінен бастап Уикипедияға үлесің қосуда|Сайты=[https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%20%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%20%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96]|Қолтаңбасы=Zhantayev Raiymbek signature.png}}

== Мен туралы ==
=== Мақала саны ===
&lt;table id=&quot;mp-banner&quot; style=&quot;width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;text-align:center; padding:0,2em; background-color:#E0FFFF; border:1px solid #F5F5F5; color:#000; font-size:90%;&quot;&gt;
{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-top:1px solid #ccc; text-align:center; margin-bottom: 2px; background:transparent; width:98%; border:0;&quot;
| style=&quot;width:10%&quot; |
&lt;center&gt;'''[[xtools:pages/kk.wikipedia.org/RaiymbekZh|Жиынтық мақала саны (айрық беттерді санағанда) — 83]]'''&lt;/center&gt;
|}

=== Қорапшаларым ===
{{User:Box/Qazaq}}
{{Userbox
|id =[[Сурет:Agrocity (Astana) flag.jpg|40px]] 
|id-c = 
|id-s = 10
|info = Бұл қатысушы [[Қазақстан]]ның [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|Агроқалашық]] тұрғын алабын сынады
|info-c = #eee
|info-fc = 
|border-c = red
}}
{{Userbox
|id = [[File:Emblem of Astana (streets).png|55px]]
|id-c = 
|id-s = 10
|info = Бұл қатысушы [[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері]] санатын толтыруға қатысып жатыр.
|info-c = #eee
|info-fc = 
|border-c = aqua
}}
{{Userbox
|id = [[File:WP25 Short lockup knockout.png|40px]]
|id-c = 
|id-s = 10
|info = Бұл қатысушы [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|Уикипедия 25]] жобасының мүшесі.
|info-c = #eee
|info-fc = 
|border-c = purple
}}
{{User:Box/Қатысушы Арғын}}
|{{User kk|male}}
{{User ru-5|male}}
{{User en-2|male}}
{{User uk-1|male}}
|{{User:Box/Қызығушылық:Тарих}}
{{User:Box/Қызығушылық:Саясат}}
{{User Wikipedian For
|аты = RaiymbekZh 
|жыл = 2025
|ай = 8
|күн = 11
}}</text>
      <sha1>hh3hcj1lvu64apuvy4n7piqe9okgb99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Одиссея (фильм, 2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772195</id>
    <revision>
      <id>3636340</id>
      <parentid>3543660</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8009" sha1="pi1u06e1pubqn1k9eiv45497xt0jorr" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Одиссея
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Odyssey}}
 |Суреті           = Одиссея.jpg
 |Сурет ені        = 250
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Эпикалық фильм]]&lt;br&gt;[[Фэнтези]]&lt;br&gt;[[Атыс-шабыс фильм|Экшн]]&lt;br&gt;[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
 |Режиссёрі        = [[Кристофер Нолан]]
 |Продюсері        = [[Эмма Томас]]&lt;br&gt;[[Кристофер Нолан]]
 |Сценарист        = [[Кристофер Нолан]]&lt;br&gt;[[Гомер]]дің аттас [[Одиссея|поэмасы]] бойынша
 |Актерлер         = [[Мэтт Деймон]]&lt;br&gt;[[Том Холланд]]&lt;br&gt;[[Энн Хэтэуэй]]&lt;br&gt;[[Роберт Паттинсон]]&lt;br&gt;[[Люпита Нионго]]&lt;br&gt;[[Зендея]]&lt;br&gt;[[Шарлиз Терон]]
 |Операторы        = [[Хойте ван Хойтема]]
 |Композиторы      = [[Людвиг Йёранссон]]
 |Хореографы       = 
 |Компания         = [[Universal Pictures]]&lt;br&gt;[[Syncopy Inc.|Syncopy]]
 |Дистрибьютор     = Universal Pictures
 |Ұзақтығы         = 
 |Бюджеті          = 250 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім            = 
 |Мемлекет         = {{GBR}}&lt;br&gt;{{USA}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 2026
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          =  33764258
 |Сайты            = https://www.odysseymovie.com/
}}
'''Одиссея''' (ағылш. The Odyssey) — сценарист әрі режиссер [[Кристофер Нолан]]ның [[Гомер]]дің [[Одиссея|аттас поэмасына]] негізделген эпикалық фэнтези жанрындағы экшн-фильмі. [[Троя соғысы]]нан кейін үйіне қайтар жолда ұзақ әрі қауіпті сапарға аттанған Итака патшасы — Одиссейдің рөлін [[Мэтт Деймон]] сомдады.

Фильмге сонымен қатар [[Том Холланд]], [[Энн Хэтэуэй]], [[Роберт Паттинсон]], [[Люпита Нионго]], [[Зендея]], [[Шарлиз Терон]] және басқа да актерлер түсті. Нолан мен оның жұбайы Эмма Томас өздерінің Syncopy компаниясы арқылы фильмнің продюсері болды.

«Одиссея» — «[[Оппенхеймер (фильм)|Оппенгеймер]]ден» (2023) кейінгі Ноланның [[Universal Pictures]] туы астында түсірілген екінші жобасы.Нолан сценарийді жазуды 2024 жылдың наурызында бастап, қазан айында жобаны студияға таныстырды. Көп ұзамай актерлерді іріктеу процесі басталып, 2025 жылдың ақпанында басты рөлді Деймонның сомдайтыны ресми түрде расталды. Түсірілім жұмыстары 2025 жылдың ақпан-тамыз аралығында әлемнің бірнеше елінде, соның ішінде [[Марокко]], [[Грекия]], [[Италия]], [[Шотландия]], [[Исландия]] және [[Батыс Сахара]]да өтті.

Бюджеті 250 млн долларды құраған «Одиссея» Ноланның мансабындағы ең қымбат фильм және толығымен 70 мм-лік кинопленкалы [[IMAX]] камераларына түсірілген алғашқы жобасы болды.

Фильм [[Америка Құрама Штаттары|Америка]] прокаттарына 2026 жылдың 17 шілдесінде шықты.

== Сюжеті ==
Сюжеттің толық мәліметі әзірге құпия сақталып отыр,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Аксенов |first=Михаил |date=2025-08-11 |title=Фильм «Одиссея», 2026 год: что известно об эпической адаптации античной поэмы от Кристофера Нолана |url=https://lenta.ru/articles/2025/08/11/odisseya-nolana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112075207/https://lenta.ru/articles/2025/08/11/odisseya-nolana/ |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-11 |website=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}&lt;/ref&gt; бірақ фильмнің әдеби негізі [[Гомер]]дің [[Одиссея |аттас поэмасы]] екені белгілі. Туынды желісі бойынша, Итака патшасы Одиссей [[Троя соғысы]] біткен соң еліне қайтуға аттанады. Ол өз жолында сан түрлі қауіп-қатерге толы сапарды бастан кешіріп, циклоп Полифем, сиреналар және әйел құдай Кирка сияқты мифтік кейіпкерлерге кезігеді. Ал үйінде оны адал жары — патшайым Пенелопа күтеді.

== Рөлдерде ==
{{div col}}
* [[Мэтт Деймон]] — [[Одиссей]], Итака аралының патшасы
* [[Том Холланд]] — [[Телемах]], Одиссейдің ұлы, әкесін іздеуші
* [[Энн Хэтэуэй]] — [[Пенелопа]], Одиссейдің жары, күйеуі жоқта өзіне сөз салушылардан бас тартушы
* [[Роберт Паттинсон]] — Антиной, Пенелопаға сөз салушылардың бірі
* [[Люпита Нионго]]
* [[Зендея]] — [[Афина]], даналық, соғыс стратегиясы және қолөнер құдайы, Одиссейдің көмекшісі
* [[Шарлиз Терон]] — Кирка, әйел құдай әрі сиқыршы
* [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], [[Спарта]] патшасы
* [[Бенни Сафди]] — [[Агамемнон]], [[Микен]] патшасы
* Джон Легуизамо — Евмей, Одиссейдің адал қызметшісі
* Химеш Патель — Еврилох, Одиссейдің оң қолы
* Уилл Юн Ли — Одиссейдің серіктерінің бірі
* Миа Гот — Меланфо (Долийдің қызы), Одиссей мен Пенелопаның қызметшісі
* Джимми Гонсалес — Кефей, Одиссейдің серіктерінің бірі
* Билл Ирвин
* [[Эллиот Пейдж]]
* Саманта Мортон
* Джесси Гарсия
* Рафи Гаврон
* Шайло Фернандес
* Кори Хокинс
* Ник Тарабей
* Морис Компти
* Майкл Вламис
* Идо Голдберг
* Джош Стюарт
* Райан Херст
* Энтони Молинари
* Джован Адепо
* Логан Маршалл-Грин
* [[Джеймс Ремар]]
{{div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Кристофер Нолан фильмдері]]
[[Санат:Syncopy Inc. фильмдері]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]]
[[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]]
[[Санат:Ежелгі Грекия туралы фильмдер]]
[[Санат:IMAX фильмдері]]</text>
      <sha1>pi1u06e1pubqn1k9eiv45497xt0jorr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636341</id>
      <parentid>3636340</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8009" sha1="1pb531trs6vwud3l5v40zjwk1n2rsxg" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Одиссея
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Odyssey}}
 |Суреті           = Одиссея.jpg
 |Сурет ені        = 250
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Эпикалық фильм]]&lt;br&gt;[[Фэнтези]]&lt;br&gt;[[Атыс-шабыс фильм|Экшн]]&lt;br&gt;[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
 |Режиссёрі        = [[Кристофер Нолан]]
 |Продюсері        = [[Эмма Томас]]&lt;br&gt;[[Кристофер Нолан]]
 |Сценарист        = [[Кристофер Нолан]]&lt;br&gt;[[Гомер]]дің аттас [[Одиссея|поэмасы]] бойынша
 |Актерлер         = [[Мэтт Деймон]]&lt;br&gt;[[Том Холланд]]&lt;br&gt;[[Энн Хэтэуэй]]&lt;br&gt;[[Роберт Паттинсон]]&lt;br&gt;[[Люпита Нионго]]&lt;br&gt;[[Зендея]]&lt;br&gt;[[Шарлиз Терон]]
 |Операторы        = [[Хойте ван Хойтема]]
 |Композиторы      = [[Людвиг Йёранссон]]
 |Хореографы       = 
 |Компания         = [[Universal Pictures]]&lt;br&gt;[[Syncopy Inc.|Syncopy]]
 |Дистрибьютор     = Universal Pictures
 |Ұзақтығы         = 
 |Бюджеті          = 250 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім            = 
 |Мемлекет         = {{GBR}}&lt;br&gt;{{USA}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 2026
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          =  33764258
 |Сайты            = https://www.odysseymovie.com/
}}
'''Одиссея''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — сценарист әрі режиссер [[Кристофер Нолан]]ның [[Гомер]]дің [[Одиссея|аттас поэмасына]] негізделген эпикалық фэнтези жанрындағы экшн-фильмі. [[Троя соғысы]]нан кейін үйіне қайтар жолда ұзақ әрі қауіпті сапарға аттанған Итака патшасы — Одиссейдің рөлін [[Мэтт Деймон]] сомдады.

Фильмге сонымен қатар [[Том Холланд]], [[Энн Хэтэуэй]], [[Роберт Паттинсон]], [[Люпита Нионго]], [[Зендея]], [[Шарлиз Терон]] және басқа да актерлер түсті. Нолан мен оның жұбайы Эмма Томас өздерінің Syncopy компаниясы арқылы фильмнің продюсері болды.

«Одиссея» — «[[Оппенхеймер (фильм)|Оппенгеймер]]ден» (2023) кейінгі Ноланның [[Universal Pictures]] туы астында түсірілген екінші жобасы.Нолан сценарийді жазуды 2024 жылдың наурызында бастап, қазан айында жобаны студияға таныстырды. Көп ұзамай актерлерді іріктеу процесі басталып, 2025 жылдың ақпанында басты рөлді Деймонның сомдайтыны ресми түрде расталды. Түсірілім жұмыстары 2025 жылдың ақпан-тамыз аралығында әлемнің бірнеше елінде, соның ішінде [[Марокко]], [[Грекия]], [[Италия]], [[Шотландия]], [[Исландия]] және [[Батыс Сахара]]да өтті.

Бюджеті 250 млн долларды құраған «Одиссея» Ноланның мансабындағы ең қымбат фильм және толығымен 70 мм-лік кинопленкалы [[IMAX]] камераларына түсірілген алғашқы жобасы болды.

Фильм [[Америка Құрама Штаттары|Америка]] прокаттарына 2026 жылдың 17 шілдесінде шықты.

== Сюжеті ==
Сюжеттің толық мәліметі әзірге құпия сақталып отыр,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Аксенов |first=Михаил |date=2025-08-11 |title=Фильм «Одиссея», 2026 год: что известно об эпической адаптации античной поэмы от Кристофера Нолана |url=https://lenta.ru/articles/2025/08/11/odisseya-nolana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112075207/https://lenta.ru/articles/2025/08/11/odisseya-nolana/ |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-11 |website=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}&lt;/ref&gt; бірақ фильмнің әдеби негізі [[Гомер]]дің [[Одиссея |аттас поэмасы]] екені белгілі. Туынды желісі бойынша, Итака патшасы Одиссей [[Троя соғысы]] біткен соң еліне қайтуға аттанады. Ол өз жолында сан түрлі қауіп-қатерге толы сапарды бастан кешіріп, циклоп Полифем, сиреналар және әйел құдай Кирка сияқты мифтік кейіпкерлерге кезігеді. Ал үйінде оны адал жары — патшайым Пенелопа күтеді.

== Рөлдерде ==
{{div col}}
* [[Мэтт Деймон]] — [[Одиссей]], Итака аралының патшасы
* [[Том Холланд]] — [[Телемах]], Одиссейдің ұлы, әкесін іздеуші
* [[Энн Хэтэуэй]] — [[Пенелопа]], Одиссейдің жары, күйеуі жоқта өзіне сөз салушылардан бас тартушы
* [[Роберт Паттинсон]] — Антиной, Пенелопаға сөз салушылардың бірі
* [[Люпита Нионго]]
* [[Зендея]] — [[Афина]], даналық, соғыс стратегиясы және қолөнер құдайы, Одиссейдің көмекшісі
* [[Шарлиз Терон]] — Кирка, әйел құдай әрі сиқыршы
* [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], [[Спарта]] патшасы
* [[Бенни Сафди]] — [[Агамемнон]], [[Микен]] патшасы
* Джон Легуизамо — Евмей, Одиссейдің адал қызметшісі
* Химеш Патель — Еврилох, Одиссейдің оң қолы
* Уилл Юн Ли — Одиссейдің серіктерінің бірі
* Миа Гот — Меланфо (Долийдің қызы), Одиссей мен Пенелопаның қызметшісі
* Джимми Гонсалес — Кефей, Одиссейдің серіктерінің бірі
* Билл Ирвин
* [[Эллиот Пейдж]]
* Саманта Мортон
* Джесси Гарсия
* Рафи Гаврон
* Шайло Фернандес
* Кори Хокинс
* Ник Тарабей
* Морис Компти
* Майкл Вламис
* Идо Голдберг
* Джош Стюарт
* Райан Херст
* Энтони Молинари
* Джован Адепо
* Логан Маршалл-Грин
* [[Джеймс Ремар]]
{{div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Кристофер Нолан фильмдері]]
[[Санат:Syncopy Inc. фильмдері]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]]
[[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]]
[[Санат:Ежелгі Грекия туралы фильмдер]]
[[Санат:IMAX фильмдері]]</text>
      <sha1>1pb531trs6vwud3l5v40zjwk1n2rsxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Байрақ/ЖБС</title>
    <ns>10</ns>
    <id>773859</id>
    <revision>
      <id>3636249</id>
      <parentid>3547100</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:AIN_logo.png|AIN_logo.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Taivo|Taivo]] [[commons:File:AIN_logo.png|жойған]], себебі: [[:c:COM:FU|Fair use]] material is not permitted on Wikimedia Commons ([[:c:COM:CSD#F2|F2]])</comment>
      <origin>3636249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="482" sha1="b6ps0jo7q29q18lec36d0a4eupl1aa7" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байрақ/ту&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Жеке бейтарап спортшылар
| shortname alias = ЖБС
| flag alias = Flag of the Individual Neutral Athletes at the 2024 Summer Olympics.svg
| flag alias-univ =
| flag alias-taekwondo = World Taekwondo Federation logo.svg
| өлшемі = {{{өлшемі|}}}
| name = {{{атауы|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| var1 = univ
| var2 = taekwondo
}}</text>
      <sha1>b6ps0jo7q29q18lec36d0a4eupl1aa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Құрылтайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774054</id>
    <revision>
      <id>3636219</id>
      <parentid>3635363</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылығы */</comment>
      <origin>3636219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17719" sha1="tjgm13bpkebitq95kvx8lfz12s03oao" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Қазақстан Республикасының Құрылтайы
 | Шынайы атауы        =
 | Қазіргі шақырылымы  = [[Қазақстан Құрылтайының I шақырылымы|I шақырылым]]
 | Сурет               = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Ені                 = 120px
 | Сурет атауы         = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 | Мемлекет           = {{байрақ|Қазақстан}}
 | Түрі               = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]]
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         = 
 | Басшының лауазымы1 = Төрағасы
 | Басшы1             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы1 = 
 | Сайлану күні1      = 
 | Басшының лауазымы2 = Төраға орынбасары 
 | Басшы2             = ''лауазым бос'' 
 | Басшының партиясы2 = 
 | Сайлану күні2      = 
 | Басшының лауазымы3 = Төраға орынбасары
 | Басшы3             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы3 =
 | Сайлану күні3      = 
 | Басшының лауазымы4 = Төраға орынбасары
 | Басшы4             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 145
 | Құрылым1             = Kurultai of Kazakhstan empty.svg
 | Құрылым ені1         = 200
 | Құрылым сипаттамасы1 = 
 | Палата1              = Құрылтай
 | Фракциялары1         = {{Color box|#FFFFFF|border=darkgray}} Орны бос: 145 депутат&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;
 | Құрылым2             = 
 | Құрылым ені2         = 200
 | Құрылым сипаттамасы2 = 
 | Палата2              = 
 | Фракциялары2         = 
 | Комитеттері1         = 
 | Комитеттері2         = 
 | Дауыс беру жүйесі1   = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорциялы өкілеттік: 145 депутат
 | Дауыс беру жүйесі2   = 
 | Соңғы сайлауы1       = [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|23 тамыз 2026]] 
 | Соңғы сайлауы2       = 
 | Жиналыс залы             = 
 | Жиналыс залы тақырыпша   = 
 | Жиналыс залы ені         = 200
 | Жиналыс залы сипаттамасы = 
 | Штаб-пәтері             = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 2-үй
 | Құрылуы    = [[2026 жыл]]
 | Ізашары1   = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]]
 | Ізашары2   = 
 | Таратылуы  = 
 | Ізбасары1  = 
 | Ізбасары2  = 
 | Сайты      = 
 | Ортаққор   = Kurultai of Kazakhstan
}}
'''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]], жалғыз заң шығарушы және жоғары өкілді органы.

2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] ұсынысымен екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің орнына құрылды.

Құрылтай 145 депутаттан тұрады, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланады.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасын [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап дауыс берді.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt; Шілде айында [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]] күшіне енді.&lt;ref name=&quot;azattiq2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title=&quot;Құрылтай&quot; атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;

Құрылтайдың бірінші шақырылым депутаттарын [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлау]] 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-saylauyn-tagayyndau-turaly-163931 Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы]&lt;/ref&gt;

== Сайлау жүйесі ==
Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Әйелдер, жастар, мүгедек адамдар партиялық тізімнің кемінде 30%-ын құрауы керек. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл.

Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]&lt;/ref&gt;

== Атқаратын қызметі ==
Құрылтай:
* конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды;
* Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады;
* соғыс және бітім мәселелерін шешеді;
* Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды;
* [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды;
* жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;
* Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.
** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды.
* Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды;
* Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады;
* Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді;
* Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы;
* Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды;
* Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады;
* Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

== Басшылығы ==
=== Төраға ===
{{негізгі мақала|Қазақстан Құрылтайы төрағасы}}

Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

=== Төраға орынбасары ===
Құрылтай Төрағасының 3 орынбасары болады, оларды Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mazh&quot;&gt;[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/915/2026-05-20/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B7_2.pdf Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы конституциялық заң]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Құрылтай тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt; Конституциялық заңға сәйкес комитеттер саны 8-ден аспауға тиіс.&lt;ref name=&quot;mazh&quot; /&gt;

Құрылтай Төрағасының жанында 
Құрылтайдың үйлестіру органы Құрылтай Бюросы жұмыс істейді, оның  құрамына Құрылтай Төрағасының
орынбасарлары, тұрақты комитеттердің төрағалары, Құрылтайда өкілдігі бар
саяси партия фракцияларының жетекшілері кіреді.&lt;ref name=&quot;mazh&quot; /&gt;

== Аппараты ==
Құрылтайдың қызметiн ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдамалық және өзге де жағынан қамтамасыз етудi оның Аппараты жүзеге асырады. Құрылтай Аппаратының құрылымын Құрылтай Бюросы айқындайды.&lt;ref name=&quot;mazh&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}
{{stub}}
[[Санат:Бірпалаталы парламенттер]]
[[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті]]</text>
      <sha1>tjgm13bpkebitq95kvx8lfz12s03oao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636222</id>
      <parentid>3636219</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3636222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17602" sha1="3cn9tke6alg5tbarhh4znght8y5ahkr" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Қазақстан Республикасының Құрылтайы
 | Шынайы атауы        =
 | Қазіргі шақырылымы  = [[Қазақстан Құрылтайының I шақырылымы|I шақырылым]]
 | Сурет               = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Ені                 = 120px
 | Сурет атауы         = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 | Мемлекет           = {{байрақ|Қазақстан}}
 | Түрі               = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]]
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         = 
 | Басшының лауазымы1 = Төрағасы
 | Басшы1             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы1 = 
 | Сайлану күні1      = 
 | Басшының лауазымы2 = Төраға орынбасары 
 | Басшы2             = ''лауазым бос'' 
 | Басшының партиясы2 = 
 | Сайлану күні2      = 
 | Басшының лауазымы3 = Төраға орынбасары
 | Басшы3             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы3 =
 | Сайлану күні3      = 
 | Басшының лауазымы4 = Төраға орынбасары
 | Басшы4             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 145
 | Құрылым1             = Kurultai of Kazakhstan empty.svg
 | Құрылым ені1         = 200
 | Құрылым сипаттамасы1 = 
 | Палата1              = Құрылтай
 | Фракциялары1         = {{Color box|#FFFFFF|border=darkgray}} Орны бос: 145 депутат&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;
 | Құрылым2             = 
 | Құрылым ені2         = 200
 | Құрылым сипаттамасы2 = 
 | Палата2              = 
 | Фракциялары2         = 
 | Комитеттері1         = 
 | Комитеттері2         = 
 | Дауыс беру жүйесі1   = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорциялы өкілеттік: 145 депутат
 | Дауыс беру жүйесі2   = 
 | Соңғы сайлауы1       = [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|23 тамыз 2026]] 
 | Соңғы сайлауы2       = 
 | Жиналыс залы             = 
 | Жиналыс залы тақырыпша   = 
 | Жиналыс залы ені         = 200
 | Жиналыс залы сипаттамасы = 
 | Штаб-пәтері             = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 2-үй
 | Құрылуы    = [[2026 жыл]]
 | Ізашары1   = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]]
 | Ізашары2   = 
 | Таратылуы  = 
 | Ізбасары1  = 
 | Ізбасары2  = 
 | Сайты      = 
 | Ортаққор   = Kurultai of Kazakhstan
}}
'''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]], жалғыз заң шығарушы және жоғары өкілді органы.

2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] ұсынысымен екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің орнына құрылды.

Құрылтай 145 депутаттан тұрады, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланады.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасын [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап дауыс берді.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt; Шілде айында [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]] күшіне енді.&lt;ref name=&quot;azattiq2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title=&quot;Құрылтай&quot; атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;

Құрылтайдың бірінші шақырылым депутаттарын [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлау]] 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-saylauyn-tagayyndau-turaly-163931 Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы]&lt;/ref&gt;

== Сайлау жүйесі ==
Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Әйелдер, жастар, мүгедек адамдар партиялық тізімнің кемінде 30%-ын құрауы керек. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл.

Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]&lt;/ref&gt;

== Атқаратын қызметі ==
Құрылтай:
* конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды;
* Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады;
* соғыс және бітім мәселелерін шешеді;
* Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды;
* [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды;
* жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;
* Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.
** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды.
* Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды;
* Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады;
* Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді;
* Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы;
* Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды;
* Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады;
* Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

== Басшылығы ==
=== Төраға ===
{{негізгі мақала|Қазақстан Құрылтайы төрағасы}}

Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

=== Төраға орынбасары ===
Құрылтай Төрағасының 3 орынбасары болады, оларды Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mazh&quot;&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000297 Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Құрылтай тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt; Конституциялық заңға сәйкес комитеттер саны 8-ден аспауға тиіс.&lt;ref name=&quot;mazh&quot; /&gt;

Құрылтай Төрағасының жанында 
Құрылтайдың үйлестіру органы Құрылтай Бюросы жұмыс істейді, оның  құрамына Құрылтай Төрағасының
орынбасарлары, тұрақты комитеттердің төрағалары, Құрылтайда өкілдігі бар
саяси партия фракцияларының жетекшілері кіреді.&lt;ref name=&quot;mazh&quot; /&gt;

== Аппараты ==
Құрылтайдың қызметiн ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдамалық және өзге де жағынан қамтамасыз етудi оның Аппараты жүзеге асырады. Құрылтай Аппаратының құрылымын Құрылтай Бюросы айқындайды.&lt;ref name=&quot;mazh&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}
{{stub}}
[[Санат:Бірпалаталы парламенттер]]
[[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті]]</text>
      <sha1>3cn9tke6alg5tbarhh4znght8y5ahkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3636381</id>
      <parentid>3635780</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3636381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732341" sha1="6o5ddi4r1f5yk7022sijkhg70an97js" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 32355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 152584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 286021]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 35043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 110277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 393635]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 96319]
|-
|4
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18533]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 265739]
|-
|6
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8111]
|-
|7
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 12951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21854]
|-
|8
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83659]
|-
|9
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10139]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84010]
|-
|11
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127139]
|-
|12
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7681]
|-
|13
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 109982]
|-
|14
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22820]
|-
|15
|[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5142]
|-
|16
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23947]
|-
|17
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63057]
|-
|18
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28895]
|-
|19
|[[Колледж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3111]
|-
|20
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 76725]
|-
|21
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23432]
|-
|22
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8264]
|-
|23
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59073]
|-
|24
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31138]
|-
|25
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46373]
|-
|26
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28576]
|-
|27
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121077]
|-
|28
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36949]
|-
|29
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 8153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106639]
|-
|30
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30886]
|-
|31
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116403]
|-
|32
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49540]
|-
|33
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35822]
|-
|34
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58777]
|-
|35
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38928]
|-
|36
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63528]
|-
|37
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 9083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13686]
|-
|38
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36425]
|-
|39
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32022]
|-
|40
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10988]
|-
|41
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23799]
|-
|42
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13202]
|-
|43
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27613]
|-
|44
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42987]
|-
|45
|[[Ақыр заман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2940]
|-
|46
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65746]
|-
|47
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22892]
|-
|48
|[[Рафаил Иосифович Розенсон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1641]
|-
|49
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29063]
|-
|50
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38110]
|-
|51
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5903]
|-
|52
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58499]
|-
|53
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23314]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26508]
|-
|55
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23409]
|-
|56
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 28883]
|-
|57
|[[Жылқы еті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1754]
|-
|58
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19960]
|-
|59
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99705]
|-
|60
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21669]
|-
|61
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4824]
|-
|62
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35536]
|-
|63
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35124]
|-
|64
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84397]
|-
|65
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26241]
|-
|66
|[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1279]
|-
|67
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28492]
|-
|68
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23404]
|-
|69
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9755]
|-
|70
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31098]
|-
|71
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77012]
|-
|72
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64159]
|-
|73
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1182]
|-
|74
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17776]
|-
|75
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7705]
|-
|76
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34497]
|-
|77
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15686]
|-
|78
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35795]
|-
|79
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8006]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54764]
|-
|81
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58806]
|-
|82
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50241]
|-
|83
|[[Күл ауруы уыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1321]
|-
|84
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 7194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50183]
|-
|85
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26951]
|-
|86
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13409]
|-
|87
|[[Футболдан әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5445]
|-
|88
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11880]
|-
|89
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33427]
|-
|90
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8747]
|-
|91
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32052]
|-
|92
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11811]
|-
|93
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36512]
|-
|94
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12988]
|-
|95
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71933]
|-
|96
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3706]
|-
|97
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 4207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29827]
|-
|98
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29018]
|-
|99
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40047]
|-
|100
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23952]
|-
|101
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21121]
|-
|102
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46241]
|-
|103
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3633]
|-
|104
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29369]
|-
|105
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10937]
|-
|106
|[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 967]
|-
|107
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23262]
|-
|108
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54488]
|-
|109
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38872]
|-
|110
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24793]
|-
|111
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 4024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 9978]
|-
|112
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17043]
|-
|113
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 6337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29537]
|-
|114
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29738]
|-
|115
|[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 906]
|-
|116
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12592]
|-
|117
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24770]
|-
|118
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14861]
|-
|119
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6151]
|-
|120
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21364]
|-
|121
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8759]
|-
|122
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9098]
|-
|123
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 38999]
|-
|124
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12609]
|-
|125
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32042]
|-
|126
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23430]
|-
|127
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5831]
|-
|128
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30579]
|-
|129
|[[Құмырсқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9047]
|-
|130
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8642]
|-
|131
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15772]
|-
|132
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25627]
|-
|133
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18866]
|-
|134
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5834]
|-
|135
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16352]
|-
|136
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31954]
|-
|137
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7438]
|-
|138
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3727]
|-
|139
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5892]
|-
|140
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18955]
|-
|141
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15620]
|-
|142
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53851]
|-
|143
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8556]
|-
|144
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11345]
|-
|145
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9428]
|-
|146
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35285]
|-
|147
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23796]
|-
|148
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18622]
|-
|149
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13936]
|-
|150
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28172]
|-
|151
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12897]
|-
|152
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21023]
|-
|153
|[[Вегетативтік көбею]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 56]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4065]
|-
|154
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26460]
|-
|155
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47579]
|-
|156
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30153]
|-
|157
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4122]
|-
|158
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6093]
|-
|159
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7417]
|-
|160
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11957]
|-
|161
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11612]
|-
|162
|[[Берел қорымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15850]
|-
|163
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43317]
|-
|164
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18144]
|-
|165
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4949]
|-
|166
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22786]
|-
|167
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16221]
|-
|168
|[[Кемпірқосақ (сөз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 2068]
|-
|169
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12255]
|-
|170
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20248]
|-
|171
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17181]
|-
|172
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10404]
|-
|173
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8550]
|-
|174
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24041]
|-
|175
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23277]
|-
|176
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26591]
|-
|177
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26135]
|-
|178
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28177]
|-
|179
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14256]
|-
|180
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 93]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9950]
|-
|181
|[[Алаш партиясы программасының жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1740]
|-
|182
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28224]
|-
|183
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65284]
|-
|184
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4801]
|-
|185
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9277]
|-
|186
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9016]
|-
|187
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19116]
|-
|188
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28315]
|-
|189
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8174]
|-
|190
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19361]
|-
|191
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12041]
|-
|192
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23637]
|-
|193
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1533]
|-
|194
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21660]
|-
|195
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40577]
|-
|196
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13464]
|-
|197
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13030]
|-
|198
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12278]
|-
|199
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33091]
|-
|200
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16556]
|-
|201
|[[Қыша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1291]
|-
|202
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27491]
|-
|203
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18129]
|-
|204
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8487]
|-
|205
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3867]
|-
|206
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 18473]
|-
|207
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17501]
|-
|208
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14525]
|-
|209
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9857]
|-
|210
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16084]
|-
|211
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15878]
|-
|212
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12059]
|-
|213
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12295]
|-
|214
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12076]
|-
|215
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16016]
|-
|216
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 92]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5561]
|-
|217
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15611]
|-
|218
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19056]
|-
|219
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12229]
|-
|220
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56946]
|-
|221
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24622]
|-
|222
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 5363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28029]
|-
|223
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10959]
|-
|224
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11554]
|-
|225
|[[Батыр ауылдық округі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 807]
|-
|226
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29905]
|-
|227
|[[Kaspi Bank]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi_Bank 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi_Bank 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi_Bank 4173]
|-
|228
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13871]
|-
|229
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6892]
|-
|230
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32853]
|-
|231
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15548]
|-
|232
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10538]
|-
|233
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3902]
|-
|234
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19565]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11449]
|-
|236
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14350]
|-
|237
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15371]
|-
|238
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16578]
|-
|239
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28890]
|-
|240
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12979]
|-
|241
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7605]
|-
|242
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15170]
|-
|243
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14563]
|-
|244
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5480]
|-
|245
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5825]
|-
|246
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7571]
|-
|247
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22866]
|-
|248
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 14162]
|-
|249
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6195]
|-
|250
|[[Шығанақ Берсиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 77]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4099]
|-
|251
|[[Оливер Три]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1153]
|-
|252
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16529]
|-
|253
|[[Абсорбция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1297]
|-
|254
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4089]
|-
|255
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60260]
|-
|256
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6270]
|-
|257
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15747]
|-
|258
|[[Прожектор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 667]
|-
|259
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16653]
|-
|260
|[[Бэкрумс (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 83]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 671]
|-
|261
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24911]
|-
|262
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9170]
|-
|263
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8201]
|-
|264
|[[Халықаралық балаларды қорғау күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1278]
|-
|265
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 14397]
|-
|266
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9336]
|-
|267
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2960]
|-
|268
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7494]
|-
|269
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10531]
|-
|270
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4179]
|-
|271
|[[Нарықтық экономика қатынастары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3483]
|-
|272
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19352]
|-
|273
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31522]
|-
|274
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10419]
|-
|275
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29431]
|-
|276
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16486]
|-
|277
|[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1831]
|-
|278
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9734]
|-
|279
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11160]
|-
|280
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11393]
|-
|281
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7417]
|-
|282
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13456]
|-
|283
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11364]
|-
|284
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13072]
|-
|285
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14832]
|-
|286
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9950]
|-
|287
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20858]
|-
|288
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12551]
|-
|289
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39526]
|-
|290
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8946]
|-
|291
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8319]
|-
|292
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5660]
|-
|293
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17063]
|-
|294
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11736]
|-
|295
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18187]
|-
|296
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14582]
|-
|297
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6169]
|-
|298
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15093]
|-
|299
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 3338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 4434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 8610]
|-
|300
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8537]
|-
|301
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15904]
|-
|302
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17578]
|-
|303
|[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2138]
|-
|304
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15660]
|-
|305
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31969]
|-
|306
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27013]
|-
|307
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8873]
|-
|308
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19483]
|-
|309
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12115]
|-
|310
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15840]
|-
|311
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9012]
|-
|312
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8198]
|-
|313
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10636]
|-
|314
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15944]
|-
|315
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9800]
|-
|316
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28449]
|-
|317
|[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1124]
|-
|318
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14691]
|-
|319
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7575]
|-
|320
|[[Менопауза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2473]
|-
|321
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10006]
|-
|322
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5420]
|-
|323
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9315]
|-
|324
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12805]
|-
|325
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23633]
|-
|326
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16916]
|-
|327
|[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4244]
|-
|328
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5919]
|-
|329
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41779]
|-
|330
|[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 825]
|-
|331
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7725]
|-
|332
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9426]
|-
|333
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2577]
|-
|334
|[[Жұмыс уақыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3320]
|-
|335
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12971]
|-
|336
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13183]
|-
|337
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9069]
|-
|338
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10679]
|-
|339
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26801]
|-
|340
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8999]
|-
|341
|[[Әкелер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 865]
|-
|342
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6155]
|-
|343
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2781]
|-
|344
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6723]
|-
|345
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4694]
|-
|346
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18264]
|-
|347
|[[Қарқаралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4622]
|-
|348
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10061]
|-
|349
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9223]
|-
|350
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12393]
|-
|351
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4885]
|-
|352
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19851]
|-
|353
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20391]
|-
|354
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22944]
|-
|355
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27000]
|-
|356
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23994]
|-
|357
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1785]
|-
|358
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4129]
|-
|359
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10991]
|-
|360
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4749]
|-
|361
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7856]
|-
|362
|[[Жезқазған мыс кен орны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1807]
|-
|363
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26521]
|-
|364
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11537]
|-
|365
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12920]
|-
|366
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9609]
|-
|367
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7329]
|-
|368
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12429]
|-
|369
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7465]
|-
|370
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16462]
|-
|371
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8753]
|-
|372
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18014]
|-
|373
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6871]
|-
|374
|[[Қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6015]
|-
|375
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11370]
|-
|376
|[[Махамбет ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1763]
|-
|377
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37812]
|-
|378
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20817]
|-
|379
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13487]
|-
|380
|[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1966]
|-
|381
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30242]
|-
|382
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12252]
|-
|383
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 5795]
|-
|384
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15237]
|-
|385
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25750]
|-
|386
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13471]
|-
|387
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7597]
|-
|388
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9140]
|-
|389
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9315]
|-
|390
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22867]
|-
|391
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10893]
|-
|392
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2406]
|-
|393
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5774]
|-
|394
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3405]
|-
|395
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8103]
|-
|396
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12047]
|-
|397
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4500]
|-
|398
|[[Тігін машинасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1840]
|-
|399
|[[Әлмерек абыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2885]
|-
|400
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8216]
|-
|401
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11098]
|-
|402
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23306]
|-
|403
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12402]
|-
|404
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9304]
|-
|405
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7889]
|-
|406
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8421]
|-
|407
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7167]
|-
|408
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8382]
|-
|409
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10317]
|-
|410
|[[Атығай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4200]
|-
|411
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8327]
|-
|412
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11512]
|-
|413
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8790]
|-
|414
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4702]
|-
|415
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10613]
|-
|416
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5737]
|-
|417
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5635]
|-
|418
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19128]
|-
|419
|[[Асу Алмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2542]
|-
|420
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 74]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9034]
|-
|421
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18615]
|-
|422
|[[Халықаралық балалар күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1716]
|-
|423
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7079]
|-
|424
|[[Сона]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1807]
|-
|425
|[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1561]
|-
|426
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4950]
|-
|427
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12113]
|-
|428
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18798]
|-
|429
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21331]
|-
|430
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15350]
|-
|431
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9217]
|-
|432
|[[Әскери қызмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3597]
|-
|433
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7538]
|-
|434
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12220]
|-
|435
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30224]
|-
|436
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11705]
|-
|437
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9980]
|-
|438
|[[Білге қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5977]
|-
|439
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5683]
|-
|440
|[[Лионель Месси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4217]
|-
|441
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7784]
|-
|442
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13962]
|-
|443
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22391]
|-
|444
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5771]
|-
|445
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4489]
|-
|446
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40475]
|-
|447
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4220]
|-
|448
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5678]
|-
|449
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11837]
|-
|450
|[[Қазақстан бокс федерациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1084]
|-
|451
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13240]
|-
|452
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20444]
|-
|453
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5640]
|-
|454
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8513]
|-
|455
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8177]
|-
|456
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12182]
|-
|457
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13661]
|-
|458
|[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1489]
|-
|459
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12662]
|-
|460
|[[Аниме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 997]
|-
|461
|[[Психологияның зерттеу әдістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4515]
|-
|462
|[[Алма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4032]
|-
|463
|[[Сәукеле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4666]
|-
|464
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5760]
|-
|465
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32431]
|-
|466
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14307]
|-
|467
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6210]
|-
|468
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14025]
|-
|469
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4899]
|-
|470
|[[Майкл Джексон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4243]
|-
|471
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1618]
|-
|472
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12955]
|-
|473
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25080]
|-
|474
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7044]
|-
|475
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9177]
|-
|476
|[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 417]
|-
|477
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24847]
|-
|478
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8769]
|-
|479
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11185]
|-
|480
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6922]
|-
|481
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8202]
|-
|482
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10721]
|-
|483
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15228]
|-
|484
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4326]
|-
|485
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17248]
|-
|486
|[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1239]
|-
|487
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6927]
|-
|488
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5616]
|-
|489
|[[Темір баба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 10]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 607]
|-
|490
|[[Сергей Викторович Лохвицкий]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 22]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 575]
|-
|491
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4696]
|-
|492
|[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 0]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 412]
|-
|493
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15014]
|-
|494
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10008]
|-
|495
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3409]
|-
|496
|[[Найман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2552]
|-
|497
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3873]
|-
|498
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12016]
|-
|499
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8904]
|-
|500
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1835]
|-
|501
|[[Есік жазба ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1084]
|-
|502
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15326]
|-
|503
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14227]
|-
|504
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6072]
|-
|505
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32234]
|-
|506
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7093]
|-
|507
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3692]
|-
|508
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3865]
|-
|509
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7295]
|-
|510
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8708]
|-
|511
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19590]
|-
|512
|[[Әдет-ғұрыптар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2589]
|-
|513
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 3955]
|-
|514
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11398]
|-
|515
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16671]
|-
|516
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8682]
|-
|517
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1613]
|-
|518
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22377]
|-
|519
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9981]
|-
|520
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19602]
|-
|521
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6956]
|-
|522
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5374]
|-
|523
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12378]
|-
|524
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4421]
|-
|525
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5923]
|-
|526
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9305]
|-
|527
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15980]
|-
|528
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5106]
|-
|529
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6090]
|-
|530
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9353]
|-
|531
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8265]
|-
|532
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4638]
|-
|533
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24650]
|-
|534
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 13009]
|-
|535
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10608]
|-
|536
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18127]
|-
|537
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20944]
|-
|538
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16903]
|-
|539
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9881]
|-
|540
|[[Қазақстан Халық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3354]
|-
|541
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5897]
|-
|542
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2290]
|-
|543
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16801]
|-
|544
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2622]
|-
|545
|[[Қазақ газеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2284]
|-
|546
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17448]
|-
|547
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10653]
|-
|548
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3596]
|-
|549
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23791]
|-
|550
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4443]
|-
|551
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36249]
|-
|552
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7733]
|-
|553
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8490]
|-
|554
|[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1053]
|-
|555
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20780]
|-
|556
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10389]
|-
|557
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12459]
|-
|558
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5673]
|-
|559
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6196]
|-
|560
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7683]
|-
|561
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4556]
|-
|562
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10305]
|-
|563
|[[Адай көтерілісі (1870)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4230]
|-
|564
|[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1173]
|-
|565
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5692]
|-
|566
|[[Білім инновациялық лицейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3654]
|-
|567
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17058]
|-
|568
|[[Тодо бичиг]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 23]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 496]
|-
|569
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16877]
|-
|570
|[[Қазақ асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1109]
|-
|571
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7693]
|-
|572
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19921]
|-
|573
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4901]
|-
|574
|[[Айыртау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1718]
|-
|575
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16390]
|-
|576
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10197]
|-
|577
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10414]
|-
|578
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6173]
|-
|579
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11517]
|-
|580
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10560]
|-
|581
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21996]
|-
|582
|[[Ауа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 5965]
|-
|583
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12498]
|-
|584
|[[Дат тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 608]
|-
|585
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5139]
|-
|586
|[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 470]
|-
|587
|[[Грамматика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 96]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4874]
|-
|588
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8414]
|-
|589
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5006]
|-
|590
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4776]
|-
|591
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9096]
|-
|592
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6608]
|-
|593
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4716]
|-
|594
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10324]
|-
|595
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4066]
|-
|596
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6453]
|-
|597
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10532]
|-
|598
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5429]
|-
|599
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8677]
|-
|600
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5620]
|-
|601
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12912]
|-
|602
|[[Бөкей ордасы ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2644]
|-
|603
|[[Кабо-Верде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1035]
|-
|604
|[[Қауын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2302]
|-
|605
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12157]
|-
|606
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20931]
|-
|607
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27293]
|-
|608
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16054]
|-
|609
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12902]
|-
|610
|[[Технологиялық процесс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 814]
|-
|611
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5861]
|-
|612
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 11731]
|-
|613
|[[Мулао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 440]
|-
|614
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20348]
|-
|615
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10725]
|-
|616
|[[Қалың мал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3904]
|-
|617
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15175]
|-
|618
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16197]
|-
|619
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5378]
|-
|620
|[[Араб тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3317]
|-
|621
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14231]
|-
|622
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8119]
|-
|623
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7714]
|-
|624
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 98]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4770]
|-
|625
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13933]
|-
|626
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6907]
|-
|627
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8721]
|-
|628
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4194]
|-
|629
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 3051]
|-
|630
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5126]
|-
|631
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6780]
|-
|632
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5991]
|-
|633
|[[Гайморит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3477]
|-
|634
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6570]
|-
|635
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3886]
|-
|636
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7679]
|-
|637
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17927]
|-
|638
|[[Асау жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 79]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1872]
|-
|639
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17347]
|-
|640
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3233]
|-
|641
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 4002]
|-
|642
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12022]
|-
|643
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2629]
|-
|644
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5610]
|-
|645
|[[Серке газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3706]
|-
|646
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6511]
|-
|647
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6820]
|-
|648
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4099]
|-
|649
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3836]
|-
|650
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23684]
|-
|651
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 13619]
|-
|652
|[[Алатау (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4640]
|-
|653
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4895]
|-
|654
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15130]
|-
|655
|[[Жанабіл Сымағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1274]
|-
|656
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5775]
|-
|657
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17450]
|-
|658
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4521]
|-
|659
|[[Имантай Сәтбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1046]
|-
|660
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4198]
|-
|661
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5291]
|-
|662
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5822]
|-
|663
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4642]
|-
|664
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6121]
|-
|665
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62124]
|-
|666
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4874]
|-
|667
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10021]
|-
|668
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6470]
|-
|669
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8002]
|-
|670
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15593]
|-
|671
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4759]
|-
|672
|[[ИС-1]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 12]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 386]
|-
|673
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2822]
|-
|674
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15265]
|-
|675
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6549]
|-
|676
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 67]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8150]
|-
|677
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11977]
|-
|678
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5176]
|-
|679
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15907]
|-
|680
|[[Алматы заң колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 676]
|-
|681
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8991]
|-
|682
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 18898]
|-
|683
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3060]
|-
|684
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 4846]
|-
|685
|[[Григориополь]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 398]
|-
|686
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8096]
|-
|687
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 49]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3576]
|-
|688
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15674]
|-
|689
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6557]
|-
|690
|[[Келтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 779]
|-
|691
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11058]
|-
|692
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8307]
|-
|693
|[[Алтыналмас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 426]
|-
|694
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5531]
|-
|695
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4738]
|-
|696
|[[Ойыншықтар хикаясы 5]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 644]
|-
|697
|[[Клавдия Николаевна Чернышева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 386]
|-
|698
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7576]
|-
|699
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22559]
|-
|700
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 13978]
|-
|701
|[[Жыныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2450]
|-
|702
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6616]
|-
|703
|[[IC 544]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=IC_544 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=IC_544 2760]
|-
|704
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8039]
|-
|705
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3167]
|-
|706
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3164]
|-
|707
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2265]
|-
|708
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4341]
|-
|709
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8892]
|-
|710
|[[Талқылау:Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 331]
|-
|711
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10193]
|-
|712
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15759]
|-
|713
|[[Жай зат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1750]
|-
|714
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2060]
|-
|715
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5709]
|-
|716
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9195]
|-
|717
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19166]
|-
|718
|[[Виттельсбахтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 394]
|-
|719
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11468]
|-
|720
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15615]
|-
|721
|[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3485]
|-
|722
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7721]
|-
|723
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11801]
|-
|724
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5772]
|-
|725
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7901]
|-
|726
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 58]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13504]
|-
|727
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18674]
|-
|728
|[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3432]
|-
|729
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16841]
|-
|730
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5589]
|-
|731
|[[Сүлеймен Бақырғани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2492]
|-
|732
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18498]
|-
|733
|[[Эйнштейн постулаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1115]
|-
|734
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8514]
|-
|735
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6550]
|-
|736
|[[Әлеуметтік салық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 730]
|-
|737
|[[Араб жазуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3340]
|-
|738
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4239]
|-
|739
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4606]
|-
|740
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7120]
|-
|741
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3745]
|-
|742
|[[Уикипедия:Санаттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3740]
|-
|743
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5344]
|-
|744
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5489]
|-
|745
|[[Георгий Михайлович Вицин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 7]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 389]
|-
|746
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5491]
|-
|747
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22403]
|-
|748
|[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 638]
|-
|749
|[[Тасаттық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 95]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1540]
|-
|750
|[[Қызыл тамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 887]
|-
|751
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6482]
|-
|752
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4133]
|-
|753
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2434]
|-
|754
|[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2442]
|-
|755
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7000]
|-
|756
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19088]
|-
|757
|[[Шиелі ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3829]
|-
|758
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14293]
|-
|759
|[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1461]
|-
|760
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7155]
|-
|761
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16724]
|-
|762
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6584]
|-
|763
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9430]
|-
|764
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11511]
|-
|765
|[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1236]
|-
|766
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2413]
|-
|767
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10418]
|-
|768
|[[Эрлинг Холанд]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 1133]
|-
|769
|[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 728]
|-
|770
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24486]
|-
|771
|[[Бұрыш (геометрия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 66]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3742]
|-
|772
|[[Кельтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 549]
|-
|773
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12036]
|-
|774
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15623]
|-
|775
|[[Ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2630]
|-
|776
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5903]
|-
|777
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3754]
|-
|778
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5231]
|-
|779
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9632]
|-
|780
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4608]
|-
|781
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7287]
|-
|782
|[[Бекіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2625]
|-
|783
|[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2816]
|-
|784
|[[Өлім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1465]
|-
|785
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5645]
|-
|786
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5471]
|-
|787
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5164]
|-
|788
|[[II Екатерина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1673]
|-
|789
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5932]
|-
|790
|[[Өтте тас байлану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4147]
|-
|791
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5743]
|-
|792
|[[Назарбаев Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2983]
|-
|793
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1989]
|-
|794
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7124]
|-
|795
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3671]
|-
|796
|[[Қазақ ұлттық өнер университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2741]
|-
|797
|[[Үйлену тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2805]
|-
|798
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6508]
|-
|799
|[[Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6397]
|-
|800
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24150]
|-
|801
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6471]
|-
|802
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6827]
|-
|803
|[[Астана LRT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 691]
|-
|804
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5011]
|-
|805
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16701]
|-
|806
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9525]
|-
|807
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17612]
|-
|808
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 94]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11484]
|-
|809
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4361]
|-
|810
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8790]
|-
|811
|[[Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1184]
|-
|812
|[[Орман қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 844]
|-
|813
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5970]
|-
|814
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3985]
|-
|815
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 6334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16760]
|-
|816
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6581]
|-
|817
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8198]
|-
|818
|[[Петр Моисеевич Поспелов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 413]
|-
|819
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7984]
|-
|820
|[[Күн күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 4865]
|-
|821
|[[Лэндон Донован]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 359]
|-
|822
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6436]
|-
|823
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12190]
|-
|824
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2220]
|-
|825
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11230]
|-
|826
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4093]
|-
|827
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10409]
|-
|828
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10750]
|-
|829
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21877]
|-
|830
|[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5972]
|-
|831
|[[Жаңа Зеландия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2876]
|-
|832
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 25]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5677]
|-
|833
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11660]
|-
|834
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6327]
|-
|835
|[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 493]
|-
|836
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4023]
|-
|837
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9279]
|-
|838
|[[Дания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2449]
|-
|839
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7782]
|-
|840
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4935]
|-
|841
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5770]
|-
|842
|[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2797]
|-
|843
|[[Игельстром реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4654]
|-
|844
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10247]
|-
|845
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4318]
|-
|846
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9145]
|-
|847
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22937]
|-
|848
|[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 41]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1956]
|-
|849
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8343]
|-
|850
|[[Шкала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 609]
|-
|851
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5470]
|-
|852
|[[Жылқы аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3313]
|-
|853
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3958]
|-
|854
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12351]
|-
|855
|[[Дыбыс қысымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326]
|-
|856
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8321]
|-
|857
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7834]
|-
|858
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6496]
|-
|859
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9663]
|-
|860
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19578]
|-
|861
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4983]
|-
|862
|[[Өт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82 4840]
|-
|863
|[[BINOM School]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BINOM_School 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BINOM_School 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BINOM_School 1215]
|-
|864
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12116]
|-
|865
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17218]
|-
|866
|[[Лексика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 88]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6174]
|-
|867
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14453]
|-
|868
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4710]
|-
|869
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3494]
|-
|870
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4769]
|-
|871
|[[Кетбұға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3270]
|-
|872
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1067]
|-
|873
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9027]
|-
|874
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3438]
|-
|875
|[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1747]
|-
|876
|[[Бақ өсіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 12]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 452]
|-
|877
|[[Жиде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2783]
|-
|878
|[[Төтенше жағдай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 32]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2766]
|-
|879
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3853]
|-
|880
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12234]
|-
|881
|[[Баян-Өлгей аймағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2644]
|-
|882
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15155]
|-
|883
|[[Оргазм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1753]
|-
|884
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8250]
|-
|885
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3596]
|-
|886
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4660]
|-
|887
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6330]
|-
|888
|[[Мойын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 42]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1082]
|-
|889
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5958]
|-
|890
|[[Бекболат Әшекеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3007]
|-
|891
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7919]
|-
|892
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20081]
|-
|893
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4259]
|-
|894
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7559]
|-
|895
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3735]
|-
|896
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9706]
|-
|897
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14055]
|-
|898
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9383]
|-
|899
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11199]
|-
|900
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17222]
|-
|901
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6313]
|-
|902
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9560]
|-
|903
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15576]
|-
|904
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 914]
|-
|905
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8188]
|-
|906
|[[Самарқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2230]
|-
|907
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12485]
|-
|908
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 84]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13215]
|-
|909
|[[Жәпек бытыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 531]
|-
|910
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8702]
|-
|911
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3773]
|-
|912
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29527]
|-
|913
|[[Штифенхофен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 308]
|-
|914
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4648]
|-
|915
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3762]
|-
|916
|[[Жәндіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5676]
|-
|917
|[[Никотин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 566]
|-
|918
|[[Темекі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4296]
|-
|919
|[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1023]
|-
|920
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7186]
|-
|921
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18841]
|-
|922
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 399]
|-
|923
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5680]
|-
|924
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19587]
|-
|925
|[[Адам анатомиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4759]
|-
|926
|[[Тұрымтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 558]
|-
|927
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 48]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11846]
|-
|928
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5119]
|-
|929
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9870]
|-
|930
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 5911]
|-
|931
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 73]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18199]
|-
|932
|[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2032]
|-
|933
|[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2554]
|-
|934
|[[Бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1552]
|-
|935
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10157]
|-
|936
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6070]
|-
|937
|[[Жер тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3232]
|-
|938
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5721]
|-
|939
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6803]
|-
|940
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7052]
|-
|941
|[[Қазақстандағы дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3135]
|-
|942
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3106]
|-
|943
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9191]
|-
|944
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4339]
|-
|945
|[[Садыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2695]
|-
|946
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1657]
|-
|947
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3901]
|-
|948
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7025]
|-
|949
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3203]
|-
|950
|[[Қақбас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1143]
|-
|951
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5339]
|-
|952
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3836]
|-
|953
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9659]
|-
|954
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39197]
|-
|955
|[[Сара Тастанбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 56]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4049]
|-
|956
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7375]
|-
|957
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5531]
|-
|958
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6831]
|-
|959
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7425]
|-
|960
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7699]
|-
|961
|[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1333]
|-
|962
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5186]
|-
|963
|[[Ботай (қоныс)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 32]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1687]
|-
|964
|[[Мекке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 2981]
|-
|965
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10104]
|-
|966
|[[Ағатай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1173]
|-
|967
|[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5034]
|-
|968
|[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 997]
|-
|969
|[[Кюрасао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 25]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 490]
|-
|970
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4223]
|-
|971
|[[Айнымалы ток]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2723]
|-
|972
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 91]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7288]
|-
|973
|[[Үлкен көз кесіртке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 445]
|-
|974
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3452]
|-
|975
|[[Маколей Калкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 539]
|-
|976
|[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1741]
|-
|977
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8517]
|-
|978
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3483]
|-
|979
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4737]
|-
|980
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6811]
|-
|981
|[[Гарвард университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 72]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1728]
|-
|982
|[[Максимович рауғашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 4]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318]
|-
|983
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5602]
|-
|984
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2701]
|-
|985
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7314]
|-
|986
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5715]
|-
|987
|[[Сәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 61]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5255]
|-
|988
|[[Карта ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3400]
|-
|989
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14535]
|-
|990
|[[Ұлы Жібек Жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 417]
|-
|991
|[[Ән-Ниса сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3085]
|-
|992
|[[Адамаралық қарым-қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3807]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>6o5ddi4r1f5yk7022sijkhg70an97js</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3636255</id>
      <parentid>3635610</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3636255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="298833" sha1="a835dwz8gat2v6iwmdhyoln3j6d92ff" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-27'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1323&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 323]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;765&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 765]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;300&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 300]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;200&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 200]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;165&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 165]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;124&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 124]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 105]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 104]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 93]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 87]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 85]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 79]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 75]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 74]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 72]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 72]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 69]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 65]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қатысушы талқылауы:GanS NIS]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AGanS_NIS 65]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Қатысушы:GanS NIS]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AGanS_NIS 60]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Қазақ (айрық)]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B%29 60]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 56]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Барманбекова Гүлмәрия]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F 50]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 50]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 48]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 47]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Тарих]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 46]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 46]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 44]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[:Санат:User ko|Санат:User ko]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AUser_ko 43]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 40]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 39]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 38]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Linux]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linux 37]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Виляка]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B0 36]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 35]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 35]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Алтай (қала)]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 34]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 34]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 32]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 31]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Ақша-несие саясаты]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Шалқар (радио)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Төремұрат Тайлыбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Сәтті Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 30]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 29]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 28]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 28]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 28]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 28]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Бижамал Далабайқызы Кемалова]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Мұрат Ерғалиев]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 28]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Үлгі:Ел тарихы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Алтай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Виляны]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Ыстықкөл]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 26]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 25]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Одиссея (фильм, 2026)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Даңқ ордені (КСРО)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 24]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 24]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 24]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Ермұхамед Мәулен]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Түркілер]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Қазақ мемлекеттігі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 23]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Палау Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Қосымша]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%88%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Есік обасы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Шилі (Жангелді ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Ақсу]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83 22]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Құралай Төлегенқызы Мұхамәди]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B8 22]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Гидрогель]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C 22]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Зейнеп Ахметова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 22]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Алжир]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Ә (кирил)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98_%28%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Ливан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 21]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 20]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Жанатай батыр]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Одиссея]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 20]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Қайрат (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Ирокез (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B7_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Есет Берікұлы Байкен]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Ақжар ауданы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Тундра]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Алла Борисовна Пугачева]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Сона]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[:Санат:Еуропа қалалары|Санат:Еуропа қалалары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Қазақ болыстары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қарасай батыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Қатысушы талқылауы:Абылай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Қайрат Советайұлы Боранбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Қатысушы талқылауы:Нурасылл]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BB 18]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Доға]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D2%93%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Рәбия сұлтан бегім]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Қызға қырық үйден тыйым]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 18]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Серікқали Аманғалиұлы Брекешев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Жақсы Қазығұрт]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Нұрсұлу Жамалбекқызы Шаймерденова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 16]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Қор (ашытқы)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80_%28%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%82%D2%9B%D1%8B%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Бағаналы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Ералхан Әлмаханұлы Әбішев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Бұршақ]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Алатау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[10 шілде]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=10_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 16]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[5 қаңтар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=5_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Тывалар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Қатысушы:Садықова Ақгүл]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B3%D2%AF%D0%BB 15]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Үлгі:Биылғы өсім]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B8%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Эрнест Хемингуэй]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Сүйінші]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Әт-Тәкуир сүресі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Қандала]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Абақ Керей]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Асылбек Райханұлы Боранбай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 15]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Қыз Данай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 15]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Сырға салу]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Троя соғысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Жаужүрек мың бала]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Арқанкерген оқиғасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Ирактықтар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Абылай хан әулеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Қалқанша без]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Байтақ (партия)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Һ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Маңғытай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Шашыратқы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Нұрсұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Хаббл ультра терең өрісі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D2%A3_%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Конъюнктивит]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Қараман ата жер асты мешіті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 14]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Қазақстан халық партиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Өтеп Туғанбайұлы Батырбек]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%A2%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Шымыр-шоқай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 14]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Роман Васильевич Скляр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[A.Z. (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Сабыр Омарұлы Рахимов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Уикипедия:Таныстыру]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Қатысушы талқылауы:Kaiyr]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKaiyr 13]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Еуроаймақ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Ақ жол (партия)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[4 тамыз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=4_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Ангола]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Айша бибі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Журналистика]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Қараой үстірті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BE%D0%B9_%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Қазақстан астанасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Юсуф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Жағал шақшақ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Тектілік]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Сайт]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Сарыүйсін]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Ыстық ұя]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Бейбіт Қорған]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Оспан батыр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 13]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Родина (Ақмола облысы)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Перикл]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Қазақстан Ұлттық банкі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Балықтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Қыстық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Мысық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Ерке Есмахан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Қанат Жүнісов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Мейоз]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BE%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Балық көз]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Көлсай көлдері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Жерорта теңізі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Қазақстан вице-президенті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Слот]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 12]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Дәстүр (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[PHP]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=PHP 12]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[ACE (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Жыл күндерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Сарыағаш ауданы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Парадигма]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Үржар (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Еуропа одағы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Қатысушы:EPIC]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Жалаңкөз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D0%BA%D3%A9%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Қазақ тіліндегі арабизмдер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Рауан Кенжеханұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Футболдан әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Қанжығалы руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Жалпақтал]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[27 шілде]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=27_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Ералиев ауылы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Бекхожин атындағы көше (Алматы)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Ортаққор]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Аян Өмірәліұлы Өтепберген]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Қияттар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Монгорлар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Жезқазған]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 11]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Қамар сұлу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Қарабура]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Асыл тастар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Алтын руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Ауыл (партия)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Аргентина]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Омбы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Ислам күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Жайын]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Жоламан (Жетісу облысы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Шакира]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Қадырғали Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[SAT]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SAT 10]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Ауыл шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Болу (ил)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%83_%28%D0%B8%D0%BB%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Қазақстан Премьер Лигасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Сығанақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Қарасан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[JavaScript]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=JavaScript 10]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[28]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=28 10]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Назарбаев Университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Серджи Альтисент]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B8_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Бүйі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[16 қаңтар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Адам ата]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Бәйтерек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Төле би ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Емен]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Газ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Музыка]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Шымбұлақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Жабағылы суғару жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Тәңір]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Зубдат әл-асар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Отырар ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Ағылшын әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Қызылағаш оқиғасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Уақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Қытай Халық Республикасының қалалары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Сіз кімсіз, Ка мырза?]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B7_%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%81%D1%96%D0%B7%2C_%D0%9A%D0%B0_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%3F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Жаңабай (Дулат)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Қатысушы талқылауы:Menikure]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AMenikure 10]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[YouTube]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 10]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Көсем сұлтан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Данил Голубенко]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 10]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[17]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=17 10]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Тіршілік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Ұйғырлар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Ұзын]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Сунақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[12]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=12 10]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Қыз ұзату салттары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Қатысушы:Садықова Ақгүл/зертхана]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B3%D2%AF%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Есет Көкіұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Ежелгі грек мифологиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Шайтанкөл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Петропавл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Хан Тәңірі шыңы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Павлодар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Түркістан Уәлаятының Газеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Талас шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Қарақұйрық]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Бұршақ (жауын-шашын)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B6%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[:Санат:Қазақстан сәулетшілері|Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Бату хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Балти]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Маңғыттар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Шеруші]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Ет (тағам)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Полимер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Салтанат (күй)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[:Сурет:Maket 1.jpg|Сурет:Maket 1.jpg]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaket_1.jpg 10]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Еңбекшіқазақ ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Шақпақ ата мешіті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Еңлікгүл]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B3%D2%AF%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Оқжетпес]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Еуропа өзендері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Басқұр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D2%B1%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Қазақстан географиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Шолпан Маратқызы Қадырова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Қатысушы талқылауы:Arruah]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AArruah 9]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Жаманбай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Ташкент]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Жаңбыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Ахметжан Бакримұлы Шардинов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Жабы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Ай (серік)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Өкпе]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[16]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16 9]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Батбат кесірткелер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Сая Оразғалиева]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Жүсіп Ақшораев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Булаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Қазақ хандығы (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Әзімбек Пазылбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Райымбек ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Байғанин ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Асы жайлауы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Әл-Ихлас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Досмұхамбет би]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Іш өту]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Руслан Бөлебай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Жаһандану]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Әскери тәртіп]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%82%D3%99%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Қошқар (өзен)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Әнші]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Түрікменстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Қуандық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Сүндеттеу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Қатаған]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Бурабай (көл)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Халық қаһарманы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[:Санат:Мамандықтар|Санат:Мамандықтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Мәриям сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Қызылқұм (шөл)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%28%D1%88%D3%A9%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Әліп]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Ащы ермен]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%89%D1%8B_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Егіз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Құтты болсын айту]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Қыз ұзату кәделері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Диего Армандо Марадона]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Есентемір]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Божбан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Әл-Уақиға сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Тәуекел Мүслім]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Көкжарлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Тұзды көл]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Энциклопедия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Алтынемел ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Бұхара хандығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Қасқыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Байқоңыр (қала)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Спандияр Көбеев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Балуан Шолақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[7]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Қатысушы талқылауы:Kasymov]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 9]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Төлеу Құлқаманұлы Бәсенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Асу Алмабаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Балмұздақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Ержан Жақсылықұлы Шәкенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Танымал қазақтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Лотос]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Орыс тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[12 шілде]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=12_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Етістік]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Сары қаңлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Нұх пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Португалия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Ақжона ауылдық округі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Байырғы қазақ өлшемдері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Алжан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Ордабасы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Дихан Қамзабекұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Жатыр мойны эрозиясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Дос-Мұқасан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Ұлыбритания премьер-министрі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Дабылов Мақсат Ералиевич]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 8]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Шахмардан Есенұлы Есенов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Қазақстан тарихы (ғылым)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Сұлтан епе жер асты мешіті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BF%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Сарайшық]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Отқа май құю]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 8]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Мәлін]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Қарақалпақтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Үлгі:Парк/doc]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BA%2Fdoc 8]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Маржанбұлақ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Ұлытау ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Ауғанстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[UTC+5:00]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=UTC%2B5%3A00 8]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Емшек]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Жусан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Бура руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Үкек Үстірті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D0%B5%D0%BA_%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[:Санат:Басты санат|Санат:Басты санат]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Барнауыл]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Рентген]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Мұхаммеджан Мұратұлы Сейсен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Кеңшілік Ағытайұлы Мырзабеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%90%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Жетісай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Серия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Егемен Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Рахман қайнары (шипажай)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Африка]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Орыс-украин соғысы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Жаңаарқа ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Махаббат]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Қанай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[:Санат:Күйлер|Санат:Күйлер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Қазақстан өзбектерінің ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Уикипедия:Қысқа сілтеме]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Алты кәлимә]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 8]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[:Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер|Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Датұлы атындағы көше (Алматы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[24]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=24 8]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC_%28%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Шерзат Болаттың өлімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Қарақұс]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Балқаш (қала)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Төркіндеу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[26]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=26 8]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Қатысушы талқылауы:Renamed user FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi 8]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Анатолий Федорович Шалов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[:Сурет:The Bad Guys poster.jpeg|Сурет:The Bad Guys poster.jpeg]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AThe_Bad_Guys_poster.jpeg 8]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[SCAT]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 8]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[DotA]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=DotA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Михаил Юрьевич Лермонтов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Макаров тапаншасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Қарлығаш Төлегенқызы Мұхамеджанова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Күйікті емдеу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Алтай таулары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Алып]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF 8]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Үлгі:Nowrap]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ANowrap 8]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Құт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Әрекетке қабілеттілік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Көз]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 8]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Тоқта хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Адырна]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Тайбай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Карло Кривелли]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE_%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Сарыбауыр қарашұбар жылан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Әкімшілік құқық бұзушылық]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Тарбағатай аймағы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Қапшағай су қоймасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Жылаған ата үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Мақсары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Украина]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Бура (найман)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[27]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=27 8]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Құр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Айдар (шаш)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Қазақстан темір жолы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Әже]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Кәде]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%B4%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Қызылбөрік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Мастурбация]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Ерен еңбегі үшін медалі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Тор қанаттылар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Айя Шалқар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[9]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Уикипедия:Елшілік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Арша]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Эндокриңді бездер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Құрманжан Датқа]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Мұғалжар тауы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 8]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Шақ (етістік)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Құбылай хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[ДУА]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%A3%D0%90 8]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Шет ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[Қырғыздар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Сүмбіле]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Ойыл ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Дәуіт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[6-7]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=6-7 8]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Арсен Ержанұлы Әшірбек]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[:Санат:Қазақ рулары|Санат:Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Созақ ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Жауғашты руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>a835dwz8gat2v6iwmdhyoln3j6d92ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:BuickRiviera99</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780988</id>
    <revision>
      <id>3636314</id>
      <parentid>3627349</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aelxen</username>
        <id>183710</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aelxen [[Қатысушы талқылауы:2001FordRangerXLT]] бетін [[Қатысушы талқылауы:BuickRiviera99]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/2001FordRangerXLT|2001FordRangerXLT]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/BuickRiviera99|BuickRiviera99]]&quot;</comment>
      <origin>3601929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="nar00m3sfncb46hbwh17zatagozclz1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=BuickCentury04}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:12, 2026 ж. мамырдың 8 (+05)</text>
      <sha1>nar00m3sfncb46hbwh17zatagozclz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:АҚШ-тағы инвестициялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782279</id>
    <revision>
      <id>3636236</id>
      <parentid>3614323</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="eu5kjkez7hw2mmo6khlh5oahicl9tk9" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша инвестициялар]]
[[Санат:АҚШ-тағы қаржы]]</text>
      <sha1>eu5kjkez7hw2mmo6khlh5oahicl9tk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша инвестициялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782280</id>
    <revision>
      <id>3636238</id>
      <parentid>3614325</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Санат:Елдері бойынша инвестициялар]] бетін [[Санат:Елдер бойынша инвестициялар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3614325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="pfu8ofg1nb4ja4n4map5qv1favqvnu2" xml:space="preserve">[[Санат:Инвестициялар]]
[[Санат:Елдер бойынша қаржы]]</text>
      <sha1>pfu8ofg1nb4ja4n4map5qv1favqvnu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жандызер Балқыұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782661</id>
    <revision>
      <id>3636433</id>
      <parentid>3635528</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Садықова Ақгүл [[Қатысушы:Садықова Ақгүл/зертхана]] бетін [[Жандызер Балқыұлы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3635528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5767" sha1="tel5dfg3siihftz4zdl1026ymhyukez" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Жандызер би
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1854
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1932
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = [[Балқы батыр]]
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) — [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты.

== Отбасы ==
Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған.

== Ерлігі ==
Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер дауы]], жесір дауы, [[құн дауы]] сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған.

[[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған.
Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>tel5dfg3siihftz4zdl1026ymhyukez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балқы батыр Қожасұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782691</id>
    <revision>
      <id>3636427</id>
      <parentid>3635814</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Садықова Ақгүл [[Қатысушы:Садықова Ақгүл]] бетін [[БАЛҚЫ БАТЫР]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3635814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5389" sha1="dxffdhycxl8clcdjk0nipva4el24xmd" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Балқы батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1813
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1875
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = [[Қожас]]
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = [[Жандызер Балқыұлы]]
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Балқы батыр Қожасұлы''' (1813–1875) — [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған.

Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]]  батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған.

== Отбасы ==
Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы [[Жандызер Балқыұлы]] (1854–1932) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған.

== Ерлігі ==
Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани қуаты мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған тұлға ретінде құрметтеген.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>dxffdhycxl8clcdjk0nipva4el24xmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636488</id>
      <parentid>3636427</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[БАЛҚЫ БАТЫР]] бетін [[Балқы батыр Қожасұлы]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3635814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5389" sha1="dxffdhycxl8clcdjk0nipva4el24xmd" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Балқы батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1813
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1875
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = [[Қожас]]
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = [[Жандызер Балқыұлы]]
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Балқы батыр Қожасұлы''' (1813–1875) — [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар]] ауданы Кішіқұм өңірінде өмір сүрген, өз дәуірінде ерлігімен, әділдігімен, елге қамқорлығымен және көрегендігімен танылған тарихи тұлға. Ол [[Шекті]] руының [[Төртқара (Шекті)]] тармағынан шыққан, халықтың бірлігі мен тыныштығын сақтауға бар ғұмырын арнаған. Ел аузындағы деректерде Балқы батырдың жауға қарсы қол бастап, ел шетіне жау тигенде алғашқылардың бірі болып атқа қонғаны айтылады. Сонымен қатар, оның әулиелік қасиеті болғаны, қарсыласының күшін, [[қару]]ын және мінген атын алдын ала болжай алғаны жөнінде көптеген аңыз-әңгімелер сақталған.

Балқы батыр өз заманындағы атақты батырлардың бірі [[Есет Көтібарұлы]]  батырмен замандас болған. Екі батыр алғашында күш сынасып, кейін бір-бірінің ерлігіне құрмет білдіріп, достық қарым-қатынас орнатқан. Осы достықтың арқасында Ұлықұм мен Кішіқұм өңірлерінде ұзақ уақыт [[бейбітшілік]] пен татулық сақталғаны [[халық]] жадында қалған.

== Отбасы ==
Балқы батырдың ұрпағы [[ел]] ішінде сыйлы болған. Оның ұлы [[Жандызер Балқыұлы]] (1854–1932) әкесінің жолын жалғастырып, [[әділ]] [[би]], [[шешен]] әрі [[қоғам қайраткері]] ретінде танылған.

== Ерлігі ==
Балқы батыр елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен. Ол [[жау]]ға қарсы еш тайсалмай шығып, қол бастап шайқасқан. Ел аузындағы [[әңгіме]]лерде оның кей кездері қарусыз-ақ жауға қарсы аттанғаны, өзінің рухани қуаты мен батырлық айбының арқасында жеңіске жеткені баяндалады. Батырдың көрегендігі мен [[әулие]]лігі туралы көптеген аңыздар сақталған. Халық оны тек батыр ғана емес, әділдігімен елге пана болған тұлға ретінде құрметтеген.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>dxffdhycxl8clcdjk0nipva4el24xmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dostoevskykz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783163</id>
    <revision>
      <id>3636493</id>
      <parentid>3635784</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлгі толтыру */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3636493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2383" sha1="buv25a0dh74efttvuyq1bv9f6vfo619" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dostoevskykz}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 11:33, 2026 ж. шілденің 7 (+05)

== Мақала жазу ==

Ассалаумағалейкум. Жазған мақалаларыңыздың көбін өңдедім. Жаңа мақала жазғанда менің өңдемелеріме қарап жазсаңыз екен. Мін тағуға болмайтын мақала жазғыңыз келсе:
1. Мақалаға дереккөздер қосыңыз. Дереккөздер бөлімін мақала соңына, ал дереккөздердің өзі сөйлем ішінде қойылады.
2. Интеруики қойыңыз. Экран шетінде ТІЛАРАЛЫҚ сілтемелер деген батырманы басыңыз, керек тілдің кодын, сол тілдегі мақала атын жазасыз.
3. Инфобокс яғни Үлгі қойыңыз, футболшы болса футболшы, жазушы болса жазушы, немесе тұлға үлгілерін.
4. Мақала ішіндегі сөздерге сілтеме жасаңыз. Қызыл сілтемелер қажет емес, жасыл сілтемеде дұрыс емес. 
5. Мақалаға санат қойыңыз. 

Егерде түсінбей, сұрақтарыңыз бар болса өзімнен сұрасаңыз болады. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:16, 2026 ж. шілденің 28 (+05)

:Жауабыңызға көп-көп рақмет! [[Қатысушы:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] ([[Қатысушы талқылауы:Dostoevskykz|талқылау]]) 08:52, 2026 ж. шілденің 28 (+05)

== Үлгі толтыру ==

Қайырлы күн! Тұлғалардың туған/қайтыс болған жылдарын тек санмен жазып кетсеңіз болады. Сол кезде санат автоматты түрде шығады. Мысалы: '''07.03.1833''' [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:10, 2026 ж. шілденің 29 (+05)</text>
      <sha1>buv25a0dh74efttvuyq1bv9f6vfo619</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636635</id>
      <parentid>3636493</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала жазу */ Жауап беру</comment>
      <origin>3636635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3334" sha1="829f0wdflxvre7wxxka0mkrikd1mkmd" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dostoevskykz}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 11:33, 2026 ж. шілденің 7 (+05)

== Мақала жазу ==

Ассалаумағалейкум. Жазған мақалаларыңыздың көбін өңдедім. Жаңа мақала жазғанда менің өңдемелеріме қарап жазсаңыз екен. Мін тағуға болмайтын мақала жазғыңыз келсе:
1. Мақалаға дереккөздер қосыңыз. Дереккөздер бөлімін мақала соңына, ал дереккөздердің өзі сөйлем ішінде қойылады.
2. Интеруики қойыңыз. Экран шетінде ТІЛАРАЛЫҚ сілтемелер деген батырманы басыңыз, керек тілдің кодын, сол тілдегі мақала атын жазасыз.
3. Инфобокс яғни Үлгі қойыңыз, футболшы болса футболшы, жазушы болса жазушы, немесе тұлға үлгілерін.
4. Мақала ішіндегі сөздерге сілтеме жасаңыз. Қызыл сілтемелер қажет емес, жасыл сілтемеде дұрыс емес. 
5. Мақалаға санат қойыңыз. 

Егерде түсінбей, сұрақтарыңыз бар болса өзімнен сұрасаңыз болады. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:16, 2026 ж. шілденің 28 (+05)

:Жауабыңызға көп-көп рақмет! [[Қатысушы:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] ([[Қатысушы талқылауы:Dostoevskykz|талқылау]]) 08:52, 2026 ж. шілденің 28 (+05)
::Оқасы жоқ) Талпынысыңыз жаман емес. Прогресс бар. Бірақ әлі де мақалаларды жетілдіре түсу қажет. Соңғы мақалаларыңызда Тіларалық сілтемені қоймапсыз. Дереккөз де қойылмаған. Және үлгінің ішінде сілтемелер көбірек болса, жалпы мақала ішінде сілтемелер, әсіресе көк түсті сілтемелер көбірек болса жақсы болады. Бірақта көк сілтеме керек екен деп бір сөзге мың жерден сілтеме жасап керек емес. Бір сөзге бір, ары кетсе екі-үш сілтеме жетеді. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 16:56, 2026 ж. шілденің 29 (+05)

== Үлгі толтыру ==

Қайырлы күн! Тұлғалардың туған/қайтыс болған жылдарын тек санмен жазып кетсеңіз болады. Сол кезде санат автоматты түрде шығады. Мысалы: '''07.03.1833''' [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:10, 2026 ж. шілденің 29 (+05)</text>
      <sha1>829f0wdflxvre7wxxka0mkrikd1mkmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Латвия қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783355</id>
    <revision>
      <id>3636571</id>
      <parentid>3635793</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1121" sha1="g4gbrfbhc8bocw6qs5njkxnl99z3g85" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Латвия қалалары
 |тақырыбы   = Латвия қалалары
 |сурет2     = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] 
 |мазмұны    = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} 
[[Рига]]
 |асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g4gbrfbhc8bocw6qs5njkxnl99z3g85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахметжан Бакримұлы Шардинов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783981</id>
    <revision>
      <id>3636310</id>
      <parentid>3634412</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8541" sha1="jvk45i6x1wlegam3au559lnyz2p7yyn" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ахметжан Шардинов
 |Шынайы есімі          = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Толық есімі           = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Туған күні            = 20.10.1947
 |Туған жері            = [[Жаркент]] қаласы, [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[ұйғырлар|ұйғыр]]
 |Мансабы               = қоғам және мемлекет қайраткері, инженер-механик, кәсіпкер
 |Белсенді жылдары      = 1967 жылдан
 |Білімі                = Өскемен жол-құрылыс институты (қазіргі [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]])
 |Мамандығы             = инженер-механик
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығының төрағасы, Алматы қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты
 |Партиясы              = «Нұр Отан»
 |Әкесі                 = Бакрим
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Парасат» ордені, II дәрежелі «Достық» ордені, «Құрметті жол қызметкері» атағы (1993)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2002 жылдан Халықаралық көлік академиясының академигі
 |Commons               = 
}}

'''Ахметжан Бакримұлы Шардинов''' (20 қазан 1947 жыл, [[Жаркент]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық қоғам және мемлекет қайраткері, инженер-механик, кәсіпкер. «Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, [[Алматы]] қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] төрағасының бұрынғы орынбасары.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ахметжан Бакримұлы Шардинов [[1947 жыл]]ғы [[20 қазан]]да [[Алматы облысы]]ның Жаркент қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшелері |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; 1978 жылы Өскемен жол-құрылыс институтын (қазіргі [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]) инженер-механик мамандығы бойынша тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ektu.kz |title=Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ тарихы |website=ektu.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; 2002 жылы Халықаралық көлік академиясының академигі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://transport-academy.ru |title=Халықаралық көлік академиясы |website=transport-academy.ru |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 1967 жылы Панфилов жүгері-калибрлеу зауытында темір ұстасы болып бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Ахметжан Шардинов |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

1967–1970 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери қызмет атқарды.

1970–1972 жылдары Алматы темір-бетон бұйымдары және айдағыш құбырлар зауытында темір ұстасы болды.

1972–1981 жылдары «Асфальтобетон» өндірістік бірлестігінде аға технолог және цех бастығы қызметтерін атқарды.

1981–1985 жылдары Қапшағай жол-құрылыс материалдары комбинаты директорының орынбасары болды.

1985–1990 жылдары Алматы тас өңдеу зауытының директоры қызметін атқарды.

1990 жылдан бастап Алматы көпір құрылымдары зауытын (кейінгі «АЗМК» ЖШС) басқарды. Оның жетекшілігімен кәсіпорын өндірістік әлеуетін арттырып, Қазақстандағы ірі металл конструкцияларын өндіруші кәсіпорындардың біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://azmk.kz |title=АЗМК туралы |website=azmk.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
2003 жылдан бастап «Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

1993 жылы «Құрметті жол қызметкері» атағына ие болды.

2010 жылғы қазаннан 2012 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] төрағасының орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдан бастап «Нұр Отан» партиясы Саяси кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amanatpartiasy.kz |title=AMANAT партиясы |website=amanatpartiasy.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

Алматы қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты болып сайланды. Сонымен қатар [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі және Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды.

== Марапаттары ==
* «Құрметті жол қызметкері» атағы (1993);
* II дәрежелі «Достық» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://akorda.kz |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары |website=akorda.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;
* «Парасат» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы |website=Әділет |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;
* Алматы облысы Панфилов ауданының Құрметті азаматы;
* Алматы облысы Ұйғыр ауданының Құрметті азаматы;
* Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Құрметті
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]</text>
      <sha1>jvk45i6x1wlegam3au559lnyz2p7yyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636311</id>
      <parentid>3636310</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жаркентте туғандар|Жаркентте туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8592" sha1="k3xae42nxx0r0es106c004k3c1jo2o0" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ахметжан Шардинов
 |Шынайы есімі          = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Толық есімі           = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Туған күні            = 20.10.1947
 |Туған жері            = [[Жаркент]] қаласы, [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[ұйғырлар|ұйғыр]]
 |Мансабы               = қоғам және мемлекет қайраткері, инженер-механик, кәсіпкер
 |Белсенді жылдары      = 1967 жылдан
 |Білімі                = Өскемен жол-құрылыс институты (қазіргі [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]])
 |Мамандығы             = инженер-механик
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығының төрағасы, Алматы қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты
 |Партиясы              = «Нұр Отан»
 |Әкесі                 = Бакрим
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Парасат» ордені, II дәрежелі «Достық» ордені, «Құрметті жол қызметкері» атағы (1993)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2002 жылдан Халықаралық көлік академиясының академигі
 |Commons               = 
}}

'''Ахметжан Бакримұлы Шардинов''' (20 қазан 1947 жыл, [[Жаркент]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық қоғам және мемлекет қайраткері, инженер-механик, кәсіпкер. «Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, [[Алматы]] қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] төрағасының бұрынғы орынбасары.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ахметжан Бакримұлы Шардинов [[1947 жыл]]ғы [[20 қазан]]да [[Алматы облысы]]ның Жаркент қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшелері |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; 1978 жылы Өскемен жол-құрылыс институтын (қазіргі [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]) инженер-механик мамандығы бойынша тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ektu.kz |title=Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ тарихы |website=ektu.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; 2002 жылы Халықаралық көлік академиясының академигі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://transport-academy.ru |title=Халықаралық көлік академиясы |website=transport-academy.ru |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 1967 жылы Панфилов жүгері-калибрлеу зауытында темір ұстасы болып бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Ахметжан Шардинов |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

1967–1970 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери қызмет атқарды.

1970–1972 жылдары Алматы темір-бетон бұйымдары және айдағыш құбырлар зауытында темір ұстасы болды.

1972–1981 жылдары «Асфальтобетон» өндірістік бірлестігінде аға технолог және цех бастығы қызметтерін атқарды.

1981–1985 жылдары Қапшағай жол-құрылыс материалдары комбинаты директорының орынбасары болды.

1985–1990 жылдары Алматы тас өңдеу зауытының директоры қызметін атқарды.

1990 жылдан бастап Алматы көпір құрылымдары зауытын (кейінгі «АЗМК» ЖШС) басқарды. Оның жетекшілігімен кәсіпорын өндірістік әлеуетін арттырып, Қазақстандағы ірі металл конструкцияларын өндіруші кәсіпорындардың біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://azmk.kz |title=АЗМК туралы |website=azmk.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
2003 жылдан бастап «Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

1993 жылы «Құрметті жол қызметкері» атағына ие болды.

2010 жылғы қазаннан 2012 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] төрағасының орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдан бастап «Нұр Отан» партиясы Саяси кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amanatpartiasy.kz |title=AMANAT партиясы |website=amanatpartiasy.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

Алматы қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты болып сайланды. Сонымен қатар [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі және Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды.

== Марапаттары ==
* «Құрметті жол қызметкері» атағы (1993);
* II дәрежелі «Достық» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://akorda.kz |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары |website=akorda.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;
* «Парасат» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы |website=Әділет |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;
* Алматы облысы Панфилов ауданының Құрметті азаматы;
* Алматы облысы Ұйғыр ауданының Құрметті азаматы;
* Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Құрметті
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Жаркентте туғандар]]</text>
      <sha1>k3xae42nxx0r0es106c004k3c1jo2o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636321</id>
      <parentid>3636311</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8429" sha1="qknnq4k6anbsqf1i92ape3pqgtz94c6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ахметжан Бакримұлы Шардинов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           =
 |Туған күні            = 20.10.1947
 |Туған жері            = {{туғанжері|Жаркент|Жаркентте}}, [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[ұйғырлар|ұйғыр]]
 |Мансабы               = қоғам және мемлекет қайраткері, инженер-механик, кәсіпкер
 |Белсенді жылдары      = 1967 жылдан
 |Білімі                = Өскемен жол-құрылыс институты (қазіргі [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]])
 |Мамандығы             = инженер-механик
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығының төрағасы, Алматы қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты
 |Партиясы              = «Нұр Отан»
 |Әкесі                 = Бакрим
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Парасат» ордені, II дәрежелі «Достық» ордені, «Құрметті жол қызметкері» атағы (1993)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 2002 жылдан Халықаралық көлік академиясының академигі
 |Commons               = 
}}

'''Ахметжан Бакримұлы Шардинов''' (20 қазан 1947 жыл, [[Жаркент]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық қоғам және мемлекет қайраткері, инженер-механик, кәсіпкер. «Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, [[Алматы]] қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] төрағасының бұрынғы орынбасары.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ахметжан Бакримұлы Шардинов [[1947 жыл]]ғы [[20 қазан]]да [[Алматы облысы]]ның Жаркент қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшелері |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; 1978 жылы Өскемен жол-құрылыс институтын (қазіргі [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]) инженер-механик мамандығы бойынша тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ektu.kz |title=Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ тарихы |website=ektu.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; 2002 жылы Халықаралық көлік академиясының академигі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://transport-academy.ru |title=Халықаралық көлік академиясы |website=transport-academy.ru |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 1967 жылы Панфилов жүгері-калибрлеу зауытында темір ұстасы болып бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Ахметжан Шардинов |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

1967–1970 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери қызмет атқарды.

1970–1972 жылдары Алматы темір-бетон бұйымдары және айдағыш құбырлар зауытында темір ұстасы болды.

1972–1981 жылдары «Асфальтобетон» өндірістік бірлестігінде аға технолог және цех бастығы қызметтерін атқарды.

1981–1985 жылдары Қапшағай жол-құрылыс материалдары комбинаты директорының орынбасары болды.

1985–1990 жылдары Алматы тас өңдеу зауытының директоры қызметін атқарды.

1990 жылдан бастап Алматы көпір құрылымдары зауытын (кейінгі «АЗМК» ЖШС) басқарды. Оның жетекшілігімен кәсіпорын өндірістік әлеуетін арттырып, Қазақстандағы ірі металл конструкцияларын өндіруші кәсіпорындардың біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://azmk.kz |title=АЗМК туралы |website=azmk.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
2003 жылдан бастап «Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан ұйғырларының республикалық мәдени орталығы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

1993 жылы «Құрметті жол қызметкері» атағына ие болды.

2010 жылғы қазаннан 2012 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] төрағасының орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихы |website=assembly.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдан бастап «Нұр Отан» партиясы Саяси кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amanatpartiasy.kz |title=AMANAT партиясы |website=amanatpartiasy.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

Алматы қалалық мәслихатының V шақырылым депутаты болып сайланды. Сонымен қатар [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі және Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды.

== Марапаттары ==
* «Құрметті жол қызметкері» атағы (1993);
* II дәрежелі «Достық» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://akorda.kz |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары |website=akorda.kz |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;
* «Парасат» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы |website=Әділет |access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;
* Алматы облысы Панфилов ауданының Құрметті азаматы;
* Алматы облысы Ұйғыр ауданының Құрметті азаматы;
* Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Құрметті

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]</text>
      <sha1>qknnq4k6anbsqf1i92ape3pqgtz94c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарема Кәукенқызы Шәукенова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783982</id>
    <revision>
      <id>3636317</id>
      <parentid>3635001</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10308" sha1="q5qdyvjyv8gpoym7iysvb8dmv5j3mqn" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Зарема Кәукенқызы Шәукенова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.09.1965
 |Туған жері          = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Әлеуметтану]], [[этносоциология]], [[әлеуметтік психология]]
 |Жұмыс орны          = [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]], [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]], Философия, саясаттану және дінтану институты
 |Ғылыми дәрежесі     = әлеуметтану ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы        = [[профессор]]
 |Альма-матер         = Санкт-Петербург мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = әлеуметтану, этносаралық қатынастар және әлеуметтік психология саласындағы зерттеулерімен
 |Марапаттары         = [[Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Зарема Кәукенқызы Шәукенова''' ([[1965 жыл]]ғы [[29 қыркүйек]], [[Шымкент]]) — [[қазақстан]]дық әлеуметтанушы ғалым, әлеуметтану ғылымдарының докторы, [[профессор]], Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. Ол [[әлеуметтану]], этносоциология және [[әлеуметтік психология]] салаларындағы зерттеулерімен танымал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nasec.kz |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы |website=nasec.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Зарема Кәукенқызы Шәукенова [[1965 жыл]]ғы [[29 қыркүйек]]те [[Шымкент]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Зарема Шәукенова |website=Философия, саясаттану және дінтану институты |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1987 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің (бұрынғы Ленинград мемлекеттік университеті) психология факультетін тәмамдады. 1994 жылы осы университеттің аспирантурасын бітірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spbu.ru |title=Санкт-Петербург мемлекеттік университеті |website=spbu.ru |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1987–1997 жылдары Қарағанды металлургия комбинатында [[психолог]], кадрларды тұрақтандыру бюросының басшысы және әлеуметтік-психологиялық қызметтің жетекшісі болып жұмыс істеді.

1992–1996 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нде, 1998–2002 жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://enu.kz |title=Еуразия ұлттық университеті |website=enu.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1997–2007 жылдары «ЦЕССИ–Қазақстан» салыстырмалы әлеуметтік зерттеулер институтының директоры болды. 2007–2010 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaznu.kz |title=әл-Фараби атындағы ҚазҰУ |website=kaznu.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2010–2011 жылдары [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]] директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaziss.kz |title=Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты |website=kaziss.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдан бастап ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры қызметін атқарды. 2014 жылдан бастап әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылым мен білімді ықпалдастыру жөніндегі проректоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Институт басшылығы |website=ipsd.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2017–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры қызметін атқарды. Кейін Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының ғылыми жетекшісі және Әлеуметтану институтының директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaziss.kz |title=Зарема Шәукенова |website=kaziss.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Зарема Шәукенова — әлеуметтану, этносаралық қатынастар, әлеуметтік психология және қоғамдық даму мәселелерін зерттеуші ғалым. Ол 250-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Ғылыми қызметкерлер |website=ipsd.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі ғылыми еңбектері ==
* ''«Социальное взаимодействие этносов в современном казахстанском обществе»'';
* ''«Этностардың әлеуметтік өзара әрекеттестігі: Қазақстан Республикасындағы этносаралық қатынастардың мониторингі»'';
* ''«Идеологическое конструирование в Республике Казахстан»'';
* ''«Институт семьи как фактор стабильности казахстанского общества»'';
* ''«Ценности и идеалы независимого Казахстана»'' және басқа да ғылыми еңбектер.

== Ғылыми дәрежесі ==
* Психология ғылымдарының кандидаты (1995)
* Әлеуметтану ғылымдарының докторы (2003)&lt;br&gt;
==== Ғылыми атағы ====
* Профессор
* Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (бұрынғы корреспондент-мүшесі) (Фараби университеті)

== Қоғамдық қызметі ==
Зарема Шәукенова Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының басшылығында қызмет атқарған. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың, Қазақстан халқы Ассамблеясының ғылыми-сарапшылық құрылымдарының мүшесі болған.&lt;br&gt;
=== Марапаттары ===
* «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы (2011);
* «Құрмет» ордені;
* «Қазақстан ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі;
* «Ы. Алтынсарин» төсбелгісі;
* «Астанаға 10 жыл» медалі;
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» медалі және басқа да мемлекеттік наградалар.
&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан халқы&quot; энциклопедиясы, - Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2016&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары]]</text>
      <sha1>q5qdyvjyv8gpoym7iysvb8dmv5j3mqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636319</id>
      <parentid>3636317</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының докторлары|Әлеуметтану ғылымдарының докторлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10392" sha1="mt3qmspx3dlj3z1nn5qbhghjli4jxsl" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Зарема Кәукенқызы Шәукенова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.09.1965
 |Туған жері          = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Әлеуметтану]], [[этносоциология]], [[әлеуметтік психология]]
 |Жұмыс орны          = [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]], [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]], Философия, саясаттану және дінтану институты
 |Ғылыми дәрежесі     = әлеуметтану ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы        = [[профессор]]
 |Альма-матер         = Санкт-Петербург мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = әлеуметтану, этносаралық қатынастар және әлеуметтік психология саласындағы зерттеулерімен
 |Марапаттары         = [[Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Зарема Кәукенқызы Шәукенова''' ([[1965 жыл]]ғы [[29 қыркүйек]], [[Шымкент]]) — [[қазақстан]]дық әлеуметтанушы ғалым, әлеуметтану ғылымдарының докторы, [[профессор]], Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. Ол [[әлеуметтану]], этносоциология және [[әлеуметтік психология]] салаларындағы зерттеулерімен танымал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nasec.kz |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы |website=nasec.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Зарема Кәукенқызы Шәукенова [[1965 жыл]]ғы [[29 қыркүйек]]те [[Шымкент]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Зарема Шәукенова |website=Философия, саясаттану және дінтану институты |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1987 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің (бұрынғы Ленинград мемлекеттік университеті) психология факультетін тәмамдады. 1994 жылы осы университеттің аспирантурасын бітірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spbu.ru |title=Санкт-Петербург мемлекеттік университеті |website=spbu.ru |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1987–1997 жылдары Қарағанды металлургия комбинатында [[психолог]], кадрларды тұрақтандыру бюросының басшысы және әлеуметтік-психологиялық қызметтің жетекшісі болып жұмыс істеді.

1992–1996 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нде, 1998–2002 жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://enu.kz |title=Еуразия ұлттық университеті |website=enu.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1997–2007 жылдары «ЦЕССИ–Қазақстан» салыстырмалы әлеуметтік зерттеулер институтының директоры болды. 2007–2010 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaznu.kz |title=әл-Фараби атындағы ҚазҰУ |website=kaznu.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2010–2011 жылдары [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]] директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaziss.kz |title=Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты |website=kaziss.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдан бастап ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры қызметін атқарды. 2014 жылдан бастап әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылым мен білімді ықпалдастыру жөніндегі проректоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Институт басшылығы |website=ipsd.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2017–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры қызметін атқарды. Кейін Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының ғылыми жетекшісі және Әлеуметтану институтының директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaziss.kz |title=Зарема Шәукенова |website=kaziss.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Зарема Шәукенова — әлеуметтану, этносаралық қатынастар, әлеуметтік психология және қоғамдық даму мәселелерін зерттеуші ғалым. Ол 250-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Ғылыми қызметкерлер |website=ipsd.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі ғылыми еңбектері ==
* ''«Социальное взаимодействие этносов в современном казахстанском обществе»'';
* ''«Этностардың әлеуметтік өзара әрекеттестігі: Қазақстан Республикасындағы этносаралық қатынастардың мониторингі»'';
* ''«Идеологическое конструирование в Республике Казахстан»'';
* ''«Институт семьи как фактор стабильности казахстанского общества»'';
* ''«Ценности и идеалы независимого Казахстана»'' және басқа да ғылыми еңбектер.

== Ғылыми дәрежесі ==
* Психология ғылымдарының кандидаты (1995)
* Әлеуметтану ғылымдарының докторы (2003)&lt;br&gt;
==== Ғылыми атағы ====
* Профессор
* Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (бұрынғы корреспондент-мүшесі) (Фараби университеті)

== Қоғамдық қызметі ==
Зарема Шәукенова Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының басшылығында қызмет атқарған. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың, Қазақстан халқы Ассамблеясының ғылыми-сарапшылық құрылымдарының мүшесі болған.&lt;br&gt;
=== Марапаттары ===
* «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы (2011);
* «Құрмет» ордені;
* «Қазақстан ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі;
* «Ы. Алтынсарин» төсбелгісі;
* «Астанаға 10 жыл» медалі;
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» медалі және басқа да мемлекеттік наградалар.
&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан халқы&quot; энциклопедиясы, - Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2016&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары]]
[[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>mt3qmspx3dlj3z1nn5qbhghjli4jxsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636320</id>
      <parentid>3636319</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Профессорлар|Профессорлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10432" sha1="65iu06dk9jswu7wcyljycj2xph4q151" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Зарема Кәукенқызы Шәукенова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.09.1965
 |Туған жері          = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Әлеуметтану]], [[этносоциология]], [[әлеуметтік психология]]
 |Жұмыс орны          = [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]], [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]], Философия, саясаттану және дінтану институты
 |Ғылыми дәрежесі     = әлеуметтану ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы        = [[профессор]]
 |Альма-матер         = Санкт-Петербург мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = әлеуметтану, этносаралық қатынастар және әлеуметтік психология саласындағы зерттеулерімен
 |Марапаттары         = [[Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Зарема Кәукенқызы Шәукенова''' ([[1965 жыл]]ғы [[29 қыркүйек]], [[Шымкент]]) — [[қазақстан]]дық әлеуметтанушы ғалым, әлеуметтану ғылымдарының докторы, [[профессор]], Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. Ол [[әлеуметтану]], этносоциология және [[әлеуметтік психология]] салаларындағы зерттеулерімен танымал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nasec.kz |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы |website=nasec.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Зарема Кәукенқызы Шәукенова [[1965 жыл]]ғы [[29 қыркүйек]]те [[Шымкент]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Зарема Шәукенова |website=Философия, саясаттану және дінтану институты |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1987 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің (бұрынғы Ленинград мемлекеттік университеті) психология факультетін тәмамдады. 1994 жылы осы университеттің аспирантурасын бітірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spbu.ru |title=Санкт-Петербург мемлекеттік университеті |website=spbu.ru |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1987–1997 жылдары Қарағанды металлургия комбинатында [[психолог]], кадрларды тұрақтандыру бюросының басшысы және әлеуметтік-психологиялық қызметтің жетекшісі болып жұмыс істеді.

1992–1996 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нде, 1998–2002 жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://enu.kz |title=Еуразия ұлттық университеті |website=enu.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1997–2007 жылдары «ЦЕССИ–Қазақстан» салыстырмалы әлеуметтік зерттеулер институтының директоры болды. 2007–2010 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaznu.kz |title=әл-Фараби атындағы ҚазҰУ |website=kaznu.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2010–2011 жылдары [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]] директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaziss.kz |title=Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты |website=kaziss.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдан бастап ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры қызметін атқарды. 2014 жылдан бастап әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылым мен білімді ықпалдастыру жөніндегі проректоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Институт басшылығы |website=ipsd.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

2017–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры қызметін атқарды. Кейін Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының ғылыми жетекшісі және Әлеуметтану институтының директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kaziss.kz |title=Зарема Шәукенова |website=kaziss.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Зарема Шәукенова — әлеуметтану, этносаралық қатынастар, әлеуметтік психология және қоғамдық даму мәселелерін зерттеуші ғалым. Ол 250-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ipsd.kz |title=Ғылыми қызметкерлер |website=ipsd.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі ғылыми еңбектері ==
* ''«Социальное взаимодействие этносов в современном казахстанском обществе»'';
* ''«Этностардың әлеуметтік өзара әрекеттестігі: Қазақстан Республикасындағы этносаралық қатынастардың мониторингі»'';
* ''«Идеологическое конструирование в Республике Казахстан»'';
* ''«Институт семьи как фактор стабильности казахстанского общества»'';
* ''«Ценности и идеалы независимого Казахстана»'' және басқа да ғылыми еңбектер.

== Ғылыми дәрежесі ==
* Психология ғылымдарының кандидаты (1995)
* Әлеуметтану ғылымдарының докторы (2003)&lt;br&gt;
==== Ғылыми атағы ====
* Профессор
* Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (бұрынғы корреспондент-мүшесі) (Фараби университеті)

== Қоғамдық қызметі ==
Зарема Шәукенова Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының басшылығында қызмет атқарған. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың, Қазақстан халқы Ассамблеясының ғылыми-сарапшылық құрылымдарының мүшесі болған.&lt;br&gt;
=== Марапаттары ===
* «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы (2011);
* «Құрмет» ордені;
* «Қазақстан ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі;
* «Ы. Алтынсарин» төсбелгісі;
* «Астанаға 10 жыл» медалі;
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» медалі және басқа да мемлекеттік наградалар.
&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан халқы&quot; энциклопедиясы, - Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2016&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары]]
[[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>65iu06dk9jswu7wcyljycj2xph4q151</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лео Богданович Шик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783985</id>
    <revision>
      <id>3636315</id>
      <parentid>3634934</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9387" sha1="ok6gu45mp3o050i49fdrhuca91h4edw" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Лео Шик
 |Шынайы есімі          = Лео Богданович Шик
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Л
 |Туған күні            = 30.04.1934
 |Туған жері            = Барановка ауылы, Николаев ауданы, Сталинград облысы, РКФСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[немістер|неміс]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары      = [[1956 жыл]]дан
 |Білімі                = Өскемен педагогикалық училищесі
 |Мамандығы             = педагог
 |Не үшін белгілі       = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Богдан
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі, Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамоталары, Шемонаиха ауданының Құрметті азаматы, Өскемен қаласының Құрметті азаматы
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Қазақстан халқы Ассамблеясының алғашқы мүшелерінің бірі, Қазақстандағы Достық үйлері жүйесінің негізін қалаушылардың бірі
 |Commons               = 
}}
'''Лео Богданович Шик''' ([[30 сәуір]] [[1934 жыл]], Барановка ауылы, Николаев ауданы, Сталинград облысы, РКФСР) — [[қазақстан]]дық қоғам қайраткері, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушылардың бірі. Ол Қазақстандағы этносаралық келісім саясатын дамытуға, Достық үйлері жүйесін қалыптастыруға және қоғамдық келісім институттарының дамуына елеулі үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/news/aza-standa-y-al-ash-y-dosty-yini-negizin-alaushy-leo-shik-85-zhasta/ |title=Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушы Лео Шик – 85 жаста |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Лео Богданович Шик [[1934 жыл]]ғы [[30 сәуір]]де РКФСР-дың Сталинград облысы Николаев ауданындағы Барановка ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/kazakstan-halky-assambleyasyn-kuru-elbasynyn-dana-sheshimderinin-biri-l-shik_a2371815/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясын құру – Елбасының дана шешімдерінің бірі – Л. Шик |publisher=ҚазАқпарат |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1956 жылы Өскемен педагогикалық училищесін тәмамдады. Еңбек жолын [[Шемонаиха]] қаласындағы балалар үйінде тәрбиеші болып бастап, кейін ауылдық комсомол комитетінің бірінші хатшысы және Ю.А. Гагарин атындағы мектептің мұғалімі қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/news/aza-standa-y-al-ash-y-dosty-yini-negizin-alaushy-leo-shik-85-zhasta/ |title=Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушы Лео Шик – 85 жаста |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Кейін партия органдарында еңбек етіп, облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, Большенарым аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің нұсқаушысы және кеңесшісі болды.

1986–1995 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық кинофикация басқармасының бастығы қызметін атқарды.

1995 жылдан бастап [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] хатшылығының меңгерушісі болды. Осы кезеңде Қазақстандағы алғашқы Достық үйін ұйымдастыруға бастамашы болып, кейін республиканың барлық өңірлерінде Достық үйлерінің қалыптасуына үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/ru/news/v-ust-kamenogorske-chestvovali-yubilyara-osnovatelya-pervogo-doma-druzhby-v-kazakhstane/ |title=В Усть-Каменогорске чествовали юбиляра – основателя первого Дома дружбы в Казахстане |publisher=Ассамблея народа Казахстана |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Лео Шик Қазақстан халқы Ассамблеясының қалыптасуына белсенді қатысқан қоғам қайраткерлерінің бірі саналады. Оның бастамасымен Қазақстандағы алғашқы Достық үйі құрылып, кейін бұл тәжірибе республиканың барлық өңірлеріне таратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/ru/v-ust-kamenogorske-chestvovali-yubilyara-osnovatelya-pervogo-doma-druzhby-v-kazakhstane_35916/ |title=В Усть-Каменогорске чествовали юбиляра – основателя первого Дома дружбы в Казахстане |publisher=El.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар ол:
* өңірлік Достық үйлерінің жүйесін дамытуға;
* этномәдени бірлестіктердің қызметін үйлестіруге;
* Қазақстан халқы Ассамблеясының ғылыми-сарапшылық қызметін ұйымдастыруға;
* қоғамдық келісім мен этносаралық татулықты нығайтуға бағытталған жобаларды жүзеге асыруға атсалысты.

Лео Шик ұзақ жылдар бойы Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі ретінде қоғамдық келісім мәселелері жөнінде мақалалар жариялап, конференциялар мен форумдарға қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/kha-mushesi-l-shik-elorda-alemnin-kez-kelgen-astanasymen-basekege-tuse-alady_a2922526/ |title=ҚХА мүшесі Л. Шик: Елорда әлемнің кез келген астанасымен бәсекеге түсе алады |publisher=ҚазАқпарат |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Өскемен]] қаласының Құрметті азаматы;
* Шемонаиха ауданының Құрметті азаматы;
* Қазақстан халқы Ассамблеясының құрмет белгілерімен және мерейтойлық медальдарымен марапатталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/sites/default/files/pasport_sessiya.pdf |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиясы материалдары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

=== Еңбектері ===
* Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихына арналған публицистикалық еңбектер;
* Достық үйлерінің қызметі жөніндегі кітаптар;
* Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы деректі фильмдер циклін жасауға қатысқан.
&lt;ref&gt;Қазақстан халқы&quot; энциклопедиясы, - Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2016&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ok6gu45mp3o050i49fdrhuca91h4edw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636316</id>
      <parentid>3636315</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері|Қазақстан қоғам қайраткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9460" sha1="sjbtaub5babg6rq2lkvjt1adg6m4hq1" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Лео Шик
 |Шынайы есімі          = Лео Богданович Шик
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Л
 |Туған күні            = 30.04.1934
 |Туған жері            = Барановка ауылы, Николаев ауданы, Сталинград облысы, РКФСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[немістер|неміс]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары      = [[1956 жыл]]дан
 |Білімі                = Өскемен педагогикалық училищесі
 |Мамандығы             = педагог
 |Не үшін белгілі       = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Богдан
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі, Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамоталары, Шемонаиха ауданының Құрметті азаматы, Өскемен қаласының Құрметті азаматы
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Қазақстан халқы Ассамблеясының алғашқы мүшелерінің бірі, Қазақстандағы Достық үйлері жүйесінің негізін қалаушылардың бірі
 |Commons               = 
}}
'''Лео Богданович Шик''' ([[30 сәуір]] [[1934 жыл]], Барановка ауылы, Николаев ауданы, Сталинград облысы, РКФСР) — [[қазақстан]]дық қоғам қайраткері, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушылардың бірі. Ол Қазақстандағы этносаралық келісім саясатын дамытуға, Достық үйлері жүйесін қалыптастыруға және қоғамдық келісім институттарының дамуына елеулі үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/news/aza-standa-y-al-ash-y-dosty-yini-negizin-alaushy-leo-shik-85-zhasta/ |title=Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушы Лео Шик – 85 жаста |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Лео Богданович Шик [[1934 жыл]]ғы [[30 сәуір]]де РКФСР-дың Сталинград облысы Николаев ауданындағы Барановка ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/kazakstan-halky-assambleyasyn-kuru-elbasynyn-dana-sheshimderinin-biri-l-shik_a2371815/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясын құру – Елбасының дана шешімдерінің бірі – Л. Шик |publisher=ҚазАқпарат |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1956 жылы Өскемен педагогикалық училищесін тәмамдады. Еңбек жолын [[Шемонаиха]] қаласындағы балалар үйінде тәрбиеші болып бастап, кейін ауылдық комсомол комитетінің бірінші хатшысы және Ю.А. Гагарин атындағы мектептің мұғалімі қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/news/aza-standa-y-al-ash-y-dosty-yini-negizin-alaushy-leo-shik-85-zhasta/ |title=Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушы Лео Шик – 85 жаста |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Кейін партия органдарында еңбек етіп, облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, Большенарым аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің нұсқаушысы және кеңесшісі болды.

1986–1995 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық кинофикация басқармасының бастығы қызметін атқарды.

1995 жылдан бастап [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] хатшылығының меңгерушісі болды. Осы кезеңде Қазақстандағы алғашқы Достық үйін ұйымдастыруға бастамашы болып, кейін республиканың барлық өңірлерінде Достық үйлерінің қалыптасуына үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/ru/news/v-ust-kamenogorske-chestvovali-yubilyara-osnovatelya-pervogo-doma-druzhby-v-kazakhstane/ |title=В Усть-Каменогорске чествовали юбиляра – основателя первого Дома дружбы в Казахстане |publisher=Ассамблея народа Казахстана |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Лео Шик Қазақстан халқы Ассамблеясының қалыптасуына белсенді қатысқан қоғам қайраткерлерінің бірі саналады. Оның бастамасымен Қазақстандағы алғашқы Достық үйі құрылып, кейін бұл тәжірибе республиканың барлық өңірлеріне таратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/ru/v-ust-kamenogorske-chestvovali-yubilyara-osnovatelya-pervogo-doma-druzhby-v-kazakhstane_35916/ |title=В Усть-Каменогорске чествовали юбиляра – основателя первого Дома дружбы в Казахстане |publisher=El.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар ол:
* өңірлік Достық үйлерінің жүйесін дамытуға;
* этномәдени бірлестіктердің қызметін үйлестіруге;
* Қазақстан халқы Ассамблеясының ғылыми-сарапшылық қызметін ұйымдастыруға;
* қоғамдық келісім мен этносаралық татулықты нығайтуға бағытталған жобаларды жүзеге асыруға атсалысты.

Лео Шик ұзақ жылдар бойы Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі ретінде қоғамдық келісім мәселелері жөнінде мақалалар жариялап, конференциялар мен форумдарға қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/kha-mushesi-l-shik-elorda-alemnin-kez-kelgen-astanasymen-basekege-tuse-alady_a2922526/ |title=ҚХА мүшесі Л. Шик: Елорда әлемнің кез келген астанасымен бәсекеге түсе алады |publisher=ҚазАқпарат |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Өскемен]] қаласының Құрметті азаматы;
* Шемонаиха ауданының Құрметті азаматы;
* Қазақстан халқы Ассамблеясының құрмет белгілерімен және мерейтойлық медальдарымен марапатталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/sites/default/files/pasport_sessiya.pdf |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиясы материалдары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

=== Еңбектері ===
* Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихына арналған публицистикалық еңбектер;
* Достық үйлерінің қызметі жөніндегі кітаптар;
* Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы деректі фильмдер циклін жасауға қатысқан.
&lt;ref&gt;Қазақстан халқы&quot; энциклопедиясы, - Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2016&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>sjbtaub5babg6rq2lkvjt1adg6m4hq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636318</id>
      <parentid>3636316</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбектері */</comment>
      <origin>3636318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9459" sha1="imj1n6eg60ulfwxmxcpaoor1yvjvsgq" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Лео Шик
 |Шынайы есімі          = Лео Богданович Шик
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Л
 |Туған күні            = 30.04.1934
 |Туған жері            = Барановка ауылы, Николаев ауданы, Сталинград облысы, РКФСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[немістер|неміс]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары      = [[1956 жыл]]дан
 |Білімі                = Өскемен педагогикалық училищесі
 |Мамандығы             = педагог
 |Не үшін белгілі       = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Богдан
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі, Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамоталары, Шемонаиха ауданының Құрметті азаматы, Өскемен қаласының Құрметті азаматы
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Қазақстан халқы Ассамблеясының алғашқы мүшелерінің бірі, Қазақстандағы Достық үйлері жүйесінің негізін қалаушылардың бірі
 |Commons               = 
}}
'''Лео Богданович Шик''' ([[30 сәуір]] [[1934 жыл]], Барановка ауылы, Николаев ауданы, Сталинград облысы, РКФСР) — [[қазақстан]]дық қоғам қайраткері, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушылардың бірі. Ол Қазақстандағы этносаралық келісім саясатын дамытуға, Достық үйлері жүйесін қалыптастыруға және қоғамдық келісім институттарының дамуына елеулі үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/news/aza-standa-y-al-ash-y-dosty-yini-negizin-alaushy-leo-shik-85-zhasta/ |title=Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушы Лео Шик – 85 жаста |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Лео Богданович Шик [[1934 жыл]]ғы [[30 сәуір]]де РКФСР-дың Сталинград облысы Николаев ауданындағы Барановка ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/kazakstan-halky-assambleyasyn-kuru-elbasynyn-dana-sheshimderinin-biri-l-shik_a2371815/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясын құру – Елбасының дана шешімдерінің бірі – Л. Шик |publisher=ҚазАқпарат |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

1956 жылы Өскемен педагогикалық училищесін тәмамдады. Еңбек жолын [[Шемонаиха]] қаласындағы балалар үйінде тәрбиеші болып бастап, кейін ауылдық комсомол комитетінің бірінші хатшысы және Ю.А. Гагарин атындағы мектептің мұғалімі қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/news/aza-standa-y-al-ash-y-dosty-yini-negizin-alaushy-leo-shik-85-zhasta/ |title=Қазақстандағы алғашқы Достық үйінің негізін қалаушы Лео Шик – 85 жаста |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Кейін партия органдарында еңбек етіп, облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, Большенарым аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің нұсқаушысы және кеңесшісі болды.

1986–1995 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық кинофикация басқармасының бастығы қызметін атқарды.

1995 жылдан бастап [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] хатшылығының меңгерушісі болды. Осы кезеңде Қазақстандағы алғашқы Достық үйін ұйымдастыруға бастамашы болып, кейін республиканың барлық өңірлерінде Достық үйлерінің қалыптасуына үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/ru/news/v-ust-kamenogorske-chestvovali-yubilyara-osnovatelya-pervogo-doma-druzhby-v-kazakhstane/ |title=В Усть-Каменогорске чествовали юбиляра – основателя первого Дома дружбы в Казахстане |publisher=Ассамблея народа Казахстана |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Лео Шик Қазақстан халқы Ассамблеясының қалыптасуына белсенді қатысқан қоғам қайраткерлерінің бірі саналады. Оның бастамасымен Қазақстандағы алғашқы Достық үйі құрылып, кейін бұл тәжірибе республиканың барлық өңірлеріне таратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/ru/v-ust-kamenogorske-chestvovali-yubilyara-osnovatelya-pervogo-doma-druzhby-v-kazakhstane_35916/ |title=В Усть-Каменогорске чествовали юбиляра – основателя первого Дома дружбы в Казахстане |publisher=El.kz |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар ол:
* өңірлік Достық үйлерінің жүйесін дамытуға;
* этномәдени бірлестіктердің қызметін үйлестіруге;
* Қазақстан халқы Ассамблеясының ғылыми-сарапшылық қызметін ұйымдастыруға;
* қоғамдық келісім мен этносаралық татулықты нығайтуға бағытталған жобаларды жүзеге асыруға атсалысты.

Лео Шик ұзақ жылдар бойы Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі ретінде қоғамдық келісім мәселелері жөнінде мақалалар жариялап, конференциялар мен форумдарға қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/kha-mushesi-l-shik-elorda-alemnin-kez-kelgen-astanasymen-basekege-tuse-alady_a2922526/ |title=ҚХА мүшесі Л. Шик: Елорда әлемнің кез келген астанасымен бәсекеге түсе алады |publisher=ҚазАқпарат |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Өскемен]] қаласының Құрметті азаматы;
* Шемонаиха ауданының Құрметті азаматы;
* Қазақстан халқы Ассамблеясының құрмет белгілерімен және мерейтойлық медальдарымен марапатталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://assembly.kz/sites/default/files/pasport_sessiya.pdf |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиясы материалдары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

=== Еңбектері ===
* Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихына арналған публицистикалық еңбектер;
* Достық үйлерінің қызметі жөніндегі кітаптар;
* Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы деректі фильмдер циклін жасауға қатысқан.&lt;ref&gt;Қазақстан халқы&quot; энциклопедиясы, - Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2016&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>imj1n6eg60ulfwxmxcpaoor1yvjvsgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вера Кузьминична Шохина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783988</id>
    <revision>
      <id>3636322</id>
      <parentid>3634947</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="biyeh3unvsyxm32a8md5exfavsn1umr" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Вера Кузьминична Шохина
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 2.10.1950
 |Туған жері            = [[Батыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[орыстар|орыс]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары      = XX ғасырдың соңы – қазіргі уақытқа дейін
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан халқы Ассамблеясының Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесіндегі қоғамдық қызметі, этносаралық келісімді нығайтуға қосқан үлесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Қазақстан халқы Ассамблеясы Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары; «ДОС» қоғамдық қорының жетекшісі.
 |Commons               = 
}}
'''Вера Кузьминична Шохина''' (2 қазан 1950 жыл, [[Батыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық қоғам қайраткері, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары. Ол өңірдегі этносаралық келісімді нығайтуға, қоғамдық және әлеуметтік бастамаларды жүзеге асыруға елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы. Энциклопедия |publisher=Қазақ энциклопедиясы |year=2015}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Вера Кузьминична Шохина [[1950 жыл]]ғы [[2 қазан]]да [[Батыс Қазақстан облысы]]нда дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |publisher=Қазақ энциклопедиясы |year=2002}}&lt;/ref&gt;

Жоғары білімін [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|Орал педагогикалық институтында]] алған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wku.edu.kz/ |title=Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті |publisher=БҚУ |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастап, кейін мектеп директорының орынбасары қызметін атқарды. Кейін мемлекеттік және жергілікті басқару органдарында жауапты қызметтерде еңбек етті. Әр жылдары Приуральный және Зеленов аудандары мәслихатының хатшысы, сондай-ақ аудан әкімінің орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі |journal=Мемлекеттік басқару |year=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Батыс Қазақстанның қоғамдық-саяси тарихы |publisher=Фолиант |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Вера Шохина қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, Қазақстан халқы Ассамблеясы Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/kk/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының өңірлік бөлімшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар қоғамдық «ДОС» қорының атқарушы директоры және Зеленов аудандық «Арна» әйелдер одағы төрағасының орынбасары болды. Оның қызметі этносаралық келісімді нығайтуға, азаматтық қоғам институттарын дамытуға және өңірдегі қоғамдық бастамаларды қолдауға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Қазақстандағы азаматтық қоғамның дамуы |journal=Қоғам және Дәуір |year=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/kk/about/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қоғамдық қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* «Бірлік» медалі.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары |publisher=Атамұра |year=2014}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» мерекелік медалі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/ |title=«Әділет» нормативтік құқықтық актілердің ақпараттық-құқықтық жүйесі |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерекелік медалі.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық марапаттары |journal=Қазақстан тарихы |year=2015}}&lt;/ref&gt;
* Ұлттық «Ажар» сыйлығының иегері.
* Зеленов ауданының Құрметті азаматы.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Батыс Қазақстан облысының Құрметті азаматтары |publisher=Қазақ энциклопедиясы |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>biyeh3unvsyxm32a8md5exfavsn1umr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636323</id>
      <parentid>3636322</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қоғам қайраткерлері|Қоғам қайраткерлері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері|Қазақстан қоғам қайраткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="tdfn7chic67xwnu5h3r1nflmdl5o04z" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Вера Кузьминична Шохина
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 2.10.1950
 |Туған жері            = [[Батыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[орыстар|орыс]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары      = XX ғасырдың соңы – қазіргі уақытқа дейін
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан халқы Ассамблеясының Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесіндегі қоғамдық қызметі, этносаралық келісімді нығайтуға қосқан үлесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Қазақстан халқы Ассамблеясы Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары; «ДОС» қоғамдық қорының жетекшісі.
 |Commons               = 
}}
'''Вера Кузьминична Шохина''' (2 қазан 1950 жыл, [[Батыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық қоғам қайраткері, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары. Ол өңірдегі этносаралық келісімді нығайтуға, қоғамдық және әлеуметтік бастамаларды жүзеге асыруға елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы. Энциклопедия |publisher=Қазақ энциклопедиясы |year=2015}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Вера Кузьминична Шохина [[1950 жыл]]ғы [[2 қазан]]да [[Батыс Қазақстан облысы]]нда дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |publisher=Қазақ энциклопедиясы |year=2002}}&lt;/ref&gt;

Жоғары білімін [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|Орал педагогикалық институтында]] алған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wku.edu.kz/ |title=Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті |publisher=БҚУ |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастап, кейін мектеп директорының орынбасары қызметін атқарды. Кейін мемлекеттік және жергілікті басқару органдарында жауапты қызметтерде еңбек етті. Әр жылдары Приуральный және Зеленов аудандары мәслихатының хатшысы, сондай-ақ аудан әкімінің орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі |journal=Мемлекеттік басқару |year=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Батыс Қазақстанның қоғамдық-саяси тарихы |publisher=Фолиант |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Вера Шохина қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, Қазақстан халқы Ассамблеясы Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/kk/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының өңірлік бөлімшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар қоғамдық «ДОС» қорының атқарушы директоры және Зеленов аудандық «Арна» әйелдер одағы төрағасының орынбасары болды. Оның қызметі этносаралық келісімді нығайтуға, азаматтық қоғам институттарын дамытуға және өңірдегі қоғамдық бастамаларды қолдауға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Қазақстандағы азаматтық қоғамның дамуы |journal=Қоғам және Дәуір |year=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/kk/about/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қоғамдық қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* «Бірлік» медалі.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары |publisher=Атамұра |year=2014}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» мерекелік медалі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/ |title=«Әділет» нормативтік құқықтық актілердің ақпараттық-құқықтық жүйесі |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерекелік медалі.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық марапаттары |journal=Қазақстан тарихы |year=2015}}&lt;/ref&gt;
* Ұлттық «Ажар» сыйлығының иегері.
* Зеленов ауданының Құрметті азаматы.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Батыс Қазақстан облысының Құрметті азаматтары |publisher=Қазақ энциклопедиясы |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>tdfn7chic67xwnu5h3r1nflmdl5o04z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ольга Олеговна Андриевская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784083</id>
    <revision>
      <id>3636292</id>
      <parentid>3635713</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7122" sha1="72iy3bjiq9pcroaxedxrmbbvooohgcg" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ольга Олеговна Андриевская
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 28.10.1969
 |Туған жері            = [[Павлодар облысы]], Қашыр ауданы, Қашыр ауылы, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[болгарлар|болгар]]
 |Мансабы               = [[педагогика|педагог]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары      = [[1991 жыл]]дан
 |Білімі                = Павлодар педагогикалық институты
 |Мамандығы             = педагог
 |Не үшін белгілі       = «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше рет марапатталған
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Ольга Олеговна Андриевская''' (1969 жылғы 28 қазан, Қашыр ауылы, Қашыр ауданы, [[Павлодар облысы]]) — [[қазақстан]]дық педагог, [[қоғам қайраткері]], [[Астана]] қаласындағы «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі. Болгар этномәдениетін дамытуға, ұлттық дәстүрлерді сақтауға және Қазақстандағы этносаралық келісімді нығайтуға үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ольга Олеговна Андриевская [[1969 жыл]]ғы [[28 қазан]]да [[Павлодар облысы]]ның Қашыр ауданындағы Қашыр ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы мүшелері туралы мәліметтер |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1991 жылы Павлодар педагогикалық институтын (қазіргі Павлодар педагогикалық университеті) тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ppi.edu.kz/ |title=Павлодар педагогикалық университеті |publisher=Павлодар педагогикалық университеті |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1991–2000 жылдары Ертіс өңіріндегі білім беру мекемелерінде педагог болып еңбек етті. 2000 жылдан бастап [[Астана]] қаласындағы №6 гимназияда мұғалім қызметін атқарды. Сонымен қатар [[түрік тілі]]н оқыту курстарынан өтіп, кәсіби біліктілігін арттырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Этномәдени бірлестіктер жетекшілері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
2011 жылы Астана қаласында «Злата» болгар этномәдени орталығын құрып, оның төрайымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=«Злата» болгар этномәдени орталығы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Орталық болгар халқының мәдениеті мен дәстүрлерін насихаттауға, ұлттық тілді сақтауға, шығармашылық ұжымдардың қызметін дамытуға бағытталған. Ольга Андриевскаяның жетекшілігімен орталықтың шығармашылық ұжымдары республикалық және халықаралық концерттерге, фестивальдерге, көрмелерге, қайырымдылық акцияларына және Қазақстан халқы Ассамблеясының іс-шараларына тұрақты қатысып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының жаңалықтары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Орталық жанынан құрылған «Цветанка» би ансамблі мен «Злата» вокалдық тобы Қазақстандағы болгар мәдениетін кеңінен насихаттап келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Этномәдени бірлестіктердің шығармашылық ұжымдары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі ретінде этносаралық келісімді, қоғамдық бірлік пен мәдени әртүрлілікті нығайтуға бағытталған жобалар мен бастамаларға белсенді қатысады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше ведомстволық және қоғамдық марапаттармен марапатталған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының марапатталған мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>72iy3bjiq9pcroaxedxrmbbvooohgcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636293</id>
      <parentid>3636292</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Педагогтар|Педагогтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7159" sha1="l5h1lp4mrwaj5nt6z73e67r2ju7npd0" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ольга Олеговна Андриевская
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 28.10.1969
 |Туған жері            = [[Павлодар облысы]], Қашыр ауданы, Қашыр ауылы, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[болгарлар|болгар]]
 |Мансабы               = [[педагогика|педагог]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары      = [[1991 жыл]]дан
 |Білімі                = Павлодар педагогикалық институты
 |Мамандығы             = педагог
 |Не үшін белгілі       = «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше рет марапатталған
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Ольга Олеговна Андриевская''' (1969 жылғы 28 қазан, Қашыр ауылы, Қашыр ауданы, [[Павлодар облысы]]) — [[қазақстан]]дық педагог, [[қоғам қайраткері]], [[Астана]] қаласындағы «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі. Болгар этномәдениетін дамытуға, ұлттық дәстүрлерді сақтауға және Қазақстандағы этносаралық келісімді нығайтуға үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ольга Олеговна Андриевская [[1969 жыл]]ғы [[28 қазан]]да [[Павлодар облысы]]ның Қашыр ауданындағы Қашыр ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы мүшелері туралы мәліметтер |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1991 жылы Павлодар педагогикалық институтын (қазіргі Павлодар педагогикалық университеті) тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ppi.edu.kz/ |title=Павлодар педагогикалық университеті |publisher=Павлодар педагогикалық университеті |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1991–2000 жылдары Ертіс өңіріндегі білім беру мекемелерінде педагог болып еңбек етті. 2000 жылдан бастап [[Астана]] қаласындағы №6 гимназияда мұғалім қызметін атқарды. Сонымен қатар [[түрік тілі]]н оқыту курстарынан өтіп, кәсіби біліктілігін арттырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Этномәдени бірлестіктер жетекшілері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
2011 жылы Астана қаласында «Злата» болгар этномәдени орталығын құрып, оның төрайымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=«Злата» болгар этномәдени орталығы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Орталық болгар халқының мәдениеті мен дәстүрлерін насихаттауға, ұлттық тілді сақтауға, шығармашылық ұжымдардың қызметін дамытуға бағытталған. Ольга Андриевскаяның жетекшілігімен орталықтың шығармашылық ұжымдары республикалық және халықаралық концерттерге, фестивальдерге, көрмелерге, қайырымдылық акцияларына және Қазақстан халқы Ассамблеясының іс-шараларына тұрақты қатысып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының жаңалықтары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Орталық жанынан құрылған «Цветанка» би ансамблі мен «Злата» вокалдық тобы Қазақстандағы болгар мәдениетін кеңінен насихаттап келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Этномәдени бірлестіктердің шығармашылық ұжымдары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі ретінде этносаралық келісімді, қоғамдық бірлік пен мәдени әртүрлілікті нығайтуға бағытталған жобалар мен бастамаларға белсенді қатысады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше ведомстволық және қоғамдық марапаттармен марапатталған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының марапатталған мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Педагогтар]]</text>
      <sha1>l5h1lp4mrwaj5nt6z73e67r2ju7npd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636294</id>
      <parentid>3636293</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан педагогтары|Қазақстан педагогтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7216" sha1="fldr4hkxmmmzzfi0yg8myu7li79jkme" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ольга Олеговна Андриевская
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 28.10.1969
 |Туған жері            = [[Павлодар облысы]], Қашыр ауданы, Қашыр ауылы, Қазақ КСР, {{USSR}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[болгарлар|болгар]]
 |Мансабы               = [[педагогика|педагог]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары      = [[1991 жыл]]дан
 |Білімі                = Павлодар педагогикалық институты
 |Мамандығы             = педагог
 |Не үшін белгілі       = «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше рет марапатталған
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Ольга Олеговна Андриевская''' (1969 жылғы 28 қазан, Қашыр ауылы, Қашыр ауданы, [[Павлодар облысы]]) — [[қазақстан]]дық педагог, [[қоғам қайраткері]], [[Астана]] қаласындағы «Злата» болгар этномәдени орталығының төрайымы, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі. Болгар этномәдениетін дамытуға, ұлттық дәстүрлерді сақтауға және Қазақстандағы этносаралық келісімді нығайтуға үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ольга Олеговна Андриевская [[1969 жыл]]ғы [[28 қазан]]да [[Павлодар облысы]]ның Қашыр ауданындағы Қашыр ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы мүшелері туралы мәліметтер |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1991 жылы Павлодар педагогикалық институтын (қазіргі Павлодар педагогикалық университеті) тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ppi.edu.kz/ |title=Павлодар педагогикалық университеті |publisher=Павлодар педагогикалық университеті |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1991–2000 жылдары Ертіс өңіріндегі білім беру мекемелерінде педагог болып еңбек етті. 2000 жылдан бастап [[Астана]] қаласындағы №6 гимназияда мұғалім қызметін атқарды. Сонымен қатар [[түрік тілі]]н оқыту курстарынан өтіп, кәсіби біліктілігін арттырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Этномәдени бірлестіктер жетекшілері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
2011 жылы Астана қаласында «Злата» болгар этномәдени орталығын құрып, оның төрайымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=«Злата» болгар этномәдени орталығы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Орталық болгар халқының мәдениеті мен дәстүрлерін насихаттауға, ұлттық тілді сақтауға, шығармашылық ұжымдардың қызметін дамытуға бағытталған. Ольга Андриевскаяның жетекшілігімен орталықтың шығармашылық ұжымдары республикалық және халықаралық концерттерге, фестивальдерге, көрмелерге, қайырымдылық акцияларына және Қазақстан халқы Ассамблеясының іс-шараларына тұрақты қатысып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының жаңалықтары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Орталық жанынан құрылған «Цветанка» би ансамблі мен «Злата» вокалдық тобы Қазақстандағы болгар мәдениетін кеңінен насихаттап келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Этномәдени бірлестіктердің шығармашылық ұжымдары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі ретінде этносаралық келісімді, қоғамдық бірлік пен мәдени әртүрлілікті нығайтуға бағытталған жобалар мен бастамаларға белсенді қатысады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қоғамдық және мәдени қызметі үшін бірнеше ведомстволық және қоғамдық марапаттармен марапатталған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының марапатталған мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>fldr4hkxmmmzzfi0yg8myu7li79jkme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гульнара Атаевна Аннакулиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784084</id>
    <revision>
      <id>3636295</id>
      <parentid>3635733</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9651" sha1="bgm2xy8cjbwltm6ml2fdsd00vb55v7g" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Гульнара Атаевна Аннакулиева
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 2.10.1950
 |Туған жері            = Байрам-Али қаласы, [[Түрікменстан]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[түрікмендер|түрікмен]]
 |Мансабы               = экономист-ғалым, қоғам қайраткері, доцент
 |Белсенді жылдары      = [[1975 жыл]]дан
 |Білімі                = Түрікмен мемлекеттік университеті
 |Мамандығы             = экономист
 |Не үшін белгілі       = Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = II дәрежелі «Достық» ордені; «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі; басқа да мемлекеттік және қоғамдық марапаттар
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Экономика ғылымдарының кандидаты; Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті; 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы
 |Commons               = 
}}
'''Гульнара Атаевна Аннакулиева''' ([[1950 жыл]] [[2 қазан]], Байрам-Али қаласы, Түрікмен КСР, КСРО) — [[қазақстан]]дық экономист-ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты, [[қоғам қайраткері]], Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Кеңесінің мүшесі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Гульнара Атаевна Аннакулиева [[1950 жыл]]ғы [[2 қазан]]да Түрікмен КСР-нің Байрам-Али қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1971 жылы Түрікмен мемлекеттік университетінің экономика факультетін тәмамдады. 1975 жылы экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Қазақстандағы ғылыми кадрлар даярлау жүйесі |publisher=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
1975–1996 жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Жобалау және мөлшерлер ғылыми-зерттеу институтында, кейін Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі жанындағы Экономика және нарықтық қатынастар ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер және сектор меңгерушісі қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қайраткерлері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1996–1999 жылдары [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында аға ғылыми қызметкер әрі бөлім меңгерушісі болды. 1999–2000 жылдары Алматы облысы әкімдігі Мәдениет және қоғамдық келісім басқармасында аға сарапшы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kisi.kz/ |title=Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты |publisher=ҚСЗИ |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2000–2002 жылдары Алматы энергетика және байланыс институтында аға оқытушы болды. 2002–2003 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімінде кеңесші және аға сарапшы қызметтерін атқарды. 2004–2005 жылдары Халықаралық заманауи саясат институтында сарапшы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |publisher=Ақорда |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2005–2008 жылдары Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігіне қарасты «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамында аға сарапшы болды. 2008–2014 жылдары Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде аға оқытушы қызметін атқарды. [[2014 жыл]]дан бастап Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uib.kz/ |title=University of International Business |publisher=UIB |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
1999 жылдан бастап [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Кеңесінің мүшесі. Сонымен қатар Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы ретінде Қазақстандағы түрікмен этномәдениетін дамытуға, мәдениетаралық байланыстарды нығайтуға және қоғамдық келісімді сақтауға бағытталған жобаларды жүзеге асырып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының этномәдени бірлестіктері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Гульнара Аннакулиева Қазақстан мен Орталық Азия экономикасы, әлеуметтік даму, өңірлік саясат және этносаралық қатынастар мәселелерін зерттеумен айналысады. Ол 150-ден астам ғылыми еңбек пен ғылыми есептің, сондай-ақ үш томдық ұжымдық монографияның авторларының бірі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы қайраткерлерінің ғылыми қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* II дәрежелі «Достық» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының марапатталған мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық марапаттары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* мемлекеттік және қоғамдық марапаттардың иегері.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы қайраткерлері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bgm2xy8cjbwltm6ml2fdsd00vb55v7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636296</id>
      <parentid>3636295</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан экономистері|Қазақстан экономистері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9711" sha1="omrl39mbh95kussk2y8hpebia8ux5ur" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Гульнара Атаевна Аннакулиева
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 2.10.1950
 |Туған жері            = Байрам-Али қаласы, [[Түрікменстан]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[түрікмендер|түрікмен]]
 |Мансабы               = экономист-ғалым, қоғам қайраткері, доцент
 |Белсенді жылдары      = [[1975 жыл]]дан
 |Білімі                = Түрікмен мемлекеттік университеті
 |Мамандығы             = экономист
 |Не үшін белгілі       = Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = II дәрежелі «Достық» ордені; «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі; басқа да мемлекеттік және қоғамдық марапаттар
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Экономика ғылымдарының кандидаты; Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті; 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы
 |Commons               = 
}}
'''Гульнара Атаевна Аннакулиева''' ([[1950 жыл]] [[2 қазан]], Байрам-Али қаласы, Түрікмен КСР, КСРО) — [[қазақстан]]дық экономист-ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты, [[қоғам қайраткері]], Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Кеңесінің мүшесі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Гульнара Атаевна Аннакулиева [[1950 жыл]]ғы [[2 қазан]]да Түрікмен КСР-нің Байрам-Али қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1971 жылы Түрікмен мемлекеттік университетінің экономика факультетін тәмамдады. 1975 жылы экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Қазақстандағы ғылыми кадрлар даярлау жүйесі |publisher=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
1975–1996 жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Жобалау және мөлшерлер ғылыми-зерттеу институтында, кейін Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі жанындағы Экономика және нарықтық қатынастар ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер және сектор меңгерушісі қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қайраткерлері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1996–1999 жылдары [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында аға ғылыми қызметкер әрі бөлім меңгерушісі болды. 1999–2000 жылдары Алматы облысы әкімдігі Мәдениет және қоғамдық келісім басқармасында аға сарапшы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kisi.kz/ |title=Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты |publisher=ҚСЗИ |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2000–2002 жылдары Алматы энергетика және байланыс институтында аға оқытушы болды. 2002–2003 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімінде кеңесші және аға сарапшы қызметтерін атқарды. 2004–2005 жылдары Халықаралық заманауи саясат институтында сарапшы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |publisher=Ақорда |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2005–2008 жылдары Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігіне қарасты «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамында аға сарапшы болды. 2008–2014 жылдары Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде аға оқытушы қызметін атқарды. [[2014 жыл]]дан бастап Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uib.kz/ |title=University of International Business |publisher=UIB |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
1999 жылдан бастап [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Кеңесінің мүшесі. Сонымен қатар Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы ретінде Қазақстандағы түрікмен этномәдениетін дамытуға, мәдениетаралық байланыстарды нығайтуға және қоғамдық келісімді сақтауға бағытталған жобаларды жүзеге асырып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының этномәдени бірлестіктері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Гульнара Аннакулиева Қазақстан мен Орталық Азия экономикасы, әлеуметтік даму, өңірлік саясат және этносаралық қатынастар мәселелерін зерттеумен айналысады. Ол 150-ден астам ғылыми еңбек пен ғылыми есептің, сондай-ақ үш томдық ұжымдық монографияның авторларының бірі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы қайраткерлерінің ғылыми қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* II дәрежелі «Достық» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының марапатталған мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық марапаттары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* мемлекеттік және қоғамдық марапаттардың иегері.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы қайраткерлері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан экономистері]]</text>
      <sha1>omrl39mbh95kussk2y8hpebia8ux5ur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636297</id>
      <parentid>3636296</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары|Экономика ғылымдарының кандидаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9795" sha1="qrcld84v2mdg2r1a7lbuqu0rk4vpwb4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Гульнара Атаевна Аннакулиева
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 2.10.1950
 |Туған жері            = Байрам-Али қаласы, [[Түрікменстан]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[түрікмендер|түрікмен]]
 |Мансабы               = экономист-ғалым, қоғам қайраткері, доцент
 |Белсенді жылдары      = [[1975 жыл]]дан
 |Білімі                = Түрікмен мемлекеттік университеті
 |Мамандығы             = экономист
 |Не үшін белгілі       = Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = II дәрежелі «Достық» ордені; «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі; басқа да мемлекеттік және қоғамдық марапаттар
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Экономика ғылымдарының кандидаты; Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті; 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы
 |Commons               = 
}}
'''Гульнара Атаевна Аннакулиева''' ([[1950 жыл]] [[2 қазан]], Байрам-Али қаласы, Түрікмен КСР, КСРО) — [[қазақстан]]дық экономист-ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты, [[қоғам қайраткері]], Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Кеңесінің мүшесі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Гульнара Атаевна Аннакулиева [[1950 жыл]]ғы [[2 қазан]]да Түрікмен КСР-нің Байрам-Али қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1971 жылы Түрікмен мемлекеттік университетінің экономика факультетін тәмамдады. 1975 жылы экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Қазақстандағы ғылыми кадрлар даярлау жүйесі |publisher=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
1975–1996 жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Жобалау және мөлшерлер ғылыми-зерттеу институтында, кейін Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі жанындағы Экономика және нарықтық қатынастар ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер және сектор меңгерушісі қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының қайраткерлері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1996–1999 жылдары [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында аға ғылыми қызметкер әрі бөлім меңгерушісі болды. 1999–2000 жылдары Алматы облысы әкімдігі Мәдениет және қоғамдық келісім басқармасында аға сарапшы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kisi.kz/ |title=Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты |publisher=ҚСЗИ |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2000–2002 жылдары Алматы энергетика және байланыс институтында аға оқытушы болды. 2002–2003 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімінде кеңесші және аға сарапшы қызметтерін атқарды. 2004–2005 жылдары Халықаралық заманауи саясат институтында сарапшы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |publisher=Ақорда |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2005–2008 жылдары Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігіне қарасты «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамында аға сарапшы болды. 2008–2014 жылдары Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде аға оқытушы қызметін атқарды. [[2014 жыл]]дан бастап Халықаралық бизнес университетінің (UIB) доценті болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uib.kz/ |title=University of International Business |publisher=UIB |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
1999 жылдан бастап [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Кеңесінің мүшесі. Сонымен қатар Түрікмен қоғамдық-мәдени орталығының төрайымы ретінде Қазақстандағы түрікмен этномәдениетін дамытуға, мәдениетаралық байланыстарды нығайтуға және қоғамдық келісімді сақтауға бағытталған жобаларды жүзеге асырып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының этномәдени бірлестіктері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Гульнара Аннакулиева Қазақстан мен Орталық Азия экономикасы, әлеуметтік даму, өңірлік саясат және этносаралық қатынастар мәселелерін зерттеумен айналысады. Ол 150-ден астам ғылыми еңбек пен ғылыми есептің, сондай-ақ үш томдық ұжымдық монографияның авторларының бірі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы қайраткерлерінің ғылыми қызметі |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* II дәрежелі «Достық» ордені;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының марапатталған мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық марапаттары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
* мемлекеттік және қоғамдық марапаттардың иегері.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы қайраткерлері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>qrcld84v2mdg2r1a7lbuqu0rk4vpwb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүлжамал Имержанқызы Аметбакиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784085</id>
    <revision>
      <id>3636298</id>
      <parentid>3635808</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6221" sha1="61s7mxlj6sqmsyts8j5i9ckli9i0tlg" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Гүлжамал Имержанқызы Аметбакиева
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           =
 |Туған күні            = 13.05.1975
 |Туған жері            = Алматы, Қазақ КСР, КСРО
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[ұйғырлар|ұйғыр]]
 |Мансабы               = журналист, телерадио жүргізушісі
 |Белсенді жылдары      = [[1997 жыл]]дан
 |Білімі                = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
 |Мамандығы             = [[журналист]]
 |Не үшін белгілі       = Қазақ радиосының ұйғыр редакциясының редакторы, «Достық» және «Мы казахстанцы» бағдарламаларының жүргізушісі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = «Шаңырақ» байқауының жеңімпазы (2005, 2013); Ә. Байжанбаев атындағы сыйлық; Республикалық Ұйғыр этномәдени орталығының Мақтау қағаздары
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (2009 жылдан)
 |Commons               = 
}}
'''Гүлжамал Имержанқызы Аметбакиева''' ([[1975 жыл]] [[13 маусым]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық [[журналист]], телерадио жүргізушісі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (2009 жылдан). Ұйғыр және орыс тілдеріндегі ақпараттық-танымдық бағдарламалардың авторы әрі жүргізушісі, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] қызметін насихаттауға үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Гүлжамал Имержанқызы Аметбакиева -[[1975 жыл]]ғы [[13 маусым]]да [[Алматы]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы мүшелері |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1997 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін]] (сол кездегі Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті) тәмамдаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдан бастап «Қазақстан» республикалық телерадио корпорациясы» АҚ құрамындағы Қазақ радиосының ұйғыр редакциясында редактор болып қызмет атқарады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/ |title=«Қазақстан» РТРК |publisher=«Қазақстан» РТРК АҚ |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Апта сайын [[ұйғыр тілі]]нде шығатын «Достық» радиобағдарламасын жүргізеді. Сонымен қатар Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметіне арналған орыс тіліндегі «Мы казахстанцы» бағдарламасының авторы әрі жүргізушісі ретінде еңбек етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=Қазақстан халқы Ассамблеясының ақпараттық жобалары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

2009 жылдан бастап Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kazjournals.kz/ |title=Қазақстан Журналистер одағы |publisher=Қазақстан Журналистер одағы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қазақстан халқы Ассамблеясы ұйымдастыратын этножурналистика саласындағы «Шаңырақ» байқауының бірнеше дүркін жеңімпазы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=«Шаңырақ» этножурналистика байқауы |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

* 2005 жылы ұйғыр тіліндегі бағдарламасы үшін «Ең үздік радиохабар» аталымының жеңімпазы;
* 2013 жылы «Мы казахстанцы» бағдарламасы үшін «Шаңырақ» байқауының лауреаты атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://assembly.kz/ |title=«Шаңырақ» байқауының жеңімпаздары |publisher=Қазақстан халқы Ассамблеясы |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан журналистері]]</text>
      <sha1>61s7mxlj6sqmsyts8j5i9ckli9i0tlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамды (өзен, Ақтөбе облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784109</id>
    <revision>
      <id>3636337</id>
      <parentid>3635945</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2718" sha1="0dn9cxydgqwl39qwdf4b36mdb0xj5yz" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Тамды өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  =   
  |сурет ені             =  
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 55 
 |су алабының ауданы     = 610 
 |су алабы               =  [[Жайық өзені]] алабына жатады
 |өзендердің су алабы    =  
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Мұғалжар тауы]]
  |бастауының орны        =  
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 =   [[Ор]] өзені
  |сағасының орны        =  
  |сағасының биіктігі    = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KZ}}
  |аймақ                  = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен.

== Географиялық орны ==
[[Жайық өзені]] алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км².

== Бастауы ==
[[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады.  

== Гидрологиясы ==
Су ағыны көктемде [[қар]], еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]]
[[Санат:Жайық өзені алабы]]</text>
      <sha1>0dn9cxydgqwl39qwdf4b36mdb0xj5yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636338</id>
      <parentid>3636337</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2743" sha1="pbrtsanvhupv53cdwb96hxwolsham8p" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Тамды өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  =   
  |сурет ені             =  
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 55 
 |су алабының ауданы     = 610 
 |су алабы               = [[Жайық]] өзені алабына жатады
 |өзендердің су алабы    =  
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Мұғалжар тауы]]
  |бастауының орны        =  
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 =   [[Ор]] өзені
  |сағасының орны        =  
  |сағасының биіктігі    = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KZ}}
  |аймақ                  = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен.

== Географиялық орны ==
[[Жайық]] өзені алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км².

== Бастауы ==
[[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады.  

== Гидрологиясы ==
Су ағыны көктемде қар, еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]]
[[Санат:Жайық өзені алабы]]</text>
      <sha1>pbrtsanvhupv53cdwb96hxwolsham8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636462</id>
      <parentid>3636338</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова</username>
        <id>182660</id>
      </contributor>
      <origin>3636462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2957" sha1="23x1nbovgf4sh4dwep45e5td4pvqxfq" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Тамды өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  =   
  |сурет ені             =  
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 55 
 |су алабының ауданы     = 610 
 |су алабы               = [[Жайық]] өзені алабына жатады
 |өзендердің су алабы    =  
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Мұғалжар тауы]]
  |бастауының орны        =  
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 =   [[Ор]] өзені
  |сағасының орны        =  
  |сағасының биіктігі    = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KZ}}
  |аймақ                  = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен.

{{Location map|Қазақстан|float=right|width=300|caption=Тамды өзенінің Қазақстандағы орны|label=Tamdy|position=right|background=w|lat=49.853538|long=57.730672|lon=57.730672}}

== Географиялық орны ==
[[Жайық]] өзені алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км².

== Бастауы ==
[[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады.  

== Гидрологиясы ==
Су ағыны көктемде қар, еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]]
[[Санат:Жайық өзені алабы]]</text>
      <sha1>23x1nbovgf4sh4dwep45e5td4pvqxfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636477</id>
      <parentid>3636462</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова</username>
        <id>182660</id>
      </contributor>
      <origin>3636477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3083" sha1="gxx70wexchi4nv5boebnh9ezi51omgr" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Тамды өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  =   
  |сурет ені             =  
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 55 
 |су алабының ауданы     = 610 
 |су алабы               = [[Жайық]] өзені алабына жатады
 |өзендердің су алабы    =  
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Мұғалжар тауы]]
  |бастауының орны        =  
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 =   [[Ор]] өзені
  |сағасының орны        =  
  |сағасының биіктігі    = 
|m_lat_dir = N |m_lat_deg = 49 |m_lat_min = 51 |m_lat_sec = 13 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 57 |m_lon_min = 43 |m_lon_sec = 50
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KZ}}
  |аймақ                  = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен.

{{Location map|Қазақстан|float=right|width=300|caption=Тамды өзенінің Қазақстандағы орны|label=Tamdy|position=right|background=w|lat=49.853538|long=57.730672|lon=57.730672}}

== Географиялық орны ==
[[Жайық]] өзені алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км².

== Бастауы ==
[[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады.  

== Гидрологиясы ==
Су ағыны көктемде қар, еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]]
[[Санат:Жайық өзені алабы]]</text>
      <sha1>gxx70wexchi4nv5boebnh9ezi51omgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қондырша шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784116</id>
    <revision>
      <id>3636377</id>
      <parentid>3635953</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14164" sha1="or0g5t9b6mc1t36gq8h2hvpxggf3byw" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Қондырша шайқасы
 |бөлім       = Әмір Темірдің Алтын Ордаға жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Қондырша шайқасы
 |дата        = [[18 маусым]] [[1391 жыл]]
 |орын        = [[Қондырша өзені]], қазіргі [[Самара облысы]], Ресей
 |себеп       = [[Әмір Темір]] мен [[Тоқтамыс хан]] арасындағы Алтын Ордадағы билік пен Дешті Қыпшаққа үстемдік үшін күрес
 |нәтиже      = Әмір Темірдің шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Тоқтамыс хан әскері ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ Алтын Орда мемлекеті сақталып қалды
 |қарсылас1   = [[Темір империясы]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Әмір Темір]]
 |командир2   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Шамамен 100 000–200 000
 |күштер2     = Шамамен 100 000–200 000
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр шығынға ұшырады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас барысында алғашқы бастаманы Тоқтамыс әскері қолға алғанымен, Әмір Темір қосымша күштерді енгізіп, қарсы шабуылға шығып жеңіске жетті. Бұл шайқас Темірдің Алтын Ордаға қарсы алғашқы ірі жорығының шешуші кезеңі болды.
}}
'''Қондырша шайқасы''' — [[1391 жыл]]ғы [[18 маусым]]да [[Әмір Темір]] әскері мен [[Тоқтамыс хан]] бастаған [[Алтын Орда]] жасақтары арасында [[Қондырша өзені]] бойында өткен ірі шайқас. Бұл қақтығыс [[Тоқтамыс–Ақсақ Темір соғысы]]ның шешуші кезеңдерінің бірі болып саналады және Алтын Орданың саяси тарихына елеулі ықпал етті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yakubovsky |first=A. Yu. |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Издательство Академии наук СССР |year=1950}}&lt;/ref&gt;

== Зерттелуі ==
Қондырша шайқасы Алтын Орда тарихын зерттеген көптеген тарихшылардың еңбектерінде қарастырылған. Михаил Иванин, Александр Якубовский, Георгий Вернадский, Мұрат Сафарғалиев, [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]], Альфред Халиков және Рамиль Бариев бұл жорық Алтын Орданың әлсіреуіне және Еділ бойындағы саяси жағдайдың өзгеруіне айтарлықтай әсер етті деп бағалайды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Вернадский |first=Г. В. |title=Монголы и Русь |publisher=Аграф |year=1997}}&lt;/ref&gt; Ал тарихшы В. Л. Егоров шайқастың тарихи маңызын біршама төмен бағалап, Тоқтамыс жеңілгенімен, Алтын Орданың экономикалық әлеуеті сақталып, ханның билігі бірден құлаған жоқ деген пікір білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Егоров |first=В. Л. |title=Историческая география Золотой Орды |publisher=Наука |year=1985}}&lt;/ref&gt;

Шайқастың себептері мен салдарын қазіргі заманғы зерттеушілер Ильнур Миргалеев пен Ф. М. Ибятов та жан-жақты талдаған. Сонымен қатар француз тарихшысы Мари-Франс Шамруа, америкалық шығыстанушы Питер Голден, Даниэль ДеВиз және Д.-Е. Шеффер еңбектерінде де бұл оқиғаға кеңінен тоқталады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Golden |first=Peter B. |title=Central Asia in World History |publisher=Oxford University Press |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==
Қақтығыстың негізгі себебі Тоқтамыс хан мен Ақсақ Темірдің Шыңғыс хан империясының мұрасына таласуы болды. Ақсақ Темір [[Хорезм]]нің Алтын Ордаға қарасты бөлігін, сондай-ақ [[Шағатай ұлысы]] мен [[Елхан мемлекеті]] иеліктерін өз билігіне қосуды көздеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}&lt;/ref&gt; Өзін заңды Шыңғыс әулетінің өкілі санаған Тоқтамыс Темірдің бұл талаптарын мойындамай, оны Алтын Орданың мүдделеріне төнген қауіп деп қабылдады. Осы қайшылықтар 1385 жылдан бастап екі мемлекет арасында ашық соғысқа ұласты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== Жорықтың басталуы ==
1390 жылдың соңында Ақсақ Темір әскері [[Кавказ]] арқылы Алтын Орда шекарасына жетіп, [[Дербент]]ті басып алды. Тоқтамыс негізгі шабуыл дәл осы бағыттан болады деп есептеп, қорғанысын Кавказ маңына шоғырландырды. Алайда Темір күтпеген жерден Көк Орданың кең даласы арқылы жылжуды таңдады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Миргалеев |first=И. М. |title=Политическая история Золотой Орды |publisher=Институт истории АН РТ |year=2003}}&lt;/ref&gt;

Жорыққа дайындық бірнеше айға созылды. Парсы шежірешілері Абд ар-Раззақ Самарқанди мен Мирхондтың мәліметтері бойынша, Темір әскеріне бір жылға жететін азық-түлік қорын жинау бұйырылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Power, Politics and Religion in Timurid Iran |publisher=Cambridge University Press |year=2007}}&lt;/ref&gt;

Темірдің жорығы туралы хабар алған Тоқтамыс оң және сол қанаттағы барлық жасақтарды жинауға кірісті. Уақыт ұту үшін ордалық жасақтар қарсыласқа ұсақ шабуылдар жасап, жалған оттар жағып, өз күшінің санын жасырып отырды. Сонымен бірге олар шегіне отырып, күйдірілген жер тактикасын қолданды. Соның салдарынан Темір әскері азық-түлік тапшылығына ұшырады, ал әскерге тамақты үнемдеу туралы қатаң бұйрық берілді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Гумилёв |first=Л. Н. |title=Древняя Русь и Великая степь |publisher=Айрис-пресс |year=2008}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс [[Жайық]] өзенінің оң жағалауындағы Қырықкөл маңында қарсыласын тұзаққа түсіруді жоспарлағанымен, Темір әскері өзеннің жоғарғы ағысынан жасырын өтіп кетті. Осыдан кейін Тоқтамыс шегінуге мәжбүр болды. Ақыры Темірдің ұлы Омар Шейх басқарған шамамен 20 мыңдық атты жасақ Алтын Орда әскерін қуып жетіп, шешуші шайқасқа мәжбүрледі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Иванин |first=М. И. |title=О военном искусстве монголов и среднеазиатских народов |publisher=Военное издательство |year=1875}}&lt;/ref&gt;
Тоқтамыс хан 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзенінің бойында Әмір Темір әскерімен шешуші шайқасқа шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Шайқастың алғашқы кезеңінде бастама Алтын Орда әскерінің қолында болды. Тоқтамыс жасағы жойқын шабуыл жасап, қарсыластың екі қанатын айналып өтіп, Әмір Темірдің тылына шықты. Олар Омар Шейхтің жасағы мен Шейх Темір басқарған сұлдұс тайпасының бөлімдерін қоршауға алып, Темір әскері сапында абыржу туғызды. Соның салдарынан Әмір Темір қоршауда қалған бөлімдерін құтқару үшін негізгі күштерін кері бұруға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/tamerlaneorconqu0000mara |title=Tamerlane: The Conqueror of the World |publisher=Archive.org |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Алайда шайқастың барысы Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығынан кейін өзгерді. Қанаттағы жасақтарды басқарған бірнеше әмір қоршау басталған сәтте ұрыс алаңынан шегініп кетті. Соның нәтижесінде Алтын Орда әскерінің сапы созылып, бөлімдер арасындағы байланыс әлсіреді әрі қорғаныс шебінде үлкен алшақтық пайда болды. Осыны тиімді пайдаланған Әмір Темір әскері шабуылға көшіп, Мираншах пен Мұхаммед Сұлтан басқарған жасақтар Алтын Орда әскерінің орталығы мен сол қанатына күйрете соққы берді. Ақырында Тоқтамыс хан шегінуге мәжбүр болды. Екі жақ та ауыр шығынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur/ |title=Timur |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тарихшылардың пікірінше, Тоқтамыстың әскери әлеуетін толық пайдалана алмауына қарсыластың күтпеген бағыттан басып кіруі әсер етті. Сонымен қатар Әмір Темір шайқастың алғашқы кезеңінде белсенді қорғанысқа сүйеніп, кейін орталық бағытқа шешуші қарсы шабуыл жасауды көздейтін «кірпі» тактикасын сәтті қолданды. Дегенмен көптеген зерттеушілер Алтын Орданың жеңілуінің басты себептерінің бірі ретінде Әмір Темірдің Тоқтамыс ханның кейбір қолбасшыларын өз жағына сатып алуын атайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/successorsofgeng0000boyl |title=The Successors of Genghis Khan |publisher=Columbia University Press |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Шығындары ==

Қондырша шайқасында екі тарап та өте көп адамынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/successorsofgeng0000boyl |title=The Successors of Genghis Khan |publisher=Columbia University Press |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Мұхаммед ибн Мұхаммед Адрианопольскийдің мәліметі бойынша, Алтын Орда әскері 100 мыңнан астам сарбазынан айырылған. Парсы дереккөздерінде Әмір Темір әскерінің нақты шығыны көрсетілмейді, өйткені олардың басым бөлігі Темірді мадақтауға арналған еңбектер болып табылады. Соған қарамастан тарихшы М. Г. Сафарғалиев Фра Мауро жасаған картадағы мәліметтерге сүйене отырып, Әмір Темір әскері де шамамен 100 мыңға жуық адамынан айырылған деген қорытындыға келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/tamerlaneorconqu0000mara |title=Tamerlane: The Conqueror of the World |publisher=Archive.org |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Әмір Темір шайқастары]]</text>
      <sha1>or0g5t9b6mc1t36gq8h2hvpxggf3byw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636378</id>
      <parentid>3636377</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14184" sha1="sql1outu70kpf6zks7rnf3cp4fb3ga7" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Қондырша шайқасы
 |бөлім       = Әмір Темірдің Алтын Ордаға жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Қондырша шайқасы
 |дата        = [[18 маусым]] [[1391 жыл]]
 |орын        = [[Қондырша өзені]], қазіргі [[Самара облысы]], Ресей
 |себеп       = [[Әмір Темір]] мен [[Тоқтамыс хан]] арасындағы Алтын Ордадағы билік пен Дешті Қыпшаққа үстемдік үшін күрес
 |нәтиже      = Әмір Темірдің шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Тоқтамыс хан әскері ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ Алтын Орда мемлекеті сақталып қалды
 |қарсылас1   = [[Әмір Темір|Темір империясы]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Әмір Темір]]
 |командир2   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Шамамен 100 000–200 000
 |күштер2     = Шамамен 100 000–200 000
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр шығынға ұшырады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас барысында алғашқы бастаманы Тоқтамыс әскері қолға алғанымен, Әмір Темір қосымша күштерді енгізіп, қарсы шабуылға шығып жеңіске жетті. Бұл шайқас Темірдің Алтын Ордаға қарсы алғашқы ірі жорығының шешуші кезеңі болды.
}}
'''Қондырша шайқасы''' — [[1391 жыл]]ғы [[18 маусым]]да [[Әмір Темір]] әскері мен [[Тоқтамыс хан]] бастаған [[Алтын Орда]] жасақтары арасында [[Қондырша өзені]] бойында өткен ірі шайқас. Бұл қақтығыс [[Тоқтамыс–Ақсақ Темір соғысы]]ның шешуші кезеңдерінің бірі болып саналады және Алтын Орданың саяси тарихына елеулі ықпал етті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yakubovsky |first=A. Yu. |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Издательство Академии наук СССР |year=1950}}&lt;/ref&gt;

== Зерттелуі ==
Қондырша шайқасы Алтын Орда тарихын зерттеген көптеген тарихшылардың еңбектерінде қарастырылған. Михаил Иванин, Александр Якубовский, Георгий Вернадский, Мұрат Сафарғалиев, [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]], Альфред Халиков және Рамиль Бариев бұл жорық Алтын Орданың әлсіреуіне және Еділ бойындағы саяси жағдайдың өзгеруіне айтарлықтай әсер етті деп бағалайды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Вернадский |first=Г. В. |title=Монголы и Русь |publisher=Аграф |year=1997}}&lt;/ref&gt; Ал тарихшы В. Л. Егоров шайқастың тарихи маңызын біршама төмен бағалап, Тоқтамыс жеңілгенімен, Алтын Орданың экономикалық әлеуеті сақталып, ханның билігі бірден құлаған жоқ деген пікір білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Егоров |first=В. Л. |title=Историческая география Золотой Орды |publisher=Наука |year=1985}}&lt;/ref&gt;

Шайқастың себептері мен салдарын қазіргі заманғы зерттеушілер Ильнур Миргалеев пен Ф. М. Ибятов та жан-жақты талдаған. Сонымен қатар француз тарихшысы Мари-Франс Шамруа, америкалық шығыстанушы Питер Голден, Даниэль ДеВиз және Д.-Е. Шеффер еңбектерінде де бұл оқиғаға кеңінен тоқталады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Golden |first=Peter B. |title=Central Asia in World History |publisher=Oxford University Press |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==
Қақтығыстың негізгі себебі Тоқтамыс хан мен Ақсақ Темірдің Шыңғыс хан империясының мұрасына таласуы болды. Ақсақ Темір [[Хорезм]]нің Алтын Ордаға қарасты бөлігін, сондай-ақ [[Шағатай ұлысы]] мен [[Елхан мемлекеті]] иеліктерін өз билігіне қосуды көздеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}&lt;/ref&gt; Өзін заңды Шыңғыс әулетінің өкілі санаған Тоқтамыс Темірдің бұл талаптарын мойындамай, оны Алтын Орданың мүдделеріне төнген қауіп деп қабылдады. Осы қайшылықтар 1385 жылдан бастап екі мемлекет арасында ашық соғысқа ұласты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== Жорықтың басталуы ==
1390 жылдың соңында Ақсақ Темір әскері [[Кавказ]] арқылы Алтын Орда шекарасына жетіп, [[Дербент]]ті басып алды. Тоқтамыс негізгі шабуыл дәл осы бағыттан болады деп есептеп, қорғанысын Кавказ маңына шоғырландырды. Алайда Темір күтпеген жерден Көк Орданың кең даласы арқылы жылжуды таңдады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Миргалеев |first=И. М. |title=Политическая история Золотой Орды |publisher=Институт истории АН РТ |year=2003}}&lt;/ref&gt;

Жорыққа дайындық бірнеше айға созылды. Парсы шежірешілері Абд ар-Раззақ Самарқанди мен Мирхондтың мәліметтері бойынша, Темір әскеріне бір жылға жететін азық-түлік қорын жинау бұйырылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Power, Politics and Religion in Timurid Iran |publisher=Cambridge University Press |year=2007}}&lt;/ref&gt;

Темірдің жорығы туралы хабар алған Тоқтамыс оң және сол қанаттағы барлық жасақтарды жинауға кірісті. Уақыт ұту үшін ордалық жасақтар қарсыласқа ұсақ шабуылдар жасап, жалған оттар жағып, өз күшінің санын жасырып отырды. Сонымен бірге олар шегіне отырып, күйдірілген жер тактикасын қолданды. Соның салдарынан Темір әскері азық-түлік тапшылығына ұшырады, ал әскерге тамақты үнемдеу туралы қатаң бұйрық берілді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Гумилёв |first=Л. Н. |title=Древняя Русь и Великая степь |publisher=Айрис-пресс |year=2008}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс [[Жайық]] өзенінің оң жағалауындағы Қырықкөл маңында қарсыласын тұзаққа түсіруді жоспарлағанымен, Темір әскері өзеннің жоғарғы ағысынан жасырын өтіп кетті. Осыдан кейін Тоқтамыс шегінуге мәжбүр болды. Ақыры Темірдің ұлы Омар Шейх басқарған шамамен 20 мыңдық атты жасақ Алтын Орда әскерін қуып жетіп, шешуші шайқасқа мәжбүрледі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Иванин |first=М. И. |title=О военном искусстве монголов и среднеазиатских народов |publisher=Военное издательство |year=1875}}&lt;/ref&gt;
Тоқтамыс хан 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзенінің бойында Әмір Темір әскерімен шешуші шайқасқа шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Шайқастың алғашқы кезеңінде бастама Алтын Орда әскерінің қолында болды. Тоқтамыс жасағы жойқын шабуыл жасап, қарсыластың екі қанатын айналып өтіп, Әмір Темірдің тылына шықты. Олар Омар Шейхтің жасағы мен Шейх Темір басқарған сұлдұс тайпасының бөлімдерін қоршауға алып, Темір әскері сапында абыржу туғызды. Соның салдарынан Әмір Темір қоршауда қалған бөлімдерін құтқару үшін негізгі күштерін кері бұруға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/tamerlaneorconqu0000mara |title=Tamerlane: The Conqueror of the World |publisher=Archive.org |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Алайда шайқастың барысы Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығынан кейін өзгерді. Қанаттағы жасақтарды басқарған бірнеше әмір қоршау басталған сәтте ұрыс алаңынан шегініп кетті. Соның нәтижесінде Алтын Орда әскерінің сапы созылып, бөлімдер арасындағы байланыс әлсіреді әрі қорғаныс шебінде үлкен алшақтық пайда болды. Осыны тиімді пайдаланған Әмір Темір әскері шабуылға көшіп, Мираншах пен Мұхаммед Сұлтан басқарған жасақтар Алтын Орда әскерінің орталығы мен сол қанатына күйрете соққы берді. Ақырында Тоқтамыс хан шегінуге мәжбүр болды. Екі жақ та ауыр шығынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur/ |title=Timur |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тарихшылардың пікірінше, Тоқтамыстың әскери әлеуетін толық пайдалана алмауына қарсыластың күтпеген бағыттан басып кіруі әсер етті. Сонымен қатар Әмір Темір шайқастың алғашқы кезеңінде белсенді қорғанысқа сүйеніп, кейін орталық бағытқа шешуші қарсы шабуыл жасауды көздейтін «кірпі» тактикасын сәтті қолданды. Дегенмен көптеген зерттеушілер Алтын Орданың жеңілуінің басты себептерінің бірі ретінде Әмір Темірдің Тоқтамыс ханның кейбір қолбасшыларын өз жағына сатып алуын атайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/successorsofgeng0000boyl |title=The Successors of Genghis Khan |publisher=Columbia University Press |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Шығындары ==

Қондырша шайқасында екі тарап та өте көп адамынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/successorsofgeng0000boyl |title=The Successors of Genghis Khan |publisher=Columbia University Press |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Мұхаммед ибн Мұхаммед Адрианопольскийдің мәліметі бойынша, Алтын Орда әскері 100 мыңнан астам сарбазынан айырылған. Парсы дереккөздерінде Әмір Темір әскерінің нақты шығыны көрсетілмейді, өйткені олардың басым бөлігі Темірді мадақтауға арналған еңбектер болып табылады. Соған қарамастан тарихшы М. Г. Сафарғалиев Фра Мауро жасаған картадағы мәліметтерге сүйене отырып, Әмір Темір әскері де шамамен 100 мыңға жуық адамынан айырылған деген қорытындыға келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/tamerlaneorconqu0000mara |title=Tamerlane: The Conqueror of the World |publisher=Archive.org |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Әмір Темір шайқастары]]</text>
      <sha1>sql1outu70kpf6zks7rnf3cp4fb3ga7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636379</id>
      <parentid>3636378</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14182" sha1="77vmtgiqild3q40w5vnzsmacmjtd9y0" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Қондырша шайқасы
 |бөлім       = Әмір Темірдің Алтын Ордаға жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Қондырша шайқасы
 |дата        = [[18 маусым]] [[1391 жыл]]
 |орын        = [[Қондырша өзені]], қазіргі [[Самара облысы]], Ресей
 |себеп       = [[Әмір Темір]] мен [[Тоқтамыс хан]] арасындағы Алтын Ордадағы билік пен Дешті Қыпшаққа үстемдік үшін күрес
 |нәтиже      = Әмір Темірдің шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Тоқтамыс хан әскері ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ Алтын Орда мемлекеті сақталып қалды
 |қарсылас1   = [[Әмір Темір|Темір империясы]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Әмір Темір]]
 |командир2   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Шамамен 100 000–200 000
 |күштер2     = Шамамен 100 000–200 000
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр шығынға ұшырады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас барысында алғашқы бастаманы Тоқтамыс әскері қолға алғанымен, Әмір Темір қосымша күштерді енгізіп, қарсы шабуылға шығып жеңіске жетті. Бұл шайқас Темірдің Алтын Ордаға қарсы алғашқы ірі жорығының шешуші кезеңі болды.
}}
'''Қондырша шайқасы''' — [[1391 жыл]]ғы [[18 маусым]]да [[Әмір Темір]] әскері мен [[Тоқтамыс хан]] бастаған [[Алтын Орда]] жасақтары арасында [[Қондырша өзені]] бойында өткен ірі шайқас. Бұл қақтығыс [[Тоқтамыс–Әмір Темір соғысы]]ның шешуші кезеңдерінің бірі болып саналады және Алтын Орданың саяси тарихына елеулі ықпал етті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yakubovsky |first=A. Yu. |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Издательство Академии наук СССР |year=1950}}&lt;/ref&gt;

== Зерттелуі ==
Қондырша шайқасы Алтын Орда тарихын зерттеген көптеген тарихшылардың еңбектерінде қарастырылған. Михаил Иванин, Александр Якубовский, Георгий Вернадский, Мұрат Сафарғалиев, [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]], Альфред Халиков және Рамиль Бариев бұл жорық Алтын Орданың әлсіреуіне және Еділ бойындағы саяси жағдайдың өзгеруіне айтарлықтай әсер етті деп бағалайды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Вернадский |first=Г. В. |title=Монголы и Русь |publisher=Аграф |year=1997}}&lt;/ref&gt; Ал тарихшы В. Л. Егоров шайқастың тарихи маңызын біршама төмен бағалап, Тоқтамыс жеңілгенімен, Алтын Орданың экономикалық әлеуеті сақталып, ханның билігі бірден құлаған жоқ деген пікір білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Егоров |first=В. Л. |title=Историческая география Золотой Орды |publisher=Наука |year=1985}}&lt;/ref&gt;

Шайқастың себептері мен салдарын қазіргі заманғы зерттеушілер Ильнур Миргалеев пен Ф. М. Ибятов та жан-жақты талдаған. Сонымен қатар француз тарихшысы Мари-Франс Шамруа, америкалық шығыстанушы Питер Голден, Даниэль ДеВиз және Д.-Е. Шеффер еңбектерінде де бұл оқиғаға кеңінен тоқталады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Golden |first=Peter B. |title=Central Asia in World History |publisher=Oxford University Press |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==
Қақтығыстың негізгі себебі Тоқтамыс хан мен Ақсақ Темірдің Шыңғыс хан империясының мұрасына таласуы болды. Ақсақ Темір [[Хорезм]]нің Алтын Ордаға қарасты бөлігін, сондай-ақ [[Шағатай ұлысы]] мен [[Елхан мемлекеті]] иеліктерін өз билігіне қосуды көздеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}&lt;/ref&gt; Өзін заңды Шыңғыс әулетінің өкілі санаған Тоқтамыс Темірдің бұл талаптарын мойындамай, оны Алтын Орданың мүдделеріне төнген қауіп деп қабылдады. Осы қайшылықтар 1385 жылдан бастап екі мемлекет арасында ашық соғысқа ұласты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== Жорықтың басталуы ==
1390 жылдың соңында Ақсақ Темір әскері [[Кавказ]] арқылы Алтын Орда шекарасына жетіп, [[Дербент]]ті басып алды. Тоқтамыс негізгі шабуыл дәл осы бағыттан болады деп есептеп, қорғанысын Кавказ маңына шоғырландырды. Алайда Темір күтпеген жерден Көк Орданың кең даласы арқылы жылжуды таңдады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Миргалеев |first=И. М. |title=Политическая история Золотой Орды |publisher=Институт истории АН РТ |year=2003}}&lt;/ref&gt;

Жорыққа дайындық бірнеше айға созылды. Парсы шежірешілері Абд ар-Раззақ Самарқанди мен Мирхондтың мәліметтері бойынша, Темір әскеріне бір жылға жететін азық-түлік қорын жинау бұйырылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Power, Politics and Religion in Timurid Iran |publisher=Cambridge University Press |year=2007}}&lt;/ref&gt;

Темірдің жорығы туралы хабар алған Тоқтамыс оң және сол қанаттағы барлық жасақтарды жинауға кірісті. Уақыт ұту үшін ордалық жасақтар қарсыласқа ұсақ шабуылдар жасап, жалған оттар жағып, өз күшінің санын жасырып отырды. Сонымен бірге олар шегіне отырып, күйдірілген жер тактикасын қолданды. Соның салдарынан Темір әскері азық-түлік тапшылығына ұшырады, ал әскерге тамақты үнемдеу туралы қатаң бұйрық берілді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Гумилёв |first=Л. Н. |title=Древняя Русь и Великая степь |publisher=Айрис-пресс |year=2008}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс [[Жайық]] өзенінің оң жағалауындағы Қырықкөл маңында қарсыласын тұзаққа түсіруді жоспарлағанымен, Темір әскері өзеннің жоғарғы ағысынан жасырын өтіп кетті. Осыдан кейін Тоқтамыс шегінуге мәжбүр болды. Ақыры Темірдің ұлы Омар Шейх басқарған шамамен 20 мыңдық атты жасақ Алтын Орда әскерін қуып жетіп, шешуші шайқасқа мәжбүрледі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Иванин |first=М. И. |title=О военном искусстве монголов и среднеазиатских народов |publisher=Военное издательство |year=1875}}&lt;/ref&gt;
Тоқтамыс хан 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзенінің бойында Әмір Темір әскерімен шешуші шайқасқа шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Шайқастың алғашқы кезеңінде бастама Алтын Орда әскерінің қолында болды. Тоқтамыс жасағы жойқын шабуыл жасап, қарсыластың екі қанатын айналып өтіп, Әмір Темірдің тылына шықты. Олар Омар Шейхтің жасағы мен Шейх Темір басқарған сұлдұс тайпасының бөлімдерін қоршауға алып, Темір әскері сапында абыржу туғызды. Соның салдарынан Әмір Темір қоршауда қалған бөлімдерін құтқару үшін негізгі күштерін кері бұруға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/tamerlaneorconqu0000mara |title=Tamerlane: The Conqueror of the World |publisher=Archive.org |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Алайда шайқастың барысы Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығынан кейін өзгерді. Қанаттағы жасақтарды басқарған бірнеше әмір қоршау басталған сәтте ұрыс алаңынан шегініп кетті. Соның нәтижесінде Алтын Орда әскерінің сапы созылып, бөлімдер арасындағы байланыс әлсіреді әрі қорғаныс шебінде үлкен алшақтық пайда болды. Осыны тиімді пайдаланған Әмір Темір әскері шабуылға көшіп, Мираншах пен Мұхаммед Сұлтан басқарған жасақтар Алтын Орда әскерінің орталығы мен сол қанатына күйрете соққы берді. Ақырында Тоқтамыс хан шегінуге мәжбүр болды. Екі жақ та ауыр шығынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur/ |title=Timur |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тарихшылардың пікірінше, Тоқтамыстың әскери әлеуетін толық пайдалана алмауына қарсыластың күтпеген бағыттан басып кіруі әсер етті. Сонымен қатар Әмір Темір шайқастың алғашқы кезеңінде белсенді қорғанысқа сүйеніп, кейін орталық бағытқа шешуші қарсы шабуыл жасауды көздейтін «кірпі» тактикасын сәтті қолданды. Дегенмен көптеген зерттеушілер Алтын Орданың жеңілуінің басты себептерінің бірі ретінде Әмір Темірдің Тоқтамыс ханның кейбір қолбасшыларын өз жағына сатып алуын атайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/successorsofgeng0000boyl |title=The Successors of Genghis Khan |publisher=Columbia University Press |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Шығындары ==

Қондырша шайқасында екі тарап та өте көп адамынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/successorsofgeng0000boyl |title=The Successors of Genghis Khan |publisher=Columbia University Press |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Мұхаммед ибн Мұхаммед Адрианопольскийдің мәліметі бойынша, Алтын Орда әскері 100 мыңнан астам сарбазынан айырылған. Парсы дереккөздерінде Әмір Темір әскерінің нақты шығыны көрсетілмейді, өйткені олардың басым бөлігі Темірді мадақтауға арналған еңбектер болып табылады. Соған қарамастан тарихшы М. Г. Сафарғалиев Фра Мауро жасаған картадағы мәліметтерге сүйене отырып, Әмір Темір әскері де шамамен 100 мыңға жуық адамынан айырылған деген қорытындыға келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/tamerlaneorconqu0000mara |title=Tamerlane: The Conqueror of the World |publisher=Archive.org |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Әмір Темір шайқастары]]</text>
      <sha1>77vmtgiqild3q40w5vnzsmacmjtd9y0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұғыр батыр Кенжесұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784117</id>
    <revision>
      <id>3636201</id>
      <parentid>3635954</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6689" sha1="aog1vo9xai8imldq72b8yo55opcgcfi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] [[ру]]ының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі – [[Орта жүз|Орта жүз]] Уақ руынан шыққан [[Ер Көкше|Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі – Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.
Батырдың [[ұрпақ|ұрпақ]]тары арасынан белгілі [[батыр|батыр]]лар, [[би|би]]лер, ел ағалары, [[дәулет|дәулет]]ті адамдар, [[шежіре|шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан. 

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ|қалмақ]], Бұхар, [[Қоқан|Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр|Сартай батыр]]дың жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер|жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы|Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.
Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт|Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл|ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, [[Сартай батыр|Сартай батыр]] еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>aog1vo9xai8imldq72b8yo55opcgcfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636203</id>
      <parentid>3636201</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Отбасы */</comment>
      <origin>3636203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="hbhpz9telrxt5agm9i46eube8ci3btp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] [[ру]]ының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ|қалмақ]], Бұхар, [[Қоқан|Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр|Сартай батыр]]дың жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер|жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы|Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.
Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт|Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл|ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, [[Сартай батыр|Сартай батыр]] еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>hbhpz9telrxt5agm9i46eube8ci3btp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636204</id>
      <parentid>3636203</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6505" sha1="02drt35nlbxsfdynwu8ra3c2d707nf9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] [[ру]]ының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр]]дың жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, [[Сартай батыр|Сартай батыр]] еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>02drt35nlbxsfdynwu8ra3c2d707nf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636206</id>
      <parentid>3636204</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3636206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6477" sha1="365s420ji5a284uq4boz8szdwx4htwx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] [[ру]]ының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр]]дың жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, Сартай батыр еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>365s420ji5a284uq4boz8szdwx4htwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636207</id>
      <parentid>3636206</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6519" sha1="i7zfzdxnts6dry84bmoghjodx1fkc5p" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] [[ру]]ының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр Байжанұлы|Сартай батырдың]] жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, Сартай батыр еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>i7zfzdxnts6dry84bmoghjodx1fkc5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636208</id>
      <parentid>3636207</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6515" sha1="fnyx3diuvhg05pyxx8yia7mx2559aul" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] руының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр Байжанұлы|Сартай батырдың]] жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, Сартай батыр еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>fnyx3diuvhg05pyxx8yia7mx2559aul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636209</id>
      <parentid>3636208</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6450" sha1="6tu3160mzoymnhdejk7yg36j79hbr0n" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] руының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр Байжанұлы|Сартай батырдың]] жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, Сартай батыр еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>6tu3160mzoymnhdejk7yg36j79hbr0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636210</id>
      <parentid>3636209</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Тұғыр батыр]] бетін [[Тұғыр батыр Кенжесұлы]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3636209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6450" sha1="6tu3160mzoymnhdejk7yg36j79hbr0n" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] руының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр Байжанұлы|Сартай батырдың]] жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, Сартай батыр еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз]]</text>
      <sha1>6tu3160mzoymnhdejk7yg36j79hbr0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636309</id>
      <parentid>3636210</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Кіші жүз|Кіші жүз]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6419" sha1="gsn8bmsuqnzou56ogpwkt13avkzbbd3" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Тұғыр батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Туған күні            = XVIII ғасыр
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[батыр]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кенжес
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Тұғыр батыр Кенжесұлы''' — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сыртқы жаудан қорғауда ерекше ерлік көрсеткен [[қазақ]]тың қаһарман [[батыр]]ларының бірі. Ол [[Төртқара]] руының Торым (Сексен) аталығынан шыққан. Атасы – Торым батыр, әкесі – Кенжес. Ел аузындағы әңгімелерде Кенжес әруақты, [[Қыдыр ата]]ны үш рет көрген қасиетті адам ретінде айтылады.

Тұғыр батыр жастайынан атқа мініп, қару асынып, жаугершілік заманда [[туған жер]]і мен елінің қорғанына айналды. Оның есімі халық жадында ерлігімен, батылдығымен және [[әділ]]дігімен сақталған.

Тұғыр батырдың мәңгілік мекені – [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Ақбасты]] ауылындағы қорым. Ол қазақ халқының азаттығы мен ел бірлігі жолында күрескен тарихи тұлғалардың бірі ретінде құрметтеледі.

== Отбасы ==
Тұғыр батырдың екі жары болған.
Бірінші әйелі — [[Орта жүз]], [[Уақ]] руынан шыққан [[Ер Көкше]] батырдың қызы. Осы некеден үш ұл дүниеге келген.
Екінші әйелі — Ер Бөкше батырдың қызы. Осы некеден қалған ұрпақ тараған.
Барлығы жеті ұлы болған: Шора, Шағыр, Байназар, Сырлыбай, Өмірзақ, Қожакелді, Сартай.

Батырдың ұрпақтары арасынан белгілі [[батыр]]лар, [[би]]лер, ел ағалары, дәулетті адамдар, [[шежіре]]шілер мен қаламгерлер шыққан.

== Ерлігі ==
Тұғыр батыр елін [[қалмақ]], [[Бұхара]], [[Қоқан]] және түрікпен шапқыншыларынан қорғауда ерекше көзге түскен. Ол небәрі 16 жасында [[Сартай батыр Байжанұлы|Сартай батырдың]] жасағына қосылып, ерлігімен танылған. Батырдың шалт қимылы, батылдығы, [[жауынгер]]лік шеберлігі мен қайсарлығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Халық арасында Тұғыр батырдың жау қолына түсіп, зынданнан аман шығып, елге қайта оралып, қол жинап [[Сыр бойы]]н жаудан азат еткені туралы аңыз кең тараған. Бұл оқиға оның қайсар рухы мен төзімділігін айқын көрсетеді.

Сондай-ақ Тұғыр батыр [[Үстірт]] арқылы қазақ [[ауыл]]дарына шабуыл жасаған түрікпен жасақтарына қарсы қол бастап, жекпе-жекте олардың бас батырын жеңіп, жауды Үстірттен асыра қуып шыққан. Осы жеңістен кейін бұл өңірге түрікпендердің шабуылы тоқтағаны жөнінде ел аузында деректер сақталған.

== Мұрасы ==
Тұғыр батырдың есімі халық ауыз әдебиетінде, тарихи шежірелерде және Байқазақ батыр, Сартай батыр еңбектерінде аталады. Батырдың өмірі мен ерлігі туралы деректерді жинақтап, зерттеуге ақтөбелік өлкетанушы Қасен Оңталап елеулі үлес қосқан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Ұзақбаев Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұғыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Arna-b |жыл=2023 |томы= |беттері=248 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-7846-63-3 |тиражы=1000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Махсұт К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қаһарман тұлға Тұғыр батыр |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Арал |орны= |баспасы=Толқын қоғамдық саяси-газет |жыл=2022 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>gsn8bmsuqnzou56ogpwkt13avkzbbd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784120</id>
    <revision>
      <id>3636345</id>
      <parentid>3635980</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7992" sha1="tg6ocywop9m959z3prcdt7a6w2uzg8s" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = 1382 жылғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], Ұлы Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>tg6ocywop9m959z3prcdt7a6w2uzg8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636346</id>
      <parentid>3636345</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7991" sha1="ezl29jc9ax3vjzueju5etzkzxytiajc" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = 1382 жылғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], Ұлы Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>ezl29jc9ax3vjzueju5etzkzxytiajc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636347</id>
      <parentid>3636346</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7984" sha1="5i782p4cl8elmw6l6u770fcakb5f6cl" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = 1382 жылғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>5i782p4cl8elmw6l6u770fcakb5f6cl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636348</id>
      <parentid>3636347</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7988" sha1="azzz29nktfgogayflocqwjyq77105m8" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = 1382 жылғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>azzz29nktfgogayflocqwjyq77105m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636349</id>
      <parentid>3636348</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7992" sha1="lnpln7ryrb9w7142h20klgrpnn8gnyy" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның Мәскеуге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = 1382 жылғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>lnpln7ryrb9w7142h20klgrpnn8gnyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636350</id>
      <parentid>3636349</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7996" sha1="7fiicq20q6sz53gm9f576bsv1flbohq" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = 1382 жылғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>7fiicq20q6sz53gm9f576bsv1flbohq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636351</id>
      <parentid>3636350</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8000" sha1="cd6ukgv5tx2xt3k1bzscz0r5y5vzze7" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>cd6ukgv5tx2xt3k1bzscz0r5y5vzze7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636352</id>
      <parentid>3636351</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7993" sha1="nwmuawjis6r4nck4jszlp3c5pwuh496" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>nwmuawjis6r4nck4jszlp3c5pwuh496</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636353</id>
      <parentid>3636352</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8014" sha1="mta4vzpkg2ts8pwiuhla5fj3euc3l57" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>mta4vzpkg2ts8pwiuhla5fj3euc3l57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636354</id>
      <parentid>3636353</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8055" sha1="8ho9qm5r04pwymcg03xryc71j89jtft" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>8ho9qm5r04pwymcg03xryc71j89jtft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636355</id>
      <parentid>3636354</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8096" sha1="lrm8yge2exyo3hityc08ma10to1vlfb" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (бағалау)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>lrm8yge2exyo3hityc08ma10to1vlfb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636356</id>
      <parentid>3636355</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8140" sha1="6yqs69e7du815tn7lvqnslkvjao1dpr" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>6yqs69e7du815tn7lvqnslkvjao1dpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636357</id>
      <parentid>3636356</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8139" sha1="mvf4ednpyl6w1smeuzqbchpmk1t2afk" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>mvf4ednpyl6w1smeuzqbchpmk1t2afk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636358</id>
      <parentid>3636357</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8132" sha1="lhvt9eoim2zkpq94frwqzogzx59h1rm" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>lhvt9eoim2zkpq94frwqzogzx59h1rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636359</id>
      <parentid>3636358</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3636359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14641" sha1="egj7h3vlnxcsns330cq2n05t9thbe7f" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>egj7h3vlnxcsns330cq2n05t9thbe7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636360</id>
      <parentid>3636359</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық */</comment>
      <origin>3636360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18840" sha1="hlowtl1k538flfsa7b0oednm13xz293" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуді қорғау ==

1382 жылғы 23 тамызда Тоқтамыс ханның алдыңғы жасағы Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қала қабырғасына жақындаған ордалықтар тұрғындардан: «Ұлы князь Дмитрий қалада ма?» – деп сұрады. Мәскеуліктер: «Жоқ», – деп жауап берді. Осыдан кейін ордалықтар қабырғаларды, орларды, қақпаларды, қорғаныс құрылыстары мен мұнараларды мұқият барлап шықты.

Бұл кезде қала тұрғындарының бір бөлігі шіркеулерде құлшылық жасап жатса, енді біреулері қаладан кетіп қалған ақсүйектердің жертөлелерін ашып, ондағы бал мен шарапты алып шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Олар шарапқа тойып мас болып: &quot;Біз кәпір татарлардан қорықпаймыз. Осындай берік қалада отырмыз. Олар екі жақтан да қорқады: қаланың ішіндегі жауынгерлерден де, сырттағы князьдерімізден де&quot;, – деп мақтанды. Кейін мас күйінде қабырғаға шығып, татарларды келемеждеп, түрлі балағат сөздер айтты.»|Жылнама}}

Орда жауынгерлері бұған жауап ретінде қылыштарын жоғары көтеріп сес көрсетті. Кешке қарай алдыңғы жасақ уақытша кейін шегінді.

24 тамызға қараған түні Тоқтамыс хан бастаған негізгі әскер Мәскеуге келіп жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршаушылар қалаға жақындай бергенде, қорғаушылар оларға жебе жаудырды. Орда әскері де жаппай оқ жаудырып, көптеген қорғаушыларды жаралады. Кейін шабуылдаушылар қабырғаға сатылар қойып, бекініске басып кіруге әрекет жасады.

Мәскеуді қорғаушылар шабуылдаушыларға қайнаған су, қайнаған шайыр мен тастар лақтырып, садақтар және арбалеттермен оқ атты. Сонымен қатар 1376 жылғы Еділ Бұлғарына жасалған жорықтан кейін әкелінген алғашқы атыс қарулары — '''түфяктар''' мен '''зеңбіректер''' де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt; Барлық шабуылдар үлкен шығынмен тойтарылды.

Қорғаныс кезінде Адам есімді мәскеулік шұға тоқушы Фрол қақпасы үстінен орда әскерінің беделді қолбасшыларының бірі – татар ханзадасын байқап қалып, арбалетпен дәлдеп атып өлтірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>hlowtl1k538flfsa7b0oednm13xz293</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636361</id>
      <parentid>3636360</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәскеуді қорғау */</comment>
      <origin>3636361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23640" sha1="fhuzm32913dvz83rvt1wcbvf8aaj9mu" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуді қорғау ==

1382 жылғы 23 тамызда Тоқтамыс ханның алдыңғы жасағы Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қала қабырғасына жақындаған ордалықтар тұрғындардан: «Ұлы князь Дмитрий қалада ма?» – деп сұрады. Мәскеуліктер: «Жоқ», – деп жауап берді. Осыдан кейін ордалықтар қабырғаларды, орларды, қақпаларды, қорғаныс құрылыстары мен мұнараларды мұқият барлап шықты.

Бұл кезде қала тұрғындарының бір бөлігі шіркеулерде құлшылық жасап жатса, енді біреулері қаладан кетіп қалған ақсүйектердің жертөлелерін ашып, ондағы бал мен шарапты алып шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Олар шарапқа тойып мас болып: &quot;Біз кәпір татарлардан қорықпаймыз. Осындай берік қалада отырмыз. Олар екі жақтан да қорқады: қаланың ішіндегі жауынгерлерден де, сырттағы князьдерімізден де&quot;, – деп мақтанды. Кейін мас күйінде қабырғаға шығып, татарларды келемеждеп, түрлі балағат сөздер айтты.»|Жылнама}}

Орда жауынгерлері бұған жауап ретінде қылыштарын жоғары көтеріп сес көрсетті. Кешке қарай алдыңғы жасақ уақытша кейін шегінді.

24 тамызға қараған түні Тоқтамыс хан бастаған негізгі әскер Мәскеуге келіп жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршаушылар қалаға жақындай бергенде, қорғаушылар оларға жебе жаудырды. Орда әскері де жаппай оқ жаудырып, көптеген қорғаушыларды жаралады. Кейін шабуылдаушылар қабырғаға сатылар қойып, бекініске басып кіруге әрекет жасады.

Мәскеуді қорғаушылар шабуылдаушыларға қайнаған су, қайнаған шайыр мен тастар лақтырып, садақтар және арбалеттермен оқ атты. Сонымен қатар 1376 жылғы Еділ Бұлғарына жасалған жорықтан кейін әкелінген алғашқы атыс қарулары — '''түфяктар''' мен '''зеңбіректер''' де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt; Барлық шабуылдар үлкен шығынмен тойтарылды.

Қорғаныс кезінде Адам есімді мәскеулік шұға тоқушы Фрол қақпасы үстінен орда әскерінің беделді қолбасшыларының бірі – татар ханзадасын байқап қалып, арбалетпен дәлдеп атып өлтірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
25 тамыз күні ордалықтар Мәскеуге қайтадан үздіксіз шабуыл жасады, алайда қаланы ала алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұзаққа созылған шабуылдардан кейін ауыр шығынға ұшыраған Тоқтамыс хан қаланы күшпен басып алудың орнына айла қолдануға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

26 тамызда Мәскеу қабырғасына келіссөз жүргізу үшін ордалық әмірлер мен ақсүйектерден құралған елшілік келді. Олардың құрамында Суздаль князі Дмитрий Константиновичтің ұлдары Василий Кирдяпа мен Семен де болды. Олар Мәскеу ұлы князі Дмитрийдің жұбайы, ұлы кінәзайым Евдокияның туған бауырлары еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Елшілер қала тұрғындарына:

{{дәйексөз|«Патша сендерге, өз адамдарына, рақымшылық жасағысы келеді. Ол сендермен емес, Дмитриймен соғысу үшін келген. Егер өз князьдеріңмен бірге құрмет көрсетіп, сый-сияпатпен қарсы алсаңдар, қалаға бейбіт ниетпен кіріп, сендерге тыныштық пен мейірім сыйлайды. Тек қала қақпасын ашыңдар».|Жылнама}}

деді.

Бұл сөздерді Василий Кирдяпа мен Семен де қуаттап:

{{дәйексөз|«Бізге сеніңдер. Біз – сендердің христиан князьдеріңбіз, осы сөзімізге ант етеміз».|Жылнама}}

деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қала тұрғындары олардың сөзіне сеніп, қақпаны ашты. Қаладан князь Остей, дін қызметкерлері, боярлар және қарапайым халық салтанатты түрде шықты. Алайда ордалықтар оларды бірден шабуылдап, қырып-жоя бастады. Осыдан кейін қала қабырғаларына көтерілген Орда әскері Мәскеуді тонап, өртке орады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Қаланың ішінде де, сыртында да сұрапыл қырғын болды. Олар қолдары мен иықтары талғанша адамдарды қыра берді».|Жылнама}}

Қала тұрғындары көшелерде жан сауғалап қашты. Орда жауынгерлері шіркеулердің есіктерін бұзып кіріп, онда жасырынған адамдарды жасына қарамастан тонап, киімдерін шешіп, тұтқынға алды немесе өлтірді. Олар қасиетті иконалардың алтын-күміс қаптамаларын жұлып алып, шіркеу мүлкін түгелдей алып кетті. Мәскеуге сақтауға әкелінген көптеген қолжазба кітаптар өрт ішінде жойылды. Князь қазынасы да түгел қолға түсті. Қала халқының көп бөлігі қаза тапты, тірі қалғандарының бір бөлігі құлдыққа айдалды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>fhuzm32913dvz83rvt1wcbvf8aaj9mu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636362</id>
      <parentid>3636361</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәскеуді қорғау */</comment>
      <origin>3636362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31281" sha1="5fs3oggo4o18hcr05ucncd4w1jncz69" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған темникке қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуді қорғау ==

1382 жылғы 23 тамызда Тоқтамыс ханның алдыңғы жасағы Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қала қабырғасына жақындаған ордалықтар тұрғындардан: «Ұлы князь Дмитрий қалада ма?» – деп сұрады. Мәскеуліктер: «Жоқ», – деп жауап берді. Осыдан кейін ордалықтар қабырғаларды, орларды, қақпаларды, қорғаныс құрылыстары мен мұнараларды мұқият барлап шықты.

Бұл кезде қала тұрғындарының бір бөлігі шіркеулерде құлшылық жасап жатса, енді біреулері қаладан кетіп қалған ақсүйектердің жертөлелерін ашып, ондағы бал мен шарапты алып шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Олар шарапқа тойып мас болып: &quot;Біз кәпір татарлардан қорықпаймыз. Осындай берік қалада отырмыз. Олар екі жақтан да қорқады: қаланың ішіндегі жауынгерлерден де, сырттағы князьдерімізден де&quot;, – деп мақтанды. Кейін мас күйінде қабырғаға шығып, татарларды келемеждеп, түрлі балағат сөздер айтты.»|Жылнама}}

Орда жауынгерлері бұған жауап ретінде қылыштарын жоғары көтеріп сес көрсетті. Кешке қарай алдыңғы жасақ уақытша кейін шегінді.

24 тамызға қараған түні Тоқтамыс хан бастаған негізгі әскер Мәскеуге келіп жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршаушылар қалаға жақындай бергенде, қорғаушылар оларға жебе жаудырды. Орда әскері де жаппай оқ жаудырып, көптеген қорғаушыларды жаралады. Кейін шабуылдаушылар қабырғаға сатылар қойып, бекініске басып кіруге әрекет жасады.

Мәскеуді қорғаушылар шабуылдаушыларға қайнаған су, қайнаған шайыр мен тастар лақтырып, садақтар және арбалеттермен оқ атты. Сонымен қатар 1376 жылғы Еділ Бұлғарына жасалған жорықтан кейін әкелінген алғашқы атыс қарулары — '''түфяктар''' мен '''зеңбіректер''' де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt; Барлық шабуылдар үлкен шығынмен тойтарылды.

Қорғаныс кезінде Адам есімді мәскеулік шұға тоқушы Фрол қақпасы үстінен орда әскерінің беделді қолбасшыларының бірі – татар ханзадасын байқап қалып, арбалетпен дәлдеп атып өлтірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
25 тамыз күні ордалықтар Мәскеуге қайтадан үздіксіз шабуыл жасады, алайда қаланы ала алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұзаққа созылған шабуылдардан кейін ауыр шығынға ұшыраған Тоқтамыс хан қаланы күшпен басып алудың орнына айла қолдануға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

26 тамызда Мәскеу қабырғасына келіссөз жүргізу үшін ордалық әмірлер мен ақсүйектерден құралған елшілік келді. Олардың құрамында Суздаль князі Дмитрий Константиновичтің ұлдары Василий Кирдяпа мен Семен де болды. Олар Мәскеу ұлы князі Дмитрийдің жұбайы, ұлы кінәзайым Евдокияның туған бауырлары еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Елшілер қала тұрғындарына:

{{дәйексөз|«Патша сендерге, өз адамдарына, рақымшылық жасағысы келеді. Ол сендермен емес, Дмитриймен соғысу үшін келген. Егер өз князьдеріңмен бірге құрмет көрсетіп, сый-сияпатпен қарсы алсаңдар, қалаға бейбіт ниетпен кіріп, сендерге тыныштық пен мейірім сыйлайды. Тек қала қақпасын ашыңдар».|Жылнама}}

деді.

Бұл сөздерді Василий Кирдяпа мен Семен де қуаттап:

{{дәйексөз|«Бізге сеніңдер. Біз – сендердің христиан князьдеріңбіз, осы сөзімізге ант етеміз».|Жылнама}}

деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қала тұрғындары олардың сөзіне сеніп, қақпаны ашты. Қаладан князь Остей, дін қызметкерлері, боярлар және қарапайым халық салтанатты түрде шықты. Алайда ордалықтар оларды бірден шабуылдап, қырып-жоя бастады. Осыдан кейін қала қабырғаларына көтерілген Орда әскері Мәскеуді тонап, өртке орады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Қаланың ішінде де, сыртында да сұрапыл қырғын болды. Олар қолдары мен иықтары талғанша адамдарды қыра берді».|Жылнама}}

Қала тұрғындары көшелерде жан сауғалап қашты. Орда жауынгерлері шіркеулердің есіктерін бұзып кіріп, онда жасырынған адамдарды жасына қарамастан тонап, киімдерін шешіп, тұтқынға алды немесе өлтірді. Олар қасиетті иконалардың алтын-күміс қаптамаларын жұлып алып, шіркеу мүлкін түгелдей алып кетті. Мәскеуге сақтауға әкелінген көптеген қолжазба кітаптар өрт ішінде жойылды. Князь қазынасы да түгел қолға түсті. Қала халқының көп бөлігі қаза тапты, тірі қалғандарының бір бөлігі құлдыққа айдалды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt;
== Шегінуі ==

Мәскеуді алғаннан кейін Тоқтамыс хан өз әскерін Мәскеу кінәздігінің әртүрлі аймақтарына – [[Звенигород]], [[Волоколамск|Волок]], [[Можайск]], [[Юрьев-Польский]], [[Дмитров]] және [[Переславль-Залесский]] бағыттарына аттандырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Алайда олардың ішінде тек Переславль-Залесский ғана басып алынды. Қаланың көптеген тұрғындары қайықтармен [[Плещеево көлі]]нің ортасына қашып, сол жерде аман қалуға тырысты.

Волокқа жіберілген орда жасағына [[Владимир Андреевич Серпуховский]]дің асығыс жиналған әскері шабуыл жасап, оларды күйрете жеңді. Көптеген орда жауынгерлері тұтқынға түссе, аман қалғандары Тоқтамысқа жеңіліс туралы хабар жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[Дмитрий Донской]]дың әскері Костромадан жақындап келеді деген хабарды естіген Тоқтамыс қауіптеніп, барлық жасағын жинап, Мәскеу жерінен шегінуге бұйрық берді. Қайтар жолда [[Коломна]] қаласын тонады. [[Ока өзені]]нен өткен соң, бұрынғы келісімге қарамастан [[Олег Рязанский]]дің иеліктерін де ойрандап шықты. Олег кінәз қашуға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Рязань жерінен шыққаннан кейін Тоқтамыс қайын ағасы Шихматты және Дмитрий Суздальскийдің ұлы Семенді елшілікпен жіберді, ал Василийді Ордада кепіл ретінде қалдырды. Орда әскері көптеген олжа мен тұтқындарды алып, Алтын Ордаға оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==

Мәскеуге қайтып келген [[Дмитрий Донской]] қаланың күйрегенін көріп қатты қайғырды. Жылнамаларда оның қаза тапқандарды мемлекет қазынасы есебінен жерлеуді бұйырғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қаза болғандардың саны жөнінде деректер әртүрлі. «Воскресенск жылнамасы» бойынша, әрбір 80 мәйітті жерлегені үшін бір рубльден төленіп, барлығы 300 рубль жұмсалған, бұл шамамен 24 мың адамның қаза тапқанын білдіреді. Ал «Рогож жылнамасында» бір рубль 70 мәйіт үшін төленіп, жалпы 150 рубль берілгені көрсетіледі, яғни шамамен 10 мың адам қаза тапқан. Тарихшы Михаил Тихомиров соңғы мәліметті шынайырақ деп есептеп, сол кездегі Мәскеу халқының санын шамамен 20 мың адам деп бағалаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/historyofrussia00vern |title=A History of Russia |publisher=Yale University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше күннен кейін Дмитрий Донской Олег Рязанскийді сатқындығы үшін жазалау мақсатында әскер аттандырды. Алайда Олег шағын жасағымен қашып құтылды. 1382 жылғы 7 қазанда митрополит [[Киприан]] Тверьден Мәскеуге оралғанымен, Дмитриймен арадағы келіспеушілікке байланысты көп ұзамай Киевке кетіп қалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cyprian-metropolitan-of-Kiev |title=Cyprian |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың күзінде Тоқтамыс ханның елшісі Қараш Мәскеуге келіп, бейбіт келісім ұсынды. 1383 жылғы 23 сәуірде Дмитрий үлкен ұлы Василийді Ордаға жіберді. Сонымен бірге Тверь кінәзі Михаил мен оның ұлы Александр, сондай-ақ Борис Городецкий де Владимирдің ұлы кінәздігіне жарлық алу үшін Ордаға барды. Дмитрий Тоқтамысқа Мамай жеңілгеннен кейінгі екі жыл үшін жиналмай қалған алым-салықты төлеген соң, Тоқтамыс Владимирдің ұлы кінәздігін Мәскеу кінәздері әулетінің иелігі ретінде бекітті. Ал [[Тверь кінәздігі]] Владимирге тәуелділіктен босатылып, [[Кашин]] қайтадан оның құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Алтын Ордаға қайтадан алым төлеу міндетінің қалпына келуі Дмитрийдің кейбір бұрынғы одақтастарының [[Литва Ұлы кінәздігі]] ықпалына қайта оралуына себеп болды. Солардың қатарында [[Куликово шайқасы]]на қатысқан Андрей мен Дмитрий Ольгердовичтер де болды. 1384 жылы Дмитрий мен Владимир бір жағынан, ал Ягайло, Скиргайло және Корибут екінші жағынан алдын ала келісім жасап, Ягайлоның Дмитрийдің қызымен некелесуін және православиені Литва Ұлы кінәздігінің мемлекеттік діні ету мәселесін қарастырды. Алайда сол жылы Ягайло [[Дубиса келісімі]]не қол қойып, алдағы төрт жыл ішінде католик дінін қабылдауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>5fs3oggo4o18hcr05ucncd4w1jncz69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636363</id>
      <parentid>3636362</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3636363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31288" sha1="61hgh7x4oqdm61daponqwovxk369xym" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған түменбасына қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуді қорғау ==

1382 жылғы 23 тамызда Тоқтамыс ханның алдыңғы жасағы Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қала қабырғасына жақындаған ордалықтар тұрғындардан: «Ұлы князь Дмитрий қалада ма?» – деп сұрады. Мәскеуліктер: «Жоқ», – деп жауап берді. Осыдан кейін ордалықтар қабырғаларды, орларды, қақпаларды, қорғаныс құрылыстары мен мұнараларды мұқият барлап шықты.

Бұл кезде қала тұрғындарының бір бөлігі шіркеулерде құлшылық жасап жатса, енді біреулері қаладан кетіп қалған ақсүйектердің жертөлелерін ашып, ондағы бал мен шарапты алып шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Олар шарапқа тойып мас болып: &quot;Біз кәпір татарлардан қорықпаймыз. Осындай берік қалада отырмыз. Олар екі жақтан да қорқады: қаланың ішіндегі жауынгерлерден де, сырттағы князьдерімізден де&quot;, – деп мақтанды. Кейін мас күйінде қабырғаға шығып, татарларды келемеждеп, түрлі балағат сөздер айтты.»|Жылнама}}

Орда жауынгерлері бұған жауап ретінде қылыштарын жоғары көтеріп сес көрсетті. Кешке қарай алдыңғы жасақ уақытша кейін шегінді.

24 тамызға қараған түні Тоқтамыс хан бастаған негізгі әскер Мәскеуге келіп жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршаушылар қалаға жақындай бергенде, қорғаушылар оларға жебе жаудырды. Орда әскері де жаппай оқ жаудырып, көптеген қорғаушыларды жаралады. Кейін шабуылдаушылар қабырғаға сатылар қойып, бекініске басып кіруге әрекет жасады.

Мәскеуді қорғаушылар шабуылдаушыларға қайнаған су, қайнаған шайыр мен тастар лақтырып, садақтар және арбалеттермен оқ атты. Сонымен қатар 1376 жылғы Еділ Бұлғарына жасалған жорықтан кейін әкелінген алғашқы атыс қарулары — '''түфяктар''' мен '''зеңбіректер''' де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt; Барлық шабуылдар үлкен шығынмен тойтарылды.

Қорғаныс кезінде Адам есімді мәскеулік шұға тоқушы Фрол қақпасы үстінен орда әскерінің беделді қолбасшыларының бірі – татар ханзадасын байқап қалып, арбалетпен дәлдеп атып өлтірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
25 тамыз күні ордалықтар Мәскеуге қайтадан үздіксіз шабуыл жасады, алайда қаланы ала алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұзаққа созылған шабуылдардан кейін ауыр шығынға ұшыраған Тоқтамыс хан қаланы күшпен басып алудың орнына айла қолдануға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

26 тамызда Мәскеу қабырғасына келіссөз жүргізу үшін ордалық әмірлер мен ақсүйектерден құралған елшілік келді. Олардың құрамында Суздаль князі Дмитрий Константиновичтің ұлдары Василий Кирдяпа мен Семен де болды. Олар Мәскеу ұлы князі Дмитрийдің жұбайы, ұлы кінәзайым Евдокияның туған бауырлары еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Елшілер қала тұрғындарына:

{{дәйексөз|«Патша сендерге, өз адамдарына, рақымшылық жасағысы келеді. Ол сендермен емес, Дмитриймен соғысу үшін келген. Егер өз князьдеріңмен бірге құрмет көрсетіп, сый-сияпатпен қарсы алсаңдар, қалаға бейбіт ниетпен кіріп, сендерге тыныштық пен мейірім сыйлайды. Тек қала қақпасын ашыңдар».|Жылнама}}

деді.

Бұл сөздерді Василий Кирдяпа мен Семен де қуаттап:

{{дәйексөз|«Бізге сеніңдер. Біз – сендердің христиан князьдеріңбіз, осы сөзімізге ант етеміз».|Жылнама}}

деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қала тұрғындары олардың сөзіне сеніп, қақпаны ашты. Қаладан князь Остей, дін қызметкерлері, боярлар және қарапайым халық салтанатты түрде шықты. Алайда ордалықтар оларды бірден шабуылдап, қырып-жоя бастады. Осыдан кейін қала қабырғаларына көтерілген Орда әскері Мәскеуді тонап, өртке орады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Қаланың ішінде де, сыртында да сұрапыл қырғын болды. Олар қолдары мен иықтары талғанша адамдарды қыра берді».|Жылнама}}

Қала тұрғындары көшелерде жан сауғалап қашты. Орда жауынгерлері шіркеулердің есіктерін бұзып кіріп, онда жасырынған адамдарды жасына қарамастан тонап, киімдерін шешіп, тұтқынға алды немесе өлтірді. Олар қасиетті иконалардың алтын-күміс қаптамаларын жұлып алып, шіркеу мүлкін түгелдей алып кетті. Мәскеуге сақтауға әкелінген көптеген қолжазба кітаптар өрт ішінде жойылды. Князь қазынасы да түгел қолға түсті. Қала халқының көп бөлігі қаза тапты, тірі қалғандарының бір бөлігі құлдыққа айдалды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt;
== Шегінуі ==

Мәскеуді алғаннан кейін Тоқтамыс хан өз әскерін Мәскеу кінәздігінің әртүрлі аймақтарына – [[Звенигород]], [[Волоколамск|Волок]], [[Можайск]], [[Юрьев-Польский]], [[Дмитров]] және [[Переславль-Залесский]] бағыттарына аттандырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Алайда олардың ішінде тек Переславль-Залесский ғана басып алынды. Қаланың көптеген тұрғындары қайықтармен [[Плещеево көлі]]нің ортасына қашып, сол жерде аман қалуға тырысты.

Волокқа жіберілген орда жасағына [[Владимир Андреевич Серпуховский]]дің асығыс жиналған әскері шабуыл жасап, оларды күйрете жеңді. Көптеген орда жауынгерлері тұтқынға түссе, аман қалғандары Тоқтамысқа жеңіліс туралы хабар жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[Дмитрий Донской]]дың әскері Костромадан жақындап келеді деген хабарды естіген Тоқтамыс қауіптеніп, барлық жасағын жинап, Мәскеу жерінен шегінуге бұйрық берді. Қайтар жолда [[Коломна]] қаласын тонады. [[Ока өзені]]нен өткен соң, бұрынғы келісімге қарамастан [[Олег Рязанский]]дің иеліктерін де ойрандап шықты. Олег кінәз қашуға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Рязань жерінен шыққаннан кейін Тоқтамыс қайын ағасы Шихматты және Дмитрий Суздальскийдің ұлы Семенді елшілікпен жіберді, ал Василийді Ордада кепіл ретінде қалдырды. Орда әскері көптеген олжа мен тұтқындарды алып, Алтын Ордаға оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==

Мәскеуге қайтып келген [[Дмитрий Донской]] қаланың күйрегенін көріп қатты қайғырды. Жылнамаларда оның қаза тапқандарды мемлекет қазынасы есебінен жерлеуді бұйырғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қаза болғандардың саны жөнінде деректер әртүрлі. «Воскресенск жылнамасы» бойынша, әрбір 80 мәйітті жерлегені үшін бір рубльден төленіп, барлығы 300 рубль жұмсалған, бұл шамамен 24 мың адамның қаза тапқанын білдіреді. Ал «Рогож жылнамасында» бір рубль 70 мәйіт үшін төленіп, жалпы 150 рубль берілгені көрсетіледі, яғни шамамен 10 мың адам қаза тапқан. Тарихшы Михаил Тихомиров соңғы мәліметті шынайырақ деп есептеп, сол кездегі Мәскеу халқының санын шамамен 20 мың адам деп бағалаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/historyofrussia00vern |title=A History of Russia |publisher=Yale University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше күннен кейін Дмитрий Донской Олег Рязанскийді сатқындығы үшін жазалау мақсатында әскер аттандырды. Алайда Олег шағын жасағымен қашып құтылды. 1382 жылғы 7 қазанда митрополит [[Киприан]] Тверьден Мәскеуге оралғанымен, Дмитриймен арадағы келіспеушілікке байланысты көп ұзамай Киевке кетіп қалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cyprian-metropolitan-of-Kiev |title=Cyprian |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың күзінде Тоқтамыс ханның елшісі Қараш Мәскеуге келіп, бейбіт келісім ұсынды. 1383 жылғы 23 сәуірде Дмитрий үлкен ұлы Василийді Ордаға жіберді. Сонымен бірге Тверь кінәзі Михаил мен оның ұлы Александр, сондай-ақ Борис Городецкий де Владимирдің ұлы кінәздігіне жарлық алу үшін Ордаға барды. Дмитрий Тоқтамысқа Мамай жеңілгеннен кейінгі екі жыл үшін жиналмай қалған алым-салықты төлеген соң, Тоқтамыс Владимирдің ұлы кінәздігін Мәскеу кінәздері әулетінің иелігі ретінде бекітті. Ал [[Тверь кінәздігі]] Владимирге тәуелділіктен босатылып, [[Кашин]] қайтадан оның құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Алтын Ордаға қайтадан алым төлеу міндетінің қалпына келуі Дмитрийдің кейбір бұрынғы одақтастарының [[Литва Ұлы кінәздігі]] ықпалына қайта оралуына себеп болды. Солардың қатарында [[Куликово шайқасы]]на қатысқан Андрей мен Дмитрий Ольгердовичтер де болды. 1384 жылы Дмитрий мен Владимир бір жағынан, ал Ягайло, Скиргайло және Корибут екінші жағынан алдын ала келісім жасап, Ягайлоның Дмитрийдің қызымен некелесуін және православиені Литва Ұлы кінәздігінің мемлекеттік діні ету мәселесін қарастырды. Алайда сол жылы Ягайло [[Дубиса келісімі]]не қол қойып, алдағы төрт жыл ішінде католик дінін қабылдауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>61hgh7x4oqdm61daponqwovxk369xym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636364</id>
      <parentid>3636363</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Салдары */</comment>
      <origin>3636364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31290" sha1="ouyvtrz9q00qy16cwtha6935zked2kp" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған түменбасына қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуді қорғау ==

1382 жылғы 23 тамызда Тоқтамыс ханның алдыңғы жасағы Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қала қабырғасына жақындаған ордалықтар тұрғындардан: «Ұлы князь Дмитрий қалада ма?» – деп сұрады. Мәскеуліктер: «Жоқ», – деп жауап берді. Осыдан кейін ордалықтар қабырғаларды, орларды, қақпаларды, қорғаныс құрылыстары мен мұнараларды мұқият барлап шықты.

Бұл кезде қала тұрғындарының бір бөлігі шіркеулерде құлшылық жасап жатса, енді біреулері қаладан кетіп қалған ақсүйектердің жертөлелерін ашып, ондағы бал мен шарапты алып шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Олар шарапқа тойып мас болып: &quot;Біз кәпір татарлардан қорықпаймыз. Осындай берік қалада отырмыз. Олар екі жақтан да қорқады: қаланың ішіндегі жауынгерлерден де, сырттағы князьдерімізден де&quot;, – деп мақтанды. Кейін мас күйінде қабырғаға шығып, татарларды келемеждеп, түрлі балағат сөздер айтты.»|Жылнама}}

Орда жауынгерлері бұған жауап ретінде қылыштарын жоғары көтеріп сес көрсетті. Кешке қарай алдыңғы жасақ уақытша кейін шегінді.

24 тамызға қараған түні Тоқтамыс хан бастаған негізгі әскер Мәскеуге келіп жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршаушылар қалаға жақындай бергенде, қорғаушылар оларға жебе жаудырды. Орда әскері де жаппай оқ жаудырып, көптеген қорғаушыларды жаралады. Кейін шабуылдаушылар қабырғаға сатылар қойып, бекініске басып кіруге әрекет жасады.

Мәскеуді қорғаушылар шабуылдаушыларға қайнаған су, қайнаған шайыр мен тастар лақтырып, садақтар және арбалеттермен оқ атты. Сонымен қатар 1376 жылғы Еділ Бұлғарына жасалған жорықтан кейін әкелінген алғашқы атыс қарулары — '''түфяктар''' мен '''зеңбіректер''' де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt; Барлық шабуылдар үлкен шығынмен тойтарылды.

Қорғаныс кезінде Адам есімді мәскеулік шұға тоқушы Фрол қақпасы үстінен орда әскерінің беделді қолбасшыларының бірі – татар ханзадасын байқап қалып, арбалетпен дәлдеп атып өлтірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
25 тамыз күні ордалықтар Мәскеуге қайтадан үздіксіз шабуыл жасады, алайда қаланы ала алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұзаққа созылған шабуылдардан кейін ауыр шығынға ұшыраған Тоқтамыс хан қаланы күшпен басып алудың орнына айла қолдануға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

26 тамызда Мәскеу қабырғасына келіссөз жүргізу үшін ордалық әмірлер мен ақсүйектерден құралған елшілік келді. Олардың құрамында Суздаль князі Дмитрий Константиновичтің ұлдары Василий Кирдяпа мен Семен де болды. Олар Мәскеу ұлы князі Дмитрийдің жұбайы, ұлы кінәзайым Евдокияның туған бауырлары еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Елшілер қала тұрғындарына:

{{дәйексөз|«Патша сендерге, өз адамдарына, рақымшылық жасағысы келеді. Ол сендермен емес, Дмитриймен соғысу үшін келген. Егер өз князьдеріңмен бірге құрмет көрсетіп, сый-сияпатпен қарсы алсаңдар, қалаға бейбіт ниетпен кіріп, сендерге тыныштық пен мейірім сыйлайды. Тек қала қақпасын ашыңдар».|Жылнама}}

деді.

Бұл сөздерді Василий Кирдяпа мен Семен де қуаттап:

{{дәйексөз|«Бізге сеніңдер. Біз – сендердің христиан князьдеріңбіз, осы сөзімізге ант етеміз».|Жылнама}}

деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қала тұрғындары олардың сөзіне сеніп, қақпаны ашты. Қаладан князь Остей, дін қызметкерлері, боярлар және қарапайым халық салтанатты түрде шықты. Алайда ордалықтар оларды бірден шабуылдап, қырып-жоя бастады. Осыдан кейін қала қабырғаларына көтерілген Орда әскері Мәскеуді тонап, өртке орады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Қаланың ішінде де, сыртында да сұрапыл қырғын болды. Олар қолдары мен иықтары талғанша адамдарды қыра берді».|Жылнама}}

Қала тұрғындары көшелерде жан сауғалап қашты. Орда жауынгерлері шіркеулердің есіктерін бұзып кіріп, онда жасырынған адамдарды жасына қарамастан тонап, киімдерін шешіп, тұтқынға алды немесе өлтірді. Олар қасиетті иконалардың алтын-күміс қаптамаларын жұлып алып, шіркеу мүлкін түгелдей алып кетті. Мәскеуге сақтауға әкелінген көптеген қолжазба кітаптар өрт ішінде жойылды. Князь қазынасы да түгел қолға түсті. Қала халқының көп бөлігі қаза тапты, тірі қалғандарының бір бөлігі құлдыққа айдалды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt;
== Шегінуі ==

Мәскеуді алғаннан кейін Тоқтамыс хан өз әскерін Мәскеу кінәздігінің әртүрлі аймақтарына – [[Звенигород]], [[Волоколамск|Волок]], [[Можайск]], [[Юрьев-Польский]], [[Дмитров]] және [[Переславль-Залесский]] бағыттарына аттандырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Алайда олардың ішінде тек Переславль-Залесский ғана басып алынды. Қаланың көптеген тұрғындары қайықтармен [[Плещеево көлі]]нің ортасына қашып, сол жерде аман қалуға тырысты.

Волокқа жіберілген орда жасағына [[Владимир Андреевич Серпуховский]]дің асығыс жиналған әскері шабуыл жасап, оларды күйрете жеңді. Көптеген орда жауынгерлері тұтқынға түссе, аман қалғандары Тоқтамысқа жеңіліс туралы хабар жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[Дмитрий Донской]]дың әскері Костромадан жақындап келеді деген хабарды естіген Тоқтамыс қауіптеніп, барлық жасағын жинап, Мәскеу жерінен шегінуге бұйрық берді. Қайтар жолда [[Коломна]] қаласын тонады. [[Ока өзені]]нен өткен соң, бұрынғы келісімге қарамастан [[Олег Рязанский]]дің иеліктерін де ойрандап шықты. Олег кінәз қашуға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Рязань жерінен шыққаннан кейін Тоқтамыс қайын ағасы Шихматты және Дмитрий Суздальскийдің ұлы Семенді елшілікпен жіберді, ал Василийді Ордада кепіл ретінде қалдырды. Орда әскері көптеген олжа мен тұтқындарды алып, Алтын Ордаға оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==

Мәскеуге қайтып келген [[Дмитрий Донской]] қаланың күйрегенін көріп қатты қайғырды. Жылнамаларда оның қаза тапқандарды мемлекет қазынасы есебінен жерлеуді бұйырғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қаза болғандардың саны жөнінде деректер әртүрлі. «Воскресенск жылнамасы» бойынша, әрбір 80 мәйітті жерлегені үшін бір рубльден төленіп, барлығы 300 рубль жұмсалған, бұл шамамен 24 мың адамның қаза тапқанын білдіреді. Ал «Рогож жылнамасында» бір рубль 70 мәйіт үшін төленіп, жалпы 150 рубль берілгені көрсетіледі, яғни шамамен 10 мың адам қаза тапқан. Тарихшы Михаил Тихомиров соңғы мәліметті шынайырақ деп есептеп, сол кездегі Мәскеу халқының санын шамамен 20 мың адам деп бағалаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/historyofrussia00vern |title=A History of Russia |publisher=Yale University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше күннен кейін Дмитрий Донской Олег Рязанскийді сатқындығы үшін жазалау мақсатында әскер аттандырды. Алайда Олег шағын жасағымен қашып құтылды. 1382 жылғы 7 қазанда митрополит [[Киприан]] Тверьден Мәскеуге оралғанымен, Дмитриймен арадағы келіспеушілікке байланысты көп ұзамай Киевке кетіп қалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cyprian-metropolitan-of-Kiev |title=Cyprian |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың күзінде Тоқтамыс ханның елшісі Қараш [[Мәскеу]]ге келіп, бейбіт келісім ұсынды. [[1383 жыл]]ғы [[23 сәуір]]де Дмитрий үлкен ұлы Василийді Ордаға жіберді. Сонымен бірге Тверь кінәзі Михаил мен оның ұлы Александр, сондай-ақ Борис Городецкий де Владимирдің ұлы кінәздігіне жарлық алу үшін Ордаға барды. Дмитрий Тоқтамысқа Мамай жеңілгеннен кейінгі екі жыл үшін жиналмай қалған алым-салықты төлеген соң, Тоқтамыс Владимирдің ұлы кінәздігін Мәскеу кінәздері әулетінің иелігі ретінде бекітті. Ал [[Тверь кінәздігі]] Владимирге тәуелділіктен босатылып, [[Кашин]] қайтадан оның құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Алтын Ордаға қайтадан алым төлеу міндетінің қалпына келуі Дмитрийдің кейбір бұрынғы одақтастарының Литва Ұлы кінәздігі ықпалына қайта оралуына себеп болды. Солардың қатарында [[Куликов шайқасы]]на қатысқан Андрей мен Дмитрий Ольгердовичтер де болды. 1384 жылы Дмитрий мен Владимир бір жағынан, ал Ягайло, Скиргайло және Корибут екінші жағынан алдын ала келісім жасап, Ягайлоның Дмитрийдің қызымен некелесуін және православиені Литва Ұлы кінәздігінің мемлекеттік діні ету мәселесін қарастырды. Алайда сол жылы Ягайло Дубиса келісіміне қол қойып, алдағы төрт жыл ішінде католик дінін қабылдауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>ouyvtrz9q00qy16cwtha6935zked2kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636365</id>
      <parentid>3636364</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәскеуді қорғау */</comment>
      <origin>3636365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31426" sha1="q10no49jkdht79kuakp0hnwebbdv7om" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Тоқтамыс хан]]ның [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = Алтын Орданың Руське жорықтары
 |сурет       = Tokhtamysh moscow.jpg
 |сурет атауы = Тоқтамыс ханның Мәскеуді қоршауы (1382)
 |дата        = [[1382 жыл]]ғы 23–26 тамыз
 |орын        = [[Мәскеу]], [[Мәскеу кінәздігі]]
 |себеп       = [[Куликов шайқасы]]нан (1380) кейін Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың Алтын Ордаға тәуелділіктен бас тартуы және Тоқтамыстың Алтын Орданың билігін қалпына келтіруге ұмтылуы
 |нәтиже      = Алтын Орданың жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу басып алынып, өртелді; Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындап, алым-салық төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|25px]] [[Тоқтамыс хан]]
 |командир2   = [[Дмитрий Донской]], [[Остей]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 20 000–24 000 адам қаза тапты (10 мыңдай тұрғын тұтқынға алынды)
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу қаласының едәуір бөлігі өртеліп, тұрғындардың көпшілігі қаза тапты немесе тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Тоқтамыс Мәскеуді алдап аштырғаннан кейін қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бұл жорық Алтын Орданың Русь кінәздіктері үстіндегі билігін уақытша қалпына келтірді.
}}

'''1382 жылғы Тоқтамыстың Мәскеуге жорығы''' — [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]]ның Солтүстік-Шығыс Русь жеріне жасаған әскери жорығы. Жорықтың басты мақсаты [[Мәскеу кінәздігі]] мен оған қарасты жерлерді 1374 жылғы [[Дмитрий Донской]]дың [[Мамай (беклербек)|Мамай]]мен арадағы «араздығынан», Мамайдың 1376, 1378 және 1380 жылдардағы жеңілістерінен кейін бағынбай кеткен иеліктерді қайтадан Алтын Ордаға тәуелді ету болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс күтпеген жерден шабуыл жасап, Мәскеу кінәздігінің біріккен әскерімен шешуші шайқасқа түспей-ақ оның орталық аймақтарын ойрандады. Соның нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға тәуелділігін қайта мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

1377 жылы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның билеушісі [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]]дің (Ақсақ Темірдің) қолдауымен [[Сығанақ]] қаласын басып алды. 1379 жылы [[Сарай]] қаласын және кейіннен Дон өзенінің төменгі ағысындағы жерлерді өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Куликов шайқасы]]нда жеңілгеннен кейін Алтын Ордадағы ықпалды әмір [[Мамай (беклербек)|Мамай]] Қырымда қалған әскерін жинап, Мәскеуге қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оған алдымен Қалқа өзені бойында Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуге тура келді. Шайқас алдында Мамайдың көптеген мырзалары мен қолбасшылары Тоқтамысқа бағынатындарын жариялады. Осыдан кейін Мамай барлық қазынасымен бірге Кафа қаласына қашып барып, сол жерде бұрынғы генуялық одақтастарының қолынан қаза тауып, дүние-мүлкінен айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс хан Мәскеу ұлы кінәзі [[Дмитрий Донской]]ға және басқа орыс кінәздеріне елшілер жіберіп, өзінің қарсыласын жеңіп, Алтын Орданың заңды ханы болғанын хабарлады. Елшілер Тоқтамыстың Дмитрийге Мамайды жеңгені үшін алғыс білдіретінін, бірақ Дмитрийдің Алтын Орданың заңды ханына емес, тек билікті басып алған түменбасына қарсы соғысқанын жеткізді. Сондықтан енді Шыңғыс әулетінен шыққан заңды хан билікке келген соң, Русь бұрынғыдай Алтын Ордаға алым-салық төлеуі тиіс екенін мәлімдеді. Өз кезегінде Тоқтамыс Мәскеу кінәзіне өзінің қолдауын және сыртқы жаулардан қорғауын уәде етті. Елшілер құрметпен қабылданып, бағалы сыйлықтармен аттандырылғанымен, Дмитрий Донской алым төлеуден және Алтын Орданың билігін мойындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1381 жылдың жазында Тоқтамыс хан Ақ-Қожа сұлтанды 700 адамдық жасағымен Мәскеу ұлы кінәзіне және басқа кінәздерге қайта елшілікке жіберді. Алайда Ақ-Қожа [[Төменгі Новгород]] қаласына дейін ғана жетіп, одан әрі Ордаға қайтып кетті. Ал Мәскеуге жіберілген оның елшілігі, зерттеушілердің пікірінше, діттеген жеріне жетпеген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорығы ==

1382 жылы [[Тоқтамыс хан]] Мәскеуге қарсы жорығын барынша құпия түрде бастады. Мәскеуге оның жорығы туралы хабар жетпеуі үшін [[Қазан]] қаласында болған орыс көпестері мен қонақтары тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Олардың барлық тауарлары мен мүлкі тәркіленіп, кемелері Алтын Орда әскерін [[Еділ]] өзенінен өткізу үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Әскер Еділдің оң жағалауына өткеннен кейін Тоқтамыс жасақтарын жасырын әрі өте жылдам жүргізді. Жылнамаларда оның жорығы туралы:

{{дәйексөз|«Ол әскерін ешбір хабар өзінен бұрын жетпейтіндей етіп, айлакерлікпен әрі өте шапшаң жүргізді. Русьте оның жорығы туралы ешкім алдын ала естімесін деп әрекет етті».}}

деп баяндалады.

[[Нижний Новгород-Суздаль кінәздігі]]нің билеушісі [[Дмитрий Константинович]] Тоқтамыстың жорығы туралы дер кезінде хабар алып, ұлдары Василий Кирдяпа мен Семенді елшілікке жіберді. Алайда Тоқтамыстың әскері өте жылдам қозғалғандықтан, олар ханды бірнеше күннен кейін ғана [[Рязань кінәздігі]]нің шекарасында қуып жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-principality |title=Ryazan Principality |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Рязань кінәзі [[Олег Иванович]] өз жерін күйреуден сақтау үшін Тоқтамысты кінәздік аумағынан тыс жерде қарсы алып, оған бағынатынын білдірді. Сондай-ақ Ока өзенінен өтетін қолайлы өткелдерді көрсетіп берді. Осыдан кейін Тоқтамыс Рязань кінәздігін айналып өтіп, шығыс жағынан Мәскеуге қарай бет алды.

Татар жерінде тұратын жанашыр адамдар арқылы жеткен хабар Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]] үшін күтпеген жағдай болды. Мәскеуде үрей басталды. Ұлы кінәз Алтын Орда әскеріне қарсы шығуға әрекеттенді, бірақ басқа кінәздерден қолдау көрмегендіктен әрі күшінің жеткіліксіз екенін түсініп, жаңа әскер жинау үшін Переяславль арқылы [[Кострома]]ға шегінді. Ал оның туысы [[Владимир Андреевич Серпуховской]] Волок Ламскийге аттанды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

[[Ока]] өзенінен өткеннен кейін Тоқтамыс [[Серпухов]] қаласын басып алып, Мәскеуге қарай жылжыды. Жолай ол кінәздікке қарасты қалалар мен ауылдарды өртеп, ойрандап, көптеген тұрғындарды қырып, қалғандарын тұтқынға әкетті.

== Халық жиналысы және қорғанысқа дайындық ==

Жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары дүние-мүлкін алып, [[Мәскеу Кремлі]]нің ақ тас қабырғаларының ішіне паналау үшін Мәскеуге ағылды. Қалада тәртіпсіздік басталды. Бір топ тұрғын қалада қалып қорғануды ұсынса, енді біреулері қаладан кетуге тырысты. Екі жақтың арасында жанжал туындады.

Өткен халық жиналысында қала қақпаларын жауып, ешкімді сыртқа шығармау туралы шешім қабылданды. Қақпаларда найза, сүңгі және басқа қарулармен қаруланған күзетшілер тұрды. Тек ұлы кінәздің отбасы мен митрополит [[Киприан]]ға ғана қаладан кетуге рұқсат берілді. Кінәз әйелі [[Евдокия]] балаларымен бірге Костромадағы Дмитрийге аттанса, Киприан [[Тверь]]ге кетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Осы кезде Мәскеуге Литвадан шыққан, орыс қызметіндегі жас кінәз [[Остей]] келді. Ол қаланың қорғанысын ұйымдастырып, тәртіп орнатуға елеулі үлес қосты. Қоршауға қажетті материал жау қолына түспесін әрі жауға паналайтын орын қалмасын деген мақсатпен мәскеуліктер қала сыртындағы қоныстардың бәрін өртеп жіберді. Қамал қабырғалары күшейтіліп, үстіне қорғаныс қалқандары орнатылды. Сонымен қатар шайқасқа қажетті қайнаған қарамай, шайыр, ыстық су және тас қоры дайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Moscow-Kremlin |title=Moscow Kremlin |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Мәскеуді қорғау ==

1382 жылғы 23 тамызда Тоқтамыс ханның алдыңғы жасағы Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қала қабырғасына жақындаған ордалықтар тұрғындардан: «Ұлы князь Дмитрий қалада ма?» – деп сұрады. Мәскеуліктер: «Жоқ», – деп жауап берді. Осыдан кейін ордалықтар қабырғаларды, орларды, қақпаларды, қорғаныс құрылыстары мен мұнараларды мұқият барлап шықты.

Бұл кезде қала тұрғындарының бір бөлігі шіркеулерде құлшылық жасап жатса, енді біреулері қаладан кетіп қалған ақсүйектердің жертөлелерін ашып, ондағы бал мен шарапты алып шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[File:Facial Chronicle - b.10, p.057 - Tokhtamysh at Moscow.jpg|thumb|Тоқтамыстың Мәскеуді талқандауы]]

{{дәйексөз|«Олар шарапқа тойып мас болып: &quot;Біз кәпір татарлардан қорықпаймыз. Осындай берік қалада отырмыз. Олар екі жақтан да қорқады: қаланың ішіндегі жауынгерлерден де, сырттағы князьдерімізден де&quot;, – деп мақтанды. Кейін мас күйінде қабырғаға шығып, татарларды келемеждеп, түрлі балағат сөздер айтты.»|Жылнама}}

Орда жауынгерлері бұған жауап ретінде қылыштарын жоғары көтеріп сес көрсетті. Кешке қарай алдыңғы жасақ уақытша кейін шегінді.

24 тамызға қараған түні Тоқтамыс хан бастаған негізгі әскер Мәскеуге келіп жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршаушылар қалаға жақындай бергенде, қорғаушылар оларға жебе жаудырды. Орда әскері де жаппай оқ жаудырып, көптеген қорғаушыларды жаралады. Кейін шабуылдаушылар қабырғаға сатылар қойып, бекініске басып кіруге әрекет жасады.

Мәскеуді қорғаушылар шабуылдаушыларға қайнаған су, қайнаған шайыр мен тастар лақтырып, садақтар және арбалеттермен оқ атты. Сонымен қатар 1376 жылғы Еділ Бұлғарына жасалған жорықтан кейін әкелінген алғашқы атыс қарулары — '''түфяктар''' мен '''зеңбіректер''' де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt; Барлық шабуылдар үлкен шығынмен тойтарылды.

Қорғаныс кезінде Адам есімді мәскеулік шұға тоқушы Фрол қақпасы үстінен орда әскерінің беделді қолбасшыларының бірі – татар ханзадасын байқап қалып, арбалетпен дәлдеп атып өлтірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
25 тамыз күні ордалықтар Мәскеуге қайтадан үздіксіз шабуыл жасады, алайда қаланы ала алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұзаққа созылған шабуылдардан кейін ауыр шығынға ұшыраған Тоқтамыс хан қаланы күшпен басып алудың орнына айла қолдануға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

26 тамызда Мәскеу қабырғасына келіссөз жүргізу үшін ордалық әмірлер мен ақсүйектерден құралған елшілік келді. Олардың құрамында Суздаль князі Дмитрий Константиновичтің ұлдары Василий Кирдяпа мен Семен де болды. Олар Мәскеу ұлы князі Дмитрийдің жұбайы, ұлы кінәзайым Евдокияның туған бауырлары еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Елшілер қала тұрғындарына:

{{дәйексөз|«Патша сендерге, өз адамдарына, рақымшылық жасағысы келеді. Ол сендермен емес, Дмитриймен соғысу үшін келген. Егер өз князьдеріңмен бірге құрмет көрсетіп, сый-сияпатпен қарсы алсаңдар, қалаға бейбіт ниетпен кіріп, сендерге тыныштық пен мейірім сыйлайды. Тек қала қақпасын ашыңдар».|Жылнама}}

деді.

Бұл сөздерді Василий Кирдяпа мен Семен де қуаттап:

{{дәйексөз|«Бізге сеніңдер. Біз – сендердің христиан князьдеріңбіз, осы сөзімізге ант етеміз».|Жылнама}}

деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Presidential Library of Russia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қала тұрғындары олардың сөзіне сеніп, қақпаны ашты. Қаладан князь Остей, дін қызметкерлері, боярлар және қарапайым халық салтанатты түрде шықты. Алайда ордалықтар оларды бірден шабуылдап, қырып-жоя бастады. Осыдан кейін қала қабырғаларына көтерілген Орда әскері Мәскеуді тонап, өртке орады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4198951 |title=Поход Тохтамыша на Москву |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз|«Қаланың ішінде де, сыртында да сұрапыл қырғын болды. Олар қолдары мен иықтары талғанша адамдарды қыра берді».|Жылнама}}

Қала тұрғындары көшелерде жан сауғалап қашты. Орда жауынгерлері шіркеулердің есіктерін бұзып кіріп, онда жасырынған адамдарды жасына қарамастан тонап, киімдерін шешіп, тұтқынға алды немесе өлтірді. Олар қасиетті иконалардың алтын-күміс қаптамаларын жұлып алып, шіркеу мүлкін түгелдей алып кетті. Мәскеуге сақтауға әкелінген көптеген қолжазба кітаптар өрт ішінде жойылды. Князь қазынасы да түгел қолға түсті. Қала халқының көп бөлігі қаза тапты, тірі қалғандарының бір бөлігі құлдыққа айдалды.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Allsen |editor-first=Thomas T. |title=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521849264}}&lt;/ref&gt;

== Шегінуі ==

Мәскеуді алғаннан кейін Тоқтамыс хан өз әскерін Мәскеу кінәздігінің әртүрлі аймақтарына – [[Звенигород]], [[Волоколамск|Волок]], [[Можайск]], [[Юрьев-Польский]], [[Дмитров]] және [[Переславль-Залесский]] бағыттарына аттандырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Алайда олардың ішінде тек Переславль-Залесский ғана басып алынды. Қаланың көптеген тұрғындары қайықтармен [[Плещеево көлі]]нің ортасына қашып, сол жерде аман қалуға тырысты.

Волокқа жіберілген орда жасағына [[Владимир Андреевич Серпуховский]]дің асығыс жиналған әскері шабуыл жасап, оларды күйрете жеңді. Көптеген орда жауынгерлері тұтқынға түссе, аман қалғандары Тоқтамысқа жеңіліс туралы хабар жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[Дмитрий Донской]]дың әскері Костромадан жақындап келеді деген хабарды естіген Тоқтамыс қауіптеніп, барлық жасағын жинап, Мәскеу жерінен шегінуге бұйрық берді. Қайтар жолда [[Коломна]] қаласын тонады. [[Ока өзені]]нен өткен соң, бұрынғы келісімге қарамастан [[Олег Рязанский]]дің иеліктерін де ойрандап шықты. Олег кінәз қашуға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Рязань жерінен шыққаннан кейін Тоқтамыс қайын ағасы Шихматты және Дмитрий Суздальскийдің ұлы Семенді елшілікпен жіберді, ал Василийді Ордада кепіл ретінде қалдырды. Орда әскері көптеген олжа мен тұтқындарды алып, Алтын Ордаға оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==

Мәскеуге қайтып келген [[Дмитрий Донской]] қаланың күйрегенін көріп қатты қайғырды. Жылнамаларда оның қаза тапқандарды мемлекет қазынасы есебінен жерлеуді бұйырғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dmitry-Donskoy |title=Dmitry Donskoy |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қаза болғандардың саны жөнінде деректер әртүрлі. «Воскресенск жылнамасы» бойынша, әрбір 80 мәйітті жерлегені үшін бір рубльден төленіп, барлығы 300 рубль жұмсалған, бұл шамамен 24 мың адамның қаза тапқанын білдіреді. Ал «Рогож жылнамасында» бір рубль 70 мәйіт үшін төленіп, жалпы 150 рубль берілгені көрсетіледі, яғни шамамен 10 мың адам қаза тапқан. Тарихшы Михаил Тихомиров соңғы мәліметті шынайырақ деп есептеп, сол кездегі Мәскеу халқының санын шамамен 20 мың адам деп бағалаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/historyofrussia00vern |title=A History of Russia |publisher=Yale University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше күннен кейін Дмитрий Донской Олег Рязанскийді сатқындығы үшін жазалау мақсатында әскер аттандырды. Алайда Олег шағын жасағымен қашып құтылды. 1382 жылғы 7 қазанда митрополит [[Киприан]] Тверьден Мәскеуге оралғанымен, Дмитриймен арадағы келіспеушілікке байланысты көп ұзамай Киевке кетіп қалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cyprian-metropolitan-of-Kiev |title=Cyprian |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың күзінде Тоқтамыс ханның елшісі Қараш [[Мәскеу]]ге келіп, бейбіт келісім ұсынды. [[1383 жыл]]ғы [[23 сәуір]]де Дмитрий үлкен ұлы Василийді Ордаға жіберді. Сонымен бірге Тверь кінәзі Михаил мен оның ұлы Александр, сондай-ақ Борис Городецкий де Владимирдің ұлы кінәздігіне жарлық алу үшін Ордаға барды. Дмитрий Тоқтамысқа Мамай жеңілгеннен кейінгі екі жыл үшін жиналмай қалған алым-салықты төлеген соң, Тоқтамыс Владимирдің ұлы кінәздігін Мәскеу кінәздері әулетінің иелігі ретінде бекітті. Ал [[Тверь кінәздігі]] Владимирге тәуелділіктен босатылып, [[Кашин]] қайтадан оның құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Алтын Ордаға қайтадан алым төлеу міндетінің қалпына келуі Дмитрийдің кейбір бұрынғы одақтастарының Литва Ұлы кінәздігі ықпалына қайта оралуына себеп болды. Солардың қатарында [[Куликов шайқасы]]на қатысқан Андрей мен Дмитрий Ольгердовичтер де болды. 1384 жылы Дмитрий мен Владимир бір жағынан, ал Ягайло, Скиргайло және Корибут екінші жағынан алдын ала келісім жасап, Ягайлоның Дмитрийдің қызымен некелесуін және православиені Литва Ұлы кінәздігінің мемлекеттік діні ету мәселесін қарастырды. Алайда сол жылы Ягайло Дубиса келісіміне қол қойып, алдағы төрт жыл ішінде католик дінін қабылдауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>q10no49jkdht79kuakp0hnwebbdv7om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Едігенің Мәскеуге жорығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784123</id>
    <revision>
      <id>3636366</id>
      <parentid>3635993</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7125" sha1="jf78och96hgjqsat7zmvrmvgdm77azw" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы =
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алына алмады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>jf78och96hgjqsat7zmvrmvgdm77azw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636367</id>
      <parentid>3636366</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7122" sha1="dmepc9lxi451udmyc92r5w6p9m1etwi" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы =
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алына алмады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>dmepc9lxi451udmyc92r5w6p9m1etwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636368</id>
      <parentid>3636367</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7189" sha1="p3u6s7ewlksuerbjg7grgxfuxykxhcp" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы =
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алына алмады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>p3u6s7ewlksuerbjg7grgxfuxykxhcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636369</id>
      <parentid>3636368</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7188" sha1="m069609ci1w87cb8g5sucbyetir6uba" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы =
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алына алмады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>m069609ci1w87cb8g5sucbyetir6uba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636370</id>
      <parentid>3636369</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7210" sha1="ex8q3vw41fbifexhoayv264u94decf8" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы =
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алына алмады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>ex8q3vw41fbifexhoayv264u94decf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636371</id>
      <parentid>3636370</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7259" sha1="4sfsa45cc9h1lj3qk1c4wn82gcf7amz" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алына алмады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Ұлы Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>4sfsa45cc9h1lj3qk1c4wn82gcf7amz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636372</id>
      <parentid>3636371</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7245" sha1="fvppq84fay02kbgad8c3gotmsdru9fg" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алынбады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>fvppq84fay02kbgad8c3gotmsdru9fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636373</id>
      <parentid>3636372</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жорық алдындағы жағдай */</comment>
      <origin>3636373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7244" sha1="nwoaooqyfeutd8p7285tnaw7hs8iqlx" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алынбады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; 1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>nwoaooqyfeutd8p7285tnaw7hs8iqlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636374</id>
      <parentid>3636373</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жорық алдындағы жағдай */</comment>
      <origin>3636374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7243" sha1="1t4wuobw2rk5woq2y3fq3gtzx7w2rk4" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алынбады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; 1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>1t4wuobw2rk5woq2y3fq3gtzx7w2rk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636375</id>
      <parentid>3636374</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жорық алдындағы жағдай */</comment>
      <origin>3636375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15213" sha1="f1rzrvgdbgtrman3fyo8vk0tngpvtkr" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алынбады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; 1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Жорық ==

Едігенің әскерінің құрамында қолбасшылық қызмет атқарған төрт ханзада мен бірнеше беделді әмір болды. Жорықтың жалпы басшылығын Едігенің өзі жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Татар әскерінің жорығы Мәскеу ұлы кінәзі [[Василий I Дмитриевич]] үшін күтпеген жағдай болды. Ол астананы қорғауды өзінің ағасы [[Владимир Андреевич Храбрый]]ға тапсырып, өзі әйелі мен балаларын ертіп [[Кострома]]ға аттанды. Кейбір деректерге қарағанда, ол сол жерде жаңа әскер жинауды жоспарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CE%5CD%5CEdigu.htm |title=Edigu |publisher=Encyclopedia of Ukraine |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұлы кінәзбен бірге көптеген тұрғындар да қаладан кетіп, Мәскеуде қалған халық арасында үрей мен абыржу күшейді.

Едігенің әскері жолындағы елді мекендерді ойрандап отырды. Әскердің жекелеген бөлімдері [[Городец]] пен [[Төменгі Новгород]]ты басып алуға жіберілді. Ал негізгі күштер 1408 жылғы 30 қарашада Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қаланы қорғаушылар ордалықтарға қорғаныс мүмкіндігін бермеу үшін қала маңындағы қоныстарды өртеп, қоршаушыларға оқ жаудырды. Осыған байланысты Едіге Мәскеудің тас қамалдарына бірден шабуыл жасауға тәуекел етпей, әскерін қала қабырғасынан біршама қашық жерге орналастырды. Ол айналадағы аймақтарды тонауға арнайы жасақтар жіберіп, Мәскеуді қоршауға алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Едіге шамамен 30 мың сарбаздан тұратын жасақты Василий кінәзді қуып жетуге аттандырды. Алайда олар ұлы кінәзді таба алмай, көп ұзамай кері оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/edigei-0d9d56 |title=Едигей |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қоршау кезінде Едіге [[Тверь]] ұлы кінәзі [[Иван Михайлович Тверской]]ге хат жолдап, Мәскеу түбіне әскері мен зеңбіректерін алып келуді талап етті. Алайда Тверь кінәзі бұл талапты орындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=Русские летописи |publisher=Руниверс |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Мәскеу қоршауда тұрған кезде ордалық жасақтар көптеген ірі және шағын қалалар мен ауылдарды өртеп, тонады. Олардың қатарында [[Ростов]], [[Переславль-Залесский]], [[Дмитров]], [[Коломна]], [[Төменгі Новгород]] және [[Городец]] сияқты қалалар болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history |title=История России |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Үш аптаға созылған қоршаудан кейін Едіге Алтын Орда ханы [[Болат-Сұлтан]]нан [[Темір-Құтлық]]тың ұлы Темірдің өзіне қарсы жорық бастағаны туралы хабар алды. Осыған байланысты ол Мәскеу түбінен асығыс шегінуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Едіге Мәскеу тұрғындарынан 3000 рубль көлемінде өтемақы алып, қайтар жолында [[Троица монастыры]]н өртеп, кейін [[Рязань]] қаласын да талқандады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-Russia |title=Ryazan |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Едігенің Мәскеуге жорығы кезінде [[Елец]] маңында кемінде үш ақша қазынасының жасырылғаны анықталған. Бұл дерек Елец кінәздігінің де ордалықтардың шапқыншылығына ұшырағанының жанама дәлелі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/elets-2d8f6c |title=Елец |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қалалардың, соның ішінде [[Свидригайло]] иеліктерінің күйреуі Мәскеу мен Литва арасындағы саяси ынтымақтастықты әлсіретті. Жылнамаларда Свидригайлоның «Едігенің татарларынан қатты жапа шеккені» айтылып, кейін оның Литваға қайта оралғаны көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CV%5CSvidryhailo.htm |title=Švitrigaila |publisher=Encyclopedia of Ukraine |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осы жорықтан кейін Едіге [[Төменгі Новгород кінәздігі]]не билік жүргізу жарлығын төменгі новгородтық кінәздер әулетінің өкілі [[Даниил Борисович]]ке тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/nizhegorodskoe-kniazhestvo |title=Нижегородское княжество |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

«'''Едігенің шапқыншылығы туралы хикая'''» («Повесть о нашествии Едигея») шығармасында Алтын Ордамен қарым-қатынасқа жаңа көзқарас берілді. Бұған дейінгі әдеби ескерткіштерде ордалық шапқыншылықтар князьдер арасындағы алауыздық үшін «Құдайдың қаһары» ретінде түсіндірілсе, бұл шығармада олар Орда билеушілерінің саналы саясаты мен ерік-жігерінің нәтижесі ретінде сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/358873 |title=Повесть о нашествии Едигея |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>f1rzrvgdbgtrman3fyo8vk0tngpvtkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636376</id>
      <parentid>3636375</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жорық */</comment>
      <origin>3636376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15205" sha1="cf23rr46ll3qmmj7bgkb0rspj6x4ius" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алынбады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; 1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Жорық ==

Едігенің әскерінің құрамында қолбасшылық қызмет атқарған төрт ханзада мен бірнеше беделді әмір болды. Жорықтың жалпы басшылығын Едігенің өзі жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Орда әскерінің жорығы Мәскеу ұлы кінәзі [[Василий I Дмитриевич]] үшін күтпеген жағдай болды. Ол астананы қорғауды өзінің ағасы [[Владимир Андреевич Храбрый]]ға тапсырып, өзі әйелі мен балаларын ертіп [[Кострома]]ға аттанды. Кейбір деректерге қарағанда, ол сол жерде жаңа әскер жинауды жоспарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CE%5CD%5CEdigu.htm |title=Edigu |publisher=Encyclopedia of Ukraine |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұлы кінәзбен бірге көптеген тұрғындар да қаладан кетіп, Мәскеуде қалған халық арасында үрей мен абыржу күшейді.

Едігенің әскері жолындағы елді мекендерді ойрандап отырды. Әскердің жекелеген бөлімдері [[Городец]] пен [[Төменгі Новгород]]ты басып алуға жіберілді. Ал негізгі күштер 1408 жылғы 30 қарашада Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қаланы қорғаушылар ордалықтарға қорғаныс мүмкіндігін бермеу үшін қала маңындағы қоныстарды өртеп, қоршаушыларға оқ жаудырды. Осыған байланысты Едіге Мәскеудің тас қамалдарына бірден шабуыл жасауға тәуекел етпей, әскерін қала қабырғасынан біршама қашық жерге орналастырды. Ол айналадағы аймақтарды тонауға арнайы жасақтар жіберіп, Мәскеуді қоршауға алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Едіге шамамен 30 мың сарбаздан тұратын жасақты Василий кінәзді қуып жетуге аттандырды. Алайда олар ұлы кінәзді таба алмай, көп ұзамай кері оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/edigei-0d9d56 |title=Едигей |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршау кезінде Едіге [[Тверь]] ұлы кінәзі [[Иван Михайлович Тверской]]ге хат жолдап, Мәскеу түбіне әскері мен зеңбіректерін алып келуді талап етті. Алайда Тверь кінәзі бұл талапты орындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=Русские летописи |publisher=Руниверс |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Мәскеу қоршауда тұрған кезде ордалық жасақтар көптеген ірі және шағын қалалар мен ауылдарды өртеп, тонады. Олардың қатарында [[Ростов]], [[Переславль-Залесский]], [[Дмитров]], [[Коломна]], [[Төменгі Новгород]] және [[Городец]] сияқты қалалар болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history |title=История России |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Үш аптаға созылған қоршаудан кейін Едіге Алтын Орда ханы [[Болат-Сұлтан]]нан [[Темір-Құтлық]]тың ұлы Темірдің өзіне қарсы жорық бастағаны туралы хабар алды. Осыған байланысты ол Мәскеу түбінен асығыс шегінуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Едіге Мәскеу тұрғындарынан 3000 рубль көлемінде өтемақы алып, қайтар жолында [[Троица монастыры]]н өртеп, кейін [[Рязань]] қаласын да талқандады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-Russia |title=Ryazan |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Едігенің Мәскеуге жорығы кезінде [[Елец]] маңында кемінде үш ақша қазынасының жасырылғаны анықталған. Бұл дерек Елец кінәздігінің де ордалықтардың шапқыншылығына ұшырағанының жанама дәлелі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/elets-2d8f6c |title=Елец |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қалалардың, соның ішінде [[Свидригайло]] иеліктерінің күйреуі Мәскеу мен Литва арасындағы саяси ынтымақтастықты әлсіретті. Жылнамаларда Свидригайлоның «Едігенің татарларынан қатты жапа шеккені» айтылып, кейін оның Литваға қайта оралғаны көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CV%5CSvidryhailo.htm |title=Švitrigaila |publisher=Encyclopedia of Ukraine |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осы жорықтан кейін Едіге [[Төменгі Новгород кінәздігі]]не билік жүргізу жарлығын төменгі новгородтық кінәздер әулетінің өкілі [[Даниил Борисович]]ке тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/nizhegorodskoe-kniazhestvo |title=Нижегородское княжество |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

«'''Едігенің шапқыншылығы туралы хикая'''» («Повесть о нашествии Едигея») шығармасында Алтын Ордамен қарым-қатынасқа жаңа көзқарас берілді. Бұған дейінгі әдеби ескерткіштерде ордалық шапқыншылықтар князьдер арасындағы алауыздық үшін «Құдайдың қаһары» ретінде түсіндірілсе, бұл шығармада олар Орда билеушілерінің саналы саясаты мен ерік-жігерінің нәтижесі ретінде сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/358873 |title=Повесть о нашествии Едигея |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>cf23rr46ll3qmmj7bgkb0rspj6x4ius</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636413</id>
      <parentid>3636376</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жорық */</comment>
      <origin>3636413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15246" sha1="nxwckvs1ric5dtkk2nhnipzmxab6nik" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = [[Едіге]]нің [[Мәскеу]]ге жорығы
 |бөлім       = [[Алтын Орда]]ның Руське жорықтары
 |сурет       = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg
 |сурет атауы = Едігенің Мәскеуді қоршауы
 |дата        = [[1408 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]] – [[20 желтоқсан]]
 |орын        = [[Мәскеу]], Мәскеу кінәздігі
 |себеп       = [[Мәскеу кінәздігі]]нің [[Алтын Орда]]ға тәуелділігін қалпына келтіру, алым-салық төлеуді мәжбүрлеу және Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің тәуелсіз саясаты
 |нәтиже      = Алтын Орданың стратегиялық жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Мәскеу қаласы алынбады, бірақ оның айналасындағы қалалар мен елді мекендер тоналып, Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым төлеуді жалғастырды
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Мәскеу кінәздігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Едіге]]
 |командир2   = [[Василий I Дмитриевич]], [[Владимир Андреевич Батыл]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 90-100 мың
 |күштер2     = Белгісіз (Мәскеу гарнизоны, жергілікті халық)
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = көп емес
 |шығындар2   = 30 ға жуық қала қирады
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Мәскеу төңірегіндегі көптеген қалалар мен ауылдар қиратылып, мыңдаған тұрғын тұтқынға алынды
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Едіге Мәскеу кремлін ала алмағанымен, қала маңын күйретіп, Ростов, Серпухов, Нижний Новгород және басқа да қалаларды тонады. Жорық нәтижесінде Мәскеу кінәздігі Алтын Ордаға алым-салық төлеуді қайта жалғастырды.
}}

'''Едігенің Мәскеуге жорығы''' — 1408 жылы [[Алтын Орда]]ның әмірі [[Едіге]]нің [[Мәскеу кінәздігі]]не жасаған әскери жорығы. Жорықтың шарықтау шегі үш аптаға созылған Мәскеу Кремлін қоршау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Жорық алдындағы жағдай ==

1395 жылы [[Әмір Темір]] [[Тоқтамыс хан]]ды талқандағаннан кейін Мәскеу кінәздігі [[Алтын Орда]]ға жыл сайын төлейтін алым-салықты төлеуді тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1399 жылы Әмір Темірдің қолдауына сүйенген Едіге Ворскла өзеніндегі шайқаста [[Витовт]]тың әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Литва ұлы кінәздігі [[Смоленск]]тен айырылып, поляк ықпалы күшейе түсті. Бұл жағдай 1401 жылғы Вильнюс–Радом униясымен бекітілді. Алайда 1404 жылы Витовт поляк жасақтарының көмегімен Смоленскіні қайтадан өзіне қаратты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; 1406 жылы [[Литва–Мәскеу соғысы]] басталды. Соғыс Литва ақсүйектерінің поляк ықпалына қарсы көңіл күйі күшейген кезеңде өтті. Соның салдарынан [[Свидригайло]] Мәскеу кінәзі [[Василий I Дмитриевич]]тің қызметіне өтті. Онымен бірге бірқатар кінәздер, православие дінбасылары және Чернигов, Брянск, Стародуб, Любутск пен Рославль боярлары Мәскеуге көшіп келді. Василий Дмитриевич оларды Владимир, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский және басқа қалаларға билеуші етіп тағайындады. Сонымен қатар оның туған інісі Константин Новгородтағы кінәз-наместник қызметіне орналасты, бұл Мәскеу кінәздігінің ықпалын одан әрі күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-I |title=Vasily I |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

1408 жылы [[Ягайло]] мен Витовт Василий Дмитриевичке қарсы бірлесіп жорық ұйымдастырды. Едіге оған әскери көмек көрсетуге уәде бергенімен, ірі шайқас болған жоқ. Тараптар бейбіт келісімге келіп, оның шарты бойынша Василий Свидригайлоны қолдауды тоқтатуға, сондай-ақ Смоленск пен Жоғарғы кінәздіктерді Литва иелігі ретінде мойындауға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jogaila |title=Jogaila |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Едіге өзінің қолдауындағы [[Иван Пронский]] арқылы [[Рязань кінәздігі]]н өз бақылауына алуға әрекет жасады, бірақ бұл жоспары жүзеге аспады. Мәскеу мен Вильноны дипломатиялық жолмен өзара әлсірете алмаған соң, Едіге Мәскеуге қарсы тікелей жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
== Жорық ==

Едігенің әскерінің құрамында қолбасшылық қызмет атқарған төрт ханзада мен бірнеше беделді әмір болды. Жорықтың жалпы басшылығын Едігенің өзі жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Орда әскерінің жорығы Мәскеу ұлы кінәзі Василий I Дмитриевич үшін күтпеген жағдай болды. Ол астананы қорғауды өзінің ағасы Владимир Андреевич Храбрыйға тапсырып, өзі әйелі мен балаларын ертіп Костромаға аттанды. Кейбір деректерге қарағанда, ол сол жерде жаңа әскер жинауды жоспарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CE%5CD%5CEdigu.htm |title=Edigu |publisher=Encyclopedia of Ukraine |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Ұлы кінәзбен бірге көптеген тұрғындар да қаладан кетіп, Мәскеуде қалған халық арасында үрей мен абыржу күшейді.

Едігенің әскері жолындағы елді мекендерді ойрандап отырды. Әскердің жекелеген бөлімдері [[Городец]] пен [[Төменгі Новгород]]ты басып алуға жіберілді. Ал негізгі күштер 1408 жылғы 30 қарашада Мәскеуге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қаланы қорғаушылар ордалықтарға қорғаныс мүмкіндігін бермеу үшін қала маңындағы қоныстарды өртеп, қоршаушыларға оқ жаудырды. Осыған байланысты Едіге [[Дмитрий Донскойдың Кремлі|Мәскеудің тас қамалдарына]] бірден шабуыл жасауға тәуекел етпей, әскерін қала қабырғасынан біршама қашық жерге орналастырды. Ол айналадағы аймақтарды тонауға арнайы жасақтар жіберіп, Мәскеуді қоршауға алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Moscow |title=Moscow |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Едіге шамамен 30 мың сарбаздан тұратын жасақты Василий кінәзді қуып жетуге аттандырды. Алайда олар ұлы кінәзді таба алмай, көп ұзамай кері оралды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/edigei-0d9d56 |title=Едигей |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Қоршау кезінде Едіге [[Тверь]] ұлы кінәзі [[Иван Михайлович Тверской]]ге хат жолдап, Мәскеу түбіне әскері мен зеңбіректерін алып келуді талап етті. Алайда Тверь кінәзі бұл талапты орындаудан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=Русские летописи |publisher=Руниверс |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Мәскеу қоршауда тұрған кезде ордалық жасақтар көптеген ірі және шағын қалалар мен ауылдарды өртеп, тонады. Олардың қатарында [[Ростов]], [[Переславль-Залесский]], [[Дмитров]], [[Коломна]], [[Төменгі Новгород]] және [[Городец]] сияқты қалалар болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history |title=История России |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Үш аптаға созылған қоршаудан кейін Едіге Алтын Орда ханы [[Болат-Сұлтан]]нан [[Темір-Құтлық]]тың ұлы Темірдің өзіне қарсы жорық бастағаны туралы хабар алды. Осыған байланысты ол Мәскеу түбінен асығыс шегінуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=Golden Horde |publisher=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Едіге Мәскеу тұрғындарынан 3000 рубль көлемінде өтемақы алып, қайтар жолында [[Троица монастыры]]н өртеп, кейін [[Рязань]] қаласын да талқандады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ryazan-Russia |title=Ryazan |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Едігенің Мәскеуге жорығы кезінде [[Елец]] маңында кемінде үш ақша қазынасының жасырылғаны анықталған. Бұл дерек Елец кінәздігінің де ордалықтардың шапқыншылығына ұшырағанының жанама дәлелі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/elets-2d8f6c |title=Елец |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Қалалардың, соның ішінде [[Свидригайло]] иеліктерінің күйреуі Мәскеу мен Литва арасындағы саяси ынтымақтастықты әлсіретті. Жылнамаларда Свидригайлоның «Едігенің татарларынан қатты жапа шеккені» айтылып, кейін оның Литваға қайта оралғаны көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CV%5CSvidryhailo.htm |title=Švitrigaila |publisher=Encyclopedia of Ukraine |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осы жорықтан кейін Едіге [[Төменгі Новгород кінәздігі]]не билік жүргізу жарлығын төменгі новгородтық кінәздер әулетінің өкілі [[Даниил Борисович]]ке тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/nizhegorodskoe-kniazhestvo |title=Нижегородское княжество |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

«'''Едігенің шапқыншылығы туралы хикая'''» («Повесть о нашествии Едигея») шығармасында Алтын Ордамен қарым-қатынасқа жаңа көзқарас берілді. Бұған дейінгі әдеби ескерткіштерде ордалық шапқыншылықтар князьдер арасындағы алауыздық үшін «Құдайдың қаһары» ретінде түсіндірілсе, бұл шығармада олар Орда билеушілерінің саналы саясаты мен ерік-жігерінің нәтижесі ретінде сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/358873 |title=Повесть о нашествии Едигея |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>nxwckvs1ric5dtkk2nhnipzmxab6nik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784131</id>
    <revision>
      <id>3636339</id>
      <parentid>3636179</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3636339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14130" sha1="lbnkzx7h26uf9lkwigwm9ieojsx2byh" xml:space="preserve">{{Әуе апаты|Атауы=Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты|Уақыты=12:50 ([[UTC+5|Қазақ КСР уақытымен]])|Дата=[[30 қыркүйек]] [[1948 жыл|1948]]|Себебі=Әуе кеңістігін жоғалту|Апат орны=Балқаштан 39 км|Қайтыс болғандар=15|Модель=Ли-2|Әуекомпаниясы=[[Аэрофлот]]|Ұшып шыққан пункті=[[Алматы]]|Жолдағы аялдамасы=[[Балқаш]]|Келу пункті=[[Мәскеу]]|Борттық нөмір=СССР-Л4304|Шыққан жылы=[[3 желтоқсан]] [[1946 жыл|1946]]|Сипаты=Апат ұшақтың орталық бөліктің оң жағының ауада кенеттен бұзылуының және төмен биіктікте оң жақ жазықтықтың сынуының нәтижесінде болды|Координаттары=[https://2gis.ru/geo/74.885929,47.206218 47.206218, 74.885929]|Жолаушылар=11|Экипаж саны=4}}
'''Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты''' — [[1948 жыл|1948 жылғы]] [[30 қыркүйек]] күні болған [[Ли-2]] ұшақ апаты&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.airdisaster.ru/database.php?id=2252 30.09.1948 Ли-2 ұшақ апаты]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://aviation-safety.net/wikibase/336602 Thursday, September 30, 1948]&lt;/ref&gt;.

== Ұшақ ==
Ұшақ Ли-2 (Лисунов-2) типтес болған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Борттық нөмері СССР-Л4304. 1946 жылғы 3 желтоқсан күні шығарылған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Экипаж және жолаушылар ==
Апат болған күнгі экипаждың есімі белгісіз болып қалады. Бортта 14 жолаушы, 4 экипаж және 978 кг жүк пен пошта болған. Ұшақ Балқаш әуежайына Мәскеу уақыты бойынша таңғы сағат 5:28-де қонды. Үш жолаушы түсірілді&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Барысы ==
Қазақ КСР Азаматтық әуе флоты басқармасының 25-көлік авиациялық жасағының экипажы Алматы – Мәскеу бағытындағы №60 рейсті орындады. Ұшу бағыты бойынша [[Балқаш]], [[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Челябі]] және [[Қазан (қала)|Қазан]] әуежайларында аралық қонулар көзделген болатын. Қарағандыдағы ауа райы ұшу минимумынан төмен болғандықтан - 10 баллдық қабатты-жаңбырлы бұлттылық, бұлттардың төменгі шеті 100 м, көріну қашықтығы 4–10 км болған, ұшып шығу кейінге қалдырылды. Мәскеу уақытымен сағат 09:00-де жаңа метеомәлімет алынды - 300–600 м биіктіктегі қабатты-будақ бұлттылық, көріну қашықтығы 10 км, сондай-ақ Қарағанды әуежайынан ұшақты қабылдауға рұқсат берілді.

Балқаш – Қарағанды бағытындағы ауа райында 10 баллдық қабатты-будақ, қабатты-жаңбырлы және үзілмелі қабатты бұлттылық, бұлттардың биіктігі 200–300 м, кей жерлерде жаңбыр жауып, бұлттардың төменгі шеті 100 м-ге дейін түсіп, көріну қашықтығы 4 км болды, ал жаңбырсыз аймақтарда көріну 10 км-ден астам еді. [[Қарғалы ауданы]]нда таулар бұлтпен толық жабылған. Биіктіктегі жел солтүстік-батыстан 50–60 км/сағ жылдамдықпен соқты. Ауа райының жақсаруы күтілді.

Осы мәліметтерге сүйене отырып, Балқаш әуежайының бастығы экипажды және тағы екі әуе кемесін Қарағанды әуежайына ұшыру туралы шешім қабылдады.

Ұшақ Мәскеу уақытымен 09:43-те магниттік курс 315° бойынша ұшып шықты. 7–8 минуттан кейін Балқаш әуежайының диспетчерінің мәліметі бойынша, әуе кемесінің командирі: «Бортта бәрі қалыпты» деп хабарлап, екінші байланыс арнасына ауысуға рұқсат сұрады. Алайда екінші арнамен байланыс орнатылмады. Осыдан кейін экипаж бұдан былай байланысқа шықпады, ал ұшақ Қарағанды әуежайына да, қосалқы әуеайлақтардың ешқайсысына да қонған жоқ.

== Іздеу жұмыстары ==
Қарағанды әуежайында Ли-2 ұшағы көрінбей қалғаннан кейін үш сағаттан соң іздеу басталды. [[10 қазан]] күні Мәскеу уақытымен сағат 06:30-да ұшақ Балқаш әуежайынан солтүстік-батысқа қарай 39 км жерде (Қоңырат ауданы), ұшу бағыты бойындағы ашық, тегіс, тастақты жерде толық қираған күйінде табылды. Экипаж мүшелері мен жолаушылардың барлығы қаза тапқан.

Оң жақ қанат аударылған күйінде ұшақтың оң жақ қозғалтқышымен жерге алғаш соғылған орнынан және сынықтардың шашырай бастаған жерінен оңтүстік емес, оң жаққа қарай 150 метр қашықтықта табылды. Қанат центропланға бекітілген жеріндегі қаптамасы бойымен үзіліп кеткен. Қанатта елеулі зақымдар, деформациялар немесе өрт іздері анықталған жоқ.

Қанат табылған орыннан 150 метр бұрын, ұшу бағытының оң жағында, оң жақ қанаттағы қону-шамының әйнек сынықтары табылды.

== Тергеу ==
Сараптамалық комиссияның қорытындысы бойынша, ұшақтың қирауы жерге өте жақын биіктікте, қону жылдамдығынан едәуір жоғары жылдамдықпен ұшу кезінде ұшақты күрт көлденең қалыпқа шығаруға әрекет жасау барысында ауада болған. Ұшақтың қирауы шамадан тыс жүктеменің салдарынан оң жақ қанатының үзіліп кетуінен басталған. Қанат үзілген кезде қозғалтқыш тірегінің төменгі оң жақ бекіту торабы жұлынып, қанатпен бірге қалған. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде төменгі оң жақ тірек торабының үзілуі жоғарғы бекіту тораптарының бұзылуына және қозғалтқыштың оң жақ шасси гондоласының астына салбырап қалуына әкелген. Соның салдарынан май және жанармай құбырлары бүлініп, қозғалтқыш жерге соғылған сәтке дейін жұмысын жалғастырғандықтан өрт шыққан.

Оң жақ қанаты үзілгеннен кейін ұшақ бойлық осьтің айналасында айналып, оң жақ қозғалтқышымен жерге қатты соғылған. Осы соққының нәтижесінде оң жақ қозғалтқыш центропланнан ажырап, соққы орнынан 8 метр қашықтықта қалған. Ұшақ айналуын жалғастыра отырып, оң жақ бүйірімен алға қарай қозғалған, центроплан қирап, кейін аударылған күйде сол жақ қозғалтқышымен жерге соғылған. Осыдан кейін сол жақ қанат та қираған. Төгілген жанармай тұтанып кеткен. Ұшақтың жоғары жылдамдықпен қатты тастақты жерге соғылуы салдарынан ол оң жақ қанаттан басқа бөліктерінің барлығы дерлік ұсақ бөлшектерге бөлініп кеткен.

Жерге жақындаған кезде ұшақ экипаждың басқаруында болған және маршрут осіне шамамен 90° бұрышпен түзу бағытта қозғалған. Жермен соқтығысу аз ғана бұрышпен, сырғанай соғылу сипатында болған. Мұндай жағдай тек ұшқыштың ұшақты жерге қондыру алдындағыдай көлденең қалыпқа келтіруге әрекет жасаған кезінде ғана болуы мүмкін. Егер ұшақ басқарылмай құлаған болса, жерге жақындау траекториясы көлденең ұшуға жақын режимнен мүлде өзгеше болар еді. Экипаждың қозғалтқыштарды өшірмеуі ұшқыштың ұшақты көлденең ұшуға шығарып, ұшуды жалғастыруға үміттенгенін көрсетеді.

Қанаттың үзілу орны мен оның деформациясының сипаты статикалық сынақтар кезінде ұшақты жоспарлы төмендеуден шығару жағдайында алынған нәтижелерге ұқсас. Осылайша, оң жақ қанаттың үзілуі ұшқыштың ұшақты көлденең ұшуға шығару мақсатында басқару тұтқасын өзіне қарай күрт тартуының салдарынан болуы мүмкін. Азаматтық әуе флоты ғылыми-зерттеу институтында жүргізілген ұшу сынақтарының нәтижелері бойынша, қанатты қирататын шамадағы артық жүктемені туғызу үшін басқару тұтқасына шамамен 60 кг күш түсіру қажет болған. Мұндай күшті, әсіресе апаттық жағдайда, қолдану әбден мүмкін.

Қанат материалының шаршау белгілері анықталған жоқ. Ұшақтың пайдалану ресурсы әлі де жеткілікті болған және шамамен 500 сағатты құраған.

Балқаш әуежайынан дәл осы бағытпен ұшып шыққан Ли-2 №4307 ұшағының экипажы (15–20 минут кейін) және басқа Ли-2 ұшағының экипажы (5–10 минут бұрын) бағыт бойында бұлттылықтың күрт төмендеуіне, жаңбырға және көрінудің нашарлауына тап болған. Бұлттарды жарып өткен кезде экипаждар күшті мұздануды және өте қарқынды шайқалуды байқаған. Экипаждардың мәліметтері бойынша, апат болған ауданында сағат 10:00–10:30 аралығында бұлттардың жоғарғы шекарасы 2000–2100 м, ал төменгі шекарасы 500–600 м болған.

Жоғарыда баяндалғандардың негізінде комиссия оқиғаның ең ықтимал даму барысын былайша бағалайды: Балқаш әуежайынан ұшып шыққаннан кейін әуе кемесінің командирі бірден белгіленген эшелонға көтеріле бастаған. Бұлт ішінде ұшақ күшті мұздануға және қарқынды шайқалуға тап болған. Осындай жағдайда командир кеңістіктік бағдарын жоғалтуы немесе ұшақтың қалыпты басқарылуы бұзылуы мүмкін. Осыдан кейін ұшақ ұшқыштың еркінен тыс немесе оның шешімімен бұлттан жерге қарай төмендей бастаған. Бұлттан шыққан кезде ұшақ жерге қарай жоғары жылдамдықпен келе жатқан. Ұшақты көлденең қалыпқа келтіруге тырысқан ұшқыш басқару мүшелерін күрт қолданған, соның нәтижесінде ұшақ түзеле бастағанымен, жерге өте жақын қалған сәтте шамадан тыс артық жүктеменің әсерінен оң жақ қанаты үзіліп, ұшақ апатқа ұшыраған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әуе апаттары]]
[[Санат:1948 жылғы апаттар]]
[[Санат:Қазақстандағы әуе апаттары]]</text>
      <sha1>lbnkzx7h26uf9lkwigwm9ieojsx2byh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Құрылтайы төрағасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784158</id>
    <revision>
      <id>3636217</id>
      <parentid>3636183</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міндеттері және өкілеттіктері */</comment>
      <origin>3636217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5263" sha1="6feqiz2fgct0g0w6wywss4jgj4hhenk" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Құрылтайының төрағасы
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan (3D).svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 150px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |қазіргі          = ''Орны бос''
 |тағайындалған    = [[1 шілде]] [[2026 жыл]]дан бері
 |басшылық етеді   = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 |ұсынылады        = [[Қазақстан президенті]]
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары
 |өкілеттігінің мерзімі = шектелмейді
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = 1 шілде 2026
 |таратылды     = 
 |біріншісі     = ''Әлі белгісіз'' 
 |соңғысы       = 
 |сайты         = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}

'''Қазақстан Республикасы Құрылтайының төрағасы''' — [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] атты [[Қазақстан]] бірпалаталы парламентінің [[спикер]]і.

== Тарихы ==
=== Құрылуы ===
Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алып, 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реферндумға дейін қызмет етті. Референдум нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітіледі.

Құрылтайдың тұңғыш сайлануы 2026 жылғы 23 тамызда болмақ. Сайланбақ болған депутаттар кейін төрағасын да таңдайтын болады.

== Тағайындалуы ==
Төрағаны [[қазақ тілі]]н жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Төрағаның лауазымына кандидатураны [[Қазақстан президенті]] ұсынады. Құрылтай президент ұсынысына екі мәрте келіспесе, президент Құрылтайды тарата алады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Құрылтай депутаттары Төрағаны лауазымынан босатуға құқылы.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері және өкілеттіктері ==
Төраға Құрылтай отырыстарын шақырады және оларға төрағалық етеді. Депутаттар берген дауыс тең келіп қалса, шешуші дауысты Төраға жасайды. Төраға, оған қоса, [[Қазақстан Құрылтайының Бюросы|Құрылтай бюросы]]н басқарады.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

== Орынбасарлары ==
Төрағаның үш&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt; орынбасарын Құрылтай депутаттары сайлайды. Олардың кандидатураларын Төрағаның өзі ұсынады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;/&gt;

Төраға сайланбай тұрғанда Құрылтайдың отырыстарына [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның басшысы төрағалық етеді.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайы]]</text>
      <sha1>6feqiz2fgct0g0w6wywss4jgj4hhenk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636221</id>
      <parentid>3636217</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3636221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5521" sha1="ez9q4g2snqe4guvtgao1n4z787l3x36" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Құрылтайының төрағасы
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan (3D).svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 150px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |қазіргі          = ''Орны бос''
 |тағайындалған    = [[1 шілде]] [[2026 жыл]]дан бері
 |басшылық етеді   = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 |ұсынылады        = [[Қазақстан президенті]]
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары
 |өкілеттігінің мерзімі = шектелмейді
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = 1 шілде 2026
 |таратылды     = 
 |біріншісі     = ''Әлі белгісіз'' 
 |соңғысы       = 
 |сайты         = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}

'''Қазақстан Республикасы Құрылтайының төрағасы''' — [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] атты [[Қазақстан]] бірпалаталы парламентінің [[спикер]]і.

== Тарихы ==
=== Құрылуы ===
Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған уақыттан бері жұмыс істеген бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің орнына 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реформаға дейін қызмет етті. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]] нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітілді.

Құрылтайдың тұңғыш сайлауы 2026 жылғы 23 тамызда болмақ. Сайланатын депутаттар кейін төрағасын да таңдайтын болады.

== Тағайындалуы ==
Төрағаны [[қазақ тілі]]н жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Төрағаның лауазымына кандидатураны [[Қазақстан президенті]] ұсынады. Құрылтай президент ұсынысына екі мәрте келіспесе, президент Құрылтайды тарата алады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Құрылтай депутаттары Төрағаны лауазымынан босатуға құқылы.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері және өкілеттіктері ==
Төраға Құрылтай отырыстарын шақырады және оларға төрағалық етеді. Депутаттар берген дауыс тең келіп қалса, шешуші дауысты Төраға жасайды. Төраға, оған қоса, [[Қазақстан Құрылтайының Бюросы|Құрылтай бюросы]]н басқарады.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

== Орынбасарлары ==
Төрағаның үш&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt; орынбасарын Құрылтай депутаттары сайлайды. Олардың кандидатураларын Төрағаның өзі ұсынады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;/&gt;

Төраға сайланбай тұрғанда Құрылтайдың отырыстарына [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның басшысы төрағалық етеді.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайы]]</text>
      <sha1>ez9q4g2snqe4guvtgao1n4z787l3x36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636223</id>
      <parentid>3636221</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5632" sha1="ogjkzy2rvfcm3k9acv81smdm77jryew" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Құрылтайының төрағасы
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan (3D).svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 150px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |қазіргі          = ''Орны бос''
 |тағайындалған    = [[1 шілде]] [[2026 жыл]]дан бастап
 |басшылық етеді   = [[Қазақстан Құрылтайы]]
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 |ұсынылады        = [[Қазақстан президенті]]
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары сайлайды
 |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлану құқығы шектелмеген
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = 1 шілде 2026
 |таратылды     = 
 |біріншісі     = ''Әлі белгісіз'' 
 |соңғысы       = 
 |сайты         = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}

'''Қазақстан Республикасы Құрылтайының төрағасы''' — [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] атты [[Қазақстан]] бірпалаталы парламентінің [[спикер]]і.

== Тарихы ==
=== Құрылуы ===
Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған уақыттан бері жұмыс істеген бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің орнына 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реформаға дейін қызмет етті. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]] нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітілді.

Құрылтайдың тұңғыш сайлауы 2026 жылғы 23 тамызда болмақ. Сайланатын депутаттар кейін төрағасын да таңдайтын болады.

== Тағайындалуы ==
Төрағаны [[қазақ тілі]]н жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Төрағаның лауазымына кандидатураны [[Қазақстан президенті]] ұсынады. Құрылтай президент ұсынысына екі мәрте келіспесе, президент Құрылтайды тарата алады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; Құрылтай депутаттары Төрағаны лауазымынан босатуға құқылы.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері және өкілеттіктері ==
Төраға Құрылтай отырыстарын шақырады және оларға төрағалық етеді. Депутаттар берген дауыс тең келіп қалса, шешуші дауысты Төраға жасайды. Төраға, оған қоса, [[Қазақстан Құрылтайының Бюросы|Құрылтай бюросы]]н басқарады.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

== Орынбасарлары ==
Төрағаның үш&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt; орынбасарын Құрылтай депутаттары сайлайды. Олардың кандидатураларын Төрағаның өзі ұсынады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;/&gt;

Төраға сайланбай тұрғанда Құрылтайдың отырыстарына [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның басшысы төрағалық етеді.&lt;ref name=&quot;akordakz&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайы]]</text>
      <sha1>ogjkzy2rvfcm3k9acv81smdm77jryew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азиядағы қызмет көрсету компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784161</id>
    <revision>
      <id>3636186</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Азиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Азия компаниялары]]</comment>
      <origin>3636186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="8ci188grbt5122tc2gbpxtsg8mjv94x" xml:space="preserve">[[Санат:Құрлықтар бойынша қызмет көрсету компаниялары]]
[[Санат:Азиядағы қызмет көрсету салалары]]
[[Санат:Азия компаниялары]]</text>
      <sha1>8ci188grbt5122tc2gbpxtsg8mjv94x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784162</id>
    <revision>
      <id>3636190</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия экономикасы]] [[Санат:Құрлықтар бойынша компаниялар]] [[Санат:Азияда орналасқан іскерлік ұйымдар]]</comment>
      <origin>3636190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="hsd25i1oihdri7zbzdgjl9mqhit059c" xml:space="preserve">[[Санат:Азия экономикасы]]
[[Санат:Құрлықтар бойынша компаниялар]]
[[Санат:Азияда орналасқан іскерлік ұйымдар]]</text>
      <sha1>hsd25i1oihdri7zbzdgjl9mqhit059c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784163</id>
    <revision>
      <id>3636191</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қарағанды обл. тіл басқармасы</username>
        <id>179140</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; ''' Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы '''  [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|ҚарМУ]]-нің аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры. 15 қазан 1952 жылы ...</comment>
      <origin>3636191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3507" sha1="pno3nu7ohoqddk0ixjw0684h70cisro" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
''' Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы '''  [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|ҚарМУ]]-нің аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры. 15 қазан 1952 жылы [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген. 

1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен бітірді. Сол жылы оқу орнының ағылшын тілі факультеті жанындағы фонетика кафедрасына оқытушы болып орналасып, аталған қызметті бір жыл атқарды. 1978–1982 жылдары Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының аспирантурасында білім алды. Кейін [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|ҚарМУ]]-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық уақыт еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты. Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері. «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бұл марапаттар оның білім беру саласындағы көпжылдық педагогикалық және ғылыми қызметінің нәтижесі болып табылады. Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], Болгария, Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі [[Scopus]] дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған. 
&lt;ref&gt;https://saryarqatv.kz/kz/news/19309 ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;ref&gt;https://saryarqatv.kz/kz/news/19309 ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>pno3nu7ohoqddk0ixjw0684h70cisro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азияда орналасқан іскерлік ұйымдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784164</id>
    <revision>
      <id>3636192</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бағыты бойынша Азияда орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Құрлықтар бойынша іскерлік ұйымдар]] [[Санат:Азиядағы бизнес]]</comment>
      <origin>3636192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="eq1i9bth2joclbr6qycjnblx7f1tej1" xml:space="preserve">[[Санат:Бағыты бойынша Азияда орналасқан ұйымдар]]
[[Санат:Құрлықтар бойынша іскерлік ұйымдар]]
[[Санат:Азиядағы бизнес]]</text>
      <sha1>eq1i9bth2joclbr6qycjnblx7f1tej1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бағыты бойынша Азияда орналасқан ұйымдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784165</id>
    <revision>
      <id>3636193</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия ұйымдары]] [[Санат:Құрлықтар және бағыты бойынша ұйымдар]]</comment>
      <origin>3636193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="8vzf7j0hqj6oc3e6cjpym8bhcy5z49p" xml:space="preserve">[[Санат:Азия ұйымдары]]
[[Санат:Құрлықтар және бағыты бойынша ұйымдар]]</text>
      <sha1>8vzf7j0hqj6oc3e6cjpym8bhcy5z49p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азиядағы бизнес</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784166</id>
    <revision>
      <id>3636194</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар бойынша бизнес]] [[Санат:Азия экономикасы]]</comment>
      <origin>3636194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="55bq372n1smrf5ax93z9q3ycepisfxw" xml:space="preserve">[[Санат:Құрлықтар бойынша бизнес]]
[[Санат:Азия экономикасы]]</text>
      <sha1>55bq372n1smrf5ax93z9q3ycepisfxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытайдағы қаржылық қызметтер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784167</id>
    <revision>
      <id>3636195</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қаржылық қызметтер]] [[Санат:Қытайдағы қаржы]] [[Санат:Қытайдағы қызмет көрсету салалары]]</comment>
      <origin>3636195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="dpkw85lndwbts4d97l99sqgza908nc3" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызметтер]]
[[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қаржылық қызметтер]]
[[Санат:Қытайдағы қаржы]]
[[Санат:Қытайдағы қызмет көрсету салалары]]</text>
      <sha1>dpkw85lndwbts4d97l99sqgza908nc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытайдағы қаржы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784168</id>
    <revision>
      <id>3636198</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Қытай экономикасы]] [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] [[Санат:Азия елдері бойынша қаржы]]</comment>
      <origin>3636198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="dtz6gh3ivpwwa3d4v03m7tq60udem75" xml:space="preserve">[[Санат:Қытай экономикасы]]
[[Санат:Елдер бойынша қаржы]]
[[Санат:Азия елдері бойынша қаржы]]</text>
      <sha1>dtz6gh3ivpwwa3d4v03m7tq60udem75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия елдері бойынша қаржы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784169</id>
    <revision>
      <id>3636199</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия елдерінің экономикасы]] [[Санат:Азиядағы қаржы]]</comment>
      <origin>3636199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="n3auqdnqs7gzx36ka1dy7i3pm0ktvyc" xml:space="preserve">[[Санат:Азия елдерінің экономикасы]]
[[Санат:Азиядағы қаржы]]</text>
      <sha1>n3auqdnqs7gzx36ka1dy7i3pm0ktvyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытайдағы қызмет көрсету салалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784170</id>
    <revision>
      <id>3636200</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Қытай өнеркәсібі]]</comment>
      <origin>3636200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="qboncv7e179yoeqmp1wy12q5nwlvar2" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қызмет көрсету салалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету салалары]]
[[Санат:Қытай өнеркәсібі]]</text>
      <sha1>qboncv7e179yoeqmp1wy12q5nwlvar2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытай өнеркәсібі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784171</id>
    <revision>
      <id>3636211</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Қытай экономикасы]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы салалар]]</comment>
      <origin>3636211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="4s4ocsnv61bjeo3c7li0kqzl0pxat1p" xml:space="preserve">[[Санат:Қытай экономикасы]]
[[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]]
[[Санат:Елдер бойынша Азиядағы салалар]]</text>
      <sha1>4s4ocsnv61bjeo3c7li0kqzl0pxat1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытай қызмет көрсету компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784172</id>
    <revision>
      <id>3636213</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Салалар бойынша Қытай компаниялары]] [[Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Қытайдағы қызмет көрсету салалары]]</comment>
      <origin>3636213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358" sha1="n5uv6byq5i4j1goloyq58mkf4qbbfhm" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]]
[[Санат:Салалар бойынша Қытай компаниялары]]
[[Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]]
[[Санат:Қытайдағы қызмет көрсету салалары]]</text>
      <sha1>n5uv6byq5i4j1goloyq58mkf4qbbfhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Салалар бойынша Қытай компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784173</id>
    <revision>
      <id>3636214</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Қытай компаниялары]] [[Санат:Қытай өнеркәсібі]] [[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар бойынша Азия компаниялары]]</comment>
      <origin>3636214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="264" sha1="3gpv721dnz73v3jb86mc01kyv8parbv" xml:space="preserve">[[Санат:Қытай компаниялары]]
[[Санат:Қытай өнеркәсібі]]
[[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]]
[[Санат:Салалар бойынша Азия компаниялары]]</text>
      <sha1>3gpv721dnz73v3jb86mc01kyv8parbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Салалар бойынша Азия компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784174</id>
    <revision>
      <id>3636215</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Азия компаниялары]] [[Санат:Азиядағы салалар]]</comment>
      <origin>3636215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="84m3b1cno1c1ugpghrr8d6j1rchmo9n" xml:space="preserve">[[Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар]]
[[Санат:Азия компаниялары]]
[[Санат:Азиядағы салалар]]</text>
      <sha1>84m3b1cno1c1ugpghrr8d6j1rchmo9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784175</id>
    <revision>
      <id>3636216</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Құрлықтар бойынша өнеркәсіп салалары]]</comment>
      <origin>3636216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="q6w9g0g5tm6hmwk4snpndemfgwz3wiq" xml:space="preserve">[[Санат:Құрлықтар бойынша компаниялар]]
[[Санат:Салалар бойынша компаниялар]]
[[Санат:Құрлықтар бойынша өнеркәсіп салалары]]</text>
      <sha1>q6w9g0g5tm6hmwk4snpndemfgwz3wiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784176</id>
    <revision>
      <id>3636225</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия елдерінің экономикасы]] [[Санат:Азия компаниялары]] [[Санат:Азия елдері бойынша іскерлік ұйымдар]]</comment>
      <origin>3636225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="ofqwlbxjq0itcvn83tqn3muc7rmv0lf" xml:space="preserve">[[Санат:Азия елдерінің экономикасы]]
[[Санат:Азия компаниялары]]
[[Санат:Азия елдері бойынша іскерлік ұйымдар]]</text>
      <sha1>ofqwlbxjq0itcvn83tqn3muc7rmv0lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия елдері бойынша іскерлік ұйымдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784177</id>
    <revision>
      <id>3636229</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азияда орналасқан іскерлік ұйымдар]] [[Санат:Азия елдері бойынша бизнес]] [[Санат:Бағыты мен елі бойынша Азияда орналасқан ұйымдар]]</comment>
      <origin>3636229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="d4mrugf6t5e5dxcfwxo8jg74bw71n5y" xml:space="preserve">[[Санат:Азияда орналасқан іскерлік ұйымдар]]
[[Санат:Азия елдері бойынша бизнес]]
[[Санат:Бағыты мен елі бойынша Азияда орналасқан ұйымдар]]</text>
      <sha1>d4mrugf6t5e5dxcfwxo8jg74bw71n5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия елдері бойынша бизнес</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784178</id>
    <revision>
      <id>3636230</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азиядағы бизнес]] [[Санат:Азия елдерінің экономикасы]] [[Санат:Елдер бойынша бизнес]]</comment>
      <origin>3636230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="epoxqygrs8nry0inm33nr1jvyu3dmib" xml:space="preserve">[[Санат:Азиядағы бизнес]]
[[Санат:Азия елдерінің экономикасы]]
[[Санат:Елдер бойынша бизнес]]</text>
      <sha1>epoxqygrs8nry0inm33nr1jvyu3dmib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша бизнес</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784179</id>
    <revision>
      <id>3636231</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бизнес]] [[Санат:Елдер бойынша экономика]]</comment>
      <origin>3636231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="ctp4l2hrhizvlf2hxpad6776xi9zqhk" xml:space="preserve">[[Санат:Бизнес]]
[[Санат:Елдер бойынша экономика]]</text>
      <sha1>ctp4l2hrhizvlf2hxpad6776xi9zqhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бағыты мен елі бойынша Азияда орналасқан ұйымдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784180</id>
    <revision>
      <id>3636232</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия елдері бойынша ұйымдар]] [[Санат:Бағыты бойынша Азияда орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Бағыты және елдер бойынша ұйымдар]]</comment>
      <origin>3636232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="d47z75n8iw99z9skovnx2rnkq67umgz" xml:space="preserve">[[Санат:Азия елдері бойынша ұйымдар]]
[[Санат:Бағыты бойынша Азияда орналасқан ұйымдар]]
[[Санат:Бағыты және елдер бойынша ұйымдар]]</text>
      <sha1>d47z75n8iw99z9skovnx2rnkq67umgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия елдері бойынша ұйымдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784181</id>
    <revision>
      <id>3636233</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия ұйымдары]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша ұйымдар]] [[Санат:Азия елдері]]</comment>
      <origin>3636233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="o744ubmyvgocojxr9huq7unp87ptevy" xml:space="preserve">[[Санат:Азия ұйымдары]]
[[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша ұйымдар]]
[[Санат:Азия елдері]]</text>
      <sha1>o744ubmyvgocojxr9huq7unp87ptevy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытайдағы инвестициялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784182</id>
    <revision>
      <id>3636234</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша инвестициялар]] [[Санат:Қытайдағы қаржы]]</comment>
      <origin>3636234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="il0s00tdzbp2t1r1t5mwo9qtzq83cyq" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша инвестициялар]]
[[Санат:Қытайдағы қаржы]]</text>
      <sha1>il0s00tdzbp2t1r1t5mwo9qtzq83cyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша инвестициялық компаниялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784183</id>
    <revision>
      <id>3636241</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Инвестициялық компаниялар]] [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша инвестициялар]]</comment>
      <origin>3636241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="28kzkq3a9cf0fqhxlxo2mp4j6htsli1" xml:space="preserve">[[Санат:Инвестициялық компаниялар]]
[[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]]
[[Санат:Елдер бойынша инвестициялар]]</text>
      <sha1>28kzkq3a9cf0fqhxlxo2mp4j6htsli1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытай мемлекеттік компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784184</id>
    <revision>
      <id>3636244</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Меншік нысаны бойынша Қытай компаниялары]] [[Санат:Қытай мемлекеттік қаржысы]] [[Санат:Қытай үкіметі]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік компаниялар]] [[Санат:Азия мемлекеттік компаниялары]]</comment>
      <origin>3636244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="d0b0jvea608kohtpx6piuwbyn9am96w" xml:space="preserve">[[Санат:Меншік нысаны бойынша Қытай компаниялары]]
[[Санат:Қытай мемлекеттік қаржысы]]
[[Санат:Қытай үкіметі]]
[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік компаниялар]]
[[Санат:Азия мемлекеттік компаниялары]]</text>
      <sha1>d0b0jvea608kohtpx6piuwbyn9am96w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия мемлекеттік компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784185</id>
    <revision>
      <id>3636247</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия компаниялары]] [[Санат:Мемлекеттік компаниялар]] [[Санат:Азиядағы үкімет]]</comment>
      <origin>3636247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="c8kvcuacfi0wf3ght1pg7kz8iyxpnng" xml:space="preserve">[[Санат:Азия компаниялары]]
[[Санат:Мемлекеттік компаниялар]]
[[Санат:Азиядағы үкімет]]</text>
      <sha1>c8kvcuacfi0wf3ght1pg7kz8iyxpnng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азиядағы үкімет</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784186</id>
    <revision>
      <id>3636248</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар бойынша үкімет]] [[Санат:Азия]]</comment>
      <origin>3636248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="np4h4a6s6nka8lbpaf37fmum6buowhn" xml:space="preserve">[[Санат:Құрлықтар бойынша үкімет]]
[[Санат:Азия]]</text>
      <sha1>np4h4a6s6nka8lbpaf37fmum6buowhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Меншік нысаны бойынша Қытай компаниялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784187</id>
    <revision>
      <id>3636250</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Меншік нысаны мен ел бойынша компаниялар]] [[Санат:Қытай компаниялары]]</comment>
      <origin>3636250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="g9ywrct82ow6bjhot9xr83mdt8wgn8l" xml:space="preserve">[[Санат:Меншік нысаны мен ел бойынша компаниялар]]
[[Санат:Қытай компаниялары]]</text>
      <sha1>g9ywrct82ow6bjhot9xr83mdt8wgn8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Меншік нысаны мен ел бойынша компаниялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784188</id>
    <revision>
      <id>3636251</id>
      <timestamp>2026-07-28T14:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша компаниялар]] [[Санат:Меншік нысаны бойынша компаниялар]]</comment>
      <origin>3636251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="kcjgihacdcw4v3alabwsz0fwruxqpe2" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша компаниялар]]
[[Санат:Меншік нысаны бойынша компаниялар]]</text>
      <sha1>kcjgihacdcw4v3alabwsz0fwruxqpe2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытай мемлекеттік қаржысы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784189</id>
    <revision>
      <id>3636252</id>
      <timestamp>2026-07-28T14:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік қаржы]] [[Санат:Қытай үкіметі]] [[Санат:Қытайдағы қаржы]] [[Санат:Қытай мемлекеттік саясаты]]</comment>
      <origin>3636252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="dv87ca2yzmo04c1tcd7uxhmk7owdmme" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік қаржы]]
[[Санат:Қытай үкіметі]]
[[Санат:Қытайдағы қаржы]]
[[Санат:Қытай мемлекеттік саясаты]]</text>
      <sha1>dv87ca2yzmo04c1tcd7uxhmk7owdmme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Мерке лайф</title>
    <ns>3</ns>
    <id>784190</id>
    <revision>
      <id>3636254</id>
      <timestamp>2026-07-28T14:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3636254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="7ue98l2kxf3tuu05ib8brvjlv4u88md" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Мерке лайф}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 19:36, 2026 ж. шілденің 28 (+05)</text>
      <sha1>7ue98l2kxf3tuu05ib8brvjlv4u88md</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша мемлекеттік қаржы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784191</id>
    <revision>
      <id>3636257</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мемлекеттік қаржы]] [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] [[Санат:Елдер бойынша экономикалық саясат]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]]</comment>
      <origin>3636257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="8hiosqcqbhuadnzp5up9tj1yl0q2mp9" xml:space="preserve">[[Санат:Мемлекеттік қаржы]]
[[Санат:Елдер бойынша қаржы]]
[[Санат:Елдер бойынша экономикалық саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]]</text>
      <sha1>8hiosqcqbhuadnzp5up9tj1yl0q2mp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мемлекеттік қаржы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784192</id>
    <revision>
      <id>3636258</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Үкімет]] [[Санат:Қоғамдық қаржы]] [[Санат:Көпшілік құқығы]]</comment>
      <origin>3636258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="prdn0xmx4shu5ag2wolgz7nqd8dp9w6" xml:space="preserve">[[Санат:Үкімет]]
[[Санат:Қоғамдық қаржы]]
[[Санат:Көпшілік құқығы]]</text>
      <sha1>prdn0xmx4shu5ag2wolgz7nqd8dp9w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қоғамдық қаржы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784193</id>
    <revision>
      <id>3636259</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Қаржы салалары]] [[Санат:Саяси экономия]] [[Санат:Мемлекеттік экономика]] [[Санат:Мемлекеттік сектор]]</comment>
      <origin>3636259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="cdke1ov56c9o1jxntietaimavgvhc5x" xml:space="preserve">[[Санат:Қаржы салалары]]
[[Санат:Саяси экономия]]
[[Санат:Мемлекеттік экономика]]
[[Санат:Мемлекеттік сектор]]</text>
      <sha1>cdke1ov56c9o1jxntietaimavgvhc5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мемлекеттік сектор</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784194</id>
    <revision>
      <id>3636260</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Үкімет]] [[Санат:Экономика секторлары]] [[Санат:Қоғамдық кеңістік]]</comment>
      <origin>3636260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="l51wupfsqpfbkomwujp4okde3g8uu3h" xml:space="preserve">[[Санат:Үкімет]]
[[Санат:Экономика секторлары]]
[[Санат:Қоғамдық кеңістік]]</text>
      <sha1>l51wupfsqpfbkomwujp4okde3g8uu3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қоғамдық кеңістік</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784195</id>
    <revision>
      <id>3636261</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Қоғам]]</comment>
      <origin>3636261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="p7cwlp0y0gj2sypizyda7paat5s9o42" xml:space="preserve">[[Санат:Қоғам]]</text>
      <sha1>p7cwlp0y0gj2sypizyda7paat5s9o42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша экономикалық саясат</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784196</id>
    <revision>
      <id>3636262</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Экономикалық саясат]] [[Санат:Елдер бойынша экономика]] [[Санат:Елдер бойынша саясат]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат]]</comment>
      <origin>3636262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="m7okujhzqy0b13078ybhf564s4cyj0m" xml:space="preserve">[[Санат:Экономикалық саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша экономика]]
[[Санат:Елдер бойынша саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат]]</text>
      <sha1>m7okujhzqy0b13078ybhf564s4cyj0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Экономикалық саясат</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784197</id>
    <revision>
      <id>3636267</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бағыты бойынша саясат]] [[Санат:Саяси экономия]] [[Санат:Мемлекеттік саясат]] [[Санат:Экономика]] [[Санат:Басқару саясаты]]</comment>
      <origin>3636267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="dr18m2bcggxzaakpdd9qtwdzje9hcpx" xml:space="preserve">[[Санат:Бағыты бойынша саясат]]
[[Санат:Саяси экономия]]
[[Санат:Мемлекеттік саясат]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Басқару саясаты]]</text>
      <sha1>dr18m2bcggxzaakpdd9qtwdzje9hcpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұғыр батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784198</id>
    <redirect title="Тұғыр батыр Кенжесұлы" />
    <revision>
      <id>3636268</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>124458</id>
      </contributor>
      <comment>Тұлға Тұғыр батыр деп де ізделетін болғандықтан бағыттаушы бет ашылды.</comment>
      <origin>3636268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="cq2c22p3uxfvp8yptzsmc26msuqi3nf" xml:space="preserve">#redirect [[Тұғыр батыр Кенжесұлы]]</text>
      <sha1>cq2c22p3uxfvp8yptzsmc26msuqi3nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784199</id>
    <revision>
      <id>3636269</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мемлекеттік саясат]] [[Санат:Елдер бойынша саясат]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік басқару]]</comment>
      <origin>3636269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="262" sha1="4jj5mn5a1511qbl5vn6cxfwt0gr6m0y" xml:space="preserve">[[Санат:Мемлекеттік саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]]
[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік басқару]]</text>
      <sha1>4jj5mn5a1511qbl5vn6cxfwt0gr6m0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша мемлекеттік басқару</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784200</id>
    <revision>
      <id>3636271</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұқаралық әкімшілік]] [[Санат:Елдер бойынша саясат]] [[Санат:Елдер бойынша санаттар]]</comment>
      <origin>3636271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="i2y7qe0rtnsum86mopdoa3ggaxnomy1" xml:space="preserve">[[Санат:Бұқаралық әкімшілік]]
[[Санат:Елдер бойынша саясат]]
[[Санат:Елдер бойынша санаттар]]</text>
      <sha1>i2y7qe0rtnsum86mopdoa3ggaxnomy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қытай мемлекеттік саясаты</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784201</id>
    <revision>
      <id>3636272</id>
      <timestamp>2026-07-28T16:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат]] [[Санат:Қытай саясаты]] [[Санат:Қытай үкіметі]]</comment>
      <origin>3636272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="p95f22j6dgdixyp6l3m4qdyrwcphkwf" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік саясат]]
[[Санат:Қытай саясаты]]
[[Санат:Қытай үкіметі]]</text>
      <sha1>p95f22j6dgdixyp6l3m4qdyrwcphkwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-07-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>784203</id>
    <revision>
      <id>3636283</id>
      <timestamp>2026-07-28T18:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-07-29|POTD 2026-07-29]]: filename only</comment>
      <origin>3636283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="ca4m7pjqcylsw9ypsdw7derj4gmqvm1" xml:space="preserve">St. Wolfgang kath. Pfarrkirche Pacher-Altar Lazarus 01.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ca4m7pjqcylsw9ypsdw7derj4gmqvm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Донскойдың Кремлі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784204</id>
    <revision>
      <id>3636380</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — Мәскеу қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен мұнаралардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/plac...</comment>
      <origin>3636380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5558" sha1="si29zsvwo504dzubev00vl10ptolg3i" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — Мәскеу қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен мұнаралардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас [[Мячково]] ауылы маңындағы тас кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал қыста қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Археологиялық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «'''Ақтас Мәскеу'''» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас қамалдардың салынуы [[Мәскеу ұлы кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>si29zsvwo504dzubev00vl10ptolg3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636382</id>
      <parentid>3636380</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="54b5my0y1yhrtbd9o1hadwz41o7t3d2" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — Мәскеу қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен мұнаралардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас [[Мячково]] ауылы маңындағы тас кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал қыста қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Археологиялық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас қамалдардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

[[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>54b5my0y1yhrtbd9o1hadwz41o7t3d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636383</id>
      <parentid>3636382</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5547" sha1="g7oc2fqaj8qk6v4krgx8axrmlb0e3mt" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — Мәскеу қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен мұнаралардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас [[Мячково]] ауылы маңындағы тас кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал қыста қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Археологиялық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас қамалдардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>g7oc2fqaj8qk6v4krgx8axrmlb0e3mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636384</id>
      <parentid>3636383</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5546" sha1="tw1u1n86ixovh7lj7rwmvbabvwld7i7" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — Мәскеу қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен мұнаралардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас [[Мячково]] ауылы маңындағы тас кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал қыста қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Археологиялық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас қамалдардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>tw1u1n86ixovh7lj7rwmvbabvwld7i7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636385</id>
      <parentid>3636384</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5550" sha1="tuizu0kq60hrcbx5xsw9dl4vyfvi5af" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен мұнаралардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас [[Мячково]] ауылы маңындағы тас кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал қыста қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Археологиялық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас қамалдардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>tuizu0kq60hrcbx5xsw9dl4vyfvi5af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636386</id>
      <parentid>3636385</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5574" sha1="2n5g3k9jsn0ri76un6y4g2057j0xsel" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш [[қабырға]]лар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас [[Мячково]] ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2n5g3k9jsn0ri76un6y4g2057j0xsel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636387</id>
      <parentid>3636386</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="lh84u3g5uvq3kj09pd5vh9c26d3c799" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер [[Пахра өзені]]нің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін [[Неглинная өзені]]нен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>lh84u3g5uvq3kj09pd5vh9c26d3c799</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636388</id>
      <parentid>3636387</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5558" sha1="lds70p328h5dgvu81fzq0cb9tjnsul3" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің [[Мәскеу өзені]]не құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>lds70p328h5dgvu81fzq0cb9tjnsul3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636389</id>
      <parentid>3636388</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5554" sha1="l6qj4dis1l1mg32u6imku9j9sunpu38" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликово шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен [[Вознесенский монастыры]]нда да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>l6qj4dis1l1mg32u6imku9j9sunpu38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636390</id>
      <parentid>3636389</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="ns5f2lokhcwz8ckf6x78xv1nd1dgrct" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Иван III]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ns5f2lokhcwz8ckf6x78xv1nd1dgrct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636391</id>
      <parentid>3636390</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="5kwl252dod2y0196aq2hdsbkpzinfuu" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[III Иван]] билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5kwl252dod2y0196aq2hdsbkpzinfuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636392</id>
      <parentid>3636391</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5544" sha1="co04zu3fquqqti4ofewrdf2xckoslw4" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы [[Чудов монастыры]] мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек [[Новгород]] пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>co04zu3fquqqti4ofewrdf2xckoslw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636393</id>
      <parentid>3636392</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5536" sha1="78rndllgumian3rtuoenedc4nc2uy8h" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>78rndllgumian3rtuoenedc4nc2uy8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636394</id>
      <parentid>3636393</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5585" sha1="35vp98ihvjor65ktvx04l3zea2qeuim" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Кремль — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>35vp98ihvjor65ktvx04l3zea2qeuim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636395</id>
      <parentid>3636394</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5609" sha1="abw1qq208mymbqqrscvlzlfh01n1lz5" xml:space="preserve">'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>abw1qq208mymbqqrscvlzlfh01n1lz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636396</id>
      <parentid>3636395</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5762" sha1="afwzfcfy0vqry9hd5t4xhnxmyzsr313" xml:space="preserve">[[File:Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg|thumb|350px|Аполлинарий Васнецовтың суретті реконструкциясы]]
'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>afwzfcfy0vqry9hd5t4xhnxmyzsr313</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636397</id>
      <parentid>3636396</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3636397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9215" sha1="nbgs8mysomkjd9nx6dsww6d5ymi6ago" xml:space="preserve">[[File:Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg|thumb|350px|Аполлинарий Васнецовтың суретті реконструкциясы]]

{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Ұлы Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = Ұлы Мәскеу кінәздігі
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>nbgs8mysomkjd9nx6dsww6d5ymi6ago</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636398</id>
      <parentid>3636397</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9296" sha1="n82a7rqu6tqe89ttign3jkzs4gyyqme" xml:space="preserve">[[File:Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg|thumb|350px|Аполлинарий Васнецовтың суретті реконструкциясы]]

{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Ұлы Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = Ұлы Мәскеу кінәздігі
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>n82a7rqu6tqe89ttign3jkzs4gyyqme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636399</id>
      <parentid>3636398</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9142" sha1="gizx7czixwblofmtzpetkp7t3pz6ktg" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Ұлы Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = Ұлы Мәскеу кінәздігі
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>gizx7czixwblofmtzpetkp7t3pz6ktg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636400</id>
      <parentid>3636399</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9132" sha1="qa71ei8nll2ffuo3978obv8fggfft9e" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qa71ei8nll2ffuo3978obv8fggfft9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636401</id>
      <parentid>3636400</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Кремльдер|Кремльдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9167" sha1="odranjifqo0wbj8k2bypmsl3g3ccdte" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]</text>
      <sha1>odranjifqo0wbj8k2bypmsl3g3ccdte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636402</id>
      <parentid>3636401</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мәскеу қамалдары|Мәскеу қамалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9214" sha1="ewul69oq3p47specs7axww1h7bc54ud" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу қамалдары]]</text>
      <sha1>ewul69oq3p47specs7axww1h7bc54ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636403</id>
      <parentid>3636402</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мәскеу Кремлі|Мәскеу Кремлі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9255" sha1="j7cvazzjzpavmwl05obk2sl79rdz6gz" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу қамалдары]]
[[Санат:Мәскеу Кремлі]]</text>
      <sha1>j7cvazzjzpavmwl05obk2sl79rdz6gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636406</id>
      <parentid>3636403</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мәскеу бекіністері|Мәскеу бекіністері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9306" sha1="gmgtmwkyoj19qk1upchttv7ifqvh39d" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу қамалдары]]
[[Санат:Мәскеу Кремлі]]
[[Санат:Мәскеу бекіністері]]</text>
      <sha1>gmgtmwkyoj19qk1upchttv7ifqvh39d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636410</id>
      <parentid>3636406</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мәскеу қамалдары|Мәскеу қамалдары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9259" sha1="3zzft2fvwl6n9gefxbvyo74npv5g5im" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = Мәскеу
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = Мәскеу кінәздігі
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу Кремлі]]
[[Санат:Мәскеу бекіністері]]</text>
      <sha1>3zzft2fvwl6n9gefxbvyo74npv5g5im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636411</id>
      <parentid>3636410</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9271" sha1="puklrhkofrx3r4311wntcj02tkf1ork" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = [[Ресей]]
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = [[Мәскеу]]
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = [[Мәскеу кінәздігі]]
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу Кремлі]]
[[Санат:Мәскеу бекіністері]]</text>
      <sha1>puklrhkofrx3r4311wntcj02tkf1ork</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636412</id>
      <parentid>3636411</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9267" sha1="ocll6scae5601wlyvqktz4l23gxtpe3" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Дмитрий Донскойдың Кремлі
| шынайы аты         = Ақтасты Мәскеу Кремлі
| бұрынғы атауы      = Ағаш Мәскеу Кремлі
| балама аты         = Ақтасты Кремль
| статусы            = Сақталмаған
| суреті             = Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Дмитрий Донской тұсындағы ақтасты Мәскеу Кремлінің көркем реконструкциясы (Апполинарий Васнецов)
| позициялық карта   = Ресей
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 55
 |lat_min = 45
 |lat_sec = 5
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 37
 |lon_min = 37
 |lon_sec = 4
| карта атауы        = [[Мәскеу]]
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Мәскеудегі алғашқы тас қамал
| ізашары            = Ағаш Мәскеу Кремлі
| ізбасары           = Қазіргі кірпіш Мәскеу Кремлі
| ғимарат түрі       = Қамал
| сәулет стилі       = Ортағасырлық орыс қорғаныс сәулеті
| қолданылуы         = Қорғаныс, кінәз резиденциясы, әкімшілік орталық
| орналасуы          = Боровицкий төбесі
| мекен жайы         = 
| қала               = [[Мәскеу]]
| мемлекет           = [[Мәскеу кінәздігі]]
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Мәскеудегі алғашқы ақтастан салынған бекініс
| құрылысы басталды  = 1366
| құрылысы аяқталды  = 1367
| ашылған уақыты     = 1367
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 1485–1495 жылдары біртіндеп бұзылып, орнына қазіргі кірпіш Кремль салынды
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = Ақ әктас
| көлемі             = Қабырғаларының ұзындығы шамамен 2 км
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = [[Дмитрий Донской]]
| иемденуші          = [[Мәскеу кінәздігі]]
| басқарушы орган    = Мәскеу кінәздігі
| сәулетшісі         = Белгісіз
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Мәскеу құрылысшылары
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Ақтасты Мәскеу Кремлі''' ({{lang-ru|Белокаменный Московский Кремль}}) — [[Мәскеу]] қаласындағы алғашқы тас қамал. Ағаш қабырғалар мен [[мұнара]]лардың орнына ақ тастан тұрғызылған жаңа қорғаныс құрылыстары 1366–1367 жылдары Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың билігі кезінде салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kremlin-Moscow |title=Kremlin |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы И. Е. Забелиннің пікірінше, құрылысқа пайдаланылған ақ тас Мячково ауылы маңындағы [[тас]] кеніштерінен өндірілген. Ол жер Пахра өзенінің Мәскеу өзеніне құяр тұсында орналасқан. Жаз мезгілінде тас өзен арқылы кемелермен, ал [[қыс]]та қатып қалған өзен үстімен шаналармен жеткізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; [[Археология]]лық зерттеулерге сәйкес, қамалдың ең маңызды бөліктері мен шабуыл қаупі жоғары тұстарындағы қабырғалар мен мұнаралар ғана тастан салынған. Қорғаныс жүйесін Неглинная өзенінен Мәскеу өзеніне дейін қазылған ор толықтырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/item/328067 |title=История Московского Кремля |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тарихшы М. Н. Тихомиров «Ежелгі Мәскеу XII–XV ғасырларда» атты еңбегінде алғашқы тас қабырғалардың биіктігі онша үлкен болмағанын, ал оларды биіктету жұмыстары бірнеше жыл бойы жалғасқанын жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004168965 |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Российская государственная библиотека |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңнен бастап жылнамаларда Мәскеу жиі «Ақтасты Мәскеу» (''Москва белокаменная'') деп атала бастады. Тас [[қамал]]дардың салынуы [[Мәскеу кінәздігі]]не сыртқы саясатта дербес әрі белсенді әрекет етуге мүмкіндік берді. 1368 және 1370 жылдары бұл қабырғалар [[Ольгерд]]тің Мәскеуді қоршауына төтеп берді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Moscow/ |title=Moscow |publisher=World History Encyclopedia |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Тылын нығайтқаннан кейін Мәскеу кінәзі Алтын Ордамен қарым-қатынасты шиеленістірді. Кейін бұл текетірес [[Куликов шайқасы]]на ұласты. Алайда 1382 жылы [[Тоқтамыс ханның Мәскеуге жорығы|Тоқтамыс ханның жорығы]] кезінде Кремль алынып, қатты қиратылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Тоқтамыс әскерлері кеткеннен кейін қамал қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/history/619052 |title=The Campaign of Tokhtamysh against Moscow |publisher=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Дмитрий Донскойдың тұсында Кремль аумағындағы Чудов монастыры мен Вознесенский монастырында да тас шіркеулер тұрғызылды. XIV ғасырдың соңына қарай Мәскеу Кремлі тас құрылыстарының саны жағынан орыс қалаларының басым бөлігінен озып, тек Новгород пен [[Псков]]тан ғана кейін тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/moskovskii-kreml |title=Московский Кремль |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; III Иван билік құрған кезеңде ақ тастан салынған Кремль қабырғалары толықтай бұзылып, олардың орнына қазіргі күнге дейін сақталған қызыл кірпіштен тұрғызылған жаңа қабырғалар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |title=Kremlin and Red Square, Moscow |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу Кремлі]]
[[Санат:Мәскеу бекіністері]]</text>
      <sha1>ocll6scae5601wlyvqktz4l23gxtpe3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Кремльдер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784205</id>
    <revision>
      <id>3636404</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ресей қамалдары]]</comment>
      <origin>3636404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="7lyzyouoi7sbw3pq9zh6pnz55sblj8j" xml:space="preserve">[[Санат:Ресей қамалдары]]</text>
      <sha1>7lyzyouoi7sbw3pq9zh6pnz55sblj8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636405</id>
      <parentid>3636404</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей бекіністері|Ресей бекіністері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="j2v1jrj4f1lscumdiuq52v48bodylt6" xml:space="preserve">[[Санат:Ресей қамалдары]]
[[Санат:Ресей бекіністері]]</text>
      <sha1>j2v1jrj4f1lscumdiuq52v48bodylt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мәскеу бекіністері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784206</id>
    <revision>
      <id>3636407</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ресей қалалары бойынша бекіністер]]</comment>
      <origin>3636407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="lt5q6fey7cpepncub0r65z6m169nt1k" xml:space="preserve">[[Санат:Ресей қалалары бойынша бекіністер]]</text>
      <sha1>lt5q6fey7cpepncub0r65z6m169nt1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мәскеу Кремлі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784207</id>
    <revision>
      <id>3636408</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Кремльдер]]</comment>
      <origin>3636408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="o67di5tedq3nkraph5302py7f90mdyi" xml:space="preserve">[[Санат:Кремльдер]]</text>
      <sha1>o67di5tedq3nkraph5302py7f90mdyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636409</id>
      <parentid>3636408</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мәскеу бекіністері|Мәскеу бекіністері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="31h5agdidte9uum3dtq1x9dt5x1h0ls" xml:space="preserve">[[Санат:Кремльдер]]
[[Санат:Мәскеу бекіністері]]</text>
      <sha1>31h5agdidte9uum3dtq1x9dt5x1h0ls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сығанақ шайқасы (1427)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784208</id>
    <revision>
      <id>3636414</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;  == Алғышарттары ==  Парсы тарихшысы Абд әр-Раззақ Самарқанд...</comment>
      <origin>3636414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5842" sha1="9tvrzr4izxwqhi7a7ibkkzckt8y6aaq" xml:space="preserve">'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы өзбек ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде Самарқанға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9tvrzr4izxwqhi7a7ibkkzckt8y6aaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636415</id>
      <parentid>3636414</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3636415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10689" sha1="n3ygw8ntrfonfmb6ps6rcml7dq7wbdb" xml:space="preserve">'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы өзбек ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде Самарқанға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>n3ygw8ntrfonfmb6ps6rcml7dq7wbdb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636416</id>
      <parentid>3636415</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алтын Орда шайқастары|Алтын Орда шайқастары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10746" sha1="c7nn99kliymiciu4lmaui22f2606fdp" xml:space="preserve">'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы өзбек ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде Самарқанға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>c7nn99kliymiciu4lmaui22f2606fdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636417</id>
      <parentid>3636416</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3636417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17580" sha1="s1z8jhy3prl6wxsocqd0mm5dktxkpzf" xml:space="preserve">'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы өзбек ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде Самарқанға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның Сырдария бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

Сығанақ маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

Абд әр-Раззақ Самарқандидің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар [[Герат]]қа 1427 жылдың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол Сырдариядан өтіп, Ташкентке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, Әмудариядан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты Әмір Темір сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Тимур әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>s1z8jhy3prl6wxsocqd0mm5dktxkpzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636418</id>
      <parentid>3636417</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19457" sha1="etnexpshz03lqnhcqyr6k8fgfn2e6vt" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]] (Барақ хан)
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы өзбек ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде Самарқанға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның Сырдария бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

Сығанақ маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

Абд әр-Раззақ Самарқандидің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар [[Герат]]қа 1427 жылдың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол Сырдариядан өтіп, Ташкентке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, Әмудариядан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты Әмір Темір сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Тимур әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>etnexpshz03lqnhcqyr6k8fgfn2e6vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636419</id>
      <parentid>3636418</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19437" sha1="tcc0pf69na6d62x7xfojnvtgr9cscu4" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы өзбек ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде Самарқанға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның Сырдария бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

Сығанақ маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

Абд әр-Раззақ Самарқандидің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар [[Герат]]қа 1427 жылдың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол Сырдариядан өтіп, Ташкентке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, Әмудариядан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты Әмір Темір сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Тимур әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>tcc0pf69na6d62x7xfojnvtgr9cscu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636420</id>
      <parentid>3636419</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3636420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19439" sha1="32x46rf94t27akaqg04gygjeml2kkcq" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның Сырдария бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

Сығанақ маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

Абд әр-Раззақ Самарқандидің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар [[Герат]]қа 1427 жылдың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол Сырдариядан өтіп, Ташкентке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, Әмудариядан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты Әмір Темір сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Тимур әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>32x46rf94t27akaqg04gygjeml2kkcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636421</id>
      <parentid>3636420</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Салдары */</comment>
      <origin>3636421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19456" sha1="ioa9hw2w2obfmaoy02w6vbw2senny3v" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның Сырдария бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

Сығанақ маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

Абд әр-Раззақ Самарқандидің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар Гератқа [[1427 жыл]]дың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол [[Сырдария]]дан өтіп, [[Ташкент]]ке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, [[Әмудария]]дан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты [[Әмір Темір]] сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Темір әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>ioa9hw2w2obfmaoy02w6vbw2senny3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636422</id>
      <parentid>3636421</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шайқастың барысы */</comment>
      <origin>3636422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19468" sha1="qwyip0o3ym5mqor5ql0a7zpmbnbvevr" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның [[Сырдария]] бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

[[Сығанақ]] маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

[[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]дің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар Гератқа [[1427 жыл]]дың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол [[Сырдария]]дан өтіп, [[Ташкент]]ке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, [[Әмудария]]дан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты [[Әмір Темір]] сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Темір әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>qwyip0o3ym5mqor5ql0a7zpmbnbvevr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636423</id>
      <parentid>3636422</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еуразия тарихы|Еуразия тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19511" sha1="47703k6h25owrurqkkowods92355r0g" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның [[Сырдария]] бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

[[Сығанақ]] маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

[[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]дің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар Гератқа [[1427 жыл]]дың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол [[Сырдария]]дан өтіп, [[Ташкент]]ке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, [[Әмудария]]дан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты [[Әмір Темір]] сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Темір әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Еуразия тарихы]]</text>
      <sha1>47703k6h25owrurqkkowods92355r0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636424</id>
      <parentid>3636423</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Орталық Азия тарихы|Орталық Азия тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19563" sha1="0fmnyqpj7mwn7ktfeugdrk3412jx812" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның [[Сырдария]] бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

[[Сығанақ]] маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

[[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]дің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар Гератқа [[1427 жыл]]дың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол [[Сырдария]]дан өтіп, [[Ташкент]]ке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, [[Әмудария]]дан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты [[Әмір Темір]] сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Темір әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Еуразия тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]</text>
      <sha1>0fmnyqpj7mwn7ktfeugdrk3412jx812</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636425</id>
      <parentid>3636424</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстанның әскери тарихы|Қазақстанның әскери тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19629" sha1="96h66t62yj3cvm0l0z18h6q63g0j3ys" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның [[Сырдария]] бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

[[Сығанақ]] маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

[[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]дің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар Гератқа [[1427 жыл]]дың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол [[Сырдария]]дан өтіп, [[Ташкент]]ке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, [[Әмудария]]дан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты [[Әмір Темір]] сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Темір әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Еуразия тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Қазақстанның әскери тарихы]]</text>
      <sha1>96h66t62yj3cvm0l0z18h6q63g0j3ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636426</id>
      <parentid>3636425</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алтын Орданың әскери тарихы|Алтын Орданың әскери тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19696" sha1="f2p3eukk2dystm3au6znw9smiswcxgh" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сығанақ шайқасы (1427)
 |бөлім       = Алтын Ордадағы тақ үшін күрес
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Сығанақ шайқасы
 |дата        = 1427 жыл
 |орын        = [[Сығанақ]], Дешті Қыпшақ
 |себеп       = [[Барақ хан]]ның Сырдария бойындағы қалаларды [[Темір әулеті]]нен қайтаруға ұмтылысы
 |нәтиже      = Барақ ханның шешуші жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Сығанақ Барақ ханның қолына өтті; Ұлықбектің Дешті Қыпшақтағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас2   = [[Темір әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Барақ хан]]
 |командир2   = [[Ұлықбек]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқаста Барақ хан Ұлықбектің әскерін талқандап, Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл жеңістен кейін Сығанақ Барақ ханның астанасына айналып, оның Ақ Орда мен Алтын Ордадағы билігін күшейтті.
}}

'''Сығанақ шайқасы''' — [[Барақ хан]] мен [[Ұлықбек]] әскерлері арасында [[Сығанақ]] қаласының маңында болған қарулы шайқас.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstanhistory.com/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=Qazaqstan Tarihy |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

Парсы тарихшысы [[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]нің «''Екі бақытты жұлдыздың тууы және екі теңіздің тоғысуы''» атты еңбегіне сәйкес, 1419 жылы Жошы ұлысынан кеткен Барақ оғлан Ұлықбек-гүргеннің сарайына келді. Ұлықбек оны құрметпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, сарай әмірлерінің қатарына қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Бұл Ұлықбек үшін Мауераннахрдың солтүстік шекараларының қауіпсіздігін нығайту тұрғысынан маңызды болды.

Барақ пен Ұлықбек арасындағы байланыс оның «қазақшылық» кезеңінде де жалғасты. 1420 жылдың қыркүйегінде [[Самарқан]]ға Барақтың елшісі Сопы оғлан келіп, Ұлықбекке бағалы сыйлықтар тапсырды. Бұл Барақтың өз қамқоршысынан неғұрлым белсенді қолдау алуға ұмтылғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Ұлық Мұхаммедтің Гератқа елшілік жіберуі де осы жағдаймен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Сайд Ахмадты, Кішік Мұхаммедті және Барақты қолдаған феодалдық топтардың өзара тартысы нәтижесінде Ұлық Мұхаммедтің [[Алтын Орда]]дағы билігі әлсіреді. Осыны пайдаланған Барақ 1423 жылы Ұлықбектің қолдауымен өзбек ұлысындағы билікті қолға алды. Мирхондтың мәліметінше, осыдан кейін Самарқанға Барақтың тағы бір елшісі Жұмадүк келіп, хан тағына отырғанын хабарлап, мол сыйлықтар әкелген. Елші құрметпен қабылданып, оған хандық рәміздер, бағалы бұйымдар мен ақша тарту етілді. Сонымен қатар Барақтың өтініші бойынша бұрын Ұлықбекке қызмет еткен Тауысақ оғлан мен шағын күзет жасағы бірге жіберілді. Бұл Ұлықбектің Барақты ерекше қолдағанын аңғартады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди мен Мирхонд еңбектері |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ пен Мансұр жеңіске жеткеннен кейін Ұлық Мұхаммед олардың қысымынан құтылу үшін бұрын Тоқтамыс хан мен оның ұлдарына қолдау көрсеткен Литва ұлы князі [[Витовт]]тың қарамағына өтті. Витовт оны жылы қабылдап, әскерінің жасақталуына жағдай жасады. Литвада өткізген екі жылдың ішінде Ұлық Мұхаммед едәуір күш жинап, 1426 жылы Сарайға жорық жасап, Ақ Орда билеушісін ығыстырды.

Жағдайды бағамдаған Барақ күресті жалғастырмай, өз ұлысына шегінді. Осыдан кейін [[Ақ Орда]]да Барақ пен Мансұр арасында қақтығыс туып, оның барысында Мансұр қаза тапты. Қыпшақтардың «екі бас бір қазанға сыймайды» деген мақалы осы жағдайды бейнелейді. Зерттеушілердің пікірінше, Барақ тек хан тағына ғана емес, мемлекетті толық басқаруға ұмтылды, ал Едігенің ұлы Мансұр әкесі сияқты Шыңғыс хан ұрпақтарының билігін толық мойындамаған. Маңғыттардың ықпалын жойғаннан кейін Барақ Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды билеушісіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Осыдан кейін Барақ хан [[Ұлықбек]]ке Сырдария бойындағы қалаларға, әсіресе Сығанақ өңіріне қатысты аумақтық талаптар қойды. Бұл талаптар екі билеуші арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістіріп, ақырында Сығанақ маңындағы шешуші шайқасқа алып келді.

Барақ ханның негізгі талабы Ұлықбектің кезінде [[Ақ Орда]] құрамында болған, бірақ Әмір Темірдің жаулап алуы нәтижесінде айырылып қалған Сырдария бойындағы қалаларды қайтару еді. Бұл жөнінде Барақ хан Ұлықбекке жолдаған хатында былай деп жазған:

{{дәйексөз|«Сығанақ жайылымы заң мен ежелгі дәстүр бойынша маған тиесілі. Өйткені менің атам [[Орыс хан]] Сығанақта тұрған әрі сонда құрылыс салдырған».|Барақ ханның Ұлықбекке жолдаған хаты}}

Алайда Ұлықбек бұл талаптарды қабылдамай, кері қайтарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Барақ хан әскери іс-қимылдарды бастады.

Ұлықбектің Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тархан қаланы қорғай алмай, Сығанақты Барақ ханға беруге мәжбүр болды. Бұған дейін ол Ұлықбекке жолдаған хатында Барақтың нөкерлеріне шағымданып:

{{дәйексөз|«Олар бұл өңірді ойрандап жатыр, өздерін шексіз билеуші санайды және жоғарғы билікке ашық түрде таласуда».}}

деп хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Ортағасырлық парсы жылнамалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ хан Ұлықбектің Сырдария бойындағы қалалардан өз еркімен бас тартпайтынын түсінді. Сондықтан ол шағатайлықтарға қарсы соғысқа мұқият дайындалды. Тарихшы Б. Ә. Ахмедов XVI ғасырдағы Абдулкәрім ибн Мұхаммед әт-Тамдахидің еңбегіне сүйене отырып, Барақ ханның Сырдария өңіріне жақсы қаруланған әрі тас атқыш қоршау машиналарымен жабдықталған көп әскер алып келгенін жазады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан және Сырдария қалалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Барақ ханның Түркістанға ұзақ уақытқа орнығуды көздегенін оның дала өңірінен бес мыңға жуық отбасын көшіріп әкеліп, оларды Сығанақ маңына Ақ Орда әскерімен бірге орналастыруынан да көруге болады.

Бұл кезеңде [[Шаһрух]]тың ұстанымы екіұшты болды. Бір жағынан, ол ұлы Ұлықбекке соғыс бастамауды бұйырса, екінші жағынан, оған көмек ретінде екінші ұлы Жүкі бастаған жасақты жіберді. Жүкі 1427 жылдың ақпанында Гераттан аттанып, Самарқаннан шыққан Ұлықбек әскерімен Сығанаққа бара жатқан жолда қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Rokh |title=Shah Rukh |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Әскерлері біріктірілгеннен кейін Ұлықбек пен Жүкі өз күштеріне толық сеніп, 1425 жылғы Жұмғал жорығындағыдай қосымша сақтық шараларын қолданбады.

Сонымен қатар Барақ хан мен Ұлықбек арасындағы қақтығыс барысында Ұлықбек Жұмадүк пен оны қолдаған әмірлерді өз жағына тарта алды. Ол Жұмадүктің хан тағына үміткер болуын қолдап, Барақ ханға қарсы буферлік мемлекет құруды көздеді. Мұндай мемлекет Мәуереннахр иеліктерін Барақ ханның шабуылынан қорғауға тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

Барақ ханның [[Сырдария]] бойындағы қалаларға қойған талаптары туралы Түркістандағы наместнигі Арслан-қожа тарханнан хабар алған [[Ұлықбек]] Бараққа қарсы жорық жасауға шешім қабылдап, бұл жөнінде әкесі [[Шаһрух]]қа хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Осы кезде Барақтың елшісі келіп, кешірім сұрап, бітім жасауды ұсынғанымен, Ұлықбек оның ұсынысын қабылдамады. Бұрынғы одақтасының мұндай әрекетін жауапсыз қалдыруды жөн көрмеген ол 1427 жылы Мұхаммед Жүкі бастаған Хорасан әскерімен бірігіп, Барақ ханға қарсы жорыққа аттанды.

[[Сығанақ]] маңындағы қыратты жерде екі әскер бетпе-бет кездесті. Барақ хан әскері қарсыластың сан жағынан басым екеніне қарамастан күтпеген жерден шабуылға шықты. Ұлықбек әскері мұндай соққыны күтпегендіктен, оның саптары бұзылып, кейін шегіне бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ulugh-Beg |title=Ulugh Beg |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Әмірлер Ұлықбек пен Мұхаммед Жүкіні ұрыс алаңынан алып шығып, тұтқынға түсуінен құтқарды.

[[Абд әр-Раззақ Самарқанди]]дің мәліметінше, Мұхаммед Жүкі Самарқаннан Сығанаққа жеткеннен кейін Хорасан мен Мәуереннахр әскерлері бірікті. Олар Барақтың шайқасуға батылы жетпейді деп есептеп, қосымша сақтық шараларын қолданбады. Ұлықбек өз әскерінің көптігіне сеніп, қарсыластың аз санды жасағын менсінбеді. Ал Барақ хан жер бедерінің ерекшелігін тиімді пайдаланып, барлық күшін бір мезетте шабуылға шығарды. Қиян-кескі шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады. Ақырында Ұлықбектің оң және сол қанаты ыдырап, кейін орталық бөлігі де бұзылды. Мәуереннахр әскері шегінуге мәжбүр болып, оның үлкен бөлігі олжасынан айырылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/ |title=Абд әр-Раззақ Самарқанди шығармалары |publisher=Internet Archive |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Шайқас кезінде күрлас тайпасынан шыққан атақты батыр Палуан Махмұд Дендани ерекше ерлік көрсетті. Ол қан майданнан Мұхаммед Жүкіні аман алып шығып, Самарқанға жеткізді. Ал Ақ Орда жауынгерлері өздері күтпеген зор жеңіске жетіп, мол әскери олжаға ие болды.

== Салдары ==

Шайқас туралы хабар Гератқа [[1427 жыл]]дың наурыз айында жетті. Сәуір айының басында Ұлықбектің елшісі Шаһрухтың алдына келді. Сол кезде жарақатынан әлі толық айықпаған Шаһрух ұлына көмек ретінде әскер мен қаржы жіберді. Науқастанып қалған Мұхаммед Жүкі Самарқанда қалды, ал Ұлықбек Қандағар мен Гераттан келген қосымша жасақтармен күшін толықтырды. Ол [[Сырдария]]дан өтіп, [[Ташкент]]ке жеткенде Ақ Орда әскерінің шегініп кеткені жөнінде хабар алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranicaonline.org/ |title=Encyclopaedia Iranica |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

Кейбір деректер бойынша, Шаһрух жарақаты толық жазылмаса да, Мәуереннахрға жасалған жорықты өзі басқарған. Дереккөздерде оның әскерінің нақты саны көрсетілмегенімен, [[Әмудария]]дан екі жүзге жуық кемемен бір ай бойы өткені жорыққа өте көп күштің қатысқанын аңғартады. Зерттеушілердің пікірінше, Шаһрухтың мақсаты [[Әмір Темір]] сияқты Дешті Қыпшаққа терең ену емес, Ақ Орданың жаңа шабуылынан қорғану болған. Бұған дейін Барақ хан әскері Ұлықбекті қуып, Самарқан төңірегін ойрандаған еді. Кейін Шаһрух жеңіліске кінәлі қолбасшыларды жазалап, Ұлықбекке қатаң ескерту жасап, 1427 жылғы 6 қазанда Самарқаннан аттанды.

Жазба деректер Барақ ханның Темір әулеті иеліктері есебінен өз мемлекетін кеңейтуге бірнеше рет әрекет жасағанын көрсетеді. Сондай-ақ Ұлықбектің Бараққа қарсы ұйымдастырған бірнеше жорығының да нәтижесіз аяқталғаны айтылады. Зерттеушілер осыны Шаһрухтың жорыққа жеке араласуымен байланыстырады. Сол кезде Ұлықбек Ташкент маңында тұрғанымен, [[Отырар]] мен оған іргелес өңірлерді бақылауына алған Барақ ханға қарсы өз бетінше шешуші қимыл жасауға батылы жетпеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]
[[Санат:Еуразия тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Қазақстанның әскери тарихы]]
[[Санат:Алтын Орданың әскери тарихы]]</text>
      <sha1>f2p3eukk2dystm3au6znw9smiswcxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Садықова Ақгүл</title>
    <ns>2</ns>
    <id>784209</id>
    <revision>
      <id>3636428</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <comment>Садықова Ақгүл [[Қатысушы:Садықова Ақгүл]] бетін [[БАЛҚЫ БАТЫР]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3636428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="jt4rwcxfjxt157702k62255uda945vn" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[БАЛҚЫ БАТЫР]]</text>
      <sha1>jt4rwcxfjxt157702k62255uda945vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636487</id>
      <parentid>3636428</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Беттің барлық мағлұматын алып тастады</comment>
      <origin>3636487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көксу шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784210</id>
    <revision>
      <id>3636429</id>
      <timestamp>2026-07-29T03:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өт...</comment>
      <origin>3636429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="97qqn0n45cwbm4hewb7ql09jaezm557" xml:space="preserve">'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>97qqn0n45cwbm4hewb7ql09jaezm557</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636430</id>
      <parentid>3636429</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алтын Орда шайқастары|Алтын Орда шайқастары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5167" sha1="g9qzhw4p2jyb5sxr77yqvtg97lp17e0" xml:space="preserve">'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>g9qzhw4p2jyb5sxr77yqvtg97lp17e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636431</id>
      <parentid>3636430</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7241" sha1="5ghkx5hefa7ezt4vgr8tcvn7hdpr4bw" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>5ghkx5hefa7ezt4vgr8tcvn7hdpr4bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636432</id>
      <parentid>3636431</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шайқастың барысы */</comment>
      <origin>3636432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12890" sha1="sze7cyyp88ib2p21rxt8155dqwb5ouy" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>sze7cyyp88ib2p21rxt8155dqwb5ouy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636435</id>
      <parentid>3636432</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шайқастың барысы */</comment>
      <origin>3636435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19162" sha1="sdk685tm1sqcj49jcjkvcf6wlc0u8am" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

[[File:Battle of Blue Waters 2012 stamp of Ukraine.jpg|нобай|200px|2012 жылы шығарылған Украина пошталық маркасы]]

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев князьдігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу Ұлы князьдігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>sdk685tm1sqcj49jcjkvcf6wlc0u8am</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636436</id>
      <parentid>3636435</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Салдары мен тарихи маңызы */</comment>
      <origin>3636436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19005" sha1="8nrn8a0f8cxuluq4v2zuueaklp0c3rb" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев князьдігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу Ұлы князьдігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>8nrn8a0f8cxuluq4v2zuueaklp0c3rb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636437</id>
      <parentid>3636436</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Салдары мен тарихи маңызы */</comment>
      <origin>3636437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18998" sha1="2898g9xfxc9ooj1iu6zozvsxtd6oseq" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев князьдігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу князьдігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>2898g9xfxc9ooj1iu6zozvsxtd6oseq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636438</id>
      <parentid>3636437</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Салдары мен тарихи маңызы */</comment>
      <origin>3636438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18998" sha1="dbdu7jf86qjkzesa98gfo5jgj9eedcx" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы князьдігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>dbdu7jf86qjkzesa98gfo5jgj9eedcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636456</id>
      <parentid>3636438</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18998" sha1="7p72u9ndnxzeyqyr1v9jm1fwj3ef7zw" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, Құтлыбұға, Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>7p72u9ndnxzeyqyr1v9jm1fwj3ef7zw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636457</id>
      <parentid>3636456</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19046" sha1="04o207ywhzphkirv6834tjoqlkikv0t" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва Ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлы Бұға]], Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев князьдігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>04o207ywhzphkirv6834tjoqlkikv0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636458</id>
      <parentid>3636457</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19046" sha1="2fvoi043kgv2dfi2em8im8xg7z2btm5" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва Ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлы Бұға]], Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев кінәздігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''Ұлы дүрбелең''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>2fvoi043kgv2dfi2em8im8xg7z2btm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636459</id>
      <parentid>3636458</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3636459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19050" sha1="q7km3ny95bg3xhe5q01sf6iocl2kdhc" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = 1362 жыл (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва Ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлы Бұға]], Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — 1362 жылдың 24 қыркүйегі мен 25 желтоқсаны аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев кінәздігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''[[Ұлы дүрбелең]]''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>q7km3ny95bg3xhe5q01sf6iocl2kdhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636460</id>
      <parentid>3636459</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19086" sha1="m1v876xe9alxe2ebzbdgoxi40jphqzk" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Көксу шайқасы
 |бөлім       = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары
 |сурет       = 
 |сурет атауы = Көксу шайқасы
 |дата        = [[1362 жыл]] (кейбір деректерде 1363)
 |орын        = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина
 |себеп       = [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету
 |нәтиже      = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі
 |статусы     = Аяқталды
 |өзгерістер  = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді
 |қарсылас1   = [[Литва Ұлы кінәздігі]]
 |қарсылас2   = [[Алтын Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Ольгерд]]
 |командир2   = Қажыбек, [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлы Бұға]], Деметір (Алтын Орда әмірлері)
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = Белгісіз
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = Белгісіз
 |шығындар2   = Ауыр
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Белгісіз
 |азаматтық шығындар = Белгісіз
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты.
}}

'''Көксу шайқасы''' — [[1362 жыл]]дың [[24 қыркүйек|24 қыркүйегі]] мен [[25 желтоқсан]]ы аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті.

Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев кінәздігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті.

== Алғышарттары ==

1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''[[Ұлы дүрбелең]]''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

== Шайқастың барысы ==

1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын.

Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt;

Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті.
== Шайқастың барысы ==

Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}&lt;/ref&gt; Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған.

Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады:

{{дәйексөз|
Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды.
|Матей Стрыйковский}}

Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады.

Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}&lt;/ref&gt;
== Салдары мен тарихи маңызы ==

Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;

Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}&lt;/ref&gt; Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті.

Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}&lt;/ref&gt;

== Жылнамалардағы мәліметтер ==

Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}&lt;/ref&gt;

Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}&lt;/ref&gt;

«Подолия туралы хикаяда» былай делінеді:

{{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}}

1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады:

{{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}}

Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады.

Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған:

{{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}}

Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда шайқастары]]</text>
      <sha1>m1v876xe9alxe2ebzbdgoxi40jphqzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Садықова Ақгүл/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>784211</id>
    <revision>
      <id>3636434</id>
      <timestamp>2026-07-29T04:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <comment>Садықова Ақгүл [[Қатысушы:Садықова Ақгүл/зертхана]] бетін [[Жандызер Балқыұлы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3636434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="kfm0encnhh02zoxh0nebhlxdu3yg9n7" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Жандызер Балқыұлы]]</text>
      <sha1>kfm0encnhh02zoxh0nebhlxdu3yg9n7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636486</id>
      <parentid>3636434</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Беттің барлық мағлұматын алып тастады</comment>
      <origin>3636486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литва Ұлы кінәздігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784212</id>
    <revision>
      <id>3636439</id>
      <timestamp>2026-07-29T04:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі ...</comment>
      <origin>3636439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7704" sha1="q1lwo1sjiqannlnibqn7vddrrlhnxjw" xml:space="preserve">'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>q1lwo1sjiqannlnibqn7vddrrlhnxjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636440</id>
      <parentid>3636439</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Литва Ұлы кінәздігі]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3636439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7704" sha1="q1lwo1sjiqannlnibqn7vddrrlhnxjw" xml:space="preserve">'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>q1lwo1sjiqannlnibqn7vddrrlhnxjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636441</id>
      <parentid>3636440</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3636441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13289" sha1="001uw25dlpu9css0mpo7cn24st4uq31" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Flag of the Grand Duchy of Lithuania (red).svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania in the 15th century.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XV ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = [[Польша–Литва Достастығы]]
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>001uw25dlpu9css0mpo7cn24st4uq31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636442</id>
      <parentid>3636441</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13285" sha1="svlu0ho825fky59wpcu12c732t5u7h3" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Flag of the Grand Duchy of Lithuania (red).svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania in the 15th century.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XV ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>svlu0ho825fky59wpcu12c732t5u7h3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636443</id>
      <parentid>3636442</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3636443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13287" sha1="gpd85k66dtvpgoimnhmewgr25wfkkcs" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania in the 15th century.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XV ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>gpd85k66dtvpgoimnhmewgr25wfkkcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636444</id>
      <parentid>3636443</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13275" sha1="3gwig5ea0vptgdd7ytt8k1ctnn21osq" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XVIII ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3gwig5ea0vptgdd7ytt8k1ctnn21osq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636445</id>
      <parentid>3636444</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13336" sha1="ihnozeweerm2jczzikrxqp823db6ccf" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = [[File:Bogurodzica dziewica (Chorea kozacky).ogg|frameless|]]
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XVIII ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ihnozeweerm2jczzikrxqp823db6ccf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636446</id>
      <parentid>3636445</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13275" sha1="3gwig5ea0vptgdd7ytt8k1ctnn21osq" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XVIII ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана '''Литва''' деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев жері]] мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt;

1441 жылы [[Жемайтия]]ға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды.

1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне '''Литва Ұлы князьдігі''' деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «'''господарство'''» және «'''панство'''» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде '''Литва Русі''' ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол '''Мәскеу Русі''' ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3gwig5ea0vptgdd7ytt8k1ctnn21osq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636447</id>
      <parentid>3636446</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атауы */</comment>
      <origin>3636447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13238" sha1="mhzezjxo45ghk91kunrflp967i8qvvo" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XVIII ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mhzezjxo45ghk91kunrflp967i8qvvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636448</id>
      <parentid>3636447</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тарихи мемлекеттер|Тарихи мемлекеттер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3636448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13290" sha1="tsazhw1u4xj88mp791th2ohz4m5mzz4" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = XVIII ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = Аустрия империясы
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Кернаве]] (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі [[Польша корольдігі]]мен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы [[Люблин униясы]]нан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу мемлекеті]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>tsazhw1u4xj88mp791th2ohz4m5mzz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636449</id>
      <parentid>3636448</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13290" sha1="nkjvfz7mnwxljcu6ydu5k6c35sbte50" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь [[Миндовг]] «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь [[Гедимин]] өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы '''«Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі»''' болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы [[Ливония]] қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін '''Литва-Русь мемлекеті''' деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>nkjvfz7mnwxljcu6ydu5k6c35sbte50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636450</id>
      <parentid>3636449</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атауы */</comment>
      <origin>3636450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13266" sha1="9p36rzc7awb9hmsc0mqtzb4gp70j7er" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: '''«Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі»''' түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған '''Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «'''Литва Ұлы князьдігі'''», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал '''Речь Посполитая''' термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>9p36rzc7awb9hmsc0mqtzb4gp70j7er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636451</id>
      <parentid>3636450</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атауы */</comment>
      <origin>3636451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13245" sha1="l295h72q3cg7wlelrzsubyzqm10uvoe" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты''' мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>l295h72q3cg7wlelrzsubyzqm10uvoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636452</id>
      <parentid>3636451</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атауы */</comment>
      <origin>3636452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13242" sha1="6i44tycif1yz4hv7p6nasf4awcr7fav" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>6i44tycif1yz4hv7p6nasf4awcr7fav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636453</id>
      <parentid>3636452</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13250" sha1="grmon7q31ri6mo0md94t1zwmiyenu5u" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), [[литва тілі]], [[поляк тілі]], латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>grmon7q31ri6mo0md94t1zwmiyenu5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636454</id>
      <parentid>3636453</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13262" sha1="jopuc1065u629sthi1dfhua6qht8gvd" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), [[литва тілі]], [[поляк тілі]], латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — [[XIII ғасыр]]дың ортасынан [[1795 жыл]]ға дейін өмір сүрген [[Шығыс Еуропа]]дағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге [[Речь Посполитая]] конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>jopuc1065u629sthi1dfhua6qht8gvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636455</id>
      <parentid>3636454</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13270" sha1="cxrxq3uh3mvmgcvdfoq15x37rc43r8t" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Литва Ұлы кінәздігі
 |өз атауы                 = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}&lt;br&gt;{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}
 |статусы                  = Тарихи мемлекет
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Литва Ұлы кінәздігінің туы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = «Витис» елтаңбасы
 |символ                   = Витис
 |карта                    = Grand Duchy of Lithuania 1700.png
 |size                     = 300px
 |сипаттамасы              = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы
 |p1                       = Литва тайпаларының жерлері
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1236
 |ыдырауы                  = 1795
 |s1                       = [[Ресей империясы]]
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Пруссия корольдігі
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = [[Аустрия империясы]]
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795)
 |қалалары                 = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок
 |тілі                     = ескі беларус тілі (рутен тілі), [[литва тілі]], [[поляк тілі]], латын тілі
 |валютасы                 = Литва тиыны, поляк злотысы
 |қосымша_параметр         = Ең үлкен аумағы
 |параметр_мазмұны         = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда)
 |аумағы                   = 930 000 км² (ең үлкен кезінде)
 |халқы                    = шамамен 3–4 млн
 |басқару_формасы          = Феодалдық монархия
 |династиясы               = Гедиминовичтер
 |басқарушылар_титулы      = Ұлы кінәз
 |басқарушы1               = [[Миндовг]]
 |басқарушы_жылы1          = 1236–1263
 |басқарушы2               = [[Гедимин]]
 |басқарушы_жылы2          = 1316–1341
 |басқарушы3               = [[Ольгерд]]
 |басқарушы_жылы3          = 1345–1377
 |басқарушы4               = [[Витовт]]
 |басқарушы_жылы4          = 1392–1430
 |басқарушы5               = [[Казимир IV Ягеллон]]
 |басқарушы_жылы5          = 1440–1492
 |басқарушы6               = [[Станислав Август Понятовский]]
 |басқарушы_жылы6          = 1764–1795
 |діні                     = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие
 |Кезең1                   = Мемлекеттің құрылуы
 |Уақыт1                   = Миндовг билігі
 |Жыл1                     = 1236
 |Кезең2                   = Вильнюстің астана болуы
 |Уақыт2                   = Гедимин билігі
 |Жыл2                     = 1323
 |Кезең3                   = Көксу шайқасы
 |Уақыт3                   = Ольгердтің жеңісі
 |Жыл3                     = 1362
 |Кезең4                   = Крево униясы
 |Уақыт4                   = Польшамен одақ
 |Жыл4                     = 1385
 |Кезең5                   = Литваның шоқындырылуы
 |Уақыт5                   = Католицизмнің қабылдануы
 |Жыл5                     = 1387
 |Кезең6                   = Люблин униясы
 |Уақыт6                   = Польша–Литва Достастығының құрылуы
 |Жыл6                     = 1569
 |Кезең7                   = Үшінші бөлініс
 |Уақыт7                   = Мемлекеттің жойылуы
 |Жыл7                     = 1795
 |дейін                    = 
 |кейін                    = Польша–Литва Достастығы
 |ескерту                  = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді.
}}

'''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — [[XIII ғасыр]]дың ортасынан [[1795 жыл]]ға дейін өмір сүрген [[Шығыс Еуропа]]дағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері ([[Смоленск]], [[Брянск]] және [[Курск]]ті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге Речь Посполитая конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.

XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты мына сөздермен басталады:

{{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}}

Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}&lt;/ref&gt;

1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.

Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}&lt;/ref&gt;

XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>cxrxq3uh3mvmgcvdfoq15x37rc43r8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:АОТӨМ Арынғазы хан жәдігері.jpeg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>784214</id>
    <revision>
      <id>3636467</id>
      <timestamp>2026-07-29T05:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары
| қайнары         = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
| жасалған уақыты = 29 шілде 2026 жыл
| авторы          = АОТӨМ
}}</comment>
      <origin>3636467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="6b6bm20rrd33gl2u1wykpdr0i8a894l" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары
| қайнары         = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
| жасалған уақыты = 29 шілде 2026 жыл
| авторы          = АОТӨМ
}}
== Лицензиялау ==
{{No license|29 шілде 2026}}</text>
      <sha1>6b6bm20rrd33gl2u1wykpdr0i8a894l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636472</id>
      <parentid>3636467</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3636472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="l2rndem41aebual39t4yhf1ces05mjy" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорындағы Арынғазы ханның жеке заттары
| қайнары         = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
| жасалған уақыты = 29 шілде 2026 жыл
| авторы          = 
}}
== Лицензиялау ==
{{No license|29 шілде 2026}}</text>
      <sha1>l2rndem41aebual39t4yhf1ces05mjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айжарық Бекбауұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784215</id>
    <revision>
      <id>3636478</id>
      <timestamp>2026-07-29T06:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omarova. ayagul</username>
        <id>150497</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Айжарық Бекбауұлы''' - [[би]], 1869 жылы Батыс Қазақстан болған көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі. Жылқышы табын руынан тарайды. Қобда өңіріндегі белгілі адамдардың бірі болған, көтеріліске дейін, 1860–62 ж. аралығында Ұлы Қобда өзенінің шығыс жағы қараған 57-ди...</comment>
      <origin>3636478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="hnx19neyknby22nqskomwog0a9v2m2l" xml:space="preserve">'''Айжарық Бекбауұлы''' - [[би]], 1869 жылы Батыс Қазақстан болған көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі. Жылқышы табын руынан тарайды. Қобда өңіріндегі белгілі адамдардың бірі болған, көтеріліске дейін, 1860–62 ж. аралығында Ұлы Қобда өзенінің шығыс жағы қараған 57-дистанцияда, Тамды сағасы, [[Қобда]], [[Қарақобда]] бойларындағы ауыл-аймақтардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарған. Ол басқарған аумақта барлығы 571 шаңырақ болған. 1862 жылы түтін салығын бір жылға кешіктіргені үшін қызметінен алынған. Айжарық би 1869 жылғы көтерілісті негізгі ұйымдастырушылардың бірі болды. Көтеріліс кезінде серіктерімен бірге 700 адамдық жасақ басқарып, барлық іс-әрекеттерге дерлік қатысты. Сол жылдың 18 наурызында Бестамақ бойында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге жасағымен шабуыл жасап, 26-дан астам сарбазбен бірге шайқаста қаза тапты. Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың қара моласы деп аталатын әулеттік қорымда жерленген, [[құлпытас|құлпытасы]] анықталған.&lt;ref&gt;Қазақ көтерілістері: Энциклопедия./Бас ред. Ж.Н.Тойбаева. - Алматы: &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2015. 616 бет&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hnx19neyknby22nqskomwog0a9v2m2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636491</id>
      <parentid>3636478</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2021" sha1="a2srrchnyre755fvwh0yuis7d5bqjmd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}}
'''Айжарық Бекбауұлы''' - [[би]], 1869 жылы Батыс Қазақстан болған көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі. Жылқышы табын руынан тарайды. Қобда өңіріндегі белгілі адамдардың бірі болған, көтеріліске дейін, 1860–62 ж. аралығында Ұлы Қобда өзенінің шығыс жағы қараған 57-дистанцияда, Тамды сағасы, [[Қобда]], [[Қарақобда]] бойларындағы ауыл-аймақтардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарған. Ол басқарған аумақта барлығы 571 шаңырақ болған. 1862 жылы түтін салығын бір жылға кешіктіргені үшін қызметінен алынған. Айжарық би 1869 жылғы көтерілісті негізгі ұйымдастырушылардың бірі болды. Көтеріліс кезінде серіктерімен бірге 700 адамдық жасақ басқарып, барлық іс-әрекеттерге дерлік қатысты. Сол жылдың 18 наурызында Бестамақ бойында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге жасағымен шабуыл жасап, 26-дан астам сарбазбен бірге шайқаста қаза тапты. Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың қара моласы деп аталатын әулеттік қорымда жерленген, [[құлпытас|құлпытасы]] анықталған.&lt;ref&gt;Қазақ көтерілістері: Энциклопедия./Бас ред. Ж.Н.Тойбаева. - Алматы: &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 2015. 616 бет&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>a2srrchnyre755fvwh0yuis7d5bqjmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мария Дмитриевна Достоевская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784216</id>
    <revision>
      <id>3636480</id>
      <timestamp>2026-07-29T06:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Тұлға  |Есімі                 = Мария Дмитрийқызы Достоевская  |Шынайы есімі          = Мария Дмитриевна Достоевская  |Сурет                 = Maria Dostoevskaya.jpg  |ені                   = 236  |Сурет атау...</comment>
      <origin>3636480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23450" sha1="i9povmccx95chwmtkws312i3b5b2qak" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Мария Дмитрийқызы Достоевская
 |Шынайы есімі          = Мария Дмитриевна Достоевская
 |Сурет                 = Maria Dostoevskaya.jpg
 |ені                   = 236
 |Сурет атауы           = Мария Дмитрийқызы Достоевская
 |Туған кездегі есімі   = Мария Дмитрийқызы Констант
 |Толық есімі           = Мария Дмитрийқызы Констант (алғашқы некесінде — Исаева, екінші некесінде — Достоевская)
 |Туған күні            = 23 қыркүйек 1824 
 |Туған жері            = [[Тагонрог]]
 |Қайтыс болған күні    = 27 сәуір 1864 
 |Қайтыс болған жері    = [[Мәскеу]]
 |Азаматтығы            = {{Ту|Ресей империясы}} 
 |Ұлты                  = француз текті орыс
 |Мансабы               = қоғам қайраткері емес, Фёдор Достоевскийдің алғашқы жұбайы
 |Белсенді жылдары      =
 |Білімі                = Таганрог пансионы; Астраханьдағы асыл текті қыздар институты
 |Мамандығы             =
 |Не үшін белгілі       = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің алғашқы жұбайы
 |Партиясы              =
 |Әкесі                 = Дмитрий Степанович Констант
 |Анасы                 =
 |Жұбайы                = Александр Иванович Исаев (1846–1855); [[Фёдор Михайлович Достоевский]] (1857–1864)
 |Серігі                =
 |Балалары              = Павел Александрович Исаев
 |Отбасы                = Констант әулеті
 |Марапаттары           =
 |Қолтаңбасы            =
 |Сайты                 =
 |Басқалары             = француз текті дворян отбасынан шыққан
 |Commons               = Maria Dmitrievna Dostoevskaya
}}

'''Мария Дмитрийқызы Достоевская''', туғандағы тегі '''Констант''', алғашқы некесінде — '''Исаева''' (23 қыркүйек 1824, [[Таганрог]] — 27 сәуір 1864, [[Мәскеу]]){{sfn|Белов|2001|с=250}} — [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Михайлович Достоевскийдің]] алғашқы жұбайы. Олардың некесі жеті жылға созылды. Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өмірбаянындағы кейбір оқиғалар жазушы шығармаларында көрініс тапқан.

== Шығу тегі. Білімі ==

Мария Констант француз текті әулеттен шыққан. Оның әкесі жағынан атасы Франсуа Жером Амадей де Констант 1794 жылы Ресейге қоныс аударды. Ресей бодандығын қабылдап, Степан деген орыс есімін алған соң, [[Днепр (қала)|Екатеринославқа]] қоныстанды. Оның ұлы Дмитрий сол жерде табысты қызмет жолын бастады: жергілікті гимназияны тәмамдағаннан кейін Дворяндар жиналысында қызмет етті, кейін жаяу әскер генералы [[Иван Никитич Инзов]]тың штабында жұмыс істеді{{sfn|Сараскина|2013|с=286}}.

1820-жылдардың басында Дмитрий Степанович [[Таганрог]] қаласына ауыстырылды. Оның кенже қызы Мария алғашқы білімін Таганрог пансионында алды. 1838 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін әкесімен, бауырларымен бірге [[Астрахань]] қаласына көшіп барып, асыл текті қыздар институтында тәрбиеленді. Астрахань газеттерінің бірінде Дмитрий Константтың қыздары қоғамда ерекше әсер қалдыра алатындары жазылған. Институтты бітіру кешінде олар музыкалық өнері мен поэзияны терең меңгергендігі арқылы көпшіліктің ықыласына бөленді{{sfn|Сараскина|2013|с=286}}.

Дмитрий Степанович қонақжайлығымен танылды. Оның үйіне көптеген қонақтар келетін, олардың қатарында 1856 жылы Санкт-Петербургтен Астраханьға сапарлаған [[Александр Дюма (әкесі)|Александр Дюма-әкесі]] де болды. Кейін Достоевский қайын атасына жазған хаттарының бірінде Мария Дмитрийқызының Астрахандағы отбасылық үйдің жылылыққа толы ахуалын жиі еске алатынын және әкесін әрдайым «шынайы сүйіспеншілікпен» еске түсіретінін жазған{{sfn|Сараскина|2013|с=287}}.
== Алғашқы некесі. Семей ==

[[Сурет:Semipalatinsk 1850.jpg|мини|300пкс|Семей. 1850-жылдардың соңы]]

Замандастары Мария Дмитрийқызын сымбатты, «өте көрікті» ақсары шашты әйел ретінде сипаттап, оның «қызуқандылығын, асқақ сезімталдығын, сергектігі мен әсерленгіштігін» ерекше атап өткен{{sfn|Сараскина|2013|с=288}}. 1846 жылы ол әкесінің қарамағында қызмет еткен жиырма төрт жастағы кеден қызметкері Александр Иванович Исаевқа тұрмысқа шықты. Бір жылдан кейін Павел атты ұл дүниеге келді{{sfn|Сараскина|2013|с=284}} (1847–1900). 1850-жылдардың басында отбасы бірнеше рет қоныс аударды: алдымен Мария Дмитрийқызы ұлымен бірге күйеуінің соңынан [[Петропавл]]ға, кейін [[Семей]]ге, одан соң [[Кузнецк]]ке (қазіргі [[Новокузнецк]]) көшті{{sfn|Белов|2001|с=347}}.

1854 жылдың көктемінде Семейге келген Достоевский Исаевтармен подполковник Белиховтың үйінде танысты. Жазушы Александр Ивановичтің қызметте өсіп келе жатқан, зиялы адам ретінде беделі жоғары кезеңін көрген жоқ. Фёдор Михайлович ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаилге]] жазған хатында жаңа танысының басшылықпен жанжалдасып, қызметінен айырылғанын, соның салдарынан қоғамдағы беделінен айырылып, отбасының жоқшылыққа ұшырағанын жазды: «Дегенмен, ол табиғатынан аса қабілетті әрі өте мейірімді адам еді»{{sfn|Сараскина|2013|с=285}}.

Исаевқа жанашырлық танытып, оның араққа салынуын қызметтік қиындықтармен байланыстырған Достоевский сонымен бірге: «Мені өзіне күйеуі емес, оның әйелі Мария Дмитрийқызы тартты», – деп мойындаған{{sfn|Сараскина|2013|с=285}}.

[[Сурет:Dostoevsky House in Semey.JPG|мини|солға|100пкс|Семейдегі Достоевский үйі]]

:Бұл ханым әлі жас, жиырма сегіз жаста, көрікті, өте білімді, өте ақылды, мейірімді, сүйкімді, сымбатты, аса кеңпейіл жүректі жан еді. Өз тағдырын сабырмен көтерді, ешқашан шағымданбады. Ұқыпсыз күйеуінің де, кішкентай ұлының да күтімін өзі жасап, қызметші міндетін де атқарды. Мен достық ниетпен күйеуіне талай ақыл-кеңес беріп жүрдім{{sfn|Сараскина|2013|с=288}}.
:-&lt;small&gt;''Ф. М. Достоевский''&lt;/small&gt;

Сол жылдың күзінде Семейге жаңа облыстық прокурор [[Александр Егорович Врангель]] келді. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі өмірі туралы естеліктер жазды. Фёдор Михайлович пен Мария Дмитрийқызы арасындағы қарым-қатынасты бақылай отырып, Врангель Исаеваның сезімінен гөрі тағдыр тәлкегіне түскен адамға деген аяушылық басым болғанын, ал Достоевскийдің «жастық жалынмен ғашық болғанын» атап өткен.

== Кузнецкіге көшу ==

[[Сурет:VrangelAE.jpg|thumb|150px|А. Е. Врангель]]

1855 жылдың көктемінде Исаевтар Кузнецкіге көшіп, Александр Иванович кеден бөлімдерінің біріне қызметке орналасты. Александр Врангельдің естелігіне қарағанда, отбасын жолға шығарып салған Достоевский айырылысуды өте ауыр қабылдап, қоштасу кезінде «кішкентай баладай еңіреп жылаған»{{sfn|Белов|2001|с=252}}.

Ол Кузнецкіге ұзақ хаттар жолдап, Мария Дмитрийқызының «әйелдік жүрегі мен шексіз мейірімділігіне» тәнті екенін жазды. Мария жауап хаттарында шағын уездік қаладағы тұрмыстың ауыр екенін, отбасының бұрынғысынша жоқшылық көріп отырғанын хабарлаған{{sfn|Сараскина|2013|с=293}}.

Тамыз айында Мария Дмитрийқызынан күйеуінің қайтыс болғаны туралы хабар келді{{sfn|Сараскина|2013|с=295}}. Бұл хабарды Достоевский ауыр қабылдап, Врангельге жазған хатында өзінің «әбден күйзелгенін» мойындады{{sfn|Белов|2001|с=348}}.

Достоевский Мария Дмитрийқызына үйленуге ұсыныс жасады, бірақ ол бірден келісім бермеді. Ол кезде жесір әйел жергілікті мұғалім Николай Борисович Вергуновқа көңіл бөлген еді. Вергунов оның ұлы Павелге сурет салудан сабақ берсе, өзі Мариядан француз тілін үйренді. Врангельдің айтуынша, Кузнецкіден келген хаттарда Марияның жаңа танысының «асқақ жан дүниесі» туралы оқыған сайын Достоевский қызғаныштан қатты қиналып, оның жабырқаңқы күйіне қарау ауыр болған.
== Екінші некесі ==

[[Сурет:185px Dostoevsky 1859.jpg|thumb|150px|Ф. М. Достоевский. 1859 жыл]]

Мария Дмитрийқызы Достоевскийдің үйлену туралы ұсынысына 1856 жылдың күзінде келісімін берді{{sfn|Белов|2001|с=253}}. Үйлену тойына қажетті қаражатты таныстарынан қарызға алған және басшылықтан он бес күндік демалыс алған Фёдор Михайлович Кузнецкіге жол тартты. Неке қию рәсімі 1857 жылғы 6 ақпанда [[Одигитриев шіркеуі (Новокузнецк)|Одигитриев шіркеуінде]] өтті. Қалыңдық жағынан куәгерлердің бірі Николай Вергунов болды{{sfn|Селезнёв|1981|с=185}}.

Одан кейін жас жұбайлар Семейге аттанды. Достоевскийдің өмірбаянын зерттеушілердің айтуынша, жол үстінде Мария Дмитрийқызына қатты әсер еткен оқиға болды: [[Барнаул]] қаласында жазушының алғашқы ауыр [[эпилепсия]] ұстамасы байқалды. Кейінірек Фёдор Михайлович ағасына жазған хатында былай деп жазды:

:&quot;Дәрігер бұрынғы дәрігерлердің пікіріне қайшы, менде нағыз қояншық ауруы бар екенін айтты... Үйленерде дәрігерлердің бұл жай ғана жүйке ұстамалары, өмір салтын өзгертсе жазылып кетеді деген сөзіне толық сенген едім. Егер менде шын мәнінде қояншық бар екенін анық білсем, ешқашан үйленбес едім&quot;{{sfn|Мочульский|1980|с=134}}.
:

Заң жүзінде олардың некесі жеті жылға созылғанымен, бірге тұрған уақыты онша ұзақ болған жоқ. Семейден оралғаннан кейін Достоевский мен Мария Дмитрийқызы көбіне бөлек тұрды. Кейде олар әртүрлі үйлерде ғана емес, әртүрлі қалаларда өмір сүрді{{sfn|Белов|2001|с=254}}.

1862 жылы Достоевский алғашқы шетел сапарына жұбайын ертпей шықты. Ол мұны Санкт-Петербургте өгей ұлы Павелдің гимназияға түсу емтихандарына дайындалуын қадағалау қажеттілігімен түсіндірді{{sfn|Сараскина|2013|с=356}}.

== Ауруы және қайтыс болуы ==

1860-жылдардың басында Мария Дмитрийқызынан [[туберкулез]] белгілері анықталды. Достоевский жұбайын Санкт-Петербургтен [[Владимир (Ресей)|Владимир]] қаласына көшіріп, оған күтім жасайтын адамдарды жалдады{{sfn|Сараскина|2013|с=370}}. Жазушы климаттың өзгеруі оның денсаулығына оң әсер етеді деп үміттенді.

Алайда 1863 жылдың күзіне қарай Мария Дмитрийқызының білікті дәрігерлерден алыс жерде болуы қауіпті екені белгілі болды. Сол жылдың қараша айында Достоевский оның Мәскеуге көшірілуін ұйымдастырды{{sfn|Сараскина|2013|с=385}}. Достоевскийдің өмірбаянын зерттеуші Людмила Сараскинаның пікірінше, жазушының 1863 жылдың соңы мен 1864 жылдың көктемінің басында жазған хаттары отыз тоғыз жастағы әйелдің өмірінің біртіндеп сөнуін тіркеген дәрігерлік бюллетеньдерді еске түсіреді{{sfn|Сараскина|2013|с=386}}.

Мария Дмитрийқызы 1864 жылғы 15 сәуірде (ескі стиль бойынша) күйеуі мен туған әпкелерінің бірінің көз алдында қайтыс болды. Оның ұлы Павел Санкт-Петербургтен Достоевский жіберген жеделхаттан кейін жерлеу рәсіміне келді{{sfn|Сараскина|2013|с=388}}.

Кейін Александр Врангельге жұбайының соңғы күндері туралы айтқан Достоевский:

:&quot;Ол мені шексіз сүйді, мен де оны өлшеусіз сүйдім, бірақ біз бақытты өмір сүрмедік... Ол өмірімде кездескен ең адал, ең арлы әрі ең жомарт әйел еді.
:-&lt;small&gt;Ф. М. Достоевский&lt;/small&gt;{{sfn|Сараскина|2013|с=389}}

== Мария Дмитрийқызы Достоевский шығармашылығында ==

Зерттеушілердің пікірінше, Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өміріндегі кейбір оқиғалар Достоевскийдің шығармаларында көрініс тапқан.

Мәселен, оның алғашқы күйеуі Александр Исаев «[[Қылмыс пен жаза]]» романындағы титулярлық кеңесші Семён Захарович Мармеладов бейнесінің прототиптерінің бірі болған{{sfn|Белов|2001|с=348}}.

Ал Мармеладовтың жұбайы Катерина Ивановнаның бейнесінен де Мария Дмитрийқызының өмірбаянының кейбір белгілерін көруге болады. Ол да ақсүйек қыздар институтының тәрбиеленушісі болған, жас кезінде жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленген, кейін алыс уездік қалада жоқшылықта өмір сүруге мәжбүр болған{{sfn|Мочульский|1980|с=135}}.

Людмила Сараскина Мария Дмитрийқызы, Николай Вергунов және Достоевский арасындағы шынайы махаббат тарихы мен «[[Қор болғандар мен қорланғандар]]» романындағы сюжеттік желілердің бірі арасында ұқсастық бар екенін атап өтеді{{sfn|Сараскина|2013|с=352}}.

Мария Дмитрийқызының адамгершілік қасиеттері осы романның кейіпкері Наташа Ихменевадан, сондай-ақ «[[Ағайдың түсі]]» повесіндегі Зинаида Москалёва образынан да байқалады.

== Замандастарының естеліктері ==

Мария Дмитрийқызы туралы замандастары көптеген естеліктер қалдырған.

Географ [[Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский]] оны «Семей қоғамындағы ең білімді әрі зиялы әйел» деп бағалаған.

Ғалым [[Шоқан Уәлиханов]], Достоевскийдің жақын таныстарының бірі ретінде, Мария Дмитрийқызының «тартымдылығын, ақылын және мейірімділігін» ерекше атап өткен{{sfn|Сараскина|2013|с=289}}.

Достоевскийдің екінші жұбайы [[Анна Григорьевна Достоевская]] өзінің естеліктерінде Фёдор Михайловичтің алғашқы некесі туралы тек бір рет қана әңгімелегенін жазады:

:''«Ол каторгадағы өмірін, сол төрт жыл ішінде көрген азаптарын еске алды. Мария Дмитрийқызымен некесінен аңсаған отбасылық бақытты табамын деп үміттенгенін, бірақ ол үміттің ақталмағанын айтты. Мария Дмитрийқызынан балалары болмады, ал оның күмәншіл, сырқатқа бейім әрі қиялшыл мінезі олардың отбасылық өмірін өте ауыр еткен еді.»''{{sfn|Достоевская|1987|с=201}}

:— ''А. Г. Достоевская''

== Кинода ==

2010 жылы түсірілген «'''Достоевский'''» атты өмірбаяндық көркем фильмде (режиссері — Владимир Хотиненко, сценарий авторы — Эдуард Володарский) Мария Дмитрийқызының рөлін Чулпан Хаматова сомдады.

== Ескертпелер ==
{{reflist}}

== Әдебиеттер ==
* {{cite book
 |last=Белов
 |first=Сергей Владимирович,
 |title=Энциклопедический словарь «Ф. М. Достоевский и его окружение»
 |publisher=Алетейя; Ресей ұлттық кітапханасы
 |location=Санкт-Петербург
 |year=2001
 |volume=1
 |isbn=5-89329-380-0
}}

* {{cite book
 |last=Сараскина
 |first=Людмила Ивановна,
 |title=Достоевский
 |publisher=Молодая гвардия
 |location=Мәскеу
 |year=2013
 |series=Жизнь замечательных людей
 |isbn=978-5-235-03595-9
}}

* {{cite book
 |last=Мочульский
 |first=Константин Васильевич,
 |title=Достоевский. Жизнь и творчество
 |publisher=YMCA-Press
 |location=Париж
 |year=1980
}}

* {{cite book
 |last=Селезнёв
 |first=Юрий Иванович,
 |title=Достоевский
 |publisher=Молодая гвардия
 |location=Мәскеу
 |year=1981
 |series=Жизнь замечательных людей
}}

* {{cite book
 |last=Достоевская
 |first=Анна Григорьевна,
 |title=Воспоминания
 |publisher=Правда
 |location=Мәскеу
 |year=1987
}}</text>
      <sha1>i9povmccx95chwmtkws312i3b5b2qak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қор болғандар мен қорланғандар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784217</id>
    <revision>
      <id>3636481</id>
      <timestamp>2026-07-29T06:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Әдеби шығарма |Атауы         = Қорланғандар мен қорланғандар |Шынайы атауы  = Униженные и оскорблённые |Сурет         = Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg |Сурет сипаттама...</comment>
      <origin>3636481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14724" sha1="bntkietwf2iwy2n0lrhclvasqk232ps" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Әдеби шығарма
|Атауы         = Қорланғандар мен қорланғандар
|Шынайы атауы  = Униженные и оскорблённые
|Сурет         = Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg
|Сурет сипаттамасы = [[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]] иллюстрациясы (1893)
|Жанр          = Роман
|Авторы        = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]
|Түпнұсқа тілі = орыс тілі
|Жазылды       = [[1861]]
|Жариялануы    = [[1861]]
|Жеке басылым  = 1861 жылы Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылды
|Баспа         = «Время» журналы
|isbn          = 
|Аударма       =  
|Цикл          =
|Алдыңғысы     =
|Келесісі      =
|Lib           =
|Уикикітап     =
}}
'''«Қорланғандар мен қорланғандар»''' (орыс тілінің ескі емлесінде: ''«Униженные и оскорбленные»'') — [[орыс әдебиеті|орыс]] жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы.

== Жазылу тарихы және жариялануы ==

Бұл шығарма жазушының каторгадан оралғаннан кейін жазған алғашқы ірі туындысы болып табылады. Роман алғаш рет 1861 жылы «Время» журналында жарық көрді. Шығарма бастапқыда «Қорланғандар мен қорланғандар. „Сәтсіз жазушының“ жазбаларынан» деген атаумен жарияланып, Достоевскийдің ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаил Достоевскийге]] арналды.

«Время» журналы Фёдор Достоевский мен оның ағасы Михаилдің редакторлығымен шыға бастады. Журналды толықтыру үшін Достоевский бірнеше нөмірге жалғастырып жариялауға болатын көлемді роман жазуға мәжбүр болды. Шығарманың едәуір бөлігі журналдың әрбір жаңа санына тапсыру мерзіміне қарай бөлім-бөлім болып жазылды.

Романның идеясы 1857 жылы пайда болды. 1860 жылы Санкт-Петербургке көшкеннен кейін Достоевский өз ойын жүзеге асыруға кірісті. 1861 жылдың шілдесінде шығарманың соңғы бөлімі жарық көрді. Сол жылы роман Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылып шықты. Жазушының көзі тірісінде шығарма тағы екі рет — 1865 және 1879 жылдары қайта басылды.

Романда бірнеше жерде Иван Петровичтің атынан автор өзінің алғашқы «[[Бейшаралар]]» романымен байланысты оқиғаларды баяндайды. Бұл шығарма 1846 жылы «Петербург жинағында» жарық көріп, үлкен жетістікке жеткен болатын. Оны, атап айтқанда, [[Виссарион Григорьевич Белинский]] жоғары бағалаған.

== Сын-пікірлер ==

Роман сыншылар тарапынан ұстамды түрде қабылданды. Бұл жазушының ұзақ жылдарға созылған айдаудан кейін әдебиетке қайта оралуына байланысты болған сақтықпен түсіндірілді.

Тек демократиялық бағыттағы «Современник» журналы ғана романның елеулі кемшіліктерін көрсете отырып, жалпы алғанда шығарманы оң бағалады.
== Сюжеті ==

Роман жас жазушы Ваняның атынан баяндалады. Оның өміріндегі көптеген оқиғалар автобиографиялық сипатқа ие. Романдағы оқиға уақыты нақты көрсетілмеген.

Достоевскийдің әдеби қызметінің алғашқы кезеңі 1840-жылдарға сәйкес келеді. Романда сол дәуірдегі әдеби орта өкілдерінің кейбірі бүркемеленген түрде бейнеленген. Мысалы, [[Виссарион Белинский]] «сыншы Б.» деген атымен көрсетілген.

Шығармадағы кейбір оқиғалар тек 1840-жылдар өмірінің көрінісі ғана емес екенін байқатады. Романда тарихи уақыт жағынан бірнеше ауытқулар кездеседі. Оқиғалар шамамен бір жарым жыл көлемінде өтсе де, шығармада роман жарияланған кезеңге жақын тарихи деректер, соның ішінде [[Андрей Александрович Краевский]] шығарған «Энциклопедия» туралы мәліметтер аталады. Осылайша романның басы мен соңында айтылатын тарихи оқиғалардың арасында он екі жылдан астам уақыт айырмашылық бар.

Ваня кедей помещик Ихменевтің отбасында оның қызы Наташамен бірге тәрбиеленеді. Ихменевтің дәулетті көршісі князь Валковский оның шаруашылық қабілетін бағалап, оны өз иелігінің басқарушысы етіп тағайындайды. Кейін князь одан ұлы Алёшаны тәрбиелеуге көмектесуін сұрайды.

Алайда Алёша Ихменевтердің үйіне келгеннен кейін көп ұзамай түрлі өсек тарайды. Ихменев қызын Алёшаға үйлендіргісі келеді, олардың қарым-қатынасын қолдайды және князьдің мүлкін басқаруда адал емес деген айыптар пайда болады. Осыдан кейін князь Ихменевке қарсы сот ісін бастайды.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — Алёша мен Наташа Ихменева ата-аналарының еркіне қарсы қосылуды шешеді. Ваня Наташаны жақсы көреді және оған барлық жағынан көмектесуге тырысады.

Романның екінші сюжет желісі 13 жастағы Елена немесе Нелли есімді қыздың тағдырына байланысты. Ваня оны қатыгез қамқоршысының қолынан құтқарып, өз үйіне орналастырады. Неллидің бейнесі көп жағдайда [[Чарльз Диккенс]]тің «[[Ежелгі заттар дүкені]]» романындағы басты кейіпкермен үндеседі. Оның анасының тарихы кей тұстарда князь Валковскийдің тағдырымен байланысады.

== Роман топографиясы ==

Кейінгі шығармаларында жиі кездесетіндей, бұл романдағы оқиғалар [[Санкт-Петербург]] қаласында өтеді. Достоевский кейіпкерлер жүрген жерлерді және қала кеңістігін барынша дәл көрсетуге тырысқан.

Романда [[Вознесенский даңғылы]], әңгімелеуші Иеремия Смит есімді қартпен кездесетін орын, сондай-ақ князь Валковскиймен маңызды әңгіме болған мейрамхана орналасқан [[Үлкен Теңіз көшесі (Санкт-Петербург)|Үлкен Теңіз көшесі]] аталады.

== Кейіпкерлер ==

* Иван Петрович — шығарманы баяндаушы жас жазушы.
* Николай Сергеевич Ихменев — помещик.
* Анна Андреевна Ихменева (қыз кезіндегі тегі Шумилова) — Ихменевтің әйелі.
* Наташа — Ихменевтердің қызы.
* Князь Пётр Александрович Валковский.
* Князь Алексей Петрович Валковский (Алёша) — Пётр Валковскийдің ұлы.
* Иеремия Смит — қарт, алғашқы таныс.
* Нелли (Елена) — Смиттің немересі.
* Филипп Филиппович Маслобоев — Иван Петровичтің ескі танысы.
* Александра Семёновна — Маслобоевтің әйелі.
* Катерина Фёдоровна — үш миллион рубль көлемінде жасау алған әйел.
* Анна Трифоновна Бубнова — Неллидің қамқоршысы.

== Стиль ерекшеліктері ==

Романда XIX ғасырдың ортасындағы [[натуралдық мектеп]] дәстүрінің ықпалы байқалады. Бұл бағыт қаланың төменгі әлеуметтік топтарының өмірін және тұрмыстық шындықты егжей-тегжейлі суреттеуге ерекше көңіл бөлді.

Сонымен қатар шығармада Батыс Еуропа реализмінің, әсіресе [[Чарльз Диккенс]] пен [[Эжен Сю]] шығармашылығының әсері көрінеді. Олардың туындыларына тән күрделі «құпия» сюжеттер, кейіпкерлердің белгісіз өткені және қылмыс пен ар-намыс мәселелері романда да кездеседі.

Сонымен бірге бұл шығармада кейіпкерлерді суреттеудегі терең [[психологизм]] айқын байқалады. Кейіпкерлер тек әлеуметтік тип ретінде емес, белгілі бір идеялар мен дүниетанымдардың тасымалдаушысы ретінде көрсетіледі.
== Шығарманың экрандалуы ==

Роман бірнеше рет экранға шығарылған.

* 1915 жылы режиссер [[Иосиф Сойфер]]дің қойылымымен романның екі бөлімді экранизациясы жарық көрді. Фильмге [[Соловцов театры]] әртістерінің труппасы қатысты.

* 1926 жылы роман желісі бойынша режиссер Мэриан Дедерконың «Жүрек үні» (''Głos serca'') атты поляк фильмі түсірілді.

* 1958 жылы Италияда режиссер [[Витторио Коттафави]]дің «Қорланғандар мен қорланғандар» (''Umiliati e offesi'') атты шағын телехикаясы шықты.

* 1960 жылы режиссер Франсуа Жирдің роман негізінде түсірген «Наташаның тарихы» (''L'histoire de Natacha'') атты француз телевизиялық фильмі көрсетілді.

* 1961 жылы режиссер Сенне Руффаердің «Қорланғандар мен қорланғандар» атты бельгиялық телевизиялық фильмі жарық көрді.

* 1971 жылы Благоя Андреевтің режиссерлігімен югославиялық телевизиялық фильм түсірілді.

* 1977 жылы режиссер [[Рауль Арайса]]ның «Қорланғандар мен қорланғандар» атты мексикалық телехикаясы шықты.

* 1979 жылы [[Малый театры]]ның спектаклі негізінде телевизиялық нұсқа түсірілді. Қойылым режиссерлері — Евгений Велихов пен Мария Муат.

* 1991 жылы режиссер [[Андрей Андреевич Эшпай]] түсірген «[[Қорланғандар мен қорланғандар (фильм, 1991)|Қорланғандар мен қорланғандар]]» атты көркем фильм экранға шықты.

* 2005 жылы [[Геннадий Чихачёв жетекшілік ететін Мәскеу мемлекеттік музыкалық театры]] роман желісі бойынша Александр Журбиннің музыкасына қойылған мюзикл ұсынды.

* 2005 жылғы 4 ақпанда [[Пермь академиялық «Театр-Театр» театры]] роман негізінде «Владимир алаңы» атты мюзикл қойды.

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [[Уикитека]] — «Қорланғандар мен қорланғандар» (Ф. М. Достоевский)

{{Достоевский}}

[[Санат:1861 жылғы романдар]]
[[Санат:Фёдор Достоевский романдары]]
[[Санат:Санкт-Петербург туралы романдар]]
[[Санат:«Қорланғандар мен қорланғандар»]]
[[Санат:«Время» журналында алғаш жарияланған шығармалар]]</text>
      <sha1>bntkietwf2iwy2n0lrhclvasqk232ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636482</id>
      <parentid>3636481</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <origin>3636482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14726" sha1="j9samydkhj4wfsgsifr5nz7k23va1c4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Әдеби шығарма
|Атауы         = Қорланғандар мен қорланғандар
|Шынайы атауы  = Униженные и оскорблённые
|Сурет         = Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg
|Сурет сипаттамасы = [[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]] иллюстрациясы (1893)
|Жанр          = Роман
|Авторы        = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]
|Түпнұсқа тілі = орыс тілі
|Жазылды       = [[1861]]
|Жариялануы    = [[1861]]
|Жеке басылым  = 1861 жылы Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылды
|Баспа         = «Время» журналы
|isbn          = 
|Аударма       =  
|Цикл          =
|Алдыңғысы     =
|Келесісі      =
|Lib           =
|Уикикітап     =
}}
'''«Қор болғандар мен қорланғандар»''' (орыс тілінің ескі емлесінде: ''«Униженные и оскорбленные»'') — [[орыс әдебиеті|орыс]] жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы.

== Жазылу тарихы және жариялануы ==

Бұл шығарма жазушының каторгадан оралғаннан кейін жазған алғашқы ірі туындысы болып табылады. Роман алғаш рет 1861 жылы «Время» журналында жарық көрді. Шығарма бастапқыда «Қор болғандар мен қорланғандар. „Сәтсіз жазушының“ жазбаларынан» деген атаумен жарияланып, Достоевскийдің ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаил Достоевскийге]] арналды.

«Время» журналы Фёдор Достоевский мен оның ағасы Михаилдің редакторлығымен шыға бастады. Журналды толықтыру үшін Достоевский бірнеше нөмірге жалғастырып жариялауға болатын көлемді роман жазуға мәжбүр болды. Шығарманың едәуір бөлігі журналдың әрбір жаңа санына тапсыру мерзіміне қарай бөлім-бөлім болып жазылды.

Романның идеясы 1857 жылы пайда болды. 1860 жылы Санкт-Петербургке көшкеннен кейін Достоевский өз ойын жүзеге асыруға кірісті. 1861 жылдың шілдесінде шығарманың соңғы бөлімі жарық көрді. Сол жылы роман Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылып шықты. Жазушының көзі тірісінде шығарма тағы екі рет — 1865 және 1879 жылдары қайта басылды.

Романда бірнеше жерде Иван Петровичтің атынан автор өзінің алғашқы «[[Бейшаралар]]» романымен байланысты оқиғаларды баяндайды. Бұл шығарма 1846 жылы «Петербург жинағында» жарық көріп, үлкен жетістікке жеткен болатын. Оны, атап айтқанда, [[Виссарион Григорьевич Белинский]] жоғары бағалаған.

== Сын-пікірлер ==

Роман сыншылар тарапынан ұстамды түрде қабылданды. Бұл жазушының ұзақ жылдарға созылған айдаудан кейін әдебиетке қайта оралуына байланысты болған сақтықпен түсіндірілді.

Тек демократиялық бағыттағы «Современник» журналы ғана романның елеулі кемшіліктерін көрсете отырып, жалпы алғанда шығарманы оң бағалады.
== Сюжеті ==

Роман жас жазушы Ваняның атынан баяндалады. Оның өміріндегі көптеген оқиғалар автобиографиялық сипатқа ие. Романдағы оқиға уақыты нақты көрсетілмеген.

Достоевскийдің әдеби қызметінің алғашқы кезеңі 1840-жылдарға сәйкес келеді. Романда сол дәуірдегі әдеби орта өкілдерінің кейбірі бүркемеленген түрде бейнеленген. Мысалы, [[Виссарион Белинский]] «сыншы Б.» деген атымен көрсетілген.

Шығармадағы кейбір оқиғалар тек 1840-жылдар өмірінің көрінісі ғана емес екенін байқатады. Романда тарихи уақыт жағынан бірнеше ауытқулар кездеседі. Оқиғалар шамамен бір жарым жыл көлемінде өтсе де, шығармада роман жарияланған кезеңге жақын тарихи деректер, соның ішінде [[Андрей Александрович Краевский]] шығарған «Энциклопедия» туралы мәліметтер аталады. Осылайша романның басы мен соңында айтылатын тарихи оқиғалардың арасында он екі жылдан астам уақыт айырмашылық бар.

Ваня кедей помещик Ихменевтің отбасында оның қызы Наташамен бірге тәрбиеленеді. Ихменевтің дәулетті көршісі князь Валковский оның шаруашылық қабілетін бағалап, оны өз иелігінің басқарушысы етіп тағайындайды. Кейін князь одан ұлы Алёшаны тәрбиелеуге көмектесуін сұрайды.

Алайда Алёша Ихменевтердің үйіне келгеннен кейін көп ұзамай түрлі өсек тарайды. Ихменев қызын Алёшаға үйлендіргісі келеді, олардың қарым-қатынасын қолдайды және князьдің мүлкін басқаруда адал емес деген айыптар пайда болады. Осыдан кейін князь Ихменевке қарсы сот ісін бастайды.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — Алёша мен Наташа Ихменева ата-аналарының еркіне қарсы қосылуды шешеді. Ваня Наташаны жақсы көреді және оған барлық жағынан көмектесуге тырысады.

Романның екінші сюжет желісі 13 жастағы Елена немесе Нелли есімді қыздың тағдырына байланысты. Ваня оны қатыгез қамқоршысының қолынан құтқарып, өз үйіне орналастырады. Неллидің бейнесі көп жағдайда [[Чарльз Диккенс]]тің «[[Ежелгі заттар дүкені]]» романындағы басты кейіпкермен үндеседі. Оның анасының тарихы кей тұстарда князь Валковскийдің тағдырымен байланысады.

== Роман топографиясы ==

Кейінгі шығармаларында жиі кездесетіндей, бұл романдағы оқиғалар [[Санкт-Петербург]] қаласында өтеді. Достоевский кейіпкерлер жүрген жерлерді және қала кеңістігін барынша дәл көрсетуге тырысқан.

Романда [[Вознесенский даңғылы]], әңгімелеуші Иеремия Смит есімді қартпен кездесетін орын, сондай-ақ князь Валковскиймен маңызды әңгіме болған мейрамхана орналасқан [[Үлкен Теңіз көшесі (Санкт-Петербург)|Үлкен Теңіз көшесі]] аталады.

== Кейіпкерлер ==

* Иван Петрович — шығарманы баяндаушы жас жазушы.
* Николай Сергеевич Ихменев — помещик.
* Анна Андреевна Ихменева (қыз кезіндегі тегі Шумилова) — Ихменевтің әйелі.
* Наташа — Ихменевтердің қызы.
* Князь Пётр Александрович Валковский.
* Князь Алексей Петрович Валковский (Алёша) — Пётр Валковскийдің ұлы.
* Иеремия Смит — қарт, алғашқы таныс.
* Нелли (Елена) — Смиттің немересі.
* Филипп Филиппович Маслобоев — Иван Петровичтің ескі танысы.
* Александра Семёновна — Маслобоевтің әйелі.
* Катерина Фёдоровна — үш миллион рубль көлемінде жасау алған әйел.
* Анна Трифоновна Бубнова — Неллидің қамқоршысы.

== Стиль ерекшеліктері ==

Романда XIX ғасырдың ортасындағы [[натуралдық мектеп]] дәстүрінің ықпалы байқалады. Бұл бағыт қаланың төменгі әлеуметтік топтарының өмірін және тұрмыстық шындықты егжей-тегжейлі суреттеуге ерекше көңіл бөлді.

Сонымен қатар шығармада Батыс Еуропа реализмінің, әсіресе [[Чарльз Диккенс]] пен [[Эжен Сю]] шығармашылығының әсері көрінеді. Олардың туындыларына тән күрделі «құпия» сюжеттер, кейіпкерлердің белгісіз өткені және қылмыс пен ар-намыс мәселелері романда да кездеседі.

Сонымен бірге бұл шығармада кейіпкерлерді суреттеудегі терең [[психологизм]] айқын байқалады. Кейіпкерлер тек әлеуметтік тип ретінде емес, белгілі бір идеялар мен дүниетанымдардың тасымалдаушысы ретінде көрсетіледі.
== Шығарманың экрандалуы ==

Роман бірнеше рет экранға шығарылған.

* 1915 жылы режиссер [[Иосиф Сойфер]]дің қойылымымен романның екі бөлімді экранизациясы жарық көрді. Фильмге [[Соловцов театры]] әртістерінің труппасы қатысты.

* 1926 жылы роман желісі бойынша режиссер Мэриан Дедерконың «Жүрек үні» (''Głos serca'') атты поляк фильмі түсірілді.

* 1958 жылы Италияда режиссер [[Витторио Коттафави]]дің «Қорланғандар мен қорланғандар» (''Umiliati e offesi'') атты шағын телехикаясы шықты.

* 1960 жылы режиссер Франсуа Жирдің роман негізінде түсірген «Наташаның тарихы» (''L'histoire de Natacha'') атты француз телевизиялық фильмі көрсетілді.

* 1961 жылы режиссер Сенне Руффаердің «Қорланғандар мен қорланғандар» атты бельгиялық телевизиялық фильмі жарық көрді.

* 1971 жылы Благоя Андреевтің режиссерлігімен югославиялық телевизиялық фильм түсірілді.

* 1977 жылы режиссер [[Рауль Арайса]]ның «Қорланғандар мен қорланғандар» атты мексикалық телехикаясы шықты.

* 1979 жылы [[Малый театры]]ның спектаклі негізінде телевизиялық нұсқа түсірілді. Қойылым режиссерлері — Евгений Велихов пен Мария Муат.

* 1991 жылы режиссер [[Андрей Андреевич Эшпай]] түсірген «[[Қорланғандар мен қорланғандар (фильм, 1991)|Қорланғандар мен қорланғандар]]» атты көркем фильм экранға шықты.

* 2005 жылы [[Геннадий Чихачёв жетекшілік ететін Мәскеу мемлекеттік музыкалық театры]] роман желісі бойынша Александр Журбиннің музыкасына қойылған мюзикл ұсынды.

* 2005 жылғы 4 ақпанда [[Пермь академиялық «Театр-Театр» театры]] роман негізінде «Владимир алаңы» атты мюзикл қойды.

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [[Уикитека]] — «Қорланғандар мен қорланғандар» (Ф. М. Достоевский)

{{Достоевский}}

[[Санат:1861 жылғы романдар]]
[[Санат:Фёдор Достоевский романдары]]
[[Санат:Санкт-Петербург туралы романдар]]
[[Санат:«Қорланғандар мен қорланғандар»]]
[[Санат:«Время» журналында алғаш жарияланған шығармалар]]</text>
      <sha1>j9samydkhj4wfsgsifr5nz7k23va1c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636484</id>
      <parentid>3636482</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <origin>3636484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14731" sha1="8dzbl5fy28tt873nag5boklx04uuy2w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Әдеби шығарма
|Атауы         = Қорланғандар мен қорланғандар
|Шынайы атауы  = Униженные и оскорблённые
|Сурет         = Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg
|Сурет сипаттамасы = [[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]] иллюстрациясы (1893)
|Жанр          = Роман
|Авторы        = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]
|Түпнұсқа тілі = орыс тілі
|Жазылды       = [[1861]]
|Жариялануы    = [[1861]]
|Жеке басылым  = 1861 жылы Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылды
|Баспа         = «Время» журналы
|isbn          = 
|Аударма       =  
|Цикл          =
|Алдыңғысы     =
|Келесісі      =
|Lib           =
|Уикикітап     =
}}
'''«Қор болғандар мен қорланғандар»''' (орыс тілінің ескі емлесінде: ''«Униженные и оскорбленные»'') — [[орыс әдебиеті|орыс]] жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы.

== Жазылу тарихы және жариялануы ==

Бұл шығарма жазушының каторгадан оралғаннан кейін жазған алғашқы ірі туындысы болып табылады. Роман алғаш рет 1861 жылы «Время» журналында жарық көрді. Шығарма бастапқыда «Қор болғандар мен қорланғандар. „Сәтсіз жазушының“ жазбаларынан» деген атаумен жарияланып, Достоевскийдің ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаил Достоевскийге]] арналды.

«Время» журналы Фёдор Достоевский мен оның ағасы Михаилдің редакторлығымен шыға бастады. Журналды толықтыру үшін Достоевский бірнеше нөмірге жалғастырып жариялауға болатын көлемді роман жазуға мәжбүр болды. Шығарманың едәуір бөлігі журналдың әрбір жаңа санына тапсыру мерзіміне қарай бөлім-бөлім болып жазылды.

Романның идеясы 1857 жылы пайда болды. 1860 жылы Санкт-Петербургке көшкеннен кейін Достоевский өз ойын жүзеге асыруға кірісті. 1861 жылдың шілдесінде шығарманың соңғы бөлімі жарық көрді. Сол жылы роман Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылып шықты. Жазушының көзі тірісінде шығарма тағы екі рет — 1865 және 1879 жылдары қайта басылды.

Романда бірнеше жерде Иван Петровичтің атынан автор өзінің алғашқы «[[Бейшаралар]]» романымен байланысты оқиғаларды баяндайды. Бұл шығарма 1846 жылы «Петербург жинағында» жарық көріп, үлкен жетістікке жеткен болатын. Оны, атап айтқанда, [[Виссарион Григорьевич Белинский]] жоғары бағалаған.

== Сын-пікірлер ==

Роман сыншылар тарапынан ұстамды түрде қабылданды. Бұл жазушының ұзақ жылдарға созылған айдаудан кейін әдебиетке қайта оралуына байланысты болған сақтықпен түсіндірілді.

Тек демократиялық бағыттағы «Современник» журналы ғана романның елеулі кемшіліктерін көрсете отырып, жалпы алғанда шығарманы оң бағалады.
== Сюжеті ==

Роман жас жазушы Ваняның атынан баяндалады. Оның өміріндегі көптеген оқиғалар автобиографиялық сипатқа ие. Романдағы оқиға уақыты нақты көрсетілмеген.

Достоевскийдің әдеби қызметінің алғашқы кезеңі 1840-жылдарға сәйкес келеді. Романда сол дәуірдегі әдеби орта өкілдерінің кейбірі бүркемеленген түрде бейнеленген. Мысалы, [[Виссарион Белинский]] «сыншы Б.» деген атымен көрсетілген.

Шығармадағы кейбір оқиғалар тек 1840-жылдар өмірінің көрінісі ғана емес екенін байқатады. Романда тарихи уақыт жағынан бірнеше ауытқулар кездеседі. Оқиғалар шамамен бір жарым жыл көлемінде өтсе де, шығармада роман жарияланған кезеңге жақын тарихи деректер, соның ішінде [[Андрей Александрович Краевский]] шығарған «Энциклопедия» туралы мәліметтер аталады. Осылайша романның басы мен соңында айтылатын тарихи оқиғалардың арасында он екі жылдан астам уақыт айырмашылық бар.

Ваня кедей помещик Ихменевтің отбасында оның қызы Наташамен бірге тәрбиеленеді. Ихменевтің дәулетті көршісі князь Валковский оның шаруашылық қабілетін бағалап, оны өз иелігінің басқарушысы етіп тағайындайды. Кейін князь одан ұлы Алёшаны тәрбиелеуге көмектесуін сұрайды.

Алайда Алёша Ихменевтердің үйіне келгеннен кейін көп ұзамай түрлі өсек тарайды. Ихменев қызын Алёшаға үйлендіргісі келеді, олардың қарым-қатынасын қолдайды және князьдің мүлкін басқаруда адал емес деген айыптар пайда болады. Осыдан кейін князь Ихменевке қарсы сот ісін бастайды.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — Алёша мен Наташа Ихменева ата-аналарының еркіне қарсы қосылуды шешеді. Ваня Наташаны жақсы көреді және оған барлық жағынан көмектесуге тырысады.

Романның екінші сюжет желісі 13 жастағы Елена немесе Нелли есімді қыздың тағдырына байланысты. Ваня оны қатыгез қамқоршысының қолынан құтқарып, өз үйіне орналастырады. Неллидің бейнесі көп жағдайда [[Чарльз Диккенс]]тің «[[Ежелгі заттар дүкені]]» романындағы басты кейіпкермен үндеседі. Оның анасының тарихы кей тұстарда князь Валковскийдің тағдырымен байланысады.

== Роман топографиясы ==

Кейінгі шығармаларында жиі кездесетіндей, бұл романдағы оқиғалар [[Санкт-Петербург]] қаласында өтеді. Достоевский кейіпкерлер жүрген жерлерді және қала кеңістігін барынша дәл көрсетуге тырысқан.

Романда [[Вознесенский даңғылы]], әңгімелеуші Иеремия Смит есімді қартпен кездесетін орын, сондай-ақ князь Валковскиймен маңызды әңгіме болған мейрамхана орналасқан [[Үлкен Теңіз көшесі (Санкт-Петербург)|Үлкен Теңіз көшесі]] аталады.

== Кейіпкерлер ==

* Иван Петрович — шығарманы баяндаушы жас жазушы.
* Николай Сергеевич Ихменев — помещик.
* Анна Андреевна Ихменева (қыз кезіндегі тегі Шумилова) — Ихменевтің әйелі.
* Наташа — Ихменевтердің қызы.
* Князь Пётр Александрович Валковский.
* Князь Алексей Петрович Валковский (Алёша) — Пётр Валковскийдің ұлы.
* Иеремия Смит — қарт, алғашқы таныс.
* Нелли (Елена) — Смиттің немересі.
* Филипп Филиппович Маслобоев — Иван Петровичтің ескі танысы.
* Александра Семёновна — Маслобоевтің әйелі.
* Катерина Фёдоровна — үш миллион рубль көлемінде жасау алған әйел.
* Анна Трифоновна Бубнова — Неллидің қамқоршысы.

== Стиль ерекшеліктері ==

Романда XIX ғасырдың ортасындағы [[натуралдық мектеп]] дәстүрінің ықпалы байқалады. Бұл бағыт қаланың төменгі әлеуметтік топтарының өмірін және тұрмыстық шындықты егжей-тегжейлі суреттеуге ерекше көңіл бөлді.

Сонымен қатар шығармада Батыс Еуропа реализмінің, әсіресе [[Чарльз Диккенс]] пен [[Эжен Сю]] шығармашылығының әсері көрінеді. Олардың туындыларына тән күрделі «құпия» сюжеттер, кейіпкерлердің белгісіз өткені және қылмыс пен ар-намыс мәселелері романда да кездеседі.

Сонымен бірге бұл шығармада кейіпкерлерді суреттеудегі терең [[психологизм]] айқын байқалады. Кейіпкерлер тек әлеуметтік тип ретінде емес, белгілі бір идеялар мен дүниетанымдардың тасымалдаушысы ретінде көрсетіледі.
== Шығарманың экрандалуы ==

Роман бірнеше рет экранға шығарылған.

* 1915 жылы режиссер [[Иосиф Сойфер]]дің қойылымымен романның екі бөлімді экранизациясы жарық көрді. Фильмге [[Соловцов театры]] әртістерінің труппасы қатысты.

* 1926 жылы роман желісі бойынша режиссер Мэриан Дедерконың «Жүрек үні» (''Głos serca'') атты поляк фильмі түсірілді.

* 1958 жылы Италияда режиссер [[Витторио Коттафави]]дің «Қор болғандар мен қорланғандар» (''Umiliati e offesi'') атты шағын телехикаясы шықты.

* 1960 жылы режиссер Франсуа Жирдің роман негізінде түсірген «Наташаның тарихы» (''L'histoire de Natacha'') атты француз телевизиялық фильмі көрсетілді.

* 1961 жылы режиссер Сенне Руффаердің «Қор болғандар мен қорланғандар» атты бельгиялық телевизиялық фильмі жарық көрді.

* 1971 жылы Благоя Андреевтің режиссерлігімен югославиялық телевизиялық фильм түсірілді.

* 1977 жылы режиссер [[Рауль Арайса]]ның «Қор болғандар мен қорланғандар» атты мексикалық телехикаясы шықты.

* 1979 жылы [[Малый театры]]ның спектаклі негізінде телевизиялық нұсқа түсірілді. Қойылым режиссерлері — Евгений Велихов пен Мария Муат.

* 1991 жылы режиссер [[Андрей Андреевич Эшпай]] түсірген «[[Қорланғандар мен қорланғандар (фильм, 1991)|Қор болғандар мен қорланғандар]]» атты көркем фильм экранға шықты.

* 2005 жылы [[Геннадий Чихачёв жетекшілік ететін Мәскеу мемлекеттік музыкалық театры]] роман желісі бойынша Александр Журбиннің музыкасына қойылған мюзикл ұсынды.

* 2005 жылғы 4 ақпанда [[Пермь академиялық «Театр-Театр» театры]] роман негізінде «Владимир алаңы» атты мюзикл қойды.

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [[Уикитека]] — «Қор болғандар мен қорланғандар» (Ф. М. Достоевский)

{{Достоевский}}

[[Санат:1861 жылғы романдар]]
[[Санат:Фёдор Достоевский романдары]]
[[Санат:Санкт-Петербург туралы романдар]]
[[Санат:«Қорланғандар мен қорланғандар»]]
[[Санат:«Время» журналында алғаш жарияланған шығармалар]]</text>
      <sha1>8dzbl5fy28tt873nag5boklx04uuy2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балқы батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784218</id>
    <redirect title="Балқы батыр Қожасұлы" />
    <revision>
      <id>3636489</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Балқы батыр Қожасұлы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3636489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="07c3sv3z0nfj82rc7iwqxfppmucuaoe" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Балқы батыр Қожасұлы]]</text>
      <sha1>07c3sv3z0nfj82rc7iwqxfppmucuaoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Егорович Врангель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784219</id>
    <revision>
      <id>3636492</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Тұлға  |Есімі                 = Александр Егорович Врангель  |Шынайы есімі          = Александр Егорович Врангель  |Сурет                 = Vrangel, Aleksandr Egorovich.jpg  |ені                   = 250px  |Сурет а...</comment>
      <origin>3636492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7621" sha1="68625j29tx5cm5c72fdo8b84cwrvh1f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Александр Егорович Врангель
 |Шынайы есімі          = Александр Егорович Врангель
 |Сурет                 = Vrangel, Aleksandr Egorovich.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған күні            = 1833 жылғы 7 наурыз (23 ақпан)
 |Туған жері            = Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, Ресей империясы
 |Қайтыс болған күні    = 1915 жылғы 25 қыркүйек (12 қыркүйек)
 |Қайтыс болған жері    = Дрезден, Германия империясы
 |Азаматтығы            = Ресей империясы
 |Ұлты                  = орыс
 |Мансабы               = дипломат, камергер
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = [[Императорлық Александр лицейі]]
 |Мамандығы             = заңгер, дипломат
 |Не үшін белгілі       = Ф. М. Достоевскийдің Семейдегі танысы, естелік жазушы
 |Әкесі                 = [[Егор Ермолаевич Врангель]]
 |Анасы                 = Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенберг
 |Жұбайы                = Анна Николаевна Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфус (1839—1921)
 |Балалары              = Ольга, Георгий, Екатерина, [[Николай Александрович Врангель]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}
'''Александр Егорович Врангель''' (1833 жылғы 23 ақпан, Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, [[Ресей империясы]] — 1915 жылғы 12 қыркүйек, Дрезден, Германия империясы) — Ресей империясының дипломаты, камергер. Фёдор Михайлович Достоевскийдің Семейдегі жақын таныстарының бірі, оның Сібірдегі өмірі туралы естеліктердің авторы.

== Өмірбаяны ==

Александр Врангель барон [[Егор Ермолаевич Врангель]] мен баронесса Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенбергтің отбасындағы үлкен ұлы болды. Оның анасы [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің Ганнибалдар әулеті арқылы туысы болған. Кейінгі әйгілі генерал [[Пётр Николаевич Врангель]] Александр Врангельдің жиені еді.

1833 жылы Верино жерінде, Нарва қаласының маңында дүниеге келді.

1853 жылы [[Императорлық Александр лицейін]] тәмамдап, Ресей империясының Әділет министрлігіне қызметке кірді. Алайда астанадағы мансаптан бас тартып, Семейге қылмыстық және азаматтық істер бойынша сот қызметкері болып өз еркімен барды.

Семейде айдауда болған [[Фёдор Михайлович Достоевский]]мен танысып, оған қаржылай көмек көрсетті. Сонымен қатар Достоевскийдің офицер шенін алуына және Ресейдің орталық бөлігіне оралуына жәрдемдесті. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі кезеңі туралы естеліктер жазды.

Достоевский А. Н. Майковқа жазған хатында Врангель туралы:

:...өте жас, жан дүниесі мен жүрегі тамаша қасиеттерге толы адам. Ол Сібірге лицейді жаңа бітіріп келіп, өлкені танып-білуге, пайдалы болуға деген ізгі арманмен келген. Біз Семейде танысып, мен оны қатты жақсы көріп кеттім...
:

Врангель айдауда жүрген поляктармен де араласты, декабристермен — [[Иван Иванович Пущин]], [[Матвей Иванович Муравьёв-Апостол]], [[Николай Васильевич Басаргин]], [[Иван Александрович Анненков]] және [[Пётр Николаевич Свистунов]]пен танысып, хат алысып тұрды.

Сонымен қатар Алтай тауларына, [[Ыстықкөл]]ге және Орал зауыттарына ғылыми мақсаттағы сапарлар жасады.

== Дипломатиялық қызметі ==

1857 жылы Санкт-Петербургке оралғаннан кейін дипломатиялық қызметке ауысты.

1858—1859 жылдары Қытаймен жасалған [[Айгун келісімін]] дайындауға қатысты.

Кейін әртүрлі дипломатиялық қызметтер атқарды:

* 1862—1863 — Молдавия мен Валахиядағы бас консулдық хатшысы;
* 1863—1866 — Даниядағы миссияның кіші хатшысы;
* 1879—1897 — Данцигтегі бас консул;
* 1897—1898 — министр-резидент;
* 1898—1906 — Саксония мен Брауншвейгтегі Ресей империясының елшісі.

1915 жылы 12 қыркүйекте Дрезденде қайтыс болды. Қаланың Қасиетті Үштік лютеран зиратына жерленді.

== Отбасы ==

1861 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік кеңесші Николай Фёдорович Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфустың қызы Анна Николаевнаға (1839—1921) үйленді.

Олардың балалары:

* Ольга (1862);
* Георгий (1863—1917);
* Екатерина (1865—1867);
* Николай Александрович Врангель (1869—1927).

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Әдебиеттер ==

* ''Stackelberg, Otto Magnus von''. Genealogisches Handbuch der estländischen Ritterschaft. Т. 1. — Гёрлиц, 1931. — 576—578-б.

== Сыртқы сілтемелер ==

* Александр Егорович Врангель туралы материалдар

[[Санат:Ресей империясының дипломаттары]]
[[Санат:Фёдор Достоевскийдің айналасы]]
[[Санат:Камергерлер]]
[[Санат:Ресей империясының Саксониядағы елшілері]]</text>
      <sha1>68625j29tx5cm5c72fdo8b84cwrvh1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636636</id>
      <parentid>3636492</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7600" sha1="fl2fdssl5405k1p16fqtnhuzh1xd165" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Александр Егорович Врангель
 |Шынайы есімі          = Александр Егорович Врангель
 |Сурет                 = Vrangel, Aleksandr Egorovich.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған күні            = 7.03.1833 (23 ақпан)
 |Туған жері            = Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, Ресей империясы
 |Қайтыс болған күні    = 1915 жылғы 25 қыркүйек (12 қыркүйек)
 |Қайтыс болған жері    = Дрезден, Германия империясы
 |Азаматтығы            = Ресей империясы
 |Ұлты                  = орыс
 |Мансабы               = дипломат, камергер
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = [[Императорлық Александр лицейі]]
 |Мамандығы             = заңгер, дипломат
 |Не үшін белгілі       = Ф. М. Достоевскийдің Семейдегі танысы, естелік жазушы
 |Әкесі                 = [[Егор Ермолаевич Врангель]]
 |Анасы                 = Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенберг
 |Жұбайы                = Анна Николаевна Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфус (1839—1921)
 |Балалары              = Ольга, Георгий, Екатерина, [[Николай Александрович Врангель]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}
'''Александр Егорович Врангель''' (1833 жылғы 23 ақпан, Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, [[Ресей империясы]] — 1915 жылғы 12 қыркүйек, Дрезден, Германия империясы) — Ресей империясының дипломаты, камергер. Фёдор Михайлович Достоевскийдің Семейдегі жақын таныстарының бірі, оның Сібірдегі өмірі туралы естеліктердің авторы.

== Өмірбаяны ==

Александр Врангель барон [[Егор Ермолаевич Врангель]] мен баронесса Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенбергтің отбасындағы үлкен ұлы болды. Оның анасы [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің Ганнибалдар әулеті арқылы туысы болған. Кейінгі әйгілі генерал [[Пётр Николаевич Врангель]] Александр Врангельдің жиені еді.

1833 жылы Верино жерінде, Нарва қаласының маңында дүниеге келді.

1853 жылы [[Императорлық Александр лицейін]] тәмамдап, Ресей империясының Әділет министрлігіне қызметке кірді. Алайда астанадағы мансаптан бас тартып, Семейге қылмыстық және азаматтық істер бойынша сот қызметкері болып өз еркімен барды.

Семейде айдауда болған [[Фёдор Михайлович Достоевский]]мен танысып, оған қаржылай көмек көрсетті. Сонымен қатар Достоевскийдің офицер шенін алуына және Ресейдің орталық бөлігіне оралуына жәрдемдесті. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі кезеңі туралы естеліктер жазды.

Достоевский А. Н. Майковқа жазған хатында Врангель туралы:

:...өте жас, жан дүниесі мен жүрегі тамаша қасиеттерге толы адам. Ол Сібірге лицейді жаңа бітіріп келіп, өлкені танып-білуге, пайдалы болуға деген ізгі арманмен келген. Біз Семейде танысып, мен оны қатты жақсы көріп кеттім...
:

Врангель айдауда жүрген поляктармен де араласты, декабристермен — [[Иван Иванович Пущин]], [[Матвей Иванович Муравьёв-Апостол]], [[Николай Васильевич Басаргин]], [[Иван Александрович Анненков]] және [[Пётр Николаевич Свистунов]]пен танысып, хат алысып тұрды.

Сонымен қатар Алтай тауларына, [[Ыстықкөл]]ге және Орал зауыттарына ғылыми мақсаттағы сапарлар жасады.

== Дипломатиялық қызметі ==

1857 жылы Санкт-Петербургке оралғаннан кейін дипломатиялық қызметке ауысты.

1858—1859 жылдары Қытаймен жасалған [[Айгун келісімін]] дайындауға қатысты.

Кейін әртүрлі дипломатиялық қызметтер атқарды:

* 1862—1863 — Молдавия мен Валахиядағы бас консулдық хатшысы;
* 1863—1866 — Даниядағы миссияның кіші хатшысы;
* 1879—1897 — Данцигтегі бас консул;
* 1897—1898 — министр-резидент;
* 1898—1906 — Саксония мен Брауншвейгтегі Ресей империясының елшісі.

1915 жылы 12 қыркүйекте Дрезденде қайтыс болды. Қаланың Қасиетті Үштік лютеран зиратына жерленді.

== Отбасы ==

1861 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік кеңесші Николай Фёдорович Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфустың қызы Анна Николаевнаға (1839—1921) үйленді.

Олардың балалары:

* Ольга (1862);
* Георгий (1863—1917);
* Екатерина (1865—1867);
* Николай Александрович Врангель (1869—1927).

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Әдебиеттер ==

* ''Stackelberg, Otto Magnus von''. Genealogisches Handbuch der estländischen Ritterschaft. Т. 1. — Гёрлиц, 1931. — 576—578-б.

== Сыртқы сілтемелер ==

* Александр Егорович Врангель туралы материалдар

[[Санат:Ресей империясының дипломаттары]]
[[Санат:Фёдор Достоевскийдің айналасы]]
[[Санат:Камергерлер]]
[[Санат:Ресей империясының Саксониядағы елшілері]]</text>
      <sha1>fl2fdssl5405k1p16fqtnhuzh1xd165</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636637</id>
      <parentid>3636636</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7584" sha1="2rjvw5gr29zlztmud1s7yuajyh7lemd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Александр Егорович Врангель
 |Шынайы есімі          = Александр Егорович Врангель
 |Сурет                 = Vrangel, Aleksandr Egorovich.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған күні            = 7.03.1833
 |Туған жері            = Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, Ресей империясы
 |Қайтыс болған күні    = 1915 жылғы 25 қыркүйек (12 қыркүйек)
 |Қайтыс болған жері    = Дрезден, Германия империясы
 |Азаматтығы            = Ресей империясы
 |Ұлты                  = орыс
 |Мансабы               = дипломат, камергер
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = [[Императорлық Александр лицейі]]
 |Мамандығы             = заңгер, дипломат
 |Не үшін белгілі       = Ф. М. Достоевскийдің Семейдегі танысы, естелік жазушы
 |Әкесі                 = [[Егор Ермолаевич Врангель]]
 |Анасы                 = Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенберг
 |Жұбайы                = Анна Николаевна Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфус (1839—1921)
 |Балалары              = Ольга, Георгий, Екатерина, [[Николай Александрович Врангель]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}
'''Александр Егорович Врангель''' (1833 жылғы 23 ақпан, Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, [[Ресей империясы]] — 1915 жылғы 12 қыркүйек, Дрезден, Германия империясы) — Ресей империясының дипломаты, камергер. Фёдор Михайлович Достоевскийдің Семейдегі жақын таныстарының бірі, оның Сібірдегі өмірі туралы естеліктердің авторы.

== Өмірбаяны ==

Александр Врангель барон [[Егор Ермолаевич Врангель]] мен баронесса Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенбергтің отбасындағы үлкен ұлы болды. Оның анасы [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің Ганнибалдар әулеті арқылы туысы болған. Кейінгі әйгілі генерал [[Пётр Николаевич Врангель]] Александр Врангельдің жиені еді.

1833 жылы Верино жерінде, Нарва қаласының маңында дүниеге келді.

1853 жылы [[Императорлық Александр лицейін]] тәмамдап, Ресей империясының Әділет министрлігіне қызметке кірді. Алайда астанадағы мансаптан бас тартып, Семейге қылмыстық және азаматтық істер бойынша сот қызметкері болып өз еркімен барды.

Семейде айдауда болған [[Фёдор Михайлович Достоевский]]мен танысып, оған қаржылай көмек көрсетті. Сонымен қатар Достоевскийдің офицер шенін алуына және Ресейдің орталық бөлігіне оралуына жәрдемдесті. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі кезеңі туралы естеліктер жазды.

Достоевский А. Н. Майковқа жазған хатында Врангель туралы:

:...өте жас, жан дүниесі мен жүрегі тамаша қасиеттерге толы адам. Ол Сібірге лицейді жаңа бітіріп келіп, өлкені танып-білуге, пайдалы болуға деген ізгі арманмен келген. Біз Семейде танысып, мен оны қатты жақсы көріп кеттім...
:

Врангель айдауда жүрген поляктармен де араласты, декабристермен — [[Иван Иванович Пущин]], [[Матвей Иванович Муравьёв-Апостол]], [[Николай Васильевич Басаргин]], [[Иван Александрович Анненков]] және [[Пётр Николаевич Свистунов]]пен танысып, хат алысып тұрды.

Сонымен қатар Алтай тауларына, [[Ыстықкөл]]ге және Орал зауыттарына ғылыми мақсаттағы сапарлар жасады.

== Дипломатиялық қызметі ==

1857 жылы Санкт-Петербургке оралғаннан кейін дипломатиялық қызметке ауысты.

1858—1859 жылдары Қытаймен жасалған [[Айгун келісімін]] дайындауға қатысты.

Кейін әртүрлі дипломатиялық қызметтер атқарды:

* 1862—1863 — Молдавия мен Валахиядағы бас консулдық хатшысы;
* 1863—1866 — Даниядағы миссияның кіші хатшысы;
* 1879—1897 — Данцигтегі бас консул;
* 1897—1898 — министр-резидент;
* 1898—1906 — Саксония мен Брауншвейгтегі Ресей империясының елшісі.

1915 жылы 12 қыркүйекте Дрезденде қайтыс болды. Қаланың Қасиетті Үштік лютеран зиратына жерленді.

== Отбасы ==

1861 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік кеңесші Николай Фёдорович Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфустың қызы Анна Николаевнаға (1839—1921) үйленді.

Олардың балалары:

* Ольга (1862);
* Георгий (1863—1917);
* Екатерина (1865—1867);
* Николай Александрович Врангель (1869—1927).

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Әдебиеттер ==

* ''Stackelberg, Otto Magnus von''. Genealogisches Handbuch der estländischen Ritterschaft. Т. 1. — Гёрлиц, 1931. — 576—578-б.

== Сыртқы сілтемелер ==

* Александр Егорович Врангель туралы материалдар

[[Санат:Ресей империясының дипломаттары]]
[[Санат:Фёдор Достоевскийдің айналасы]]
[[Санат:Камергерлер]]
[[Санат:Ресей империясының Саксониядағы елшілері]]</text>
      <sha1>2rjvw5gr29zlztmud1s7yuajyh7lemd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636639</id>
      <parentid>3636637</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7537" sha1="jmfw3udxo8zzlvq0cx8ms3zj0bvlmy7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Александр Егорович Врангель
 |Шынайы есімі          = Александр Егорович Врангель
 |Сурет                 = Vrangel, Aleksandr Egorovich.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған күні            = 7.03.1833
 |Туған жері            = Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, Ресей империясы
 |Қайтыс болған күні    = 25.09.1915
 |Қайтыс болған жері    = Дрезден, Германия империясы
 |Азаматтығы            = Ресей империясы
 |Ұлты                  = орыс
 |Мансабы               = дипломат, камергер
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = [[Императорлық Александр лицейі]]
 |Мамандығы             = заңгер, дипломат
 |Не үшін белгілі       = Ф. М. Достоевскийдің Семейдегі танысы, естелік жазушы
 |Әкесі                 = [[Егор Ермолаевич Врангель]]
 |Анасы                 = Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенберг
 |Жұбайы                = Анна Николаевна Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфус (1839—1921)
 |Балалары              = Ольга, Георгий, Екатерина, [[Николай Александрович Врангель]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}
'''Александр Егорович Врангель''' (1833 жылғы 23 ақпан, Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, [[Ресей империясы]] — 1915 жылғы 12 қыркүйек, Дрезден, Германия империясы) — Ресей империясының дипломаты, камергер. Фёдор Михайлович Достоевскийдің Семейдегі жақын таныстарының бірі, оның Сібірдегі өмірі туралы естеліктердің авторы.

== Өмірбаяны ==

Александр Врангель барон [[Егор Ермолаевич Врангель]] мен баронесса Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенбергтің отбасындағы үлкен ұлы болды. Оның анасы [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің Ганнибалдар әулеті арқылы туысы болған. Кейінгі әйгілі генерал [[Пётр Николаевич Врангель]] Александр Врангельдің жиені еді.

1833 жылы Верино жерінде, Нарва қаласының маңында дүниеге келді.

1853 жылы [[Императорлық Александр лицейін]] тәмамдап, Ресей империясының Әділет министрлігіне қызметке кірді. Алайда астанадағы мансаптан бас тартып, Семейге қылмыстық және азаматтық істер бойынша сот қызметкері болып өз еркімен барды.

Семейде айдауда болған [[Фёдор Михайлович Достоевский]]мен танысып, оған қаржылай көмек көрсетті. Сонымен қатар Достоевскийдің офицер шенін алуына және Ресейдің орталық бөлігіне оралуына жәрдемдесті. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі кезеңі туралы естеліктер жазды.

Достоевский А. Н. Майковқа жазған хатында Врангель туралы:

:...өте жас, жан дүниесі мен жүрегі тамаша қасиеттерге толы адам. Ол Сібірге лицейді жаңа бітіріп келіп, өлкені танып-білуге, пайдалы болуға деген ізгі арманмен келген. Біз Семейде танысып, мен оны қатты жақсы көріп кеттім...
:

Врангель айдауда жүрген поляктармен де араласты, декабристермен — [[Иван Иванович Пущин]], [[Матвей Иванович Муравьёв-Апостол]], [[Николай Васильевич Басаргин]], [[Иван Александрович Анненков]] және [[Пётр Николаевич Свистунов]]пен танысып, хат алысып тұрды.

Сонымен қатар Алтай тауларына, [[Ыстықкөл]]ге және Орал зауыттарына ғылыми мақсаттағы сапарлар жасады.

== Дипломатиялық қызметі ==

1857 жылы Санкт-Петербургке оралғаннан кейін дипломатиялық қызметке ауысты.

1858—1859 жылдары Қытаймен жасалған [[Айгун келісімін]] дайындауға қатысты.

Кейін әртүрлі дипломатиялық қызметтер атқарды:

* 1862—1863 — Молдавия мен Валахиядағы бас консулдық хатшысы;
* 1863—1866 — Даниядағы миссияның кіші хатшысы;
* 1879—1897 — Данцигтегі бас консул;
* 1897—1898 — министр-резидент;
* 1898—1906 — Саксония мен Брауншвейгтегі Ресей империясының елшісі.

1915 жылы 12 қыркүйекте Дрезденде қайтыс болды. Қаланың Қасиетті Үштік лютеран зиратына жерленді.

== Отбасы ==

1861 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік кеңесші Николай Фёдорович Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфустың қызы Анна Николаевнаға (1839—1921) үйленді.

Олардың балалары:

* Ольга (1862);
* Георгий (1863—1917);
* Екатерина (1865—1867);
* Николай Александрович Врангель (1869—1927).

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Әдебиеттер ==

* ''Stackelberg, Otto Magnus von''. Genealogisches Handbuch der estländischen Ritterschaft. Т. 1. — Гёрлиц, 1931. — 576—578-б.

== Сыртқы сілтемелер ==

* Александр Егорович Врангель туралы материалдар

[[Санат:Ресей империясының дипломаттары]]
[[Санат:Фёдор Достоевскийдің айналасы]]
[[Санат:Камергерлер]]
[[Санат:Ресей империясының Саксониядағы елшілері]]</text>
      <sha1>jmfw3udxo8zzlvq0cx8ms3zj0bvlmy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636640</id>
      <parentid>3636639</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3636640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7545" sha1="2m1ra4d5bz4vq61f3o4lx5ptpul5600" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Александр Егорович Врангель
 |Шынайы есімі          = Александр Егорович Врангель
 |Сурет                 = Vrangel, Aleksandr Egorovich.jpg
 |ені                   = 250px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған күні            = 7.03.1833
 |Туған жері            = Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, Ресей империясы
 |Қайтыс болған күні    = 25.09.1915
 |Қайтыс болған жері    = [[Дрезден]], Германия империясы
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = орыс
 |Мансабы               = дипломат, камергер
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = [[Императорлық Александр лицейі]]
 |Мамандығы             = заңгер, дипломат
 |Не үшін белгілі       = Ф. М. Достоевскийдің Семейдегі танысы, естелік жазушы
 |Әкесі                 = [[Егор Ермолаевич Врангель]]
 |Анасы                 = Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенберг
 |Жұбайы                = Анна Николаевна Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфус (1839—1921)
 |Балалары              = Ольга, Георгий, Екатерина, [[Николай Александрович Врангель]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}
'''Александр Егорович Врангель''' (1833 жылғы 23 ақпан, Верино имениясы, Ямбург уезі, Санкт-Петербург губерниясы, [[Ресей империясы]] — 1915 жылғы 12 қыркүйек, Дрезден, Германия империясы) — Ресей империясының дипломаты, камергер. Фёдор Михайлович Достоевскийдің Семейдегі жақын таныстарының бірі, оның Сібірдегі өмірі туралы естеліктердің авторы.

== Өмірбаяны ==

Александр Врангель барон [[Егор Ермолаевич Врангель]] мен баронесса Дарья (Доротея) Александровна Рауш фон Траубенбергтің отбасындағы үлкен ұлы болды. Оның анасы [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің Ганнибалдар әулеті арқылы туысы болған. Кейінгі әйгілі генерал [[Пётр Николаевич Врангель]] Александр Врангельдің жиені еді.

1833 жылы Верино жерінде, Нарва қаласының маңында дүниеге келді.

1853 жылы [[Императорлық Александр лицейін]] тәмамдап, Ресей империясының Әділет министрлігіне қызметке кірді. Алайда астанадағы мансаптан бас тартып, Семейге қылмыстық және азаматтық істер бойынша сот қызметкері болып өз еркімен барды.

Семейде айдауда болған [[Фёдор Михайлович Достоевский]]мен танысып, оған қаржылай көмек көрсетті. Сонымен қатар Достоевскийдің офицер шенін алуына және Ресейдің орталық бөлігіне оралуына жәрдемдесті. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі кезеңі туралы естеліктер жазды.

Достоевский А. Н. Майковқа жазған хатында Врангель туралы:

:...өте жас, жан дүниесі мен жүрегі тамаша қасиеттерге толы адам. Ол Сібірге лицейді жаңа бітіріп келіп, өлкені танып-білуге, пайдалы болуға деген ізгі арманмен келген. Біз Семейде танысып, мен оны қатты жақсы көріп кеттім...
:

Врангель айдауда жүрген поляктармен де араласты, декабристермен — [[Иван Иванович Пущин]], [[Матвей Иванович Муравьёв-Апостол]], [[Николай Васильевич Басаргин]], [[Иван Александрович Анненков]] және [[Пётр Николаевич Свистунов]]пен танысып, хат алысып тұрды.

Сонымен қатар Алтай тауларына, [[Ыстықкөл]]ге және Орал зауыттарына ғылыми мақсаттағы сапарлар жасады.

== Дипломатиялық қызметі ==

1857 жылы Санкт-Петербургке оралғаннан кейін дипломатиялық қызметке ауысты.

1858—1859 жылдары Қытаймен жасалған [[Айгун келісімін]] дайындауға қатысты.

Кейін әртүрлі дипломатиялық қызметтер атқарды:

* 1862—1863 — Молдавия мен Валахиядағы бас консулдық хатшысы;
* 1863—1866 — Даниядағы миссияның кіші хатшысы;
* 1879—1897 — Данцигтегі бас консул;
* 1897—1898 — министр-резидент;
* 1898—1906 — Саксония мен Брауншвейгтегі Ресей империясының елшісі.

1915 жылы 12 қыркүйекте Дрезденде қайтыс болды. Қаланың Қасиетті Үштік лютеран зиратына жерленді.

== Отбасы ==

1861 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік кеңесші Николай Фёдорович Шафгаузен-Шёнберг-Эк-Шауфустың қызы Анна Николаевнаға (1839—1921) үйленді.

Олардың балалары:

* Ольга (1862);
* Георгий (1863—1917);
* Екатерина (1865—1867);
* Николай Александрович Врангель (1869—1927).

== Ескертпелер ==

{{reflist}}

== Әдебиеттер ==

* ''Stackelberg, Otto Magnus von''. Genealogisches Handbuch der estländischen Ritterschaft. Т. 1. — Гёрлиц, 1931. — 576—578-б.

== Сыртқы сілтемелер ==

* Александр Егорович Врангель туралы материалдар

[[Санат:Ресей империясының дипломаттары]]
[[Санат:Фёдор Достоевскийдің айналасы]]
[[Санат:Камергерлер]]
[[Санат:Ресей империясының Саксониядағы елшілері]]</text>
      <sha1>2m1ra4d5bz4vq61f3o4lx5ptpul5600</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Crédit Mutuel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784220</id>
    <revision>
      <id>3636495</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Компания  |атауы              = Crédit Mutuel  |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg  |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg  |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері  |түрі               = [[Несиелік одақ]]  |биржадағы...</comment>
      <origin>3636495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3742" sha1="7scv2rqrqhfsecvba35qilgbbncpin8" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = {{Басталу күні және жасы|1947|9|10|df=y}} — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], Франция
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{ӨСІМ}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{ӨСІМ}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{ҚҰЛДЫРАУ}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{ҚҰЛДЫРАУ}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{ӨСІМ}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{ӨСІМ}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{IPA|fr|kʁedi mytɥɛl}}; {{literal translation}} «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>7scv2rqrqhfsecvba35qilgbbncpin8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636496</id>
      <parentid>3636495</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="dfoaj15lz1lg7fhyoni7zxk6eiofgk0" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = {{Басталу күні және жасы|1947|9|10|df=y}} — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], Франция
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{ӨСІМ}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{ӨСІМ}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{ҚҰЛДЫРАУ}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{ҚҰЛДЫРАУ}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{ӨСІМ}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{ӨСІМ}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{IPA|fr|kʁedi mytɥɛl}}; {{literal translation}} «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dfoaj15lz1lg7fhyoni7zxk6eiofgk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636497</id>
      <parentid>3636496</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3771" sha1="nut81r5ey2rdevd8tmpykdzeew83zi7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = {{Басталу күні және жасы|1947|9|10|df=y}} — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], Франция
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{ӨСІМ}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{ӨСІМ}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{ҚҰЛДЫРАУ}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{ҚҰЛДЫРАУ}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{ӨСІМ}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{ӨСІМ}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nut81r5ey2rdevd8tmpykdzeew83zi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636498</id>
      <parentid>3636497</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3771" sha1="fopatk7jsgkawd4gmtlhrn8yyiktwb9" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = {{Басталу күні және жасы|1947|9|10|df=y}} — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], Франция
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fopatk7jsgkawd4gmtlhrn8yyiktwb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636499</id>
      <parentid>3636498</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="7a80wdbonos3h4sxn956mhdib5r51ek" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], Франция
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7a80wdbonos3h4sxn956mhdib5r51ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636500</id>
      <parentid>3636499</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3759" sha1="px2pqjdss1vujggozsv3ztl33kg69ob" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>px2pqjdss1vujggozsv3ztl33kg69ob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636501</id>
      <parentid>3636500</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4641" sha1="rbt2xnbaiws7jxzsybd8d1sqaet2r9i" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rbt2xnbaiws7jxzsybd8d1sqaet2r9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636502</id>
      <parentid>3636501</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="rkecvhala8a3w02mlznzxlbhx6r4224" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rkecvhala8a3w02mlznzxlbhx6r4224</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636503</id>
      <parentid>3636502</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3636503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5822" sha1="2t3v9u138suwuk6jwt8hdz8gcfa7q82" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас–Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2t3v9u138suwuk6jwt8hdz8gcfa7q82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636504</id>
      <parentid>3636503</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3636504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="h1y8u3amtj5rn35496e93pifkoqzoym" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h1y8u3amtj5rn35496e93pifkoqzoym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636505</id>
      <parentid>3636504</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3636505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7142" sha1="838o01bf890ofoflnwivvv9a2kls6a5" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас–Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>838o01bf890ofoflnwivvv9a2kls6a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636506</id>
      <parentid>3636505</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3636506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8703" sha1="qtyrm0efwn2y68fbxh1r9nrqarv2635" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас–Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qtyrm0efwn2y68fbxh1r9nrqarv2635</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636507</id>
      <parentid>3636506</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8701" sha1="2bhey9pjzmuuxbk6rw5jebfdav8qm5m" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2bhey9pjzmuuxbk6rw5jebfdav8qm5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636508</id>
      <parentid>3636507</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі */</comment>
      <origin>3636508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9455" sha1="rv14y4m9fv4p9bftae7n8bfejlripwc" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rv14y4m9fv4p9bftae7n8bfejlripwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636509</id>
      <parentid>3636508</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі */</comment>
      <origin>3636509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9902" sha1="bh3hw1tl1ygfbi6cp8decs64vj8eozk" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bh3hw1tl1ygfbi6cp8decs64vj8eozk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636510</id>
      <parentid>3636509</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9941" sha1="rl5b62ulq0qcfd4y0j6rm6lp7vdlj71" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rl5b62ulq0qcfd4y0j6rm6lp7vdlj71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636511</id>
      <parentid>3636510</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдық құрылымы */</comment>
      <origin>3636511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10057" sha1="dyprghfdrgwaxw5ocrtwtfru9qi7oy5" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|Crédit Mutuel Arkéa бас кеңсесі, Брест маңы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dyprghfdrgwaxw5ocrtwtfru9qi7oy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636512</id>
      <parentid>3636511</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10061" sha1="3aoy2wwhrxeo4b23nheqa7z7x2x1tmi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3aoy2wwhrxeo4b23nheqa7z7x2x1tmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636513</id>
      <parentid>3636512</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдық құрылымы */</comment>
      <origin>3636513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10266" sha1="ee4usc2d1z3jk3uhune9aj4pwqcxdhk" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ee4usc2d1z3jk3uhune9aj4pwqcxdhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636515</id>
      <parentid>3636513</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдық құрылымы */</comment>
      <origin>3636515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11109" sha1="8tw2wip1ukk16mekax1s3gaq41ehn9a" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8tw2wip1ukk16mekax1s3gaq41ehn9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636516</id>
      <parentid>3636515</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдық құрылымы */</comment>
      <origin>3636516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11685" sha1="jd5ltoknxm3mrwcy0ybzohzzg1yqzp6" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jd5ltoknxm3mrwcy0ybzohzzg1yqzp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636517</id>
      <parentid>3636516</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11729" sha1="3hk6sqlklfyn3lo1xu6d7s3lofjuc1t" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3hk6sqlklfyn3lo1xu6d7s3lofjuc1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636519</id>
      <parentid>3636517</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Crédit Mutuel Alliance Fédérale */</comment>
      <origin>3636519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13660" sha1="lz3nr4r3pf8enoqbkpg3kyf10jt1sve" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас–Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lz3nr4r3pf8enoqbkpg3kyf10jt1sve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636524</id>
      <parentid>3636519</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Crédit Mutuel Alliance Fédérale */</comment>
      <origin>3636524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15049" sha1="ln8q3ssjea2egr5mwuupa8hrrn940zd" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас–Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ln8q3ssjea2egr5mwuupa8hrrn940zd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636525</id>
      <parentid>3636524</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Crédit Mutuel Alliance Fédérale */</comment>
      <origin>3636525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15887" sha1="jdxezsg9p3olgiw1qtrjlkzz347uft3" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас–Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jdxezsg9p3olgiw1qtrjlkzz347uft3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636526</id>
      <parentid>3636525</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Crédit Mutuel Alliance Fédérale */</comment>
      <origin>3636526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17401" sha1="8qcsrzy9z02sdqusipvn0tx1h8ylzd4" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас–Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8qcsrzy9z02sdqusipvn0tx1h8ylzd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636527</id>
      <parentid>3636526</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17399" sha1="tt4fpy1u5kyb00qsek3jzvg5b4pkir2" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tt4fpy1u5kyb00qsek3jzvg5b4pkir2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636528</id>
      <parentid>3636527</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар */</comment>
      <origin>3636528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18665" sha1="np3hn0do17gubhhjzqs4051qwh4nhvp" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>np3hn0do17gubhhjzqs4051qwh4nhvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636530</id>
      <parentid>3636528</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18928" sha1="dxf500lshgb6tpabzz7d6fhy7xqgsp4" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dxf500lshgb6tpabzz7d6fhy7xqgsp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636531</id>
      <parentid>3636530</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18948" sha1="6ouryld53c9381fyxab8mim0g97ixa2" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6ouryld53c9381fyxab8mim0g97ixa2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636532</id>
      <parentid>3636531</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19033" sha1="mpdlp112y19heij20gzlwyqwnlslsdg" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mpdlp112y19heij20gzlwyqwnlslsdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636534</id>
      <parentid>3636532</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19821" sha1="cksc9zessxz2lcy936lft8rgv2gy9r0" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cksc9zessxz2lcy936lft8rgv2gy9r0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636535</id>
      <parentid>3636534</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Даулар */</comment>
      <origin>3636535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19878" sha1="lraao86ka2sffn726kmtzas1580ug19" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lraao86ka2sffn726kmtzas1580ug19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636536</id>
      <parentid>3636535</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Даулар */</comment>
      <origin>3636536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21651" sha1="nhzus4mxlxq4qr3mu53j9y1yrea9qdp" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nhzus4mxlxq4qr3mu53j9y1yrea9qdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636537</id>
      <parentid>3636536</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22046" sha1="jd97h6zz16rlyiy9xshmdj3255n11bl" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1882 жылы құрылған банктер]]
[[Санат:1882 жылы құрылған Франция компаниялары]]
[[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]]
[[Санат:Crédit Mutuel]]
[[Санат:Француз брендтері]]
[[Санат:Париж банктері]]</text>
      <sha1>jd97h6zz16rlyiy9xshmdj3255n11bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636539</id>
      <parentid>3636537</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22046" sha1="90fkrkvxeeo3rsu7cl4u70e9kz4l4xp" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1882 жылы құрылған банктер]]
[[Санат:1882 жылы құрылған Франция компаниялары]]
[[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]]
[[Санат:Crédit Mutuel]]
[[Санат:Франция брендтері]]
[[Санат:Париж банктері]]</text>
      <sha1>90fkrkvxeeo3rsu7cl4u70e9kz4l4xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636540</id>
      <parentid>3636539</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3636540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22396" sha1="4mgs44njxdnhbjzjeqapqkwems7j1g4" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)&lt;ref name=fr&gt;{{cite web |url=https://www.creditmutuel.com/partage/fr/CNCM/telechargements/presse-et-publications/publications/2023/2022-Financial-Report-Credit-Mutuel-Group.pdf|title=2022 Financial Report Credit Mutuel Group|publisher=Credit Mutuel|access-date=16 May 2023}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)&lt;ref name=fr/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1882 жылы құрылған банктер]]
[[Санат:1882 жылы құрылған Франция компаниялары]]
[[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]]
[[Санат:Crédit Mutuel]]
[[Санат:Франция брендтері]]
[[Санат:Париж банктері]]</text>
      <sha1>4mgs44njxdnhbjzjeqapqkwems7j1g4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636541</id>
      <parentid>3636540</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22623" sha1="2toeer842w3yhq0jcr0muyzovfguuoo" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)&lt;ref name=fr&gt;{{cite web |url=https://www.creditmutuel.com/partage/fr/CNCM/telechargements/presse-et-publications/publications/2023/2022-Financial-Report-Credit-Mutuel-Group.pdf|title=2022 Financial Report Credit Mutuel Group|publisher=Credit Mutuel|access-date=16 May 2023}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)&lt;ref name=fr/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;&gt;[http://www.autoritedelaconcurrence.fr/user/standard.php?id_rub=368&amp;id_article=1472 Collusion in the banking sector], Press Release of Autorité de la concurrence, République Française, 20 September 2010, retrv 2010 9 20&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;/&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1882 жылы құрылған банктер]]
[[Санат:1882 жылы құрылған Франция компаниялары]]
[[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]]
[[Санат:Crédit Mutuel]]
[[Санат:Франция брендтері]]
[[Санат:Париж банктері]]</text>
      <sha1>2toeer842w3yhq0jcr0muyzovfguuoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636542</id>
      <parentid>3636541</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22898" sha1="3g4rxj1uiakaabqz0aomywbtqx5armi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)&lt;ref name=fr&gt;{{cite web |url=https://www.creditmutuel.com/partage/fr/CNCM/telechargements/presse-et-publications/publications/2023/2022-Financial-Report-Credit-Mutuel-Group.pdf|title=2022 Financial Report Credit Mutuel Group|publisher=Credit Mutuel|access-date=16 May 2023}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)&lt;ref name=fr/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;&gt;[http://www.autoritedelaconcurrence.fr/user/standard.php?id_rub=368&amp;id_article=1472 Collusion in the banking sector], Press Release of Autorité de la concurrence, République Française, 20 September 2010, retrv 2010 9 20&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;&gt;[https://www.wsj.com/article/BT-CO-20100920-709855.html 3rd UPDATE: French Watchdog Fines 11 Banks For Fee Cartel ]{{Dead link|date=July 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},  Elena Bertson, Dow Jones News Wires / Wall Street Journal online, retr 2010 9 20&lt;/ref&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1882 жылы құрылған банктер]]
[[Санат:1882 жылы құрылған Франция компаниялары]]
[[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]]
[[Санат:Crédit Mutuel]]
[[Санат:Франция брендтері]]
[[Санат:Париж банктері]]</text>
      <sha1>3g4rxj1uiakaabqz0aomywbtqx5armi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636543</id>
      <parentid>3636542</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3636543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22825" sha1="fe86ty6ibr0grfsy83vkus1v5fxlhx0" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Crédit Mutuel
 |логотипі           = Crédit Mutuel 2022 logo.svg
 |суреті             = Crédit Mutuel-Strasbourg.jpg
 |сурет атауы        = Францияның [[Страсбург]] қаласындағы Ваккен ауданында орналасқан [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] штаб-пәтері
 |түрі               = [[Несиелік одақ]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[10 қыркүйек]] [[1947 жыл|1947]] — Crédit Mutuel-дің алғашқы кооперативтік банкі
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Париж]], [[Франция]]
 |басты адамдары     = Николя Тери — Ұлттық конфедерацияның және [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] ұйымының президенті;&lt;br&gt;Жюльен Кармона — [[Crédit Mutuel Arkéa]] президенті
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* бөлшек банк қызметі
* корпоративтік банк қызметі
* инвестициялық банк
* сақтандыру
* жеке банк қызметі
* жеке капитал
* ипотекалық несиелер
* несие карталары
* инвестицияларды басқару
* әл-ауқатты басқару
* активтерді басқару
* өзара қорлар
* биржалық инвестициялық қорлар
* индекстік қорлар
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} €68,6 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |айналым            = {{өсім}} €20,4 млрд (2022)&lt;ref name=fr&gt;{{cite web |url=https://www.creditmutuel.com/partage/fr/CNCM/telechargements/presse-et-publications/publications/2023/2022-Financial-Report-Credit-Mutuel-Group.pdf|title=2022 Financial Report Credit Mutuel Group|publisher=Credit Mutuel|access-date=16 May 2023}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} €7 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} €4,1 млрд (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |активтер           = {{өсім}} €1,194 трлн (2025 жылғы IV тоқсан)&lt;ref name=fr/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 83 636 (2022)&lt;ref name=fr/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|creditmutuel.com}}
 |Ортаққор           = 
}}
'''Crédit Mutuel''' ({{fr|kʁedi mytɥɛl}}; «Өзара несие») — Францияның [[кооперативтік банк ісі|кооперативтік банк]] тобы, елдегі 30 миллионнан астам клиенті бар ең ірі бес банктің бірі. Оның тарихы 1880 жылдары Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] шабыттандырған неміс кооперативтік қозғалысынан бастау алады. Crédit Mutuel [[Халықаралық Райффайзен одағы]]ның (IRU) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |title=E-K &amp;#124; I. R. U. |access-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215841/http://www.iru.de/index.php/mitglieder/e-k?lang=en |archive-date=2013-11-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Crédit Mutuel 2014 жылдың соңында Еуропалық банктік қадағалау жүйесі күшіне енгеннен бері маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тың тікелей қадағалауында болады.&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Франция аумағындағы Райффайзен жүйесінен шабыт алған алғашқы жергілікті кооперативтік банк 1882 жылдың ақпанында [[Страсбург]] маңындағы [[Ла-Ванценау]] ауылында құрылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.creditmutuel.com/en/our-history.html|title=Our History|website=creditmutuel.com|access-date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]дағы желі қарқынды дамып, 1892 жылы 127 жергілікті банкті, ал 1914 жылы 471 банкті біріктірді. [[Лион]]дық заңгер Луи Дюран (1859–1916) Райффайзен үлгісінен шабыт алып, 1893 жылдан бастап соған ұқсас желіні дамыта бастады. Бұл желі Францияның ауылдық және жұмысшы кассалары одағына (Union des caisses rurales et ouvrières de France, UCROF) біріктірілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алған соң, жергілікті банктердің бір бөлігі [[Crédit Agricole]] желісіне қосылды, ал басқалары Райффайзеннің бірегейлігін сақтауды жөн көріп, Crédit Mutuel атауын қабылдады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Қайта ұйымдастырылған желінің қаржылық құрылымы ретінде Страсбургте 1919 жылы Banque Fédérative du Crédit Mutuel (BFCM) құрылды. 1947 жылғы 10 қыркүйектегі заң қабылданғанға дейін жергілікті банктер коммерциялық емес ұйымдар ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Осы заң күшіне енгеннен кейін олар кооперативтер ретінде қайта жіктелді. 1958 жылы қабылданған жаңа заңнама топтың басқару жүйесін қайта ұйымдастырып, Парижде оның орталық ұйымы ретінде Confédération Nationale du Crédit Mutuel ұйымын құрды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі сатып алулар арқылы кеңеюі ===
2008 жылы, [[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде, Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Германиядағы бөлшек банк қызметін 5,2 миллиард еуроға сатып алды. Citibank Germany-дің 3 миллионнан астам клиенті болды және Германияның банк нарығының 7%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi sells German arm for $6.7 bln to French mutual|url=https://www.reuters.com/article/sppage012-l586732-oisbn-idUSL58673220081208|date=2008-12-08|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; Citibank тәуекелдерді азайтып, корпоративтік және инвестициялық банк ісі сияқты негізгі қызметтеріне назар аудару мақсатында Еуропа мен әлемнің басқа өңірлеріндегі бірнеше бөлшек банк бөлімшелерін сатты.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2020-11-30|title=Citi's Jane Fraser Talks About the Priorities She'll Set as CEO|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-11-30/citigroup-s-jane-fraser-first-woman-to-run-major-u-s-bank-discusses-her-plans|newspaper=Bloomberg|date=2020-11-30|author=Jennifer Surane}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Германиядағы бұл желі [[Targobank]] брендіне ауыстырылды.

2011 жылы Crédit Mutuel [[Citibank]]-тің Бельгиядағы бөлімшесін (Citibank Belgium) сатып алып, 2013 жылы оның атауын [[Beobank]] деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Citigroup to sell Belgian retail business to CMNE |url=https://www.reuters.com/article/business/citigroup-to-sell-belgian-retail-business-to-cmne-idUSL6E7NS1PG/|date=28 December 2011|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы Crédit Mutuel Arkéa Бельгияның [[Keytrade Bank]] онлайн банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Crédit Mutuel Arkéa buys Keytrade Bank |url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/credit-mutuel-arkea-buys-keytrade-bank/1219966.html|date=7 June 2016|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы наурызда Crédit Mutuel өзінің Германиядағы еншілес ұйымы [[Targobank]] арқылы [[Oldenburgische Landesbank]] неміс банкін сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=France's Credit Mutuel to buy German bank IPO candidate OLB |url=https://www.reuters.com/markets/deals/german-unit-french-bank-giant-buy-ipo-candidate-olb-2025-03-20/|date=20 March 2025|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылымы ==
[[Сурет:Siege-credit-mutuel-arkea.jpg|thumb|[[Crédit Mutuel Arkéa]] бас кеңсесі, Брест маңы]]
[[Сурет:Nouveau bâtiment Crédit Mutuel, Wacken - Archipel Strasbourg (1).jpg|thumb|Страсбургтегі [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] кешенінің жаңа кеңейтімі]]
Crédit Mutuel тобы [[Еуропалық банктік қадағалау]] аясында біртұтас маңызы зор қаржы институты ретінде белгіленгеніне қарамастан, орталықтандырылмаған құрылымға ие. Оның орталық ұйымы Париждегі ''Confédération Nationale du Crédit Mutuel'' (CNCM) болып табылады. CNCM-нің штаб-пәтері 1981 жылдан 2020 жылға дейін Париждегі Кардине көшесі, 88–90 мекенжайында орналасқан, ал 2020 жылы [[Tribunal judiciaire de Paris]] биік сот ғимаратына жақын Бастион көшесі, 46 мекенжайында жаңадан салынған ғимаратқа көшірілді.

Францияда топтың негізгі бөлшек банк желісін шамамен 2 000 дербес жергілікті Crédit Mutuel банкі ({{lang-fr|caisses}}) құрайды. Райффайзен жүйесіне сәйкес, бұл банктер өз клиенттерінің меншігінде болады. Бұл жергілікті кооперативтік банктер 18 өңірлік федерация мен бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясына біріктірілген.

=== Crédit Mutuel Alliance Fédérale ===
1992 жылы Германия билігіндегі [[Эльзас-Лотарингия]]да дүниеге келген Crédit Mutuel-дің тарихи орталығы Страсбургте Эльзас, Лотарингия, Франш-Конте және Орталық-Шығыс (соңғысына Бургундия мен Шампань-Арденн кірді) өңірлік федерацияларының бірігуі нәтижесінде ''Fédération du Crédit Mutuel de Centre Est Europe'' (CMCEE) құрылды. 2011 жылдан бастап бірқатар өңірлік федерациялар CMCEE басқаратын квазижалпыұлттық бірлестікке біріге бастады. Алғашында ол «CM11» деп аталды, ал 2018 жылдан бері [[Crédit Mutuel Alliance Fédérale]] деген атаумен белгілі. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша оған 18 өңірлік федерацияның 14-і және бір жалпыұлттық ауыл шаруашылығы федерациясы кіреді. ''Alliance Fédérale'' құрамындағы жергілікті банктер Страсбургтегі ''Caisse fédérale de Crédit Mutuel'' ұйымының ұжымдық иелері болып табылады. Өз кезегінде бұл ұйым ''Banque fédérative du Crédit Mutuel'' (BFCM) акцияларының 91,7%-ына иелік етеді, ал оның қосымша 6,4%-ы өңірлік федерациялардың өңірлік кассаларына тиесілі. ''Caisse fédérale'' сондай-ақ Британь өңірінен басқа бүкіл елдегі ауыл шаруашылығы федерациясына қызмет көрсететін ''Caisse agricole du Crédit Mutuel'' ұйымына иелік етеді.

Өз кезегінде BFCM Франциядағы және шетелдегі жергілікті кооперативтік банктер желісінен тыс орналасқан топ активтерінің басым бөлігіне иелік етеді. 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша олардың қатарында 1998–2017 жылдар аралығында кезең-кезеңімен сатып алынған, Crédit Mutuel-дің өзінен де бұрын құрылған ірі банк тобы [[Crédit Industriel et Commercial]]; тұтынушылық несие ([[Cofidis]]), жылжымайтын мүлік, активтерді басқару, сақтандыру, тікелей инвестициялар, факторинг және лизинг салаларында жұмыс істейтін еншілес компаниялар; Францияның шығысында қызмет ететін толықтай өзіне тиесілі [[Groupe EBRA]] медиа тобы; сондай-ақ Франция мен Германияда жылжымайтын мүлік кепілімен несие беруге маманданған Banque européenne du Crédit Mutuel (BECM) банкінің 96%-ы болды. Франциядан тыс басқа еншілес құрылымдары:
* [[Люксембург]]тегі [[Banque de Luxembourg]];
* Германиядағы [[Targobank]];
* Бельгиядағы [[Beobank]] акцияларының 51%-ы (қалған 49%-ы Франциядағы Crédit Mutuel өңірлік федерацияларына тиесілі);
* [[Тунис]]тегі [[Banque de Tunisie]] акцияларының 35%-ы;
* [[Марокко]]дағы [[Bank of Africa]] акцияларының 25%-ы.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Crédit Mutuel Alliance Fédérale|title=Solid results &amp; a significant second-half upturn: Credit Mutuel Alliance Fédérale is well placed for the recovery |date={{date|2021/02/18}} |page=30 |url=https://www.creditmutuel.fr/partage/fr/CC/telechargements/communiques-de-presse/2021/2021-02-18_CP_Resultats-2020-Credit_Mutuel_Alliance_Federale-en.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Crédit Mutuel Arkéa және басқа федерациялар ===
Alliance Fédérale құрамына кірмейтін федерациялар — [[Брест]] маңындағы [[Ле-Релек-Керюон]] қаласында орналасқан Бретань және Бордода орналасқан Оңтүстік-Батыс федерациялары. Олар өздерінің жеке бренді бар Crédit Mutuel Arkéa бірлестігін құрайды. Сондай-ақ бұл қатарға [[Лаваль]]да орналасқан Мэн–Анжу–Төменгі Нормандия (MABN) және [[Ла-Рош-сюр-Йон]]да орналасқан Океан федерациялары кіреді. Arkéa, MABN және Océan бірлестіктерінің әрқайсысының өз қызмет көрсетуші банк ұйымдары бар, тиісінше олар — Caisse interfédérale Crédit Mutuel Arkéa, Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan. Arkéa-ның BFCM-нің құрылымына ұқсас мамандандырылған қаржылық қызмет көрсететін еншілес компаниялары бар. Сондай-ақ оған 2006 жылы сатып алынған [[Fortuneo]] онлайн банкі және 2016 жылы сатып алынған бельгиялық [[Keytrade Bank]] кіреді.

=== Caisse Centrale du Crédit Mutuel ===
Париждегі CNCM басқаратын Caisse Centrale du Crédit Mutuel ұйымын Страсбургтегі Caisse Fédérale ұйымымен шатастырмау керек. Бұл банк бүкіл Crédit Mutuel тобына, соның ішінде Alliance Fédérale мен Arkéa-ға қаржылық қызметтер көрсетеді. Оның капитал құрылымы Crédit Mutuel тобының ұйымдастырушылық құрылымын көрсетеді. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша оның акционерлері: Caisse Fédérale de Crédit Mutuel (54,07%), Crédit Mutuel Arkéa (20,15%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Nord Europe (13,11%), Caisse Fédérale du Crédit Mutuel de Maine-Anjou et Basse-Normandie (7,26%) және Caisse Fédérale du Crédit Mutuel Océan (5,41%) болды. [[Лилль]]де орналасқан Crédit Mutuel Nord Europe өңірлік федерациясы 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Alliance Fédérale құрамына кірді, сондықтан оның үлесі Caisse Fédérale үлесімен біріктіріледі деп күтіледі.

== Ұраны ==
Crédit Mutuel компаниясының корпоративтік ұраны: «La banque qui appartient à ses clients, ça change tout!» («Өз клиенттеріне тиесілі банк — бұл бәрін өзгертеді!»)

== Даулар ==
=== Чектерді өңдеу үшін алынатын комиссиялар ===
2010 жылы Франция үкіметінің бәсекелестікті реттеуге жауапты органы — [[Autorité de la concurrence]] — Crédit Mutuel-ді қоса алғанда, он бір банкке чектерді өңдеу кезінде негізсіз комиссиялар алу туралы келісіп әрекет еткені үшін жалпы сомасы 384 900 000 еуро көлемінде айыппұл салды. Бұл, әсіресе, қағаз чектерді өңдеу жүйесінен «Exchanges Check-Image» электрондық аудару жүйесіне көшу кезінде алынған қосымша комиссияларға қатысты болды.&lt;ref name=&quot;autocon&quot;&gt;[http://www.autoritedelaconcurrence.fr/user/standard.php?id_rub=368&amp;id_article=1472 Collusion in the banking sector], Press Release of Autorité de la concurrence, République Française, 20 September 2010, retrv 2010 9 20&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsjber&quot;&gt;[https://www.wsj.com/article/BT-CO-20100920-709855.html 3rd UPDATE: French Watchdog Fines 11 Banks For Fee Cartel ], Elena Bertson, Dow Jones News Wires / Wall Street Journal online, retr 2010 9 20&lt;/ref&gt;

=== CIC және Гаити ұлттық банкі ===
Crédit Mutuel-дің еншілес ұйымы [[Crédit Industriel et Commercial]] (CIC), [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын қаржыландыруға қатысқан банк ретінде белгілі, сол кезеңде Гаитиден табыс шығаруға және байлықты Францияға аударуға қатысқаны үшін дауға қалды. 2022 жылы [[The New York Times]] басылымы Францияның Гаитидегі отарлық мұрасы туралы жүргізген тергеуге сәйкес, банк Гаити үкіметімен жасалған несие және концессиялық келісімдерден пайда көрген. Бұл келісімдер бойынша Гаити үкіметі экспорттан жиналған барлық салық түсімдерінің шамамен жартысын CIC пен оның серіктестеріне аударуға міндеттелді. Тергеу материалында CIC «елдің негізгі табыс көзін іс жүзінде тұншықтыру арқылы» «қаржылық қанаудың ауыр мұрасын және тіпті осындай ұзақ әрі күрделі тарихы бар мемлекет үшін де ақталмаған үміттерді» қалдырғаны айтылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/05/20/world/french-banks-haiti-cic.html |title=How a French Bank Captured Haiti |work=[[The New York Times]] |date=20 May 2022 |access-date=2022-05-23 |last1=Apuzzo |first1=Matt |last2=Méheut |first2=Constant |last3=Gebrekidan |first3=Selam |last4=Porter |first4=Catherine }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1882 жылы құрылған банктер]]
[[Санат:1882 жылы құрылған Франция компаниялары]]
[[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]]
[[Санат:Crédit Mutuel]]
[[Санат:Франция брендтері]]
[[Санат:Париж банктері]]</text>
      <sha1>fe86ty6ibr0grfsy83vkus1v5fxlhx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Еркімбекұлы Сасанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784221</id>
    <revision>
      <id>3636514</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Тұлға  |Есімі                 = Марат Еркімбекұлы Сасанов  |Шынайы есімі          = Марат Еркімбекұлы Сасанов  |Сурет                 =   |ені                   =   |Сурет атауы           =   |Туған күні...</comment>
      <origin>3636514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7049" sha1="c431dqxdfe48pc9lzdy4juss6dageew" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Марат Еркімбекұлы Сасанов
 |Шынайы есімі          = Марат Еркімбекұлы Сасанов
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған күні            = 1971 жыл
 |Туған жері            = Октябрьский ауылы, Жарма ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Қазақстан Республикасы
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = өлкетанушы, «Прииртышье» өлкетану қоғамының төрағасы
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Шығыс Қазақстан өңірінің тарихын зерттеуімен, археологиялық және өлкетану жұмыстарымен танымал
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}

'''Марат Еркімбекұлы Сасанов''' (1971 жылы туған) — қазақстандық өлкетанушы, Семей өңірінің тарихын зерттеуші, «Прииртышье» өлкетану қоғамының төрағасы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://oouk.vko.gov.kz/ru/news.htm?id=1209 |title=Краеведческое общество «Прииртышье» |website=Восточно-Казахстанский областной коммунальный музей-заповедник |access-date=29 шілде 2026}}.&lt;/ref&gt;
== Өмірбаяны ==

Марат Сасанов 1971 жылы Семей облысы Жарма ауданындағы Октябрьский ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://oouk.vko.gov.kz/ru/news.htm?id=1209 |title=Краеведческое общество «Прииртышье»|website=Восточно-Казахстанский областной коммунальный музей-заповедник |access-date=29 шілде 2026}}&lt;/ref&gt;. Оның өлкетанушылық қызығушылығы бала кезінен басталған. Мектеп жылдарында марка, төсбелгі, вымпел жинаған, кейін әкесінің әкелген көне теңгелері мен әскери медальдарынан кейін нумизматикаға қызығушылық танытқан.

Кейін оның жеке қорында көне заттардың үлкен топтамасы қалыптасты. Үйіндегі еденді ауыстыру кезінде ол 20 көне тиын тапқан. Олардың ішіндегі ең көнесі 1833 жылы соғылған. Сонымен қатар үй маңынан патша армиясы офицерлерінің погондары, Ертіс өзені жағасынан үлкен якорь мен мамонттың азу тісі табылған.{&lt;ref&gt;{cite web |url=http://oouk.vko.gov.kz/ru/news.htm?id=1209 |title=Краеведческое общество «Прииртышье» |website=Восточно-Казахстанский областной коммунальный музей-заповедник |access-date=29 шілде 2026}}.&lt;/ref&gt;
Осы тарихи жәдігерлерді зерттеу Марат Сасановтың өлкетану және ғылыми ізденіс жұмыстарына белсенді араласуына себеп болды.

== Өлкетану қызметі ==

Марат Сасанов техникумда оқып жүрген кезінде физика пәнінің оқытушысы Павел Николаевич Жуковпен танысты. П. Н. Жуков жастар арасында туған өлкенің тарихына қызығушылық қалыптастыруға көп көңіл бөлген. Ол студенттермен бірге туристік жорықтар ұйымдастырып, тарихи орындарды зерттеуге және ескерткіштерді қалпына келтіруге атсалысқан.

Осы қарым-қатынас нәтижесінде Марат Еркімбекұлы «Прииртышье» өлкетану қоғамының жұмысына қосылды.

«Прииртышье» өлкетану қоғамы 2005 жылы ресми түрде тіркелді. Оның алғашқы төрағасы Павел Николаевич Жуков болды.

2015 жылғы маусымда өткен «Прииртышье» өлкетану қоғамының отырысында Марат Еркімбекұлы Сасанов қоғам төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://oouk.vko.gov.kz/ru/news.htm?id=1209 |title=Краеведческое общество «Прииртышье» |website=Восточно-Казахстанский областной коммунальный музей-заповедник |access-date=29 шілде 2026}}&lt;/ref&gt;.


Ол Семей өңірінің тарихи-мәдени мұрасын зерттеу, тарихи жәдігерлерді жинақтау, жастарға өлкетану бағытында тәрбие беру жұмыстарымен айналысады.

== Марапаттары ==

* 2016 жыл — «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» мерекелік медалі — Қазақстан тарихын зерттеуге қосқан үлесі және жас ұрпақ тәрбиесіне белсенді қатысқаны үшін марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1600000344 |title=Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы құрметіне арналған мерекелік медаль туралы |website=Әділет ақпараттық-құқықтық жүйесі |date=28 қыркүйек 2016}}.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]]
[[Санат:Семей тарихы]]
[[Санат:1971 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>c431dqxdfe48pc9lzdy4juss6dageew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яков Вениаминович Горельников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784222</id>
    <revision>
      <id>3636518</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Тұлға  |Есімі = Яков Вениаминович Горельников  |Шынайы есімі =   |Сурет =   |ені =   |Сурет атауы =   |Туған кездегі есімі =   |Толық есімі =   |Туған күні = 8 қараша 1947  |Туған жер...</comment>
      <origin>3636518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8145" sha1="gnt2bz80dczbx4imuchy4v89fbvljb2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі = Яков Вениаминович Горельников
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = 
 |ені = 
 |Сурет атауы = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық есімі = 
 |Туған күні = 8 қараша 1947
 |Туған жері = Семей (Семей облысы, Қазақ КСР, КСРО)
 |Қайтыс болған күні = 18 қыркүйек 2022
 |Қайтыс болған жері = Семей, Қазақстан
 |Азаматтығы = {{КСРО}}&lt;br&gt;{{Қазақстан}}
 |Ұлты = 
 |Мансабы = театр актері, театр режиссері, театр басшысы, қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары = 1970–2022
 |Білімі = Новосибирск театр училищесі
 |Мамандығы = театр актері
 |Не үшін белгілі = Ф. М. Достоевский атындағы Семей орыс драма театрының директоры
 |Партиясы = 
 |Әкесі = 
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»
* «Достық» ордені II дәрежелі
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі
* «Еңбек ардагері» медалі
 |Қолтаңбасы = 
 |Сайты = 
 |Commons = 
}}
'''Яков Вениаминович Горельников''' (8 қараша 1947, [[Семей]] — 18 қыркүйек 2022, [[Семей]]) — кеңестік және қазақстандық театр актері, театр қайраткері, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].

1982 жылдан 2022 жылға дейін Фёдор Достоевский|Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Яков Горельников 1947 жылы 8 қарашада Семей қаласында дүниеге келген.

1966–1970 жылдары Новосибирск мемлекеттік театр институтының театр училищесінде күндізгі бөлімде білім алды. Сонымен қатар Новосибирск институтының тарих-педагогика факультетінде сырттай оқыды.

1970 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрында актер болып еңбек етті.

1982 жылы театр ұжымының ұсынысымен аталған театрдың директоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2022 жылға дейін атқарды.

1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты болды. Сонымен қатар Семей қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды.

Яков Горельников Шығыс Қазақстан облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі, облыстық мәдениет басқармасы алқасының мүшесі болды. Мәдениет саласындағы қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты.

2022 жылғы 18 қыркүйекте Яков Вениаминович Горельников Семей қаласында қайтыс болды. Ол 1982 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды және театрдың дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://semeynews.kz/ru/news/28855/ |title=На 75-м году ушел из жизни директор драматического театра Яков Горельников |website=Semey News |date=18 қыркүйек 2022}}.&lt;/ref&gt;

Яков Горельников Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Достық» II дәрежелі орденінің иегері болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/337123/bio/ |title=Яков Горельников — актёр, театральный деятель |website=Кино-Театр.Ру}}.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің алғыс хаты және төсбелгісі;
* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы;
* Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісі;
* «Достық» ордені II дәрежелі (2012) — театр өнерін дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nomad.su/?a=3-201212140028|title=Президент Жарлығымен бір топ азамат мемлекеттік наградалармен марапатталды|website=Nomad}}&lt;/ref&gt;;
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001);
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі (2005);
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі (2006);
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011);
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016);
* «Еңбек ардагері» медалі (2017);
* Қазақстан Республикасы кәсіподақ федерациясының «Кәсіподаққа сіңірген еңбегі үшін» медалі (2018);
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі (2020).

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://russian-theater.pro/association/members/gorelnikov-yakov-veniaminovich Яков Горельников — Шетелдегі орыс театрлары қайраткерлері қауымдастығы]
* [http://teatr-abai.kz/teatrdostoevskogo/administracziya.html Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]

[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Семейде туғандар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр қайраткерлері]]
[[Санат:Семейде жерленгендер]]
[[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]</text>
      <sha1>gnt2bz80dczbx4imuchy4v89fbvljb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636520</id>
      <parentid>3636518</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostoevskykz</username>
        <id>183227</id>
      </contributor>
      <origin>3636520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7957" sha1="m24rhkm1989l0qd8cma87jx1hl8kw7g" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі = Яков Вениаминович Горельников
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = 
 |ені = 
 |Сурет атауы = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық есімі = 
 |Туған күні = 8 қараша 1947
 |Туған жері = Семей (Семей облысы, Қазақ КСР, КСРО)
 |Қайтыс болған күні = 18 қыркүйек 2022
 |Қайтыс болған жері = Семей, Қазақстан
 |Азаматтығы = {{КСРО}}&lt;br&gt;{{Қазақстан}}
 |Ұлты = 
 |Мансабы = театр актері, театр режиссері, театр басшысы, қоғам қайраткері
 |Белсенді жылдары = 1970–2022
 |Білімі = Новосибирск театр училищесі
 |Мамандығы = театр актері
 |Не үшін белгілі = Ф. М. Достоевский атындағы Семей орыс драма театрының директоры
 |Партиясы = 
 |Әкесі = 
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»
* «Достық» ордені II дәрежелі
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі
* «Еңбек ардагері» медалі
 |Қолтаңбасы = 
 |Сайты = 
 |Commons = 
}}
'''Яков Вениаминович Горельников''' (8 қараша 1947, [[Семей]] — 18 қыркүйек 2022, [[Семей]]) — кеңестік және қазақстандық театр актері, театр қайраткері, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].

1982 жылдан 2022 жылға дейін Фёдор Достоевский|Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Яков Горельников 1947 жылы 8 қарашада Семей қаласында дүниеге келген.

1966–1970 жылдары Новосибирск мемлекеттік театр институтының театр училищесінде күндізгі бөлімде білім алды. Сонымен қатар Новосибирск институтының тарих-педагогика факультетінде сырттай оқыды.

1970 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрында актер болып еңбек етті.

1982 жылы театр ұжымының ұсынысымен аталған театрдың директоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2022 жылға дейін атқарды.

1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты болды. Сонымен қатар Семей қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды.

Яков Горельников Шығыс Қазақстан облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі, облыстық мәдениет басқармасы алқасының мүшесі болды. Мәдениет саласындағы қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты.

2022 жылғы 18 қыркүйекте Яков Вениаминович Горельников Семей қаласында қайтыс болды. Ол 1982 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды және театрдың дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://semeynews.kz/ru/news/28855/ |title=На 75-м году ушел из жизни директор драматического театра Яков Горельников |website=Semey News |date=18 қыркүйек 2022}}.&lt;/ref&gt;

Яков Горельников Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Достық» II дәрежелі орденінің иегері болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/337123/bio/ |title=Яков Горельников — актёр, театральный деятель |website=Кино-Театр.Ру}}.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің алғыс хаты және төсбелгісі;
* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы;
* Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісі;
* «Достық» ордені II дәрежелі (2012) — театр өнерін дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nomad.su/?a=3-201212140028|title=Президент Жарлығымен бір топ азамат мемлекеттік наградалармен марапатталды|website=Nomad}}&lt;/ref&gt;;
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001);
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі (2005);
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі (2006);
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011);
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016);
* «Еңбек ардагері» медалі (2017);
* Қазақстан Республикасы кәсіподақ федерациясының «Кәсіподаққа сіңірген еңбегі үшін» медалі (2018);
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі (2020).

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://russian-theater.pro/association/members/gorelnikov-yakov-veniaminovich Яков Горельников — Шетелдегі орыс театрлары қайраткерлері қауымдастығы]
* [http://teatr-abai.kz/teatrdostoevskogo/administracziya.html Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]

[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Семейде туғандар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Семейде жерленгендер]]</text>
      <sha1>m24rhkm1989l0qd8cma87jx1hl8kw7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Байсиықтар наймандар</title>
    <ns>102</ns>
    <id>784223</id>
    <revision>
      <id>3636522</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ordakhan Ayat</username>
        <id>183954</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; Байсиық — қазақ халқының құрамындағы іргелі әрі ірі тайпалардың бірі Найманның тармағы болып табылады. Оның ішінде халық арасында «Семіз наймандар» (немесе Семіз...</comment>
      <origin>3636522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7695" sha1="2xjwqfgkwkxr8blgwwhnab0v81c72v1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Байсиық — қазақ халқының құрамындағы іргелі әрі ірі тайпалардың бірі Найманның тармағы болып табылады. Оның ішінде халық арасында «Семіз наймандар» (немесе Семіз руы) деп аталатын тармақ осы Байсиықтан тарайды.
Шежіре деректері мен тарихи мәліметтерге сүйенсек, бұл ру туралы негізгі ақпараттар келесідей өрбиді:
Шежірелік құрылымы
Найман тайпасының үлкен бір тармағы — Толегетай (Төлегетай) бабадан тарайтын Төрт Төлегетайдың (Қаракерей, Төртуыл, Садыр, Матау) ішінде Қаракереймен анасы да, әкесі де бір туған Байсиық болып келеді.
Байсиықтан негізгі екі үлкен ру тарайды:
1. Семіз
2. Мәмбет
Сол себепті ел арасында бұл ру көбіне «Байсиық-Семіз» немесе жай ғына «Семіз наймандар» деп аталып кеткен. Семіз руының өзі іштей бірнеше аталарға (мысалы, Қожас, Ақбалық, т.б.) бөлінеді.
Тарихи қоныстанған аймақтары
Тарихи мәліметтер бойынша, Байсиық (Семіз) рулары негізінен Шығыс Қазақстан аймақтарын мекендеген. Нақтырақ айтқанда:
 Тарбағатай өңірі мен оның бөктерлері;
 Қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Зайсан, Көкпекті, Аягөз аудандары;
 Қытаймен шекаралас аймақтар мен Шыңжаң өлкесінің Іле, Тарбағатай аймақтарында да бұл рудың өкілдері көптеп қоныстанған.
Шаруашылығы мен атауының шығуы
«Семіз» атауының шығуына байланысты ел аузында түрлі аңыздар бар. Көбіне бұл есім атаулы адамның физикалық бітіміне емес, олардың байлығына, төрт түлігінің көптігіне және малдарының семіз, қоңды болуына байланысты қойылған деседі. Тарбағатай мен Зайсан өңірінің шұрайлы, шөбі шүйгін жайылымдарында мал шаруашылығымен айналысып, өсіп-өнген іргелі ру болған.
Байсиық-Семіз руынан еліне сыйлы би-шешендер, батырлар мен өнер адамдары шыққан. Олар өзге Найман руларымен (әсіресе Қаракереймен) тығыз байланыста болып, қазақ хандығы кезіндегі жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстарда да өзіндік із қалдырған. Шежірелік нақтылау: «Семіз» есімі кім?
Халықтық шежіре деректері бойынша, Байсиық бабадан Мәмбет және Тоқмамбет есімді екі ұл туады. Салыстырмалы түрде:
 Тоқмамбет бала кезінен өте εύ semantics (ірі, толықша, εύ азамат) болып өскендіктен, ел арасында жас күнінен «Семіз» деген жанама атпен танылып, кейін бүкіл рудың атауына айналып кеткен.
 Ал Мәмбеттен тараған ұрпақтар шежіреде «Мәмбет» немесе «Еркөз» (Мәмбеттің лақап аты) деп аталады.
Демек, «Байсиық семіз наймандар» дегенде, Байсиықтың Тоқмамбет (Семіз) есімді ұлынан тараған топты түсінеміз.
Семіз (Тоқмамбет) руының ішкі аталары
Семіз руы өз ішінен бірнеше аталарға бөлінеді. Солардың ішіндегі ең ірі және негізгі тармақтары:
 Қожас
 Ақбалық
 Есенгелді
 Өтеген
Бұл аталар да уақыт өте келе өсіп-өніп, Тарбағатай мен Зайсан өңірінде дербес ауылдар құраған.
Тарихи оқиғалар және Ақтабан шұбырынды
XVIII Ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы кезінде Байсиық рулары да үлкен сыннан өтті. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманында Найманның өзге руларымен бірге оңтүстікке және орталық аймақтарға қарай ығысқанымен, Абылай хан мен Қаракерей Қабанбай батыр бастаған азаттық соғыстарынан кейін, өздерінің атамекені — Тарбағатай, Зайсан, Көкпекті өңірлеріне қайта оралып, шекараны бекітуге үлкен үлес қосқан.
18-19 ғасырлардағы басқару жүйесі
Ресей империясының әкімшілік бөліністері (Шығыс Қазақстанды отарлау кезеңі) бойынша, Байсиық рулары негізінен Семей облысы, Зайсан уезінің құрамындағы болыстарды құрады. 1800-жылдардың ортасы мен соңында бұл рулардың басшылары, билері мен болыстары өңірдегі сауда-саттықтың (әсіресе Қытаймен арадағы Шәуешек саудасы) дамуына, отырықшылыққа көшу мен мешіт-медреселердің салынуына мұрындық болған.
Егер сізді осы рудан шыққан нақты бір тарихи тұлғалар, батырлар немесе нақты бір атаның (мысалы, Қожас немесе Ақбалық)

Тарбағатай төсінде есімі аңыз,
Шежірелі, құт қонған есіл абыз.
Байсиықтан тараған байтақ ел бұл –
Атауымен танылған Еркөз, Семіз.
Төлегетай бабаның ұрпағы осы,
Қаракерей туғаны, қос қанаты.
Тоқмамбет пен Мәмбеттен өсіп-өнген,
Ырыс пенен бірліктің ақ ордасы.
Жайлауында мал өскен қоңы толып,
Құт-береке дарыған ауыл болып.
Қожас пенен Ақбалық, Есенгелді,
Ата мекен, бай өлке парқы болып.
Зайсан менен Көкпекті, Аягөзде,
Іздері бар қалдырған талай белде.
Найманның бір айбынды тірегі бұл,
Ұрпақтары аман боп өссін елде!</text>
      <sha1>2xjwqfgkwkxr8blgwwhnab0v81c72v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ordakhan Ayat</title>
    <ns>3</ns>
    <id>784224</id>
    <revision>
      <id>3636523</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3636523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="tk1due4dl5594gxtnjgyk401u6rm5zn" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ordakhan Ayat}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:01, 2026 ж. шілденің 29 (+05)</text>
      <sha1>tk1due4dl5594gxtnjgyk401u6rm5zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/II Иоанн Павел</title>
    <ns>102</ns>
    <id>784225</id>
    <revision>
      <id>3636533</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Иерарх  |жүгіну                 = Оның Қасиеттілігі Папа  |есімі                  = II Иоанн Павел  |шынайы есімі           = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}  |туған кездегі есімі    = Кароль Юзеф Войтыла...</comment>
      <origin>3636533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8825" sha1="7ylcpdtc4d04hxsy1t6a46yhwpti249" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Иерарх
 |жүгіну                 = Оның Қасиеттілігі Папа
 |есімі                  = II Иоанн Павел
 |шынайы есімі           = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}
 |туған кездегі есімі    = Кароль Юзеф Войтыла
 |туған кездегі шынайы есімі = Karol Józef Wojtyła
 |сурет                  = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg
 |ені                    = 240
 |сурет анықтамасы       = II Иоанн Павел 1988 жылы
 |титул                  = [[Папалық|Рим папасы]]
 |реті                   = 264
 |ту                     = Emblem of the Papacy SE.svg
 |шіркеуі                = [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]
 |қауым                  = 
 |таңдалуы               = 16 қазан 1978
 |интронизация           = 22 қазан 1978
 |басқара бастады        = 16 қазан 1978
 |басқаруын аяқтады      = 2 сәуір 2005
 |басқару кезеңі         = 
 |ізашары                = [[I Иоанн Павел]]
 |ізбасары                = [[XVI Бенедикт]]
 |биліктен бас тартуы    = 
 |комментарий            = 
 |титул_2                = [[Краков архиепархиясы|Краков архиепископы]]
 |реті_2                 = 
 |ту_2                   = POL Kraków COA.svg
 |шіркеуі_2              = 
 |қауым_2                = 
 |таңдалуы_2             = 
 |интронизация_2         = 
 |басқара бастады_2      = 13 қаңтар 1964
 |басқаруын аяқтады_2    = 16 қазан 1978
 |басқару кезеңі_2       = 
 |ізашары_2              = Адам Стефан Сапега&lt;br&gt;Евгениуш Базяк &lt;small&gt;(апостолдық администратор ретінде)&lt;/small&gt;
 |ізбасары_2             = Франтишек Махарский
 |титул_3                = 
 |реті_3                 = 
 |ту_3                   = 
 |шіркеуі_3              = 
 |қауым_3                = 
 |таңдалуы_3             = 
 |интронизация_3         = 
 |басқара бастады_3      = 
 |басқаруын аяқтады_3    = 
 |басқару кезеңі_3       = 
 |ізашары_3              = 
 |ізбасары_3             = 
 |туған күні             = 18.05.1920
 |туған жері             = Вадовице, Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]]
 |қайтыс болған күні     = 02.04.2005
 |қайтыс болған жері     = {{қайтысболғанжері|Ватикан|Ватиканда}}
 |жерленді               = [[Әулие Петер базиликасы]]
 |әулеті                 = 
 |әкесі                  = 
 |анасы                  = 
 |білімі                 = [[Ягеллон университеті]]&lt;br&gt;[[Әулие Фома Аквинский папалық университеті]]
 |ғылыми дәрежесі        = [[Богословие докторы]]
 |монахтықты қабылдауы   = 
 |атақ                   = 
 |хиротония              = 28 қыркүйек 1958
 |кардинал               = 26 маусым 1967
 |жұбайы                 = 
 |балалары               = 
 |заңдастырылған         = 27 сәуір 2014
 |қатары                 = [[Әулие]]
 |әулиелік қатары        = 
 |еске алу күні          = 
 |құрметі                = 
 |жебеуші                = 
 |қолтаңбасы             = Signature of John Paul II.svg
 |қолтаңба ені           = 200px
 |монограмма             = 
 |елтаңба                = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg
 |елтаңба ен             = 200px
 |марапаттары            = {{Қатар
  |{{Мәсіх жоғарғы ордені}}
  |{{Алтын өкшелік ордені}}
  |{{Шынжырлы IX Пий орденінің үлкен кресті}}
}}
{{Қатар
  |{{Әулие Ұлы Григорий орденінің үлкен кресті}}
  |{{Әулие Сильвестр орденінің үлкен кресті}}
  |{{Иерусалимдік Құдай Киелі табыты орденінің шынжыры}}
}}
{{Қатар
  |{{Бостандық ордені (Косово)}}
  |{{Алтын Олимпиадалық орден}}
  |{{Азаттық президенттік үздік медалі}}
}}
{{Қатар
  |[[Сурет:WWIRib.gif|60px|link=:pl:Komandoria Missio Reconciliationis]]
  |{{Күлімсіреу ордені}}
}}
 |ортаққор               = Ioannes Paulus II
}}
Әулие&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g |title=Иоанн XXIII и Иоанн Павел II будут причислены к лику святых 27 апреля 2014 г. |access-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004061540/http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; '''II Иоанн Павел''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}, {{lang-it|Giovanni Paolo II}}; туған есімі — '''Кароль Юзеф Войтыла''', {{lang-pl|{{Audio|Pl-Karol Józef Wojtyła.ogg|Karol Józef Wojtyła}}}}; [[18 мамыр]] [[1920 жыл]], [[Вадовице]], Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] — [[2 сәуір]] [[2005 жыл]], [[Ватикан]]) — [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]нің [[Епископ|епископы]], 1978 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 2 сәуіріне дейін [[Папалық|Рим папасы]]. 2011 жылдың 1 мамырында Рим папасы [[XVI Бенедикт]] оны [[Беатификация|әулиелер қатарына қоспас бұрын беатификациялады]]. 2014 жылдың 27 сәуірінде папа [[Франциск (рим папасы)|Франциск]] және онымен бірге қызмет еткен [[Демалыстағы Рим папасы|демалыстағы Рим папасы]] XVI Бенедикт оны [[Канонизация|канонизациялады]] (әулие ретінде жариялады).

1978 жылы II Иоанн Павел соңғы 455 жылда сайланған [[Италиялықтар|итальян текті]] емес тұңғыш Рим папасы (1523 жылы папа болған [[VI Адриан]] [[Голландтар|нидерландылық]] еді) әрі славян текті алғашқы понтифик атанды. Дегенмен, II Иоанн Павел [[Славяндар|славян текті]] екінші папа болған деген де болжам бар: бұл гипотеза бойынша, алғашқы славян текті папа — [[V Сикст]] болуы мүмкін (оның әкесі Сречко Перич Биеладан (қазіргі [[Черногория]]) шыққан).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ 27 апреля 2014 года состоится канонизация Иоанна XXIII и Иоанна Павла II] {{Wayback|url=http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ |date=20131004235350 }} // Информационная служба «Папа Римский Франциск», 30.09.2013.&lt;/ref&gt;

Понтификат ұзақтығы жағынан ол тек [[IX Пий]]ге ғана жол береді. II Иоанн Павелдің ізбасары болып [[XVI Бенедикт]] есімін алған неміс кардиналы Йозеф Ратцингер сайланды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}}

[[Санат:Рим папалары]]</text>
      <sha1>7ylcpdtc4d04hxsy1t6a46yhwpti249</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Crédit Mutuel</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784226</id>
    <revision>
      <id>3636544</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Франция кооперативтік банктері]] [[Санат:Франция банктері]]</comment>
      <origin>3636544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="b9agjxy4nd6lizxokr2cbfnl7f73a6b" xml:space="preserve">[[Санат:Франция кооперативтік банктері]]
[[Санат:Франция банктері]]</text>
      <sha1>b9agjxy4nd6lizxokr2cbfnl7f73a6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:1882 жылы құрылған банктер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784227</id>
    <revision>
      <id>3636545</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:1882 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1880 жылдары құрылған банктер]]</comment>
      <origin>3636545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="iqhkjexyp16t8268k00fu9mq4xmyvqe" xml:space="preserve">[[Санат:1882 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]]
[[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]]
[[Санат:1880 жылдары құрылған банктер]]</text>
      <sha1>iqhkjexyp16t8268k00fu9mq4xmyvqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:1880 жылдары құрылған банктер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784228</id>
    <revision>
      <id>3636566</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:1880 жылдары құрылған компаниялар]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша құрылған банктер]] [[Санат:XIX ғасырда құрылған банктер]]</comment>
      <origin>3636566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="icduqrctmt3lbfhdf9tkm3nzst43uy8" xml:space="preserve">[[Санат:1880 жылдары құрылған компаниялар]]
[[Санат:Онжылдықтар бойынша құрылған банктер]]
[[Санат:XIX ғасырда құрылған банктер]]</text>
      <sha1>icduqrctmt3lbfhdf9tkm3nzst43uy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулбене</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784229</id>
    <revision>
      <id>3636567</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Латвия қалалары]]</comment>
      <origin>3636567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="2qmm0d7w6kweyugdjf1b78ot8u614ys" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>2qmm0d7w6kweyugdjf1b78ot8u614ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636569</id>
      <parentid>3636567</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="6fafok8a1bmq3wgzp80tbwnntawes5e" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>6fafok8a1bmq3wgzp80tbwnntawes5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636573</id>
      <parentid>3636569</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3636573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461" sha1="jhbjiil5420cmc8c6ubbtqq9j0frstp" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>jhbjiil5420cmc8c6ubbtqq9j0frstp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636574</id>
      <parentid>3636573</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3636574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="3uw0ul09wv623g8j14cx3p7mz05dnj0" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>3uw0ul09wv623g8j14cx3p7mz05dnj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636576</id>
      <parentid>3636574</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3636576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="sklc0i834ohbfqk4ygaclq7r6o7cxs6" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>sklc0i834ohbfqk4ygaclq7r6o7cxs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636577</id>
      <parentid>3636576</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3636577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1377" sha1="pokjpem7jh9whee3e9ash8juxm570l7" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>pokjpem7jh9whee3e9ash8juxm570l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636578</id>
      <parentid>3636577</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру</comment>
      <origin>3636578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="2hvb0zxxdmmcdmcmycc3r18vfuyfs3a" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>2hvb0zxxdmmcdmcmycc3r18vfuyfs3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636579</id>
      <parentid>3636578</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3636579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2011" sha1="ftdv5roaw28bhoys7h0z1i69md47cnh" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>ftdv5roaw28bhoys7h0z1i69md47cnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636580</id>
      <parentid>3636579</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3636580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2421" sha1="n1hhz8jrt6sds4y0d38rn9u39p1lgdq" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>n1hhz8jrt6sds4y0d38rn9u39p1lgdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636581</id>
      <parentid>3636580</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3636581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2662" sha1="fgor9172pq2hqoqfpp0mvnbvjo6rfbv" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>fgor9172pq2hqoqfpp0mvnbvjo6rfbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636582</id>
      <parentid>3636581</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3636582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2877" sha1="nhi7w789c0wk78lt58r58viw1jpj7xh" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>nhi7w789c0wk78lt58r58viw1jpj7xh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636583</id>
      <parentid>3636582</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3636583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3583" sha1="7u09gdj4lb4dmwgne96uvih6i85z4p6" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>7u09gdj4lb4dmwgne96uvih6i85z4p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636584</id>
      <parentid>3636583</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3636584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="12vhh5www6vr92xl85q1a5j1omalijq" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>12vhh5www6vr92xl85q1a5j1omalijq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636585</id>
      <parentid>3636584</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3636585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="1y9nq0q6wc67lk1mftcb5aq3k5lhmul" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>1y9nq0q6wc67lk1mftcb5aq3k5lhmul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636588</id>
      <parentid>3636585</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3636588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="mqmihtav8clcmj4k6ffyeh4hosxc0x1" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>mqmihtav8clcmj4k6ffyeh4hosxc0x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636589</id>
      <parentid>3636588</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3636589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4992" sha1="faod1ru6o6mz2lslz78suhhw78aum22" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>faod1ru6o6mz2lslz78suhhw78aum22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636590</id>
      <parentid>3636589</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3636590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="hi64y2xp4s232l226exmru84rhyfscc" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>hi64y2xp4s232l226exmru84rhyfscc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636592</id>
      <parentid>3636590</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3636592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5543" sha1="5qd9f1x1jgwhobmb4c2gadlszo40sk0" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>5qd9f1x1jgwhobmb4c2gadlszo40sk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636593</id>
      <parentid>3636592</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3636593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5907" sha1="5qyynm66suxluh2xhcs7lodrdewxeiz" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>5qyynm66suxluh2xhcs7lodrdewxeiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636595</id>
      <parentid>3636593</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3636595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6233" sha1="r2tvm1d5lrp6tuii1he7hhuf8ix5o1i" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>r2tvm1d5lrp6tuii1he7hhuf8ix5o1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636596</id>
      <parentid>3636595</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3636596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6621" sha1="cnb2jjn4mtgmcsh5uju5v9m7olndcqn" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>cnb2jjn4mtgmcsh5uju5v9m7olndcqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636597</id>
      <parentid>3636596</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3636597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6777" sha1="t8n8ory41pfuq715hp2706al7r7h7j3" xml:space="preserve">'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>t8n8ory41pfuq715hp2706al7r7h7j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636598</id>
      <parentid>3636597</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3636598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9180" sha1="kolej71k2j9ayzws9wjtfkqb2lgqm8g" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>kolej71k2j9ayzws9wjtfkqb2lgqm8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636600</id>
      <parentid>3636598</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3636600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9212" sha1="6795vhycnwlw11qy5g5e8sirq5pznw4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>6795vhycnwlw11qy5g5e8sirq5pznw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636601</id>
      <parentid>3636600</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9231" sha1="aevdiookgojpjsr2cihkm3g4kwl6e3r" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>aevdiookgojpjsr2cihkm3g4kwl6e3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636602</id>
      <parentid>3636601</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9250" sha1="pali9lly3shdk9egtvi2mn9vaj67gp1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>pali9lly3shdk9egtvi2mn9vaj67gp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636603</id>
      <parentid>3636602</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9258" sha1="3st8rioxauh44l0dr86jhpcwxsgrh28" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>3st8rioxauh44l0dr86jhpcwxsgrh28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636605</id>
      <parentid>3636603</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9282" sha1="tjzwad92ad8payccdbfjwgg53xap04n" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =10 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =45 |lon_sec =23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>tjzwad92ad8payccdbfjwgg53xap04n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636607</id>
      <parentid>3636605</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9319" sha1="gv725an3shvxv9y2ldy6dgup4y88uh8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =10 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =45 |lon_sec =23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Гулбене аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>gv725an3shvxv9y2ldy6dgup4y88uh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636609</id>
      <parentid>3636607</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9357" sha1="j2we91fp03t8mdlgqvsqgh5ylkd609f" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =10 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =45 |lon_sec =23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Гулбене аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gulbene
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>j2we91fp03t8mdlgqvsqgh5ylkd609f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636611</id>
      <parentid>3636609</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9379" sha1="qg8y4ag8atvx8wp40yfxiec4vro7tc2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =10 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =45 |lon_sec =23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Гулбене аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +371 (+371)
 |пошта индексі           = LV-4401
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gulbene
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>qg8y4ag8atvx8wp40yfxiec4vro7tc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636613</id>
      <parentid>3636611</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9419" sha1="kkg1i79y0xqh2ximypbs4v6wdbanfs8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =10 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =45 |lon_sec =23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Гулбене аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1928	
 |алғашқы дерек           = 1224	
 |бұрынғы атаулары        = Шваненбург
 |статус алуы             = 1928
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7683
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +371 (+371)
 |пошта индексі           = LV-4401
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gulbene
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>kkg1i79y0xqh2ximypbs4v6wdbanfs8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3636615</id>
      <parentid>3636613</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3636615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9431" sha1="08chznylsoff2xahrqs42cga26zu7a4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гулбене
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Gulbene}}
 |сурет                   = Gulbenes dzelzcela stacija 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gulbene.svg
 |ту                      = Flag of Gulbene.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =10 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =45 |lon_sec =23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Гулбене аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1928	
 |алғашқы дерек           = 1224	
 |бұрынғы атаулары        = Шваненбург
 |статус алуы             = 1928
 |жер аумағы              = 11,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7683
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 614,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +371 (+371)
 |пошта индексі           = LV-4401
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gulbene
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гулбене''' ({{lang-lv|Gulbene}}) — [[Латвия]]ның солтүстік-шығысындағы Видземе өңіріндегі қала, [[Гулбене аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Гулбене қаласының халқы 2026 жылы 7683 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-gulbene-11457.html|title=Население Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Гульбене Ригадан 186 шақырым жерде, А2 Рига-Псков тас жолында (P27 Смилтене-Гульбене тас жолымен қиылысқа дейін) орналасқан. Мұндағы аймақ батпақты және ойпатты, бірақ жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында жүздеген жылдар бойы ондаған гүлді бақтар, негізінен алма бақтары құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/gulbene/|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қаңтардағы орташа ауа температурасы -7-ден -7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде +16,5-тен +17,5 °C-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 650 мм.

== Тарихы ==
Тарихи шежірелерде Гулбене 1224 жылы айтылған, онда Талаваны бөлу туралы келісім туралы мәліметтер бар. Ливон соғысы кезінде ол Голубин деген атпен белгілі болды, оны орыс жазбаша дереккөздері дәлелдейді.
1340 жылы қазіргі қала шекарасында Шваненбург қамалы құрылды. Оның негізін қалаушылар Рига архиепископының өкілдері болды. Уақыт өте келе қамалдың айналасында 1917 жылы ауыл пайда болды. Ол 11 жылдан кейін қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16466-Gulbene.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

ХХ ғасырға дейін мұнда тұрғындар аз болған. Қонақтар көбінесе Вульфтың меншігіндегі Вецгулбене еншеніне тоқтайтын.
1903 жылдан бастап, Штукман-Валка теміржолы ашылғаннан кейін, ауыл қарқынды дами бастады. 1940 жылдарға қарай көптеген тұрғын үйлер, мектеп, теміржол вокзалы ғимараты және коммерциялық ғимараттар салынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек, Кеңес дәуірінде қалада универмаг, қонақ үй және Сколас пен Накотнес көшелерінің бойында көп қабатты тұрғын үйлер салынды.
Гулбене қала мәртебесін 1928 жылы алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-gulbene|title=Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда зауыт шеберханалары («Страуме», «Альфа», «Дайлграде»), «Видземес алус» фабрикасы және тұрмыстық инфрақұрылымдар салынған.

Гулбен арқылы Смилтен — Велена — Гулбен, P35 Гулбен — Балва — Виляка — Ресей шекарасы (Виентули), P36 Резекне — Гулбен және P37 Плевиняс (Гостини) — Мадона — Гулбен аймақтық автомобиль жолдары өтеді.

== Көрікті орындары ==
Қала өзінің әдемі табиғи сұлулығымен, соның ішінде Разна көлімен және Гулбене-Алуксне темір жолымен танымал. Онда Гулбене тарих және өлкетану мұражайы және Гулбене лютеран шіркеуі сияқты бірнеше мәдени және тарихи орындар бар.

Гульбенедегі ең танымал көрікті жерлер:
*'''Гулбене-Алуксне темір жолы''' — Гауя мен Видземенің көркем ландшафттары мен тарихи ауылдары арқылы өтетін ерекше тар табанды теміржол.
*'''Гулбене гүл бағы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан, мұнда георгин, раушан, лалагүл және гортензия сияқты гүлдер мен өсімдіктердің әдемі жиынтығы орналасқан.
*'''Гулбене өлкетану мұражайы''' — Гулбене аймағының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстыратын, антикварлық фотосуреттер, костюмдер және аспаптар сияқты экспонаттар қойылған мұражай.
*'''Әулие Петр мен Павел шіркеуі''' — XVIII ғасырда салынған бай тарихы бар барокко шіркеуі. Туристер оның әдемі интерьерімен және әшекейлі фрескаларымен, суреттерімен таныса алады.
*'''Лиелезерс көлі''' — ормандар мен төбелермен қоршалған жүзу, балық аулау және қайықпен жүзу үшін танымал орын. Келушілер сонымен қатар жақын маңдағы жаяу серуендеу жолдары мен пикник аймақтарында демала алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-gulbene.htm|title=Карта Гулбене|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-29|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>08chznylsoff2xahrqs42cga26zu7a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Онжылдықтар бойынша құрылған банктер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784230</id>
    <revision>
      <id>3636568</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Уақыты бойынша банктер]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша құрылған компаниялар]]</comment>
      <origin>3636568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="flqf8rn78ao9vc2cihhj5tbrpcx2vxa" xml:space="preserve">[[Санат:Уақыты бойынша банктер]]
[[Санат:Онжылдықтар бойынша құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>flqf8rn78ao9vc2cihhj5tbrpcx2vxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Онжылдықтар бойынша құрылған компаниялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>784231</id>
    <revision>
      <id>3636572</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған күні бойынша компаниялар]] [[Санат:Түрі мен құрылған онжылдығы бойынша нысандар]] [[Санат:Бағыты мен құрылған онжылдығы бойынша ұйымдар]]</comment>
      <origin>3636572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="72kmjmi9qei30rd12oqwica7qtgy1gl" xml:space="preserve">[[Санат:Құрылған күні бойынша компаниялар]]
[[Санат:Түрі мен құрылған онжылдығы бойынша нысандар]]
[[Санат:Бағыты мен құрылған онжылдығы бойынша ұйымдар]]</text>
      <sha1>72kmjmi9qei30rd12oqwica7qtgy1gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>784232</id>
    <revision>
      <id>3636638</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы</username>
        <id>179141</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} &lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; {{Тұлға  |Есімі                 = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова   |Туған күні            = 09.02.1945  |Туған жері            = {{туғанжері|Қарқаралы қаласы   |Жұбайы                [[Марал Хасен]]  |Мансабы               = жазушы, аудармашы, Қазақс...</comment>
      <origin>3636638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5483" sha1="hqjqh2fi69t18akepjxqgevlpecwgh7" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова 
 |Туған күні            = 09.02.1945
 |Туған жері            = {{туғанжері|Қарқаралы қаласы 
 |Жұбайы                [[Марал Хасен]]
 |Мансабы               = жазушы, аудармашы, Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі
 
}}
'''Рымбала Кенжебайқызы Смаилова''' [[9 ақпан]] [[1945 жыл|1945]] жылы дүниеге келген. [[Жазушы]], Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі, [[аудармашы]], тіл жанашыры

==Өмірбаяны ==
Рымбала Кенжебайқызы Смаилова 1945 жылы 9 ақпанда [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген. 1951 ж. Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне кіріп, 1961 жылы [[Қарағанды]] қаласында №2 қазақ мектеп-интернатында орта білім алған. 1961-1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында оқып, орта мектеп оқытушысы мамандығын алған.
1990 жылдарға дейін мамандығы бойынша қызмет істеп, одан кейін қазақ тілін өркендету ісіне ден қойған.
1990 жылы Қарағанды қаласында «Арко» баспаханасы ұжымына қазақ тілінен сабақ беруден бастап, одан кейін корректорлық қызметін атқарған. 2008 жылы «Тұран-профи» халықаралық кәсіптік академиясының» БАИ жанынан ашылған «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын бітіріп, біртіндеп аудармашы, редактор қызметтерін атқарған. Кітап шығарудың қыр-сырын меңгеріп алғаннан кейін 2010 жылдан жолдасы Марал Хасеннің жазған мақала, туындыларын, аударған шығармаларын қолға ала отырып 10 кітап шығарып баспагерге айналған. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін екі естелік кітап құрастырған. Одан кейін кітап тәржімелеумен шұғылданған. 


== Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері ==

* 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.
* 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген.
* 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған.
* 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған.
* 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған.
* 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған.
* 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген.
* 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған.
* 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді.
* 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. 


== Дереккөздер ==
&lt;ref&gt;*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]&lt;/ref&gt;

== Еренсілтемелер ==
*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</text>
      <sha1>hqjqh2fi69t18akepjxqgevlpecwgh7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>